Full text of "Punjabi Vishav Kosh - Volume IX"

See other formats

ਪੰਜਾ=। /ਵਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ 


ਗਾੱਸ ਫ਼ਿੱਲਿੰਪ ਹੈਨਰੀਂ 























੪੧ ` 























ਦੇ << ੨੨੬੬੦੮< 





" ਛੱਪ `=ੈੀਦੰਨੀਕੱਛ 


ਲੀ 











:5੪=੫..<੧ 














"੮੯੮੮੨ 


ਸਿ1481 ਚ95ਸ4% ੦5ਸ--੯੦1.1% ` ਪਿ, ਰ ਦਾ 
--੬.06 6000 1੯੩॥33' ਰ੍ ਰ੍ : 
੧0€6808, 1-40020825 19੬000., 70089 


-ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੱਕੜ __ ੨ 
ਡਾਇਰੈੱਕਟਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ੨. 


$ ਡਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ 
ਸਾਲ : 1995 








ਕਾਪੀਆਂ _: 2000 ਰ੍‌ 

ਕੀਮਤ _: 110/-.ਰੁਪਏ 

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਡਾਇਰੈੱਕਟਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ 

ਛਾਪਕ _: ਵੀਰ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਜਲੈਧਰ ਕੰ 








ਦੋ ਸ਼ਬਦ 


ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੈਨਤਾ ਅਤੇ ਜਟਲਿਤਾ ਵਧ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦਿਸਰੱਦੇ 


ਇੰਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 


ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗਿਆਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਹੀ ਇਕੋ ਇੱਕ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਉਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ 


ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਖਾਸ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਰ 

ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
ਜਿਥੋਂ ਤੀਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਬੈਧ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਗੌਥਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ 
ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਹਵਾਲਾ ਰਥ ਵਿਚ ਸਰਬਪੱਖੀ ਗਿਆਨ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ 
ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ । ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤਿਆਰ 


ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਦੇ ਮਿਆਰ _ 
ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਵਰਗੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੋਵੇ । ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ 


ਲਈ ਇਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਚਾਰ ਉੱਨਤ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣ ਤੀਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈ-ਭਾਸ਼ੀ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਭਾਗ ਸਚਿੱਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਲ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ 
ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਲਗਭਗ 30 ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕੋ ਇਕ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ। ਵਿਭਾਗ 


ਲਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬੜੀ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮੱਲ ਮਾਰ ਲਈ ਗਈ 
ਹੈ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ 25 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਤ 
_ਜਿਲਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। _`_ ` 





ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈਂ ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪਾਜੈਂਕਟ ` ਨ 


ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਦਾ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਸੁਚੇਤ ਪਾਠਕ ਪਹਿਲੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਵੀ 


ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡਮੁੱਲੇ ਸੁਝਾਅ ਲਿਖ ___ 


_ ਭੇਜਣ.ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਕਿ ਅਗਲੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 


ਰ੍ ਨੌਵੀਂ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਗਾੱਸ ਫ਼ਿਲਿਪ ਹੈਨਰੀ ਤੋਂ ਚਿੜੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ “ 'ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀ 
_ਫਰਤੋ' ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਸੈਖੇਪ ਸੂਚੀ” ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ 


___ ਹੋਵੇਗੀ। 


ਲੇ ਰਿ ਨਵ ਕਤ ਭਾਗ ਦਰ ਐੱਚ ਤਿਸ ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਮੁੱਖ ਸੈਪਾਦਕ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ 
ਹੋਠਾਂ ਬੜੀ ਲਗਨ ਤੋ ਫਰਜ਼ ਸਨਾਲੀ ਨਾਲ ਇਸ ਅਹਿਮ ਯੱਗ ਦੀ ਸਪੂਨਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਿੱਗਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। 


ਮਾਰਚ, 1995 ਦੀ ਡਾਇਰੈੱਕਟਰ ! 








। 





















ਦਿ ੪ ੧ ੍ਹ < ੮ ਨ 1 ਰਣ 
ਵਿ ਦੀ ” ਚ 
ਨ ੭ 
' ਹੇ ਰ੍ ੭ ॥ ੍੍‌ 
ਰੂ ਰੀ & "%$ - ੮ 
ਡੇ ਇੰ ਹੇ ਨ 'ਖ 
/ :੍‌ ॥ / ਹੇ ੍੍‌ 
੪ 
ਦ੍ ਨ 2 ੨ 0 
ਨ ॥ 
"ਚ ੮ 
੪ 
ਰ: & 2 
= ੫ ਹਾ ਰ” 
ਜੇ ਰਲ ੨ 
੭ 1 ੭ 
/ ੩ 
੭ । ਹੂ ੯ 
। 
੨ ਣਾ ੮ ਜੁ 
੭ ੮ 
੫ ਰੰ 
7 = - 
੮ 
-- 
ਸੇ ਸੂ ੮ 
ਸਿ ਸੂ 
ਦੇ 8 ਕਾ ਟੇ 4 
ਰਹ ਰੇ ਹੱ ਨ ” 
= । 
੪ ੧ 
ਡੇ & ਹੁ 
< 
॥ 
9 ਮਿ . 
= । 
=, ਦਿ ਨ ? "! ਹੂ ਇਲ ੭ 
ਤੇ $ ਡੇ ਡਾ ਕਿ = 
< ੍੍‌ ੭ 
੪ ਨ ਆ 








ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ 


ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ (ਹੁਣ ਸੈਪਾਦਕ) 


ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ _ 
ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ 


੮ 


ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ 


ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ 
























ਅਮਨ 
੨ 








ਅਲ ਵਲ ਦੇ <੨੮” 
- ੨੨੨ =-= ਕਦ 











ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰੱਤ ਤੀ ਰ੍ 


' ਪੀ ਬਵ ਕੰਜ ਵਿਚ ਸਹਿਣ ਰੋਕ ਸੰਮੰਜ ਐਨ ਅਤੈ ਵਿਗਿਆਨ ਨੀਲ ਮਤ ਵਦੀ 
ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਰਤੀਬ ਦੀ ਹੇਠਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਐਂਟਰੀ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਰਹੇ। 
1. ਐਂਟਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਇਹ ਤਰਤੀਬ ਗੁਰਮੁਖੀ 

` ਦੀ ਪੈਂਤੀ ਦੇ ਅੱਖਰ-ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ. ਕਿ ਉ, ਅ, ਏ, ....... ਲ, ਵ, ੜ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਲਗਾਂ- 


ਮਾਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਕੀਤਾ ਰਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕਤਾ (ਸ) ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਮਵਾਰ ਕੰਨਾ (ਸਾ), ਇਨ 


ਸਿਹਾਰੀ (ਸਿ), ਬਿਹਾਰੀ (ਸੀ), ਐਂਕੜ (ਸੁ), ਦੁਲੈਂਕੜ (ਸੂ), ਲਾਂ (ਸੇ), ਦੁਲਾਂ (ਸੈ), ਹੋੜਾ (ਸੋ) ਅਤੇ ਕਨੌੜਾ (ਸੰ) ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। 


ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਬਿੰਦੀ (ਸਾਂ), ਟਿੱਪੀ (ਸੇ) ਅਤੇ ਅੱਧਕ (ਸੱ? ਆਦਿ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਕੁਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਕਿਸੇ 
ਐਂਟਰੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਕੌਮਾ (,) ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੱਖੁਰ-ਕੁਮ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹ 


2. ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ “ਰ” ਅਤੇ ਤੇ “ਵ' ਨੂੰ ਕੁਮ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੂਰਾ “ਰ' ਅਤੇ “ਵ” ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।| 


ਜਿਥੇ ਬਿ ਬਲੇ ਅਰ ਦੇ ਪੈਰ ਕਚ ਆਇਆ ਹੈ ਅਣ ਉਸ ਅੱ ਨੂੰ ਕਈ ਲਕਮਤਰਾ ਗਈ ੈ ਤਾਂ ਅਧਰਮ ਵਿਚ ਜਾ 


ਉਹ ਲਗ-ਮਾਤਰਾ 'ਰ” ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ । 


4 ਐਂਟਰੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਭਾਵੈ', ਇਕ, ਦੇ ਜਾ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਹੈ ਤਰਤੀਬ ਪਹਿਲ ਸਦ ਨੰ ਖੇਹ ਦਿੱਤੀ ਕਈ ਹ। ਰਾ 


ਜਿਵੈਂ- ਉੱ : ਸੀ 


ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ : [ 
ਉੜੀਸਾ : 


4. ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਸਬੇਧਤ ਇਕੋ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਕੋ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਈ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਐਂਟਰੀ 


_ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦੀ' ਰਿ ਆ 


ਤਰਤੀਬ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ :-- ਰ 
ਕਪੂਰਥਲਾ : ਰਿਆਸਤ-- 
ਕਪੂਰਥਲਾ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-- 


ਕਪੂਰਥਲਾ : ਸ਼ਹਿਰ- 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ, ਗਿ, 
ਕਈ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਐਂਟਰੀ ਦਾ ਆਰੈਭਕ ਵਾਕ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹੀ... 


ਤਿਹ ਇਹ ਤਦ :- 


(ਅ) ਕਾੱਨਕਰਡ : ਕੈਲਿਫ਼ੋਰਨੀਆ ਰਾਜ (ਸ. ਰ. ਅ.) ਦੀ ਕਾਂਟਰਾ ਕਾਂਸਟਾ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ... 
ਕਾੱਨਕਰਡ : ਮੈਸਾਚੂਸੇਟਸ ਰਾਜ (ਸ. ਰ. ਅ.) ਦੀ ਡਿਲਸੈਕਸ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ..... 


0) 








8, ਨ ਲਤ ਗਲ ਲਗ ਅਗਿਨ 
_ਇੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੈ ਦੂਜੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਸ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਬਣਦੇ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਂਟਰੀ 
'ਜਅਰ' ਦੇ ਨਾਂ ਹਠ ਪਵੇਗੀ ਇਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਂ ਕਾਂਗੋਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ-- 
ਕਾਂਗੋ : 'ਵੇਖੋ, ਜ਼ੈਅਰ 

6.. ਹਨ ਜਨ ਦਾ ਭੁ ਜਖਨ-ਬਾਲ ਅਨ ਡਾ ਆ ਨਵ - 

`_ ਹਿਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਂ (18ਵੀਂ ਸਦੀ) : 
ਸ਼ਾਹੇ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਂ (20ਵੀਂ ਸਦੀ) : 


ਨ ਇਕ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਜਹਾਂ ੀਆਂ' ਕਈ ਕਈ ਐਂਟਜੀਆਂ ਰਨ ਜਥੇ ਜੋਮਕ ਪਹਿਲਾ: ਦੂਜਾ, ਤੀਜਾ ਆਦਿ ਦੀ ` 
ਸਿ ਲੋੜੀਂਦੀ ਐਂਟਗੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਐਂਟਰੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈ੍‌ਕਟ ਵਿਚ ਉਸਦਾਂ ਨੰਬਰ-ਕ੍ਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੀ 


ਉਇ ਰ 
_ਜਿਵੈਂ :-- ਜੇਮਜ਼ (ਪਹਿਲਾ- ਵਿੰਗ :.." ੍ 
ਰ _ ਸੈਮਜ਼ (ਪਹਿਲਾ-ਸਪੇਨ) : 
੍ ਹਜ ਰ੍ 
ਨ ਐਟਗੇਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ-ਵੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਚੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਵਾਂਲ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਧਂਪ ਭੂਪ ਕਿਚ ਦਿੱਤਾ ਰਿਆ ਭੈ 
ਜਿਹੜਾ ਅੱਖਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਂਰ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਂਟਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸੈਖੇਪ-ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਪਾਠਕ ਆਰੰਭ 
ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ 'ਸ਼ਬਦ-ਸੰਖੇਪ” ਸੂਚੀ ਵਿਚੋਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। - ੍ 


ਇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਨਿਯਮ ਪਾਲਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੁਢਲੀਆਂ ਜਿੰਲਦਾਂ 
ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿਚ ਉਕਾਈ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ 


ਰ ਰ੍ ਦਬ ਸਚ ਲੀ ਚ ਦਿ ਦੀ ਰਿ ਰ 


ਦਾ ਵਿਦ ਦੇ ਦੇ “ਦਾ ਆ ਦਸ =-=-ਦ<==-<== ੪ =<--#-੨=੨ <<. << ਰਹ ਜੰ 





ਐਨ. ਸਾਈ. 
ਐਨ. ਬਿ. 


__ ਐਨ. ਬ੍ਰਿ.ਮਾਂ. 
_` ਐਨ... 

__ ਐਨ. ਰਿ. ਐਥਿ. 
_ ਐਮ ਫ੍ਰੀ. ਫਾ. ਪੰ. 


` ਇੰ.ਐਨ.ਸੋ.ਸਾ. 


(ਰੀ ਜਿਗ ਅੱਤ ਇੰਡੀਆ ਕਜਂ 

__ਜਗਦਗ ਦੀ ਖੋ ਚਲਲੜ-ਭਨਿਉ.. ਲਾਲ 
_ਅਟਾਮਿਕ ਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ-ਜੇ. ਬੀ. ਰਾਜਮ _ ਰ੍ 
੍ ਆੱਕਸਫ਼ੋਰਡ ਕੰਪੈਨੀਅਨ ਟੂ ਅਮੈਰੀਕਨ ਲਿਟਰੇਚਰ ਰ੍ ਸੈ -= ਪੀ 


` ਸ਼ਬਦ-ਸੈਖੇਪ ਸੂਚੀ 


ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ 


ਆੱਕਸਫ਼ੋਰਡ ਕੈਪੈਨੀਅਨ ਟੂ ਆਰਟ 


ਰ੍ ਆੱਕਸਫ਼ੋਰਡ ਕੰਪੈਨੀਅਨ ਟੂ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ _ 


ਆੱਰਗੈਨਿਕ ਕੈਮਿਸਟਗੀ-ਪੀਂ..ਐੱਲ. ਸੋਨੀ 
ਆੱਰਗੈਨਿਕ ਕੈਮਿਸਟਰੀ-ਆਈ. ਐੱਨ. ਫ਼ਿਨਾਰ 
ਆੱਰਗੈਨਿਕ ਕੈਮਿਸਟਰੀ-ਮੋਰੀਸਨ ਅਤੇ ਬਾਇਡ 


` ਦਾ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟਡੀ ਇਨ ਦੀ ਹਿਟਸਰੀਂ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ” 
__ ਜੀ. ਐਸ. ਛਾਬੜਾ 6 
ਦੁ ਲਲੀਅਜ ਐਆ-ਮਜ ਮਤ 


ਇ ਸੀ ਉਤ 


ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਸਾਈਕਲੌੀ ਨ 


ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆਂਬਟੋਨਿਕਾ ਮੈਕਰੋਪੀਡੀਆ 


ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਰਿਲਿਜਨ-ਵਰਜਿਲੀਅਸ _ 


_ਐਾਈਕਨਪਰੱਡੀਆ ਅਗ ਗਿਠਜਨ'ਐਂਭ ਐਕਸ 
ਐਵਗੋਮੈਨਜ ਐਨਸਈਕਗੋਪੀਡੀਆ 
ਜਟਨੋਸਨਲ ਐਨਸਈੀਕਲੋਪੋੜੀਆ ਆਫ ਸਕਲ ਸਾਜ਼ 


ਰੇ 





ਇੰ. ਐਨ. ਕੈ. ਸਾ. 
ਇ. ਬਾ. 


ਇਨ. ਪੈ. ਕਰਾ. 
ਇੰਪ. ਗ਼. ਇੰਡ. 
ਏ. ਇੰਡ. 

ਏ. ਹਿ. ਪਰ. . 


_ 'ਸ. ਇੰਡ. 


ਸ.ਸਾ. ਹਾ. 


_ਸਟੇ. ਯੀ. ਬੁ. 
_ ਸ਼ਾ. ਐਨ. ਇਸ. 


`ਸਾ.ਰਿ. 


ਸਿ. ਸ਼੍ਰਾ. ਵੈ. ਪਾਕਿ. 


__ ਸਿ. ਪੋ. ਯੂ.ਆ. 


ਸਿ.ਮਿ. _ 
ਹਿ. ਏ. ਇੰਡ. 


“ ਹਿੰ.ਸ਼.ਸਾ 


ਹਿ. ਸੰ. ਲਿਟ. 


_ਹਿੰ. ਸਾ. ਇਤਿ. 


ਹਿੰ.ਸਿ.ਕੋ. 
ਹਿ. ਸਿ.-ਕਨਿੰਘਮ 


ਹਿ. ਸਿ--ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ __ 


ਰਿ ਰਿ 
ਹਿੰ. ਕਾ. ਸੈਂ.` 


`ਹਿ.ਗੁ. 


ਹਿ. ਪੰ. 


` ਹਿ.ਪ. 


ਰਿ 


`ਹਿੰ. ਮਿ.ਕੋ. 
_ਹਿ. ਸੈਂ. ਇੰਡ. 
. ਹਿੰ.ਵ. 
.ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 


ਹੂ. ਇੰਡੀ. ਰਾਈ. ਰ੍ 


ਰੀ ਨਕਲ ਮਨਸਈਬਲੇਪਡੀਆ ਆਫ ਕੀਕਲ ਸਾਲ ` 
ਰੰ ਇਕਨਾਮਿਕ ਬਾਂਟਨੀ-ਐੱੜ. ਹਿੱਲ. ਰ ੍ 
ਸਿਤ ਜਲ ਜੰਤ ਅਨ 9੫ ` 
ਇਨਸੈਕਟਸ-ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਮੈਨੀ. __ 

ਇਨਸੈੱਕਟ-ਪੈਸਟਸ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਾਪਸ 

ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਗਜਟੀਅਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ 

_ਏਨਸ਼ੀਐਂਟ ਇੰਡੀਆ-ਰ. ਕ. ਮੁਕਰਜੀ` 

ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਪਰਸ਼ੀਆ-ਸਾਈਕੇਸ ` ਧ 


ਸਾਇੰਸ ਰਿਪੋਰਟਰ 





ਹੁ ਹੇ ਬਰਾਈਨੰਜ ਇਨ ਵੈੱਸਣ ਪਕਿਸਡਾਨ-ਨ ੁਹੌਮਦ ਵਲੀਉਂਲਾ ਸਿ 
ਰ ਸਟਰੀ ਆਣ ਏਨੀ ਇੰਡੀਆ-ਛਾ. ਕਰੀ 
ਏ ਿਟਜ ਆ ਰਤ ਜਟਰਰ-ਏ ਜਸ. 
ਰ੍ ਲਾ 

` ਹਿੰਦੂ ਕਾਸਟਸ ਐਂਡ ਸੈਕਟਸ __'' 

ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੁਪਤਾਜ਼ - _- : _ - 
ਜ਼ਿਟਗੇ ਆਫ ਦੀ ਪਾਰ ਲਤੀਫ 





ਹੈ. ਫ਼ਿਜ਼ਿ. ਬਾ. ਕੈ. 
ਹੈ.ਵ.ਐ. _ 
ਕ. ਐਨ. ਲਿਟ. 
ਕ. ਸ. ਸਾਈ. 

- _ ਕੈ. ਹਿ. ਇੰਡ 

` ਕਾ. ਇੰਡ. 

ਕਾ. ਹੌ. 

ਕਾ. ਬ. 

ਕੈਂ. ਹਿ. ਇਸ. 
ਕੈਂ. ਹਿ. ਇੰਡ 
ਕੋਲ. ਐਨ. _ 
_ ਗੱ. ਇੰਡ. ਪਾਕਿ. 
ਗ. ਇੰ. ਮੈ.ਪ. 
`_ਗ. ਟ੍ਰਾ.ਕਾ. 


_ਗ੍. ਸੈ. ਸਾ. 
ਗਾ.ਫੋ. _ 
ਗੁ.ਅੰ. 

ਗੁ. ਨਾ.ਸ਼.ਰ. 
_ਗੁ.ਨਾ. ਪਰ 

ਗੁ. ਪ੍.ਸੂ. ਗੰ. 


__ ਗੁ. ਪਾ. 6ਵੀਂ 


ਗੁ.ਮਾ. ` 
ਗੁ.ਲਿ.ਜ.ਵਿ. 
ਗੂ. ਸੈ.ਡਿ.. 


__ ਚੀ. ਫੈ. ਨੋ. ਪੰ. 


“ਚੋ. ਇੰਡ. ਡ੍. ਇੰਡ. 
ਜਗ. ਡਿ. 


ਜਗ. ਡਿ. ਏ. ਐਂਡ. ਮੈ. ਇੰਡ. 


__ ਜੀ. ਐਨ. ਐਨ. 

ਟਾ. ਇੰਡ. ਡਾ. 
ਟਾੱਬ. . 

ਟੈ. ਬੁ. ਕੈ-ਗਰੋਵਰ __ 
__ਟੈ. ਬੁ. ਫਿ. ਕੈ. 

ਟੈ. ਬੁ. ਮੈ. 

ਡਿ. ਐਜੂ. 


ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ ਐਂਡ ਬਾਇਓ-ਕੈਮਿਸਟਰੀ 
ਹੈਮੰਡ ਵਰਲਡ ਐਟਲਸ ਰ੍ 
ਇਨ 


ਲੇ ਕਨਟੈਂਪਰੇਰੀ ਸਕੂਲਜ਼ ਆਫ਼ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ--ਰਾਬਰਟ ਵੁੱਡਵਰਥ 


ਕਾਸਟਸ ਇਨ ਇੰਡੀਆ 
ਕਾਮਨ ਟੌਜ਼-ਡਾ. ਐੱਚ. ਸੈਤਾਪੂ 
ਕਾਮਨ ਬਰਡਜ਼-ਸਲੀਮ ਅਲੀ ਅਤੇ ਲਾਇਕ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ _ 


ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 
ਗੱਲਾਸਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਮੈਡੀਸਨਲ ਪਲਾਂਟਸ 


ਰ੍ ਗਲਾਸਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਟ੍ਾਈਬਜ਼ ਐਂਡ ਕਾਸਟਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਨਾਰਥ 


ਵੈੱਸਟ ਫ਼ਰੈਟੀਅਰਜ਼ ਪ੍ਰਾਵਿਨਸ 
ਕਿ ਵਦੀ ਨੀ 
ਗਾਰਡਨ ਫ਼ਲਾਵਰਜ਼-ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਰੂਪ 


_ ਗੁਪਤਾ ਅੰਪਾਇਰ-ਆਰ. ਕੇ. ਮੁਖਰਜੀ 
_ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ-ਡਾ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ 
_ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ _ 


ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੌਥ-ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ 
ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ 
ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਜੀ. ਬੀ. ਸਿ 


`ਗੂਲਡ ਮੈਡੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਰ੍ 
ਚੰ ਔੜ ਡੋਮਿਲਜ਼ ਆ ਨਟ ਇਨ ਦਾ ਪਜਬ-ਐੱਲ ਐੱਚ. ਗਿ 
_ਚੈਂਬਰਜ਼ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਰ 


ਚੋਪੜਾਜ਼ ਇੰਡਿਜਿਨਸ ਡ੍ਗਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਸੰ 
ਦੀ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ-ਐੱਨ. ਐੱਲ. ਡੇ 


ਰ੍ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਏਨਸ਼ੀਐਂਟ ਮੈਡਿਈਵਲ ਇੰਡੀਆ 


ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਆਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਤੀਜੀ ਐਡੀਸ਼ਨ)-ਕਾਜ਼ੀ ਅਹਿਮਦ __ 
ਜੀ-ਮੈਕਸ ਐਨੀਮਲ ਲਾਈਫ਼ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ £ 


`_ਦੀ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਐਂਡ ਯੀਅਰਜ਼ 
__ ਟਰੱਪੀਕਲ ਬਰਡਜ਼-ਕਲਾਈਵ ਰੂਟਸ __ 
_ਏ ਟੈੱਕਸਟ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਕੈਮਿਸਟਰੀ-ਗਰੋਵਰ 


ਟੈੱਕਸਟ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਫ਼ਿਜ਼ੀਕਲ ਕੈਮਿਸਟਗੈ--ਨਿਰੈਜਨ ਸਿੰਘ, ਜੋਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 


__ ਟੈਕਸਟ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ-ਸੈਪਾਦਕ : ਡਬਲਿਊ. ਐੱਨ. ਮਾਨ 
ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ-ਸੈਪਾਦਕ : ਕਾਰਟਰ ਵੀ. ਗੁੱਡ` 


੯੮) 























ਡਿ. ਇਸ. 

ਡਿ. ਸਾਈਂ. 

ਡਿ. ਸਾ. ਬਾ. 
ਡਿ. ਹਿੰ. ਮਾਈ, 
ਡਿ. ਜਗ. - 
ਡਿ. ਨੈ. ਬਾ. 
ਡਿ. ਪੁ. ਸਾ. 
ਤਵਾ. ਗੁ. ਸ਼ਾ. 


__ ਤਾ. ਅ. ਉਰ“-ਇ. ਹੁਸੈਨ 


ਤਾ. ਅ. ਉਰ.-ਸਕਸੈਨਾ 


ਰ੍ ਦੇਹਲੀ--ਹਿ. ਐੱਡ ਪਲੇ. ਇੰਟ. 


ਨਿ.ਕ.ਯੂ.ਬਾ. 
ਨਿ.ਡਿ. ਸਾਈ. _ 
ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ.. 
_ਨਿ. ਲਾ. ਐਨ. ਮਾਈ. 
ਨਿ. ਵ. ਐਨ. 
ਪੰ. ਸਨ. ਸਾਂ. 
ਪੰ. ਸਾ. ਇ.-ਕੋਹਲੀ 


ਪੰ. ਸਾ. ਇ.-ਦਰਦੀ ____ 


ਪੰ. ਸਾ. ਇ ਨਰੂਲਾ __ 
ਧੰ.ਸਾ. ਇ.-ਪੰਜਾਬ 
ਪੰ. ਸਾ. ਇ.-ਪੰਜਾਬੀ 


`_ ਪੰ: ਸਾ. ਇ. -ਡਾ.ਵਿ. ਪੰ. ` 


ਪੰ. ਸਾ. ਇ.--ਰਸ, 

__ ਪੰ. ਸਾ. ਕੋ. 

ਮੰ. ਸ਼ਾ. ਤਜ਼. ਰ੍ 

,ਪੈ.ਹੀ. .. ` 
ਪੰ.ਕਾ.` 

` ਪੰ. ਕੋ. 

_ਪ.ਪੰ. 

ਪੰ.ਪ੍ਰਹ 

ਪ.ਫ਼ਿਜ਼ਿ. 

ਪ੍ਾ. ਚਰਿ. ਕੋ. ਰਸ 

ਰੀ ੍ਰਾ..ਪੰ. ਪ੍ਰ. 
ਪੰ.ਲਿ. ਸਾ. 

ਧਿਰ. ਇਨ.ਸੈ. 

“ਪ੍ਰਿ. ਫ਼. ਵੈ, _ . 


ਰ੍ ਤਾਰੀਖ਼ਿ ਅਦਬਿ ਉਰਦੂ-ਇਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ 
ਰ੍ ਤਾਗੋਖ਼ਿ ਅਦਬਿ ਉਰਦੂ-ਸਕਸੈਨਾ 


` ਪਲਾਂਟ ਡਿਜ਼ੀਜ਼ਿਜ਼-ਆਰ. ਐੱਸ. ਮਾਬੁਰ 
`_ ਪਲਾਂਟਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਂਬ ______` 


_ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚਰਿੱਤਰ ਕੋਸ਼ 


ਪ੍ਿਜਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਫ਼ਰੂਟਸ ਐਂਡ ਵੈਜੀਟੇਬਲਜ਼-ਆਈ. ਸੀ. ਏ. .ਆਰ, ਰ 


ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਂਮ 
ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ-ਜੇਮਜ਼ ਡ੍ਰੇਵਰ 


ਰ੍ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ-ਚਾਰਲਸ, ਸੀ. ਜੀ. 
`ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਮਾਈਥਾਲੋਜੀ 


ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਰ੍ 
ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ-ਜੋਸਫ਼ ਡੱਨਰ 
ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ-ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ - 





ਦੇਹਲੀ-ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਪਲੇਸਿਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਟਰੈਸਟ-ਡਾ. ਪ੍ਰਭਾ ਚੋਪੜਾ 
ਨਿਊ ਕਨਸਾਈਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਰ ਰ੍ ਵੀ 


ਨ ਦਲ ਐਬਲਨਮੀਆ 


ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ 


_ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ 
ਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਗਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ 





ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ--ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ -. 
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਰਸ 
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼-ਪੰਜਾਬੀਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ` 

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ-ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ 





ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼. 


ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਪੰ ਨ ਦਾ 
ਪਲਾਂਟ ਫਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ-ਐੱਸ. ਐਂਡਰਸਨ ਨੇ, (੩ 
ਪ੍ਰਾਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਪੀ ਮਾਂਲਾ-ਪੰਡਤ-ਗੌਰੀ ਸ਼ੈਕਰ ਓਝਾ 

ਪ੍ਰਿਸੀਪਲਜ਼ ਆਫ਼ ਇਟਰਨਲ ਮੈਡੀਸਨ--ਹੈਰੀਸਨ 





&...- ` ਇਤ 


` %ਦੱਕ 


ਪੰ. ਲਿ. ਕੋ. 


_ਪੰ. ਲੋ. ਵਿ. ਕੋ. 


ਪਾ. ਹੈਂ. ਇੰ.ਬ. 
ਪੇਂਟ. ਸਿ. 
ਫ.ਐ. 

ਫ਼. ਇ: ਇੰਜ. 
ਫ.ਸ਼੍.ਇੰ. ` 
ਫ਼. ਕ. ਇੰ. 

ਫ. ਗ੍ਰ. ਸ਼੍ਰੀ: ਇੰ. 


` ਫਾ. ਮੁ. ਐਂਪ. 


ਫ਼ੈ. ਮੈ. ਡਿ. 

ਫ਼ੋ. ਸਿ. ਇੰਡ. 
ਬ੍ਰਿ-ਰੂ. ਇੰ. ਆਫ਼ 
ਬ੍ਰਯੀ.ਬੁ. 


ਹਥਾਂ... 


ਬੁ. ਇੰ.ਬ. 
ਬੁ. ਪਾ. ਸਾ. 


_ ਬੇ. ਨੀ. ਵ. 


ਭਾ. ਅਜਾ. 
ਭਾ. ਪਹਿ. 


ਭਾ. ਪ੍ਰ. ਵਿ. 
_ਮ.ਕੋਂ. 
ਮਾ. ਮੈ. ਕੌ. 


ਮੁ. ਐਂਪਾ. 


ਹਘ ਤਾ ਇਆ 


_ਮੈਂ. ਹੈ.ਐਨ. 
_ _ਮੈਕ. ਐਨ. ਸਾ. ਟ. 
__ ਮੈਕ. ਐਨ. ਵ: ਬਾ. 
` ਮੈਕ, ਮਾ. ਮੈ. ਸਾ. 


ਮੈਥ.ਡਿ. ਰ੍ 
ਮੈ. ਪ.ਇੰ.ਪਾ. 


-ਸੈ.ਸੈ. ` 


ਰਾ. ਸਿੱ.ਪਾ. ਪੰ. _ 


ਰਾ. ਵਾ. ਮੁ. ਐਂਪ. 
ਲਾ. ਐਨ. ਵਰ. 
ਲਿੰ. ਸ. ਇੰਡ. 


ਲਿਟ. ਹਿ. ਐਰੈ. 


ਲਾ ਾਸੋਂਟਲਜ਼ ਆਫ ਇਗੀਗਸਨ ੰਜੀਨੀਅਰਿਗ-ਭਾਰਤ ਸੰਘ 


ਰ੍ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੂਲ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਆਫ਼ਟਰ--ਵੀ. ਡੀ. ਮਹਾਜਨ _ 


ਬੇਸਿਕ ਨੀਡਲ ਵਰਕ-ਵਾਈਨ ਫ਼ਰੀਡ ਐਂਡ ਬੁੱਲ 


_ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨ-ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ 


_ ਮੈਡੀਕਲ ਐਂਡ ਹੈਲਥ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 


ਸਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ-ਸਰ ਲੈਪਲ ਗਿ੍‌ਫ਼ਿਨ 


__ ਰਾਈਜ਼ ਐਂਡ ਫ਼ਾਲ ਆਫ਼ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਐਂਪਾਇਰ-ਆਰ.ਪੀ. ਤ੍ਰਪਾਲੀ 


__ ਲਿੰਗੁਇਸਟਿਕ ਸਰਵੇ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ _ 
ਏ ਲਿਟਰੇਰੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਐਰੈਬਜ-ਨਿਕਲਸਨ 


ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼--ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨ 
ਪਾਪੂਲਰ ਹੈਂਡ-ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਬਰਡਜ਼ 
ਪੇਟਿੰਗਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਸ-ਡਬਲਿਊ. ਆਰਚਰ 
ਫਰੈਟੀਅਰ ਆਫ਼ ਐਸਟ੍ਰਾਨੋਮੀ-ਫਰੈੱਡ ਹਾਇਲ 


ਫ਼ਰੂਟ ਕਲਚਰ ਇਨ ਇੰਡੀਆ-ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਰ 


ਫਾਲ ਆਫ਼ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਐਂਪਾਇਰ-ਜਾਦੂ ਨਾਥ ਸਰਕਾਰ, 
ਫ਼ੈਮਿਲੀ ਮੈਡੀਕੁਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ-ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ 
ਦੀ ਫ਼ੌਰਟੀਫਾਈਡ ਸਿਟੀਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਸਿਡਨੀ ਟਾਇ 


ਰੀ 
ਦੀ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਬਰਡਜ਼-ਸਲੀਮ ਅਲੀ ਰ ਵਿ 
ਦੀ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਪਾਪੂਲਰ ਸਾਇੰਸ. ਹੀ ਹੀ 





ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ 





ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ --ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ 
(ਰਨ ਮੀਲ 
ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਐਂਪਾਇਰ-ਡਾ. ਐਜਿਰਬਾਦੀ ਲਾਲ ਸੀਵਾਂਸਤਕਾ 


ਗਰ ਹਿੱਲ ਐਲਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਸਾਇਸ ਐਡ ਟਕਨਾਲਜੀ 





ਸਜ -ਹਿੱਲ ਮਾਡਰਨ ਮੈਂਨ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ 


ਮੈਨ ਆਫ਼ ੈਥੇਮੈਟਿਕਸ-ਈ- ਟੀ, ਬੈਲ _ 





ਨਈਜ਼ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪਾਵਰ ਇਨ ਦੀ ਪੰਜਾਝ-ਸੋਰਨ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ 





ਲਾਂਗਮੈਨ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ-ਸਰ ਡਡਲੇ ਸਟੈਂਪ 





8) _ 


1. ਭੁੜੁੜ॥#।॥੩੩੩ ੮੨ 


`ਏ ਲਿਟਰੇਰੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਪਰਸ਼ੀਆ-ਬ੍ਰਾਊਨ 


ਵਰਲਡ ਹੂ-ਜ਼ ਹੂ ਇਨ ਸਾਇੰਸ 
ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਟੈਕਨਾੱਲੋਜੀ-ਡਬਲਿਊ. ਏ. ਚੈਪਮੈਨ 


(ਜੇ 6 


___ ਮਹਾਂਸਾਗਰ 
ਉ. ਅੰਧ. ਮਹਾਂ. 


-ਸ਼ਾਂ, ਮਹਾਂ, ਰ੍ 
- ਹਿੱ. ਮਹਾਂ. 
ਦੱ.ਅਮ. 


ਦੱ. ਅੰਧ. ਮਹਾਂ. 


` ਖਾ. ਬੇ. 

ਦੱ. ਚੀ. ਸਾ. 
ਪੀ. ਸਾ. 
`ਪੂ.ਚੀ. ਸਾ. 


` ਬਾ.ਸਾ. 


5੩੨੨ ੩੩੬ 


ਬੇ.ਸਾ. 
ਰੁ.ਸਾ. 


_ਲਾ. ਸਾ. 


ਲੀ 


ਕੰ 


੨ 
. 
ਡੇ 


02੧ 








ਆਰਕਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ 





ਬੇਰਿੰਗ ਸਾਗਰ 
ਰੁਮ ਸਾਗਰ 











ਜਿ ਪੁਰਤਗ਼ਾਲ _ 
ਪੂ.ਦੀ.ਸ ਪੂਰਬੀ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ 


(੭੭੬੨੧੧%# ਭ 7੨?" "੬ ਦੇ "੪੬੫੨੪ # - ₹੧'੭/ 4੧16੮ 


ਵਟ 


੯੧0੭੯੯੧66੯ 5੯੧: ਦਾਤ ੫੩੭੯ 





11101. ਹਾ 


ਮੈਂ ਣਾਤੂ ਕੋ ਕੋ “5 ਰੋ ਤੋ 3 ਅੰ ੍ 2੨ ਜੁ 


ਹੈ 
8 
੍ 


॥॥੩॥ਊ੩੩ ੧੩੩੩੩” ੧੩੩੩ ਤਬ 


& 
ਮੇ 
। 
ਚ 


੧੯ 
ਕੰ 


॥੩ਡ ਵੋ ਕਬ ਤੂ 





ਕੋ ੨ ਜਾ 
# 3 





ਹੂ 
[ 





ੜੌਂ ੨ ਤੁੰ ਕੋ ਪੈ” 
ਤਰ 


_ (ਲ) 


ਦਾ 
ਕੈ 


੩ 


4 ੩ % ੩ 
ਰੰ] “ਪ੍ਰ 


> 


ਅਤ ਆਕਕਬਰੁੜਨਦਾ ਸੂਤ] 
ਵਕ 


[ 
੩ 
3, ਕੈ 


। 


. 


$$ ਤਵੇ; 


ਰੰ 
ਕਰ 
ਕੋ 


ਆਮ ਸ਼ਬਦ 


ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਰਾ.ਕਾ. 








&) 





੪ = ਤਵਨ 009ਵ2522੬੬੧੦੧੨੧26੨੨੨੭੧੦ 


ਗਾੱਸ, ਫ਼ਿਲਿਪ ਹੈਨਰੀਂ : ਇਸ ਪ੍ਰਕਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਣੀ 


ਦਾ ਜਨਮ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1810 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਫੂਸਟਰ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੰਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਜੀਵਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਮੋਢੀ.ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ 


ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ 


ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸਫ਼ਲ ਜਲ-ਜੀਵਸ਼ਾਲਾ 


੍ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ 


ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ_ ਵਰਣਨ _ਇਸਨੇ “ਦੀ 
_ ਐਕੁਏਰੀਅਮ” (1854) ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


` ਲਿਖਤਾਂ, 'ਮੈਨੂਅਲ ਆਫ਼ ਮੈਰੈਨ ਜ਼ੁਆਲੋਜੀ” (2 ਜਿਲਦਾਂ, 
_ 1855-56); 'ਐਕਟੀਨੋਲੋਜੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ” (1856-60), 
“ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ ਟੂ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ” (1843), 'ਈਵਨਿੰਗਜ਼ ਐਟ ਦੀ 


ਮਾਈਕ੍ਰੌਂਸਕੋਪ' (1859), 'ਏ' ਯੀਅਰ ਐਟ .ਦੀ ਸ਼ੋਰ” (1865), 
` ਆਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਲਿਖਤ “ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਓਮਫੈਲੋਸ” ਹੈ, 
ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ (1857 ਵਿਚ) ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ 
_ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖਲਬਲੀ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਦੇ 
ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟੁ ਸੀ। ਕਲ 


23 ਅਗਸਤ, 1688 ਨੂੰ ਸਂਟ ਮੋਰੀ ਚਰਚ, ਡੇਵਨ ਵਿਖੇ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


_ ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4: 643 __` 


____ਗਾੱਸਲਿਕੀ, ਵਾਵਰਜਨੀਕ : ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਰੋਮਨ. 
ਕੈਂਥੋਲਿਕ ਬਿਸ਼ਪ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ 


_ਕਰਕੇ ਆਂਪਣੇ ਲਾਤੀਨੀ ਨਾਂ ਗ੍ਰਿਮੋਲੀਅਸ ਗਾੱਸਲਿਸੀਅਸ ਨਾਲ 


`_ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 1530 ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੋਲੈਂਡ 


ਵਿਚ ਪਲਾਤਸਕ 010੦0 ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਇਆ । ਗਾੱਸਲਿਸੀਅਸ 
ਦੀਆਂ ਚ ਿ ਤਾਂ_ਕੈਥੋਲਿਟ ਉਂ ਦਾ ੧9. 
ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਾੱਕਯੂ ਅਤੇ ਪਾਜਵਾਂ ਵਿਖੇ ਵਿੱਦਿਆ 
. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਚਰਚ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1569 
ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਇਲ ਚਾਂਸਲਰੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ 


-_ਦੇ ਸਿਜਿਯਮੰਡ ਦੂਜਾ ਆਗਸਤਸ ਅਤੇ ਸਟੀਵਨ ਬੈਟੋਰਿ ਨਾਮੀ ਦੋਹਾਂ 


_ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1586 ਤੋਂ 1601 ਤੱਕ ਕਈ 


੍ ਵੇਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਿਸ਼ਪ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ 


_ਰਿਆ। ਨਿੱਜੀ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਸਦਕਾ ਇਹ ਕਰਾੱਕਯੂ ਵਿਖੇ 


ਰ੍ ਯਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ 


ਹੋਇਆ। 


_ਗਾੱਸਲਿਕੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰਾਟ ਰਾਜ ਅਤੇ _ਲੋਕ-ਪਰਮ 
ਸੱਤਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ `ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ 
ਜਨਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣ ਸਬੰਧੀ 
ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਾਬੂ 
ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਦੇ 
ਸਮਰੱਥ` ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਗਾੱਸਲਿਕੀ ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ 
ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿੱਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਸੀ। 


ਗਾਂਸਲਿਕੀਂ ਵਾਵਰਜਨੀਕ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ' ਏ 


ਕਾਉਂਸਲਰ .ਇਗਜ਼ੈਕਟਲੀ ਪੋਰਟਰੇਟਿਡ” 1568 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 


ਹੋਈ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਉਪਰ ਬੰਦਸ਼ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1607 
_ ਵਿਚ ਏ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ. ਕਾਉਂਸਲ ਪੁਸਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 


ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। 
ਰਈ। ਰ 
, ਹੈ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 642 


ਗਾੱਸੈਕ, ਫਰਾਂਸਵਾਂ ਜੋਜੈਫ : ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ 18ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਸੰਰਨੈਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਸਿੰਫਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚੈਂਬਰ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਲ . 
_ ਦੀਆਂ ਆੱਰਕੈਸਟਰੱਈ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ 
ਜਨਮ 17 ਜਨਵਰੀ, 1734 ਨੂੰ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿਚ ਵਰਜਨੀਜ ਵਿਖੇ . 
ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1751 ਵਿਚ ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ -1754 . 
ਵਿਚ .3 ?0;ਮ0&੪" ਦੇ ਆੱਰਕੈਸਟਰੇ ਦਾ'ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ` 
`ਗਿਆ। ਸੈਨ 1754 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਹਾਂ. ਸਿੰਫਨੀਆਂ 


ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਫ਼ਨੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੈਂਬਰ ਕ੍ਰਿਤਾਂ 


ਵਿਚ .ਟ੍ਰਾ ਇਉ ਸੋਨਾਟਾ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰਿਗ ਕਵਾਰਟੈਟਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਓਪੇਰੇ ਵੀ ਰਚੇ। ਸੈਨ 1789 ਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ 


ਮਗਰੋਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਵਜੋਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਭਜਨ 


ਰਚੇ। ਸੈਨ 1773 ਵਿਚ _ਇਹ -“200000 5080008" ਦਾ ` 
ਡਾਇਰੈਕਟਰ -ਅਤੇ 1795 ਵਿਚ 15 (0066੧800€” ਦਾ . 


ਇਨਸਪੈਕਟਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ । 


_ਗਾੱਸੈਕ ਨੇ ਸਹਿਗਾਨ ਅਤੇ ਆੱਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
_ਨਵੇਂ` ਨਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੀ “1੬ 0੪00 ਦੀ ਘੁੰਮਕਾਰ 


31 ਅਕਤੂਬਰ, 1607 ਨੂੰ ਸੀਏਜ਼ਨ ਵਿਖੇ ਇੱਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 














-੫੬੧ ਤਕ ਦਵਾ ਕਤ 


ਗਾਂਗੁਲੀ, ਪ੍ਰਭਾਤ ___ 

ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ '1,200 ਗਾਇਕ ਅਤੇ 300 ਸਾਜ਼ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ 
ਲਿਆਂਦੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ 1. ੧੧੩੧੧੧੬' ਅਤੇ ਹੋਰ 
ਸਹਿਗਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗਾੱਸੈਕ' ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ 


_ ਉੱਘੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 16 ਫਰਵਰੀ , 1829 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਾਸੀ 
ਵਿਖੇ ਹੋਈ । 


_ ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 4 : 643 


ਗਾਂਗੁਲੀ, ਪ੍ਰਭਾਤ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਨ੍ਰਿਤ ਲੇਖਕ ਦਾ 
ਜਨਮ 15 ਅਗਸਤ, 1913 ਨੂੰ ਵਾਰਾਨਸੀ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ 


` ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਅਲਮੋੜਾ ਵਿਖੇ ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਕਲਚਰ ਸੈਂਟਰ 


ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਨਿ੍‌ਤ ਲੇਖਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੇ 
ਸੰਨ 1968 ਦੀਆਂ ਮੈਕਸੀਕੋ`ਓਲਿੰਪਿਕਸ ਸਮੇਂ ਇਸਨੇ . 


ਵਿਖੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਿ੍‌ਤ-ਲੇਖਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ 


ਮਾਂਟੀਅਲ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਚ ਮੈਰਿਟ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 


` ਸੰਨ 1979 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਸੰਗੀਤ 


ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 


ਗਾੱਗ : ਕਾਈ ਨ ਆਤੀ ਰਨ ਮਿਰੇ ਗੀ 
ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਇਕ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ 
ਇਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀ .ਡਾਕਝ ਮੈਗਾਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਪਰੰਤੂ 
ਬਾਈਬਲ ਵਿਚਲੇ ਇਕ ਹੋਰ ਉਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਗਾੱਗ ਇਕ 
ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗਾੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। 





ਟਾੱ 


= ` ਗਿਲਡਰਾਲ, ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਪਏ ਦੋ ਲਕੜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੁੱਤ 
ਇਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ 

ਪੋਰਾਣਿਕ ਸੋਢੀ ਟਰੋਜਨ ਵੱਲੋਂ -ਤਬਾਹ_ਕੀਤੀ_ਰਾਖਸ਼ ਜਾਤੀ ਦੇ 
ਜੀਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਹੈਨਰੀ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ 
ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਦਰਬਾਨਾਂ ਵਜੋਂ 
ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ। ਪਹਿਲੇ ਬੁੱਤ 1666 ਦੀ ਵੱਡੀ 
ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਏ ਸਨ। ਸੈਨ 1708 ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਾਂ 


, ਪਾਦਰੀ ਬਣਿਆ। ਇਸਨੇ 


ਉਹ 1940 ਵਿਚ ਹਵਾਈ ਹਮਲੋ ਵਿਚ ਤਬਾਂਹ ਹੋ ਗਏ। ਮੌਜੂਦਾ ਬੁੱਤ 
1953 ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। 


ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਾੱਨੌਮਥ ਦੇ ਜੈਫ਼ਰੀ ਅਨੁਸਾਰ 


ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਗਾੱਗਮੈਗਾਗ ਜਾਂ “3060026(" ਪੱਛਮੀ ਇੰਗਲੈਂਡ 


ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਬਰੂਟਸ ਦੇ ਸ਼ਾਥੀ ਨੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 691 


` ਗਾਂਗੋਰਾ ਈ ਆਰਗੋਟੇ, ਲੂਈ ਡ' : ਸਪੇਨ ਦੇ ਆਪਣੇ 
ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਰੋਦੀ ਕਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਜੁਲਾਈ, 
1561 ਨੂੰ ਕਾਰਡੋਬਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਇਸ ਨੇ ਸੈਲਾਂਮੈਂਕਾ 


ਆਪਣਾ _ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ 
ਮੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾ- 
ਇਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ 





_ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 


ਰਸ ਰਾ 


ਉਪਰ ਸਾੱਨਿਟ, ਸਰੋਦੀ 

ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਵਾਰਾਂ, ਸੰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰ ਲਈ 
ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਲਮੇਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


` ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਇਸ ਦੀ ਮੈਂਡ 
ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਤੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ.ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਜਟ਼ਿਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ 
ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸਪੇਨ ਦੇ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੈਪਰਕ 
ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹਾਸਰਸੀ ਅਤੇ ਵਿਅਰੀਮਈ ਸੰਗੀਤਕ _ 


_ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਪੇਨ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਆਪਣੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਹੋਈ - 
ਅਤੇ ਇਹ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। 23 ਮਈ, 1627 ਨੂੰ ਕਾਰਡੋਬਾ ਰਿ 


_ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 625; ਨੱਤ ਐਨ. 8 : 433; ਐਨ. 


ਅਮੈ. ੧3 : ਹਿਤ 574 
ਗਾਂਗੋਲ, ਨਿਕੋਲਾਈ-ਵਾਸਿਲਵਿਚ : ਇਸ ਰੂਸੀ 
ਸਿ 
ਅਤੇ 'ਹਦਛਰਹ੧੬ਧ0ਮ” 03390 50015) ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਲੇਖਕ 
ਦਾ ਜਨਮ 31 ਮਾਰਚ, 1809 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨੀਆ ਦੇ ਸੋਰੋਚਿਨਸਕ_ 
ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਯੂਕਰੇਨੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਦੇ ਘਰ 
ਰੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਮੁੱਚਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੌਲਟਾਵਾ `ਤੇ ਨੇਜ਼ਹਿਨ ਤੋਂ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । 











ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਹ ਇਕ ਨਿਪੁੰਨ ਐਕਟਰ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵੱਖ 
ਵੱਖ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 





ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਸੰਬਰ,` 


1828 ਵਿਚ ਇਹ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1829 
ਵਿਚ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ 'ਸ੩0੪ 100618396॥" ਆਪਣੇ ਖ਼ਰਚ 
ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਆਲੋਚਨਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ 
ਮਨ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਗਨੀ ਭੇਟ 
ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਐਕਟਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ` ਨੌਕਰੀ.ਨਾ ਮਿਲ 
ਸਕੀ ਤੇ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣ ਲੱਈ ਚੱਲ ਪਿਆ ਪਰ ਸਵੀਡਨ ਤੋਂ 
ਹੀ_ਵਾਪਸ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਪੁੱਜ ਗਿਆ।.ਅਖੀਰ ਸਰਕਾਰੀ 


ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕਥਾਵਾਂ 
ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ “4੪੦੬8 ॥80000ਭ2 0112 120%806” . 
ਸਤੰਬਰ, 1831 ਵਿਚ ਤੇ ਦੂਜੀ ਜਿਲਦ 1832 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
_ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। _ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ _ 


&੭॥ 


ਚਿੱਤਰਨ ਬਾਰੇ ਸਭ_ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰਚਨਾ ਮੰਨ 
ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ`ਹੈ। 


ਆ ਮਈ, 1831 ਵਿਚ ਗਾੱਗੋਲ ਦੀ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਅਲੈੱਕਸਾਂਦਰ 
ਪੁਸ਼ਕਿਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ੧੪%੦- 
1836 (71 306€0ਮ॥੬॥4 18੧੬੦60) ਅਤੇ ਨਾਵਲ 96€9(੯ਚ€ 
6050ਮ? ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਿੱਤੇ। __ 
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ ਵੱਲ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਹੋ 
ਗਈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਦਾ ਮਨ-ਭਾਉਂਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ 
ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਨੇ`ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੇ ਇਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ 
ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ 1834 ਵਿਚ ਇਹ ਸੇਂਟ 
`_ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਾਉਣ 
` ਲਈ ਰੀਡਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਪਰ ਇਥੇ ਇਕ ਸਾਲ ਹੀ ਰਿਹਾ। 1835 ਦੇ 
ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਬੰਧਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ 
ਸੰਗ੍ਰਹਿ “&130807 ਤੇ 61000? ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। 1833 


` ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਹਾਸਰਸੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਵਲ 


“1੪੩5 ੦108" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 


ਗਾਂਗੋਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ “11੬ ਨੀ 
੧੦੦੪ 4 ਦਸੰਬਰ 1835 ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ 19 
_ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1836 ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਿਕੌਲਸ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ 
ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਬੜੀ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ 


ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ, ਬਾਰਟੋਲੋਮੀਊ 
ਹੱਕ ਵਿਚ ਗਾੱਗੋਲ ਨੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ ਢੰਗ ਵਿਚ “18੩10 


`_੧੩2੪20”" ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ 1842 ਵਿਚ । 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਾੱਗੋਲ ਨੇ “20” 08' 


(1835), 1੬100" (1832) ਚਾਰ ਨਾਟਕੀ ਦ੍੍‌ਿਸ਼ 300 60080 _ 
_ 61੬03," 18203 1465%393" ਤੇ' 01੧65" (1831 


32) ਤੇ 41060, 11 (0€8" ਲਿਖੇ। 


“11ਇ (30ਗਗ॥€ 106੦0” ਦੀ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ 
ਕਾਰਨ ਗਾੱਗੌਲ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੂਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ “ਡੈੱਡ 
ਸੋਲਜ਼” ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। 18 ਜੂਨ, ਵਕ 
ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਤੋਂ ਚਲ ਪਿਆ। 12 ਸਾਲ ਇਹ ਬਾਹਰ ਰਿਹਾ ਤੇ 


ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਰੋਮ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਰੋਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ 1842 ` 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 900 ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ 
“ਡੈੱਡ ਸੋਲਜ਼” ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀ, 61801" ਪੂਰੀ_ਕੀਤੀ ਤੇ “ਤਰਸ ਬੁਲਬਾ” ਅਤੇ “ਦੀ 


_ ਪੋਰਟ੍ਰੇਟ' ਨੂੰ ਮੁੜ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਧਿਆ। ਇਸ ਨੇ 'ਡੈੱਡ ਸੋਲਜ਼' ਦਾ 


ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 1834 ਤੋਂ 1842 ਤੱਕ ਤੇ ਦੂਸਰਾ 1842 ਤੋਂ 1852 
ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਤੀਸਰਾ ਭਾਗ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਲਿਖ ਨਾ ਸਕਿਆ। 


1847 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ “੧%0॥੩ਮ॥€ 50੩ #% ॥੯॥601515- 


01026ਗਮ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ । 

ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਖਣ ਤੇ 786 
5005” ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ 24 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1852 ਨੂੰ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 
ਆਪ ਮੰਜਾ ਮੱਲ ਕੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ 
ਤੇ ਅਖੀਰ ਅਥਾਹ ਪੀੜ ਵਿਚ 4 ਮਾਰਚ, 1852 ਨੂੰ ਮਰ ਗਿਆ। 
ਤੁਰਮੈਨਸੈਫ਼ ਅਤੇ ਦਸਤੋਵਸਕੀ ਵਰਗੇ ਰੂਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ 
ਗਾੱਗੋਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 531 
`_ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ, ਬਾਰਟੋਲੋਮੀਊ : ਇਕ ਅੰਰਰੇਜ਼ ਜਹਾਜ਼- 


ਲਿਆ ਤੁ 
ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਂਰੀ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖੀ ਵਸੀਅਤ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਪਰ _ 


ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 1602 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਲੀ ਯਾਤਰਾ 
ਵੇਲ ਹੋਈ । 26 ਮਾਰਚ, 1602 ਨੂੰ ਇਹ 31 ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ 
ਕੇ “ਕਾਨਰਡ? ਨਾਮੀ ਜੰਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਫ਼ੈਲਮਾਊਥ ਸ਼ਹਿਰ 


ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਪੂਰੇ .7 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ 


ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋ ਮਗਰੋਂ ਮੈਸਾਚੁਸੈਂਟਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 


ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਕੇਪਕਾਡ ਪੁੱਜਿਆ ਅਤੇ 


ਇਸਨੇ ਉਸਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਰਖਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ 


ਹੀ ਭੂ-ਭਾਗ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕੋ ਟਾਪੂ ਤੇ ਰੁਕ ਗਿਆ ਰ੍ 


ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ '14008੩ 1.486' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ 
ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਮਾਰਥਾ ਵਿਨਯਾਰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ਿਰ 
ਇਹ ਬਜ਼ਰ੍ਡਜ਼ਾ ਖਾੜੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਉਥੇ ਇਕ ਟਾਪੂ 


ਉੱਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਜਿਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 


ਇਸ ਨੇ ਇਲਿਜ਼ਾਬੱਥ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ` 


ਜੁਲਾਈ, 1602 ਵਿਚ ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ ਵਾਪਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਰਤ 
ਆਇਆ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੱਲ 
ਜਾਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ 
ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਕੰਪਨੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। 
20 ਦਸਬੈਰ, 1606 ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਟਾੱਫਰ ਨਿਊਪੋਰਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 


ਦੇ ਦੂ == ਆ ਦਲ ਦਾਦੇ ਦਦਹ-੮ ੯੮੮ < 














ਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਸਿੱਧ ਕੈਪਟਨ ਜਾਨ ਸਮਿੱਥ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਇਸ ਨੇ 


ਵਾਈਸ ਐਡਮਿਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ “ਗੁੱਡਸਪੀਡ” (906640) ਰਾਹੀਂ . 
ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਥੋਂ ਇਹ ਜੇਮਜ਼ ਦਰਿਆਂ ਤੇ ਮੁਹਾਣੇ 


` ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁਹਾਣੇ ਤੋਂ 48 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ 14 ਮਈ, 1607. 


ਨੂੰ ਜੇਮਜ਼ਟਾਊਨ ਬਸਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 


ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ ਇਸ ਬਸਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਅਯੋਗ ਥਾਂ ਹੋਣ 
_ ਕਰਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਐਡਵਰਡ ਮੇਰੀਆ 
ਵਿੰਗਫ਼ੀਲਡ ਨੇ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
ਅਗਸਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਮਲੇਰੀਆ ਫੈਲਣ ਤੇ ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ ਅਤੇ 
'ਬਹੁਤੰ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਮਰ ਗਏ। ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੈਸਾਚੁ. 


ਕੰ=' 


`ਸੈਟੱਸ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਲਿਜ਼ਾਬੱਥ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦਾ. 


ਨਾਂ ਇਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਮਿ 70. 


ਗਾਜਰ : ਇਹ ਜੜ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਫ਼ਸਲ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਬੀਜੀ 
`ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕੱਚੀ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਵਜੋਂ` ਵੀ 
ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਖ਼ੁਰਾਂਕ ਵਜੋਂ ਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ 'ਚ 


ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਜਰ ਦਾ ਅਚਾਰ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ 


ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਠਿਆਈ, ਗਜਰੇਲਾ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕਾਲੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ ਦੀ ਕਾਂਜੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਜ਼ਮੇ ਨੂੰ ਠੀਕ 
ਦੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ `ਚ ਕੈਰੋਟੀਨ ਜੋ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਦਾਂ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਥਾਇਆਮੀਨ ਤੇ 


ਗਾਜਰ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਏਸ਼ੀਆ 'ਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ 
ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਚ ਸ਼ੁਰੁ ਹੋਈ ਤੇ ਇਥੋਂ` ਇਹ ਸਾਰੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਯੂਰਪ ਤੇ ਰੂਮ 
ਸਾਗਰ ਦੇ. ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 'ਚ ਫੈਲੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਸਬੰਧ ਅੰਬੈਲੀਫਰੀ ਕੁਲ, ਡੌਕਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਤੇ ਕੈਰੋਟਾ ਜਾਂਤੀ ਨਾਲ ਹੈ। 


_ ਯੂਰਪੀ ਤੇ ਏਸ਼ਿਆਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ 
ਗਈ _ਇਕ ਦੋਗਲੀ ਕਿਸਮ ਪੂਸਾ ਕੇਸਰ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ 
ਏਸ਼ਿਆਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਵਧ੍ਹੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਯੂਰਪੀ 
ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਹਾਫਲੌਂਗ ਨੈਨਟੈਸ- ਤੇ ਕੈਰਲੋਸ ਦੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ 
ਸੁਹਣੀਆਂ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੇਲਣੇਹਾਰ ਤੇ ਖਾਣ ਵਿਚ 
ਮਿੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁੱਦੇ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਬਾਹਰਲੀ 
ਛਿਲ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਚੈਨਟੈਨੀ ਦਾ ਰੰਗ 


ਸੁਹਣਾ, ਆਕਰਸ਼ਕ ਤੇ ਲਾਲੀ-ਮਾਇਲ ਸੰਤਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


_ਰਾਈਬੋਫਲੇਵਿਨ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ 


ਦੇ ਅਹਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਹੈ : 


ਪ੍ਰਤਿ 100 ਗ੍ਰਾ. ਖਾਣ-ਯੋਗ ਭਾਰ 


_ਕੈਰੋਟੀਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਟ ਤਾਕਤਬਖਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
'ਗਾਜਰ ਦੇ ਹਰੇ ਪੱਤੇ ਤਾਕਤਬਖਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, 
ਖਣਿਜ ਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸਮ 
_ ਇਕ-ਸਾਲੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਕਿਸਮ ਦੋ-ਸਾਲੀ। 


ਪੌਣ-ਪਾਣੀ-ਗਾਜਰ ਠੰਢੀ ਰੁੱਤ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ 
ਏਸ਼ਿਆਈ ਕਿਸਮਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਗਰਮੀ ਵੀ ਸਹਿ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਗਾਜਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਰੰਗ ਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
107 ਤੋਂ 155 ਸੈਂ. ਤੇ ਗਾਜਰਾਂ.ਦਾ ਰੰਗ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਬਣੰਦਾ। 155 
ਤੋਂ 20੭ ਸੈਂ. 'ਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ ਦਾ ਰੰਗ 
ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 205 ਤੋਂ 255 ਸੈਂ. ਤੇਂ ਰੰਗ ਘੱਟ . 
ਚਮਕੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, . 
ਗਾਜਰਾਂ ਉਨੀਆਂ ਹੀ ਛੋਟੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਣਗੀਆਂ। ੍ ਰ੍‌ 
੍ ਭੂਮੀ ਤੇ ਰਸਾਇਣੀ ਖਾਦਾਂ-ਗਾਜਰਾਂ ਦੇ ਵਧੀਆ ਵਾਧੇ 
ਲਈ ਡੂੰਘੀ, ਪੋਲੀ ਮੈਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ 
ਖਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਚ ਗਾਜਰਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ 
ਚੰਗਾ ਝਾੜ ਲਗਭਗ 6.5 ਪੀ. ਐੱਚ. (ਅਤ) ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਾਜਰ _ 


`ਨੂੰ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕੇਰਕੇ ਪੋਟਾਸ਼ ਦੀ। ਇਹ 


ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਾਜਰਾਂ ਦੀ 275 ਕੁਇੰਟਲ ਫ਼ੀ 
ਹੈਕਟੇਅਰ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਚੋਂ ੧25 ਕਿਲੋ 
ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ, 40 ਕਿਲੋ ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਤੇ 22.5 ਕਿਲੋ ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ 
ਖਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਾਜਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤ 'ਚ ਤਾਜ਼ਾ ਕੱਚਾ ਗੋਹਾ ਨਹੀਂ 
ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਾਜਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸਾਂਘੜ ।ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ) ਫੁੱਟ 


- ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਹੇ-ਕੂੜੇ- ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲੀ-ਸੜੀ ਖਾਦ 


ਲਗਭਗ 30 ਟਨ ਫ਼ੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆ 


ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਬੀਜ-ਮਾਤਰਾ-ਮੈਦਾਨਾਂ 'ਚ ਗਾਜਰ 


` ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਅੱਧ ਅਗਸਤ ਤੋਂ` ਲੈ ਕੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਕੀਤੀ _` 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਸ਼ਿਆਈ.ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਾਫ਼ੀ ਗਰਮੀ "ਚ ਹੀ _ 


ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਅਕਤੂਬਰ 
ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਯੂਰਪੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਗਾਜਰ ਦੀ ਬਿਜਾਈ 
ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ। ਬਿਜਾਈ ਵੱਟਾਂ ਤੇ ਜਾਂ ` 


_ਪੁੱਧਰੀਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀਂ ਹੈ। ਬੀਜ' ਲਗਭੇਗ 1 ਰੀ 
ਸੈਂ. ਮੀ. ਡੂੰਘਾ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ-ਦੀ 


ਨਮੀ _ _ 86 ਗਾ. __ ਲੋਹਾ 22 ਮਿ.ਗ੍ਰਾ: 
_` ਪ੍ਰੋਟੀਨ 02 ,, _ ਸੋਡੀਅਮ _ 35.6 ,, ੭; 
ਚਰਬੀ 02 ;੦ _ ਧੋਟਾਂਸ਼ੋਅਮ .__ 108੭ % 
ਖਣਿਜ . 1.1 ,,' _ਤਾਂਬਾ 0.33,, ,'' 
ਰੇਸ਼ੇ _`: 12 ਨ ਗੰਧਕ ..... 7 ਆ 
ਹੋਰ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡੇ੍‌ਟ 10, ,, __ਵਿਟਾਮਿਨ-ਏ _- _3,150 ਪ੍ਰਤੀ 
ਕਲੋਰੀਆਂ 47, ਥਾਇਆਮੀਨ 004 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. 
_ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ 80 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. ਰਾਈਬੋਫਲੇਵਿਨ - 042 ,,' , 
` ਸੋਗਨੀਸੀਅ ` % ੪ = 
ਔਗਜ਼ੈਲਿਕ ਐਸਿਡ_ ਦਾ ਨਿਕੋਟੀਨਕ ਐਸਿਡ 646, , ਨ 
_ ਫ਼ਾੱਸਫ਼ੋਰ __30,% ਵਿਟਾਮਿਨ-ਸੀ ਰਿ 
ਏਸ਼ਿਆਈ ਕਿਸਮਾਂ 'ਚ ਐਂਥੋਸਾਇਆਨੀਨ ਰੰਗ ਵਧੇਰੇ_ਤੇ 


ਬਿਜਾਈ ਲਈ 5- 6 ਕਿਲੋ ਬੀਜ ਕਾਫ਼ੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਜ ਬੀਜਣ 
ਤੋਂ ਹਫ਼ਤਾ ਕੁ ਬਾਅਦ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। 

ਸਾਂਡ ਸਿਕਰ-ਜੇਕਰ ਬਿਜਾਈ.ਸੰਘਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤਂ_. 
ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਵਿਰਲੀ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗਾਜਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ 


_ਵਾਧੇ ਲਈ ਥ੍‌ੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਮਿਲ-ਸਕੇ। ਪੌਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ `_ 
ਹੌਲੀ ਵਧਦੇ ਹੱਨ ਅਤੇ ਘਾਹ ਫੂਸ ਤੇ ਨਦੀਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੰ 














ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਗੋਡੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਪੋਲੀ ਹੋ ਜਾਏ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਹਵਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ 


___ ਗੁਜ਼ਰ ਸਕੇ। ਇਕ ਹੈਕਟੇਅਰ ਫ਼ਸਲ ਤੇ ਛਿੜਕਾ ਕਰਨ ਲਈ 


ਸਟੌਡਰਡ ਘੋਲ (ਜੋ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 
_125 ਤੋਂ 250 ਗੈਲਨ ਤੱਕ ਕਾਫ਼ੀ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੇ ਕੁਮਲਾਉਣ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਜਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਗਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
ਪੁਟਾਈ--ਜੇ ਗਾਜਰਾਂ ਅਗੇਤੀਆਂ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਣੀਆਂ 
ਹੋਣ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੋ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਰਿਲਾਂ ਹਂ ਪੁੱਟ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
`ਹਨ। ਗਾਜਰਾਂ ਦੀ ਪੁਟਾਈ ਸਮੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿੱਲੀ ਹੋਣੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੁਟਾਈ ਖੁਰਪੇ ਜਾਂ ਕਹੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਡੀ 


ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਕੀੜੇ ਤੇ ਰੋਗ-ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗਾਜਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ 
ਖਤਰਨਾਕ ਕੀੜੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ। ਵਧੇਰੇ ਭਿਆਨਕ ਕੀੜਿਆਂ `ਚੋਂ 
`-ਗਾਜਰ ਦੀ ਸੁੰਡੀ, ਛੇ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੱਤਾ-ਟਿੱਡਾ ਅਤੇ ਗਾਜਰ ਦੀ 
ਕੁੰਗੀ-ਮੱਖੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਗਾਜਰ ਦਾ ਭੂਰਾਪਣ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਣੂ 


_ਰੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਧੱਥਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੱਤਾ-ਟਿੱਡੇ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। 


ਕੀਟਾਣੂ ਨਰਮ ਸਾੜਾ' ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਮਾਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 


ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੰਮੇ ਫ਼ਸਲ ਚੱਕਰ ਅਪਨਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੀਜ 


. ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਂਰਾ-ਯੁਕਤ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਸੋਧਣਾ ਚਾਹੀਂਦਾ ਹੈ) ਗਾਜਰ 
ਦੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਹਨ--ਪੱਤਾ-ਧੱਬੇ ਤੇ ਝੁਲਸਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ 
ਕਾਰਬੇਮੇਟ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ -ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਹ.  ਪੁ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ=` ਚੌਧਰੀ : 101 


ਗਾਂਜਾ (ਰਾਜ). : ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ ਘਾਨ੍ਹਾ ਵਿਚ 
`__ਬਲੈਕ ਅਤੇ ਵੋਲਟਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ 
__ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਚੀਫ਼ਡਮ (ਰਾਜ) ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ 
_ਕਾਫੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਸ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
1550. ਤੋਂ 1575 ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1549 ਤੋਂ 1552 ਈ. 
_ ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਂਗਾਈ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਆਸਕਿਆ ਦੇਊਦ ਦੀ 


ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੈਨਡਿੰਗੋ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਰਸਾਲਾ ਜੈਨੇ ਵੱਲੋਂ 


_ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ' ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਟੋਗੋ, ਘਾਨ੍ਹਾ 


- `'ਲਾ' ਜਾ ਸਕੀ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 


ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ । ਇੰਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ-ਗਾਂਜਾ ਰਾਜ ਦੀ 
`_ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ 'ਗਈ। 17ਵੀ' ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਆਏ ਡਯੂਲਾ 
ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਉੱਨਤੀ ਕਾਰਨ 1620 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਂਡੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ 
ਚੀਫ਼ ਜਕਪਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ 
_ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵੀ ਵਧਾ ਲਈਆਂ ।.ਓਪੋਕੂ 
- _ਫੈਅਰ ਰਾਜੇ ਨੇ 1720 ਤੋਂ 1750 ਦਰਮਿਆਨ .ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ 
ਅਸੈਂਟੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਰ੍ ਗਾਂਜਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਅੱਡ ਅੱਡ 
ਹਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਲੋਕ ਮਾਂਡੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨਾਲ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗ਼ੁਲਾਮ 
-_ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ। ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ 


ਗੁਰ ਅਤੇ ਗਵਾਰ _ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ 


ਗਵਾਰਾਂ ਦੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਬਾਨਯੀਦੋ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਐਪਰ ਇਹ ਸਭ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਕਾਂਗੋ, ਨਾਈਜਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹਨ। 

ਇਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ 
ਇਥੇ ਵਸੋਂ ਬੜੀ ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਇਥੇ 300 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 


.ਵਾਲੇ 15-20 ਕਿ. ਮੀਂ. ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ 'ਪਿੰਡ ਵੱਸੇ ਹੋਏ- ਹਨ। 


ਸਾਲਾਗਾ ਵਰਗੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ । ਇਥੇ 


-ਆਮ ਕਰਕੇ ਬੁਦਲਵੀਂ' ਖੇਤੀ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਤਾਲੂ (੧੪੩) 
ਕਸਾਵਾ, ਮੱਕੀ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜੀ 'ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਇਥੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਰ੍ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। '' 


ਰਜ ਬਰ ਪਧਗੀਜਾ ਚੀਫ ਰੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 


ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚੀਫ ਹੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ 
ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਈ ਇਕ ਸੰਮਤੀ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਸਾਰੇ ਚੀਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਂਪ ਨੂੰ ਜਕਪਾ' ਦੇ ਬੈਸ ਵਿਚੋਂ ਦਸਦੇ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ' ਚੀਫ਼ ਨੂੰ ਯਗਬਮਵਾਰਾ'(੧੩੬0030- 
03) ਤਿਹ ਇਨ ਰਿ ਦਿ 
ਚੀਫ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਥੇ ਦੀਆਂ`ਸਭ ਰਸਮਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਪਰ 
ਰਸਮੋਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਤਾਂ`ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਭਾਗ ਲੈਣ। ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਬਹੁਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਮੌਲਵੀ ਜਕਪਾ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨਾਲ 
ਆਏ ਮੌਲਵੀਆਂ ਦੇ ਬੰਸ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਥੋਂ ਦੀ ਵੱਸੋਂ 
ਵਿਚ ਚੀਫ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ' ਮੌਂਲਵੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਹਨ । ਇਹ ਆਮ-ਲੋਕ ਹਮਲਾਵਰਾਂ 


`ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਗ਼ੁਲਾਮ, ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਲੋਕ ਅਤੇ 
ਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਂਦਿ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਲੜਾਈ'ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆ 


ਸੇਵਾਵਾਂ ਚਿੰਦੇ ਹਨ। 
`ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 625 


- ਗਾਂਜਾ : ਇਹ ਇਕ ਨੱਸ਼ੀਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 
ਮੋਰੇਸੀ ਕੁਲ ਦੇ ਪੌਦੇ. ਕੈਨਾਬਿਸ ਸੈਟਾਈਵਾ (ਭੰਗ ਜਾਂ ਸੁੱਖੇ ਦਾ ਪੌਦਾ) 


ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਬੀਜਾਈ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ- 
-ਪੌਦਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਕ-ਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ 1.25 ਮੀ. ਤੋਂ 


ਲੈ ਕੇ 2.50 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਲਾਟੂ ਵਰਗਾ ਗੋਲ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਨਾਬਿਸ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਗਾਂਜਾ, ਚਰਸ੍ਰ, ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ` 


ਵਾਲੇ ਤਰਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ' ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 
ਮਾਦਾ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਲਦਾਰ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ 
ਸੁਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦਬਾ ਕੋ ਪੇਪੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਥੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਅਜਿਹੇ ਪੌਦਿਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਰੋਜ਼ਾ (0) 
ਨਾ ਕੱਢਿਆ ਹੋਵੇ ਗਾਂਜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ 


ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੁਨ-ਜੁਲਾਈ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੀਜਿਆ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ-ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ 


ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਚ 


ਅਤੇ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਂਜੇ ਨੂੰ ਗੋਲਾਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਦਬਾ 











ਗ਼ਾਜ਼ੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਹੈਦਰ 


ਹੇਠ . ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਇਸ - ਵਿਚ ਕੁਝ ਰਸਾਇਣਿਕ 
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ: 
ਚੰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਾਂਜੇ ਵਿਚ 15% ਤੋਂ 25% 
ਬਰੋਜ਼ਾ ਅਤੇ 15% ਸੁਆਹ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਖ਼ਾਂਨਿਆਂ, ਵਿਚੋਂ 
ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪੇਪੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹਲਕੀ ਗੰਧ, ਹਰਿਆਲੀ ਜਾਂ 


_ ਭੂਰਾ ਰੰਗ ਮਿਲੀ ਹਰਿਆਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬਰੋਜ਼ਾ ਸੁੱਕ ਕੇ 


ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਭੁਰਭੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਚਰਸ ਵੀ ਵੇਖੋ) 
`ਹੇ. ਪੁ--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 404 ਇੰ” ਤ 
ਗ਼ਾਜ਼ੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਹੈਦਰ : ਰਬ 


ਵਜ਼ੀਰ ਸਆਦਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
1766 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ` 1814 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 


ਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਵਧ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਇਸ 


ਨੇ ਰਿਫ਼ਤਉੱਦੌਲਾ ਰਫ਼ੀਉਲਮੁਲਕ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। 
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਤੇ ਇਸ ਨੇ 1819 ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ 
_ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਵਧ ਦਾ 
ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇਸ ਨੇ ਅਬੂ ਜ਼ਫ਼ਰ 
ਮੁਇਜ-ਉੱਦਂ-ਦੀਨ ਸ਼ਾਹੇ ਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ। 
` ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਤਤਰਤਾ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੁਣ ਵੀ 


_ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਂਹਰਲੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਰ੍ 
-ਹੋਈ। 
`ਇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬਾਸਕੀ ਤਜਰਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰ 


ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਰਿਹਾ। 


_ ਇਹ 22 ਵਰ੍ਹੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ 'ਰਿਹਾ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ 
ਸ਼ਾਸਕ ਸਿੱਧ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 


ਸੁਭਾਅ ਵੱਲੋਂ ਐਸ਼-ਪੁੱਸਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ 


ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਸ- ਦੀ 
- ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗ਼ਮ ਦਾ ਵੀ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗ਼ਾਜ਼ੀ- 
ਉੱਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ. ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 
ਨਸੀਰ-ਉੱਦਾ-ਦੀਨ ਹੈਦਰ ਨੂੰ ਮਹਿਲ ਦੀ ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰੀ ਵਿਚ ਕੈਦ 
ਕਰ ਰੱਖਿਆਸੀ। ___ 
ਚਰਿੱਤਰ ਉੱਚਾ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ 
ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉਪਰ ਇਸ ਨੂੰ 
ਅਬੂਰ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਇਹ ਖ਼ੁਦ ਵੀ. ਕਵੀ ਸੀ। ਰਾਮਾਇਣ, ਜੋਤਿਸ਼ 


___ ਆਦਿ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ 


ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮੀਰ ਤਕੀਮੀਰ, ਮੁਸਹਫ਼ੀ ਨਾਸਿਖ਼ ਆਤਿਸ਼,ਨਸੀਮ 
ਅਤੇ ਇਨਸ਼ਾ ਜਿਹੇ ਗਜ਼ਲ-ਗੋ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਦਬੀਰ ਅਤੇ ਅਨੀਸ 
_ਵਰਗੇ ਮਰਸੀਆ ਲਿਖਣ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ 
ਸਨ। 


ਹਿੰਦੂਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ 
ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ 'ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ 
_ ਬਖ਼ਤਾਂਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੀਵਾਨ` ਅਤੇ ਰਾਜਾ 


_ਗਲਜ਼ਾਰੀ ਮੱਲ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ-ਆਪਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ . 


_ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 


ਮਿਰ ਦੀ, 


ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਪਹਿਲੀ, ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ 
ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੱਲ ਨਾ ਪਾ ਸਕਿਆਂ। ਦੂਜੀ, ਬਾਗ਼ੀ 


ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਉਪਰ ਆਪਣਾ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਿਆ। ਤੀਜੀ, ਇਹ _ 


੧ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸ ਉਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ .ਹਾਵੀ 'ਹੋ ਗਏ 


ਸਨ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ . 


ਕਰੋੜ ਪੰਜਾਹ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕਰਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਸੂਲ ਕੀਤੇ । 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1827 ਵਿਚ ਹੋਈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ.ਵਿ. ਕੋਂ. 3 : 416 ਰ੍ 
ਗ਼ਾਜ਼ੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਖ਼ਾਂ ਬਹਾਦੁਰ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ ਜੰਗ 

(ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਉਮਰਾ) : ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ.ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ 


_ ਸ਼ਾਹ-ਸੀ। ਇਸਦਾ ਪਿਤਾ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਆਸਫਜ਼ਾਹ ਸੀ। 


ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਮੁਹੰਮਦੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 
1742 ਵਿਚ ਖ਼ਾਨ ਦੌਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ 
ਦੱਖਣ ਦਾ ਮੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ. 
ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਉਸਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ 
ਦੀ ਮੌੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ _ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਉਮਰਾ ਦੀ ਉਪਾਧੀ 
ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਮੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਨਾਸਿਰ ਜੰਗ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਜ਼ੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਨੇ 

ਹੋਲਕਰ-ਢੂਜੇ .ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ _ 
ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉ -ਮੁਲਕ 
ਗੀ ਕੇ ਜਪਣ ਦਾਦਾ ਕਤ ਕਤ 


ਦੇ ੨੩ . ੮<$. 


ਇਹ ਬਰਹਾਨਪੁਰ_ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚਿਆ। 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 416 


_ ਗ਼ਾਜ਼ੀਆਬਾਦ : _ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੇਰਠ ਮੰਡਲ 
ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਜੀ. ` 
ਟੀ. ਰੋਡ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ.ਹੋਣ 
ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੋਂ ਕਾਂਫ਼ੀ ਲੋਕ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ 


_ਵਿਖੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਗਰ ਵਜੋਂ ___ . 
ਉੱਨਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਨਾਲ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹੋਣ __, 


ਕਾਰਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਵਾਜਾਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਸਫ਼ਜ਼ਾਹ ਦੇ ਲੜਕੇ ਗ਼ਾਜ਼ੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਨੇ 


1740 ਈ. ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ.ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਉਪਰ ਇਸਦਾ __ 


ਨਾਂ-ਰੱਖਿਆ। ਇਥੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਰਾਂ ਵੀ ਬਣਵਾਈ 


`ਸੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ` ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੰਨ 


1857 ਦੇ . ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ -ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ 
ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।. _ 
ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਉਪਜਾਊ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ 19ਵੀ' ਸਦੀ 
ਵਿਚ ਰੇਲ-ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ.ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਰਾਇਤੀ 


ਉਪਜਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਈ ਉਦਯੋਗ ਵੀ __ 
_ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ _ 


ਮੰਡੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਥੇ ਹੀ ਦੋ ਹੋਰ 
ਮੰਡੀਆਂ ਰਾਈਟਗੰਜ ਤੇ ਵੇਅਰਗੰਜ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ 
ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੈਨ `1868 ਤੋਂ ਇਥੇ ` 


ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ, _ 


ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੱਸੋਂ ਦੇ 
ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਨਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ___ 


ਆਬਾਦੀ : 511, 759 (1991). 
285 40" ਉ. ਵਿਥ. 77 20/ ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਪੰ ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. ਐਕ. ਡਿ..ਮਾ. 5 : 236 








ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1752 ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪਰ 











ਗ਼ਾਜ਼ੀਪੁਰ : ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ _ 
ਰਾਜ ਮਹੱਲ, ਕਿਲ੍ਹਾ, ਮੰਦਰ ਆਦਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 
'ਇਥੇ ਅਫ਼ੀਮ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਤੇਲ ਅਤੇ ਅਰਕ 
ਆਦਿ ਇਥੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਰੇਲ 
:__ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਉੱਨਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਪਾਰ ਗੰਗਾ 
/ __ ਨਦੀ 'ਰਾਹੀ' ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ 
ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ ::76547 (1991) 
ਨ 35" ਉ. ਵਿਥ.; 835 36" ਪੂ.. ਲੰਬ. 


ਨ ਗ਼ਾਜੋ : ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਸੁਮਾਟਰਾਂ ਦੇ ਇੰਡਨੇਸ਼ੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ 

ਇਕ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ “ਗਾਯੋ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਜੋ ਅਤੇ 
`___ ਆਲਾਸ ਲੋਕ ਬਾਟਾਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਐਕਿਨੀਜ਼ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 
`ਉੱਚ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਇਹ' ਲੋਕ ਭਾਵੈ ਆਪਣੇ 
ਆਪ ਵਿਚ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨਵੇਕਲੇ ਹੀ ਰਹੇ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤਾ ਫ਼ਰਕ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਬਾਇਲੀ ਸਰਦਾਰੀ ਅਤੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਆ ਗਈਆਂ `ਸਨ। 
ਮੈਨਾਕਾਬਾਉ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ 


ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ, ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਿਯਾਦਾ ਅਤੇ 


ਨਸੀਹਤਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। 
ਮਸਜਿਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1960 ਦੇ 
-ਲਗਭਗ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸਲਾਮ 
ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। 


___` 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਐਕਿਨੀਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ 
_'ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਤਕੜਿਆਂ-ਕਰਨ 
ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਕਾਢ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਅਸਰਹੀਣ 
_ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪਈ ਅਤੇ “ਆਦਾਤ” ਜਾਂ ਰਸਮੀ ਕਾਇਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ 
ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। 

___ ' ਗ਼ਾਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਕ ਕਬੀਲੇ 
_ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਘਰ 
ਵਿਚ ਮਰਦ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ 
ਘਰ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਇਕ ਦਲਾਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਕ 
ਜ਼ਨਾਨਖ਼ਾਨਾ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 


_ ਬਾਕੀ.ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਹਿੱਸਿਆਂ 


ਵਿਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾਂਦਾ-ਹੈ। ਇਕ ਗ਼ਾਜੋ ਕੁਨਬੇ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ 
ਮਾੜਾ-ਪਿਤਾ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਦੀ-ਸ਼ੁਦਾ ਲੜਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
, ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਂ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਆਦਮੀ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਕੇ- 
_ਸਬੈਧੀ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੁਤਬੰਨਾਪਣ ਆਦਿ ਕੁਝ ਕੁ. ਰਵਾਇਤਾਂ 
ਕਾਰਨ ਵਿਵਾਹਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ 
_ਹਨ। ਦੁਲਹਨ ਲਈ ਇਕ ਖਾਸ ਕੀਮਤ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਜਿਸਦੀ: ਅਦਾਇਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਖੁਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ, ਉਸਦੇ 


ਪਤੀ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁ=ਇਸਤਰੀ - ? 


ਵਿਆਹ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਨਹੀਂ। 
ਮਲੋਈਆ ਦੇ ਅੰਤਰਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ੍ 


` ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 9 : 1076 


-1744 ਵਿਚ ਵੀਨਸ ਪਰਤਣ ਤੇ 


ਗਾੱਟਸੀ, ਗਾਸਪਾਰੋ 


ਗਾੱਟਸ਼ਾਲਕ, ਲੂਇਸ ਮੋਰੇ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ . 


ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਆਰਗਨਵਾਦਕ ਦਾ ਜਨਮ 
8 ਮਈ, 1829 ਨੂੰ ਨਿਊ ਆਰਲੀਐਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ 
ਪਿਤਾ ਐਂਗਲੋ ਜਰਮਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਇਕ ਅਮੀਰ ਕ੍ਰੀਓਲ ਸੀ।ਇਸ 
ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਈ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣੇ ਸਿਖ ਲਏ ਸਨ। ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ 
ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ 


ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਹ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ` 


`_ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 


ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਣ ਪਿਛੋਂ ਸੰਨ 1853 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ _ 


ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ 
ਵੈੱਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਮਗਰੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਇਸਨੇ 
ਕੈਰਿਬੀਅਨ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵੀ ਚੱਕਰ ਕੱਟਿਆ। 


ਸੰਠ 1865 ਵਿਚ ਗਾੱਟਸ਼ਾਲਕ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ 


ਦੌਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ 
ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇ' 1੪ ਦਸੰਬਰ, 1869 ਨੂੰ ਰੀਓ ਡੀ ਜੇਨੇਰੋ ਵਿਖੇ 
ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ' (ਜ੩। 1੩730418" 
ਅਤੇ “4 93000013" ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵੀਹਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ.ਹੋਇਆ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿਰਿ. ਮਾ. ੭: 649: ਐਨੇ. ਅਮੈ. 13 : 87 


ਗਾੱਟਸੀ, ਕਾਰਲੋ (6੦0੦੧, (480) : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ 
ਕਵੀ, ਗਦਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਇਟਲੀ ਅਤੇ 
ਜ਼ਾਂਦੇਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮਗਰੋਂ 
ਸੰਗੀਤਕ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 
ਬਣੇ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 13 
ਦਸੰਬਰ, 1720 ਨੂੰ ਵੀਨਸ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਇਹ 
ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ: ਗਿਆ। 


ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਫੁਟਕਲ ਗਦ 


ਰਚਾਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅੰਤੇ ਕਾਰਲੋ ਗਾਟਸੀ 


“& ੬8000 0੧ (581116500? ਗਰੁਪ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਅਜ 
ਇਸ ਗਰੁਪ ਨੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਈ 
ਰੱਖਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1761 ਤੋਂ 1765 ਤੱਕ 


ਕਾਰਲੋ ਨੇ 10 ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ । 1300096 08116 ਮ 
716081806€, “10180001" ਅਤੇ '1.3 00800 9ਗ॥੬੬' ਅਤੇ 
13021” ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਨਾਟਕ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ 


ਸਿੱਧ ਪੂਰਬੀ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਰ੍ 


ਦੇ ਮਰ ਰਹੇ “20ਗਮ0੬69੩ 0611 39€' ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕਰਨਾ 
ਲੋਚਦਾ ਸੀ । 1੪੬09 ॥੩190" (1797), “0੧੬੦ (1772- 
4), ਜੋ ਇਕ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਹੈ ਤੇ 8 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ 14 
ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ੦੬ ੬006 10000” ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1806 ਨੂੰ ਵੀਨਸ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 

ਨ ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 657 . 


ਗਾੱਟਸੀ, ਗਾਸਪਾਰੇ . : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਕਵੀ, 
ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੜਚੋਲਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ: ਪ੍ਰਸਿੱਧ 

















ਗਾਟਸ 


ਨਰਗਿਸ 


੭ ਵੀਨਸ ਵਿਚ ,4 ਦਸੰਬਰ, 1713 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 


ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਇਟਲੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ 14 


68220 ੧੬੬੧8" ਤੇ 160850੫੪੦੯' ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
_ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਂਤਾ! 10672 ਗਿਸਸ” (1755), 13068 01 


[॥1-111(-4 (1758) ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਿ 


__ਦੀਆਂ ਕੁਲ `ਕ੍ਰਿਤਾਂ 0੬੬" ਨਾਂ ਹੇਠ 1794 ਈ. ਵਿਚ 12 
ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ 1818-20 ਵਿੰਚ 16 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ 


ਮੇ ਛਪੀਆਂ 


ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 27 ਦਸੰਝਰ, ;786 ਨੂੰ ਪੈਡਯੂਆ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ।_ 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : ਨ ਦਾ 657 


ਗਾਟਸੋ (6੦੦੦) : 
` ਮਾਲਟਾ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਦੀਪ ਹੈ। ਮਾਲਟਾ ਤੋਂ-ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
ਵਿਚ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ -14.4 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਤੇ 7.2 ਕਿ. ਮੀ. 


__ਚੌੜਾ ਦੀਪ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ 6? ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਦੀਪ 


ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹੈ ਜੋ 


ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਢਲਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ` 


`ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਵਿਕਟੋਰੀਆ `ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਮੈਗਾਲਿਥਕ 
ਗਗਾਨਤਿਜਾ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖ੍ੰਡਰਾਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ । ਮਾਲਟਾ ਦੀਪ 


ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਇਹ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਪਜਾਊ ਭੂਮੀ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। 


__ਇਥੇ ਫ਼ਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਇਥੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦਾ ਧੰਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੈ। _ : 
-_ ਯੂਨਾਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ “%”%” ਦਾ' ਇਕ 
_ ਦੀਪ _ਰਿਹਾ' ਜਿੱਥੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਇਕ ਜਲਪਰੀ, ਜਿ ਲੇ ' 


ਓਡੇਸ਼ੀਅਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। 
_ ਆਬਾਦੀ - 21 ,773 (1983 ਅੰਦਾ.) 
365 03“ ਉ. ਵਿਥ.! 14 15" ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਰ੍ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 465 ਰ੍ 


ਰ੍ _ਗਾੱਟਸੋਲੀ, ਬੈਨਾਟਸ (608200, ਸੋ੬॥0223) ? ਇਹ 
: ` ਇਟਲੀ ਦਾ ਮੁਢਲੇ ਪੁਨਰਜਾਗ੍ਰਤੀ ਕਾਲ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ 
-_ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਫਲੌਰੈਂਸ ਵਿਖੇ 1420 ਈ. ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਫਲੋਰੈਂਸ ਵਿਚ ਪਲਾਟਜੋ ਮੈਡਿਸੀ (ਰਿਕਾਰਡੀ ਗਿਰਜੇ ਦੇ 


ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ) ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁੰਦਰ ਕਿਰਤ ਹੈ। 1444 ਵਿਚ ` 


ਇਸਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਚਿੱਡਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਫਲੋਰੈਂਸ ਦੇ ਬਪਤਿਸਮਾਂ- 
`ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਤੀਜੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ 


ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1447 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਰੋਮ ਦੇ ਫਰਾ ਐਜੈਲਿਕੋ ਦੇ 


ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਟੀਕਨ ਵਿਖੇ ਪੋਪ ਨਿਕੋਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ 


ਵਿ ਗਿਰਜੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਦੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ 


ਨੇ ਰੋਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 


1458. ਵਿਚ_ਇਹ ਰੋਮ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਫਲੋਰੈਂਸ ਆ ਗਿਆ। 
1463._ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੇਂਟ ਆੱਗਸਟਿਨ ਦੇ ਜੀਵਨ .ਸਬੰਧੀ 17 
ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਅਤੇ 1464 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਸੀਬੈਸਟੀਅਨ ਸਬੰਧੀ ਇਕ 
ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ। 


ਸਿ 
ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਿਚੋਂ 25 ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਾ ਕੇ 


ਇਹ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 


ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਲਈ ਕਈ ਸਹਾਇਕ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। 
ਇਸ ਲਈ' ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਝਲਕ 


_ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। 


ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 4 ਅਕਤੂਬਰ, 1497 ਨੂੰ ਫਲੋਰੈਂਸ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। 


.ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. “੨ 657; ਐਨ. ਬਿ 36: 64 _ 
ਗਾਟਲੈਂਡ : ਇਹ ਦੀਪ ਬਾਲਟਿਕ ਸਾਗਰ_ਵਿਚ ਸਵੀਡਨ 


. ਤੱਟ ਤੋ 80 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਸਟਾੱਕਹੋਮ ਤੋਂ 160 ਕਿ. ਮੀ. 


ਦੱਖਣ-ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੰਹ 100 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਤੇ 
44 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 3140 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। 
ਇਹ ਦੀਪ ਸਵੀਡਨ .ਦੀ ਹੀ ਮਲਕੀਅਤ ਰਿਹਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵੀ 
ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਗਾਟਲੈਂਡੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਇਆਨ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 
ਡੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਥੋਂ ਇਹ ਚੂਨੇ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖਾੜੀਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਹੀ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ । ਦੀਪ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ ` 
ਉਗੜਾ-ਦੁਗੜਾ ਅਤੇ ਸੀਲੂਰੀਅਨ ਚੂਨੇ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। 
ਇਥੋਂ ਦੀ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹੱਣ ਜਾਂ ਸੇਮਵਾਲੀ 
ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਿੱਧੀ ਢਾਲ ਵਾਲੇ 
ਟਿੱਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਕੋਨੀਫਰ ਬਨਸਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਵਿਜ਼ਬੀ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 


ਇਹ ਦੀਪ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ `ਹੀ ਵਪਾਰਕ ਪੱਥੋਂ ਕਾਫ਼ੀ 
ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਬਾਲਟਿਕ ਸਾਗਰ ਦੇ 


ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿਚ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਮਿਲੋ 


ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ'` ਰੋਮਨ, ਇਸਲਾਮੰਕ ਅਤੇ `:_ .` '. 
ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਹਾ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ `!_` '` 
ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾ ਸਮਾਜ ਦੀ __ !' 
ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਨੋਵਗੌਰੋਦ ਨੂੰ ਬਣਾ . :. _ ' 

ਲਿਆ ਅਤੇ ਰੂਸ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ_ ਯੂਰਪ ਵਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ` ; 
`ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ __ 


ਧਿਆਨ ਵੀ ਇਧਰ ਖਿਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਦੇ 


ਬਣਾ ਲਿਆ 'ਗਿਆ। ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇਂ 


ਇਥੋਂ ਦੀ ਕਲਾ ਨੇ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪਾ 


ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 
ਸੰਨ 900 ਤੋਂ ਇਹ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਹੀ ਮਾੜਹਿਤ ਰਿਰਾ ਹੈ। ਸੰਨ 


1361 ਵਿਚ_ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਲਡੇਮਾਰ ਚੌਥੇ ਅਤਰਦਾਗ ਨੇ ਿ 


ਲੜਾਈ ਕਰਕੇ ਦੀਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਵੀ ਬਦਲਣੇ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ 


ਸਦੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਹੈਨਸੀਆਟਕ,. ਡੈਨਮਾਰਕ .ਗ਼ੈਰੌਸਰਕਾਰੀ 


ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਹਾਜ਼ੀ ਬੇੜਿਆਂ ਅਤੇ ਟਿਊਟਾਨੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ- ੍ 
ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1645 ਵਿਚ ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸਵੀਡਨ ਕੌਲ 


` ਹੀ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਵਿਗੜੀ ਹਾਲਤ _.-:..: 
ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਧਰ ਗਈ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਸ ਦੀ 


ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ` ਰ੍ 














ਮੁੱਖ ਹਨ। ਅਨਾਜ, ਚਕੰਦਰ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਦੀਪ ਫ਼ਾਰ ਉਤੇ ਭੇਡਾਂ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਥੋਂ 
ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਾਈਕਿੰਗ ਸਵੀਡੀ ਹੈ। 


_ਆਬਾਦੀ-55,987 ( (1984 ਅੰਦਾ.)- 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 647 

ਗਾਡਲਫ਼ਰੈ : ਈਸਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਧ ਦੇ ਇਸ ਰੱਖਿਅਕ, 
_(ਡਿਫੈਂਡਰ ਆਫ਼ ਦੀ ਹੋਲੀ ਸਪਲਕਰ) ਹੇਠਲੇ ਲੋਰੇਨ ਦੇ ਡਿਊਕ, 


ਪਹਿਲੇ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜੇ 
` ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1058 ਵਿਚ-ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬੋਲੌਨ `ਦੇ ਕਾਊਂਟ 


`` ਯੁਸਟੇਸ ਦੂਜੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਹੈਨਰੀ ਚੌਥੇ, (ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ` 


ਸਮਰਾਟ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ, ਸੰਨ 1089 ਵਿਚੋ ਇਸਨੂੰ 
ਹੇਠਲੇ ਲੋਰੇਨ ਦਾ ਡਿਊਕ ਬਣਾਇਆ ਰਿਆ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਯੁਸਟੇਸ 
ਅਤੇ -ਬਾਲਡਵਿਨ ਨਾਲ ਸੰਨ 1699 ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ 
ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ 


_._-ਵੱਡਾ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। 
_` 18 ਜੁਲਾਈ 1100 ਈ. ਨੂੰ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । 


ਹ. ਪੁ.-ਕੋਲ. ਐਨ. ੪ : 540. 


ਗਾਂਡਰਡ, ਕੈਲਵਿਨ ਹੁੱਕ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਮਿਲਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ 
ਅਪਰਾਧ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ 
ਤਫਤੀਸ਼ ਸਬੰਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਅਗਨ- 
ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਲੇਖਾਂ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ. 
ਹੈ। ਇਸ.ਦਾ ਜ਼ਨਮ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1891 ਨੂੰ ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਵਿਖੇ 
-_ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1915 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਜਾਨ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ ਯੁਨੀ- 


.__ ਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ _. 


ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜੱਗ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੌਜ 
ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਦਸਤੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਹੋਇਆ ਤੇ 1918 ਵਿਚ ਇਹ ਮੇਜਰ 
ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਤੇ 
ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਇਸਨੇ ਮਿਲਟਰੀ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 
ਸੈਨ 1950 ਵਿਚ ਇਹ ਕਰਨਲ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 

ਰ੍ ਗਾੱਡਰਡ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ _ਤੋਂ` ਹੀ ਤੋਪਾਂ-ਬੰਦੂਕਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਬੰਧੀ ਪੂਰਾ ਇਲਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 
_1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ 
ਗਵਾਹ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ 
_ ਵਿਚ ਗਾੱਡਰਡ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿਖੇ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਪਰਾਧ 
ਖੋਜਸ਼ਾਲਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਥੇ ਇਸਨੇ ਕਿਸੇ ਚਲਾਈ ਗਈ ਗੋਲੀ 
- ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ 
ਵਾਲੇ ਔਜ਼ਾਰਾਂ.ਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ . 


_. ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਮਿਲਟਰੀ ਤੇ.ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ _ 
`_ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਗੁਣਭਰਪੂਰ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਰ੍ 


22 ਫ਼ਰਵਰੀ, ੧955 ਨੰ ਵਾਿਗਟਨ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੋਤ ਹੋ 
_ਗਈ। : 
'ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ 10 : 513. 


ਤਤ 


9 ” # ੪੨ `_ ਗਾੱਡਵਿਟ 


` ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾਂ ਜਨਮ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1882 ਨੂੰ ਵੂੱਸਟਰ, ਸੈਸਾਂਚੂ. 


ਸੈਟੱਸ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਲਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਫੂੱਸਟਰ, 
ਮੈਸਾਚੂਸੈਟੱਸ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ । ਸੰਨ 1919 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅਨੋਖੀ ਕਿਤ 'ਏ ਮੈਥਡ ਆਫ਼ ਰੀਚਿੰਗ ਐਕਸਟ੍ਰੀਮ 


_ ਆੱਲਟੀਚਿਊਡਜ਼” ਛਪਵਾਈ। ਗਾੱਡਰਡ_ਕਲਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 


ਵਿਖੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਗਾੱਕਟਾਂ ਸਬੰਧੀ ਤਜਰਬੇ 


ਕਰਦਾ ਸੀ । ਸੰਨ 1925 ਅਤੇ 1926 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਦ੍ਵ-ਚਲਿਤ _ 
ਰਾੱਕਟਾਂ ਸਬੰਧੀ ਸਫ਼ਲ ਟੈੱਸਟ ਕੀਤੇ॥ ਸੰਨ 1935 ਵਿਚ ਧੁਨੀ ਦੀ _ 
ਗਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਢ੍ਵ ਈਂਧਨ ਰਾੱਕਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ 


ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। 
_ ਹ. ਪੁੰ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4.: 593 
ਗਾੱਡਰਡ, ਰੈਨਰ ਗਾੱਡਰੇਡ : ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ 


ਲਾਰਡ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਪਿਛੋਂ ਵਧ ਰਹੋ 
ਜੁਰਮਾਂ ਦੀ_ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ 


ਜਨਮ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1877 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ` 


ਮਾਰਲਬਰੋ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਤੋ 
ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। _ .` ਰ੍ 





ਰੀ 


ਰਿ ਦਸ ਨਰ ਮਲ ਅਚੀਲੰਤ ਵਿ. 


ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 1925 ਤੋਂ 1928 ਤੱਕ ਇਹ ਬਾਥ ਦਾ ਅਤੇ 


1928 ਤੋਂ 1932 ਤਕ ਇਹ ਪਾੱਲੀਮਥ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡਰ -ਰਿਹਾ। 


1932 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਜੱਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
1938 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਅਪੀਲਾਂ ਦਾ ਲਾਰਡ ਜਸਟਿਸ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 
-ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ 1944 ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਲਈ ਪੀਅਰ ਅਤੇ 
1946 ਵਿਚ ਲਾਰਡ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 1950 
ਵਦੀ ਇਹ ਚਿਤ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 513; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 593. 


ਗਾੱਡੰਵਿਟ : ਇਹ ਕੈਰਾ ਡ੍ਰਾਇਫਾਂਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ, ਸਕੌਲੇ- 
_ਪੈਸਿਡੀ ਕੁਲ ਅਤੇ ਲਾਈਮੋਸਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ, ਲੰਮੀ ਚੁੰਝ 
ਵਾਲਾਂ ਤੱਟੀ ਪੁੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਛੀ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸੀਟੀ 
ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼_ਕਰਕੇ` ਪਿਆ ਹੈ। 


ਟਰਿਗੰਨੀ ਉਪ-ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਰੰਗ 


ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਲਾਲ-ਤੂਰਾ ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਲੇਟੀ ਵਰਗਾ ਹੋ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । ਰ੍ ਇਤ 


6 ੭ 
੧ 
“੮੮ ਦਹ ====--"-੮-ਤਗਦਦਦਦਾ=>”” “2੮੮੮” “੨੮੨੮੯ ਵਿਦ ੨ ਦਵੇ ਦਵੇ ₹ ੮੯ ਬਦ ਦ ਡੇ 2? ”ਦ=ਦਟ=ਦ- 











ਤੇ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਵਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨੰ। ਰ੍ 

ਕਾਲੇ ਪੂੰਝੇ ਵਾਲਾ ਗਾੱਡਵਿਟ ( (1410058), ਜਿਹੜਾ ਨੀਦਰ- 
` ਲੈਂਡਜ਼ ਆੱਰਨਿਥਾਂਲੋਜੀਕਲ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਤਕਰੀਬਨ 
40 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਮਾ (ਚੁੰਝ ਸਮੇਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਪੁੰਝੇ ਝੇ ਉਤੇ 
ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚੁੰਝ ਲੰਮੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ 


ਹੈ। ਮਾਦਾ ਪੰਛੀ ਆਈਸਲੈਂਡ ਅਤੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪਾਰ_ਦੇ. ਤਰ 
_ ਸੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 





ਹਡਸੋਨੀਅਨ ਗਾੱਡਵਿਟ ,£. #46%&6//47 ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ 
ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ 


ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ, ਅਬਰੀਦਾਰ ਗਾੱਡਵਿਟ (1. ੬603) ਆਮ _. 


ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੁੰਝ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਉਪਰ ਵਲ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ 
ਹੇਠਲੇ ਖੰਭਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪਿਆਜ਼ੀ ਜਿਹਾ ਭੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਇਕ ਛੋਟੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਧਾਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪੂੰਝੇ ਵਾਲਾ 


ਗਾੱਡਵਿਟ //. /00%%0244 ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਲਾਸਕਾ ` 


- ਦੇ ਟੁੰਡਰਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਲਾਸਕਨ ਨਸਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ 


ਪੈਸਿਫ਼ਿਕ ਗਾੱਡਵਿਟ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ 


ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਤਕ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 598 ਰ੍ 


ਗਾਡਵਿਨ, ਮੇਰੀ _ਵੁਲਸਟਨਕਰਾਫ਼ਟ : ਇਹ _ 


_ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਲੇਖਕਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ 
ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 27 
ਅਪ੍ਰੈਲ, 1759 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਹੁਤ 


ਫਜ਼ੁਲ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ 


ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਜੇਮਜ਼ 


ਕੀਤਾ1 1792 ਵਿਚ ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਗਈ ਜਿਥੇ ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ 


ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਨਾਰਵੇ ਵੀ ਗਈ। 1795 ਦੇ 
ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਲੰਡਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਡਾ. ਜਾਨਸਨ ਲਈ 
ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਗੀ। 29 ਮਾਰਚ, 1797 ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਵਿਲੀਅੰਮ 
ਗਾਡਵਿਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿਤਾ। 
ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ 10 ਸਤੰਬਰ, 1797 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ “ਲੋਟਰਜ਼ ਰਿਟਨ ਡਿਊਰਿੰਗ ਏ ਸ਼ਾਰੱਟ 


ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਸ ਇਨ ਸਵੀਡਨ ਨਾਰਵੇ ਐਂਡ ਡੈਨਮਾਰਕ” (1796), ਮੇਰੀ” 


(1788), “ਉਰਿਜਿਨਲ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਫਰੱਮਿ ਰੀਅਲ ਲਾਈਫ਼” (1791), 
“ਲੈਸਨਜ਼ ਫਾਰ ਲਿਟਲ ਫੈਨੀ,” “ਵਿੰਡੀਕੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦਾ ਰਾਈਟਸ 
ਆਫ਼ ਵਿਮਨ!” (1792) ਆਦਿ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ. 10: 


ਗਾਡੀ ਰਵਿ 
ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਨੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਣਾਕੇ _ 


ਚੰਦ੍ਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਧਨੁਖ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। 


. ਜਦ ਅਰਜਨ ਨੇ ਖਾਂਡਵਬਣ ਦਾਹ ਸਮੇਂ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ , 


ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਅਗਨੀ ਨੇ ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਇਹ ਧਨੁਖ਼ 


ਲੈ ਕੇ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਜਨ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆਂ ਸੀ ਕਿ 


ਜੋ ਗਾਂਡੀਵ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰੇਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਰੇਗਾ। ਇਸੇ 


_ਗਾਂਡੀਵ ਦੀ ਅਰਜਨ ਨੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ 
ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਜਿਸ ਧਨੁਖ ਉੱਤੇ ਰੌਦੇ (ਅੰਤੜੀ ਦੀ ਤਦ) 
_ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਉਸਨੂੰ-ਵੀ ਗਾਂਡੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਮ.ਕੋਂ. 404 - 


_ਗਾੱਥ : `ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਹ ਲੋਕ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ 


ਸਵੀਡਨ ਤੋਂ_ਆਂ ਕੇ ਵਿਸਟੂਲਾ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ' 
_ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੇਠਲੇ ਡੈਨਿਊਬ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ 
ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ। ਗੈਲੀਨਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ` ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਮ ਦੇ 


ਬਲਕਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 


ਏਥਨਜ਼ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ 


ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਡੈਨਿਊਬ ਦੇ ਹੇਠਲੇ` ਭਾਗ ਵਿਚੋਂ 
ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਸੌ` ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੈਨਿਊਬ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਰੋਮ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੋਣ 


ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲ ਗਈ। ਇਹ ਇਥੇ 376 ਈ. ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੋ_ 


ਗਏ।. 


ਨੀ ਨੀਤ 
ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੋਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ 378 ਈ. 


ਵਿਚ ਐੱਡਰੀਆਨੋਪਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਰ੍ 
ਥੀਉਡੋਸੀਅਸ ਅਧੀਨ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਗਾੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ ਨਾਲ - ` 


ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਉਸਦੀ_ਮੌਤ ਤੋ ਬਾਅਦ ਇਹ ਫਿਰ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਗਏ। 


ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧੇ ਅਤੇ ਐਲਾਰਿਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 416 


ਈ. ਵਿਚ ਰੋਮ ਦੀ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਕੀਤੀ। 


/ 


ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਈ. ਜੋ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਚੱਲੀ। 
ਸਪੇਨ ਪਹੁੱਚਣ ਵਾਲੋ ਗਾਂਥਂ ਨੰ ਪੱਛਮੀ ਗਾਬ ਜਾਂ ਵਿਸੀਗਾਥ ਕਿਹਾ 


ਗਾਲ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਪੇਨ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ. 


੮੨੧ 











11 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 376 ਵਿਚ ਡੈਨਿਊਬ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਕ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਗਾਥ ਜਾਂ ਆਸਟਰੋ-ਗਾਥ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਹੁਨਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪੰਜਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਗੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ 


ਸੀ। ਇਹ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਵਿਖੇ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਅਧੀਨ ਨੌਕਰੀ 


ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 490 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ, ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਥੀ 
ਉਡਾਰਿਕ ਅਧੀਨ, ਇਟਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਟਲੀ ਨੇ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ 


ਲਈ 'ਜੋ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਬਾਜ਼ਤੀਨੀਆਂ ਨੇ ਤਬਾਹ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀ। 


ਪੱਛਮੀ ਗਾਂਥਾਂ ਨੇ ਸਪੇਨ ਤੇ ਰੋਮਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰ੍ 


ਲਿਆ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਰੀਅਨ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 576 
ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੁਰਾਤਨ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਸਪੇਨੀ ਹਕੂਮਤ 711 ਈ. ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਇਹ ਮੂਰਾਂ 
` ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ___ 


ਹ. ਪੁ--ਕੋਲ. ਐਨ. ੪8 : 604 


ਰ੍ _ਗਾਥਾਂ : _ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ 
__ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਸੰਘਤਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੀਤ ਜਾਂ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ 
ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੈ (ਗਾਣਾ) ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 
“ਗੀਤ” ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਅਰਥ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
“ਗਾਥਾਨੀ” ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਗੀਤ ਦਾ _ਅਭਿਨਯ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 
ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਰਿਜੂਗਾਥ' ਸ਼ਬਦ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ 
ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅਤੇ “ਗਾਥਿਨ” ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਕ 
_ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਬ੍ਰਹਮ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸੇਸਤਾਵਾਂ 


“ ਅਤੇ' ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਐਤਰੇਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਨੁਸਾਰ 


_ਮੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ 'ਗਾਥਾ” ਦਾ ਸਬੰਧ 


ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਹੈ ਜਦ ਕਿ “ਰਿਚ” ਦਾਂ ਸਬੰਧ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ. 
`ਹੈ। ਵਰਣਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਨੁੰਸਾਰ ਚਾਹੇ ਗਾਥਾਵਾਂ ਧਰੰਮ ਨਾਲ _ 


ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਕ ਹੀ ਹਨ ਪਰ 
_ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਚ, ਯਜੁਸ਼ ਅਤੇ 
_ਸਾਮਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਅਵੈਦਿਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ` ਇਸ 
ਨ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਗ੍ਰਿਹਸੂਤਰਾਂ 
ਰ `ਵਿਚ ਕਿੰਨੀਆਂ.ਹੀ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
`_ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵੀਣਾ ਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਤਰੇਯ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਈ 


- ਪ੍ਰਸਿਧ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿਚ.ਕਈ ਗਾਥਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। 


“ਗਾਥਾ” ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ। 


`ਇਸ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿਆਕਰਣ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ 


ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਕਰਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹਾਂਵੀਰ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ 
ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਚੋੜ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪਦ “ਗਾਥਾ? ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


`_` ` ਹਨ। ਜੈਨ ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਰਧ ਮਾਗਧੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਗਾਥਾਵਾਂ ਪਾਲੀ 


_ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਨ। ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਗਾਥਾਵਾਂ ਨੰ 
“ਧਮਪਦ” ਵਿਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਤਕਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ 
ਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਜਾਂਤਕ ਦੇ 
ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਸੰਸਕਿਤ ਦੀ “ਆਰੀਆ” ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 


(ਲੀ ਅਜੇ ਪੀਲਿ੍‌ਤ, ਵਿਚ ਗਾਲ ਇਕ ਹਵਸ ਕਦ ਤਾ ਸੂਚਕਾ ਹੀ: 


__ਗਾਥਾ' (ਅਵੇਸਤਾ)-ਅਵੇਸਤਾ ਦੀ ਗਾਥਾ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ 
ਗਾਥਾ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਭਾਵ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ 
ਜਾਂ ਗੀਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਪੰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 17 ਮੰਤਰ 


'ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਂ ਛੰਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ 


ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੱਗ 


ਅਲੱਗ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। “ਗਾਥਾ” ਅਵੇਸਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਗਾਥਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਵੇਸਤਾ ਦੈ ਬਾਕੀ ਭਾਗਾਂ ਦੀ 


ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਵਾਕ ਬਣਤਰ, ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਛੰਦ ਪੱਖੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ। 


ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅਵੇਸਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ 'ਵੰਡਿਆ 


ਹੈਂ :-- 
ਜੀ ਚੀਨੀ 


ਗਾਥਾ ਅਵੇਸੰਤਨ' ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ 'ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪਰਿਚੈ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਥਾਵਾਂ. ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ 


. ਵਿਆਂਕਰਣਕ ਰੂਪ-ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਅਰਵਾਚੀਨ ਅਵੇਸਤਨ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ 
ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ 


_ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗਾਥਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਰੌਚਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਥਾਵਾਂ 


ਵਿਚ ਜ਼ਰਤੁਸ਼ਤਰ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਪਾਰਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ 
“ਅਹੁਰਮਜ਼ਦ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਉਪਰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। 
ਜ਼ਰਤੁਸ਼ਤਰ ਪੱਕਾ .ਇਕ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਥਾ ਵਿਚ 
ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੇਰਾ ਹੋਰ 
ਕੋਈ ਰਖਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜ਼ਰਤੁਸ਼ਤਰ ਨੇ 'ਈਰਾਨੀਆਂ ਨੰ 


“ਅਹੁਰਮਜ਼ਦ' ਦੇ ਛੇ ਸਦੁਗਣਾਂ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ 


ਅਤੇ “ਅੱਗ” ਨੂੰ ਭਗਾਵਾਨ ਦਾ ਭੌਤ੍ਰਕ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ 


ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। 


ਇਤਿ 


ਅਦਵੈਤਵਾਦ `ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਅਦਵੈਤਵਾਦ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਰਭੁਸ਼ਤਰ ਉਸ ਲੀਹ 


`-ਤੇਂ ਚੱਲ ਪਿਆ ਸੀ। . 


`_ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 
ਇਉ 
ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਨਮੂਨਿਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ 


800 ਤੋਂ 1200 ਈ. ਤਕ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਖੌਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ _. 


ਦੀ ਸ਼ਿਲਪ- -ਕਲਾ ਰੋਮੈਨੇਸੱਕ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਯੁਰਪ ਵਿਚ 
12ਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਟਲੀ ਵਿਚ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ 


ਹੋਇਆ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਰਬਰਿਕ. ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਰਲਦੀ-ਮਿਲਦੀ _ 


ਸੀ। ਰੋਮ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਗੋਲਾਕਾਰ ਡਾਟਾਂ ਦੇ ਨੋਕਦਾਰ 


ਡਾਟਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਤਿੱਖੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ 
ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗੁੰਥਜਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ 1150 ਈ. ਦੇ. 
ਲਗਭਗ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਆਰੰਭ _ਹੋਇਆ। ਥੰਮ੍ੂਲੇ ' 


ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗਿਰਜੇ-ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ 
ਸਜਾਉਣਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਅ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ। 


- ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾ ਨੂੰ ਹੀ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ! ਨਮੂਨਾ ਮੰਨਿਆ -__ ਰ 














ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ` ` 


ਇੰਗਲੈਂਡ. ਬੈਲਜੀਅਮ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਸਪੋਨ ਅਤੇ ਇਟਲੀ 
ਵਿਚ_ਹੋਇਆ` ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਰ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਰੀਤੀ 
ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । 

`___ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਆਮ ਹਾਲਤ-ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਦੀ 
ਭਵਨ-ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 
ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯਾਤਰੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਰਜਾ-ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਚੀਆਂ ਸ਼ਲਾਸ਼ਾਂ, ਫਿਰ 
ਇਸ ਦੀ ਕਿਲੇ ਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਘਰ, ਮਾਰਕਿਟ ਅਤੇ 
ਦੁਕਾਨਾਂ ਆਦਿ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੈਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ 


ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾਂ ਸੀ। 


ਉਪਲਬਧ _ਇਮਾਰਤੀ _ਸ਼ਾਮਾਨ-ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ 
ਉਪਲਬਧ ਇਮਾਰਤੀ ਸਮਾਨ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਸੱਧ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ 
ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਕਾਰਨ ਲੱਕੜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ 
ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਸੀ । ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਭੰਡਾਰ 


__ ਸਨ। ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀ ਵਾਲੀਆਂ 


ਢਾਲਵੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਖੁਰਦਰੇ ਜਿਹੇ ਮਿਨਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਥਰ ਅਤੇ 
ਗਾਰੇ ਵਾਲੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ 
ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਕਿ 
ਇਮਾਰਤਾਂ`ਉਪਰ ਬਾਰਸ਼, ਬਰਫ਼, ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ 


ਕਰੋਪੀਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 
ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ-ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ਦੇ ਗਿਰਜਾ 
ਘਰ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 


ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ` ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ _ 


ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਰਜਾ-ਘਰ ਲੰਬਾਤਮਕ ਬੰਮ੍ਲਿਆਂ ਤੇ ਡਾਟਾਂ 
- ਵਾਲੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਕਤ ਰੀ ਦਰ 





ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ-ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਰਜਾ-ਘਰ 


. ਨਵੇਕਲੀ ਖਾਲੀ ਸੁਰੰਗ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਗਾੱਥੀ ਗਿਰਜਾ-ਘਰ 
_ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੌਮਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾ ਅਤੇ 


ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। 
ਅਰਧ ਚੱਕਰੀ ਡਾਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨੋਕਦਾਰ ਡਾਟਾਂ; ਨਿਰੰਤਰ ਦੀਵਾਰ ਦੀ 
ਥਾਂ ਪਤਲੇ ਤੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ ਉੜੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ; ਵੱਡੇ 


ਵੱਡੇ ਖੈਮੂਲਿਆੰ ਦੀ ਥਾਂ ਪਤਲੀਆ ਥੰਮ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਦਾਬ ਅਤੇ . 


ਸ਼ਤੀਰੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ। 
ਦੂਰ` ਦੂਰ ਬਣੇ ਪਤਲੇ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ ਉਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰ ਦਾ 
ਤਉ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ 
ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਤਲੇ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ 
ਵਚਿ ਰੀ 
ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲਗ ਗਈ ਸੀ। ਤੀਸਰਾ ਜ਼ਰੂਰੀ 


ਪਹਿਲੂ ਡਾਟਾਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ 


ਹਨ । ਡ 


ਬਿਲਿੰਗ ਕਿ ਉਸ-ਦ-ਜੜ ਗੇ ਵਿ ਫ਼ਾਗੀ ਤੇ ਜਸ 


ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਾਯੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਗੁਣ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ 
ਹੈ। ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਡਾਟਾਂ ਉਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਛੱਤ ਬਣਾਈ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ.ਕਰਕੇ ਸਲੇਟਾਂ ਜਾਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ 


ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਛੱਤ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਬਰਫ਼ - 
_ ਦੀ ਅੰਸਤਨ ਮਾਤਰਾ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉੱਤੇ ` 


ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਡਾਟਾਂ, ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ. ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪਵੇ। 
ਸਜਾਵਟੀ ਤੱਤ-ਸਿਰਫ ਉਸਾਰੀ ਸਬੰਧੀ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਹਲ 


ਕਰਨਾ ਹੀ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਾੱਥੀ 


ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਸਜਾਵਟ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਹੀ ਇਕ 
ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਡਾਟਾਂ ਤੇ ਗੁੰਬਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਲ ਬੂਟਿਆਂ 
_ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਪਿ ਪਤਨਾਲਿਆਂ ਉਤੇ 
ਇਕਿ 


ਜਦੋਂ ਕਿ 'ਉਪਰਲੀਆਂ ਡਾਟਾਂ ਉਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 
` ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਰੰਗਦਾਰ 
_ ਚਿੱਤਰ ਉਕਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ -ਬੁੱਤ-ਤਰਾਸ਼ੀ, 


ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ -ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ 
ਹਦਾਇਤਾਂ, ਬੁਰੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਾਂ-ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ 
_ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆਂ। 


ਸਜਾਵਟ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ 


ਹੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਚਿਣਾਈ` ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਇੰਨੀ ਘਟ 
ਗਈ-ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਤਰਾਸ਼ੇ ਹੋਏ ਇਕ ਪਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ 
` ਸ਼ਕਲ ਲੈ ਲਈ। ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਟੌਤੀ ਹੁੰਦੀ 
ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਤ _ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਛੜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ 
` ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਨਮੂਨੇ 


- ਦਹਿਲੀਜ਼ਾਂ ਦੁਆਲੇ ਸਾਧੂ, ਸੰਤਾਂ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ “ 
ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ. ਬਣਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ - 


ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੋਮਲ ਕਲਾਵਾਂ ਨੇ 


੪ 











ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀਂ`___ 





ਬਹੁਤ ਸਾਧਾਰਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਪੈਚੀਦਾ 
ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ । 
ਪਲ ` ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਰੰਗਦਾਰ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁ 
(ਐੱਚ) ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਫਰੇਮਾਂ ਵਿਚ ਮੜ੍ਹ ਕੇ ਨਮੀਰੋਧਕ 
ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਕਾ ਹਵਾ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰ 
ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਹੇ ਦੇ ਫਰੇਮ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿਚ 
ਲਾ ਿ 
ਫ਼ਰਾਂਸ 
ਗਿਰਜਾਘਰ--ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਨੇ ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 
ਕਲਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ: ਹੈ। ਸੰਨਿਆਸੀ 


ਜੀਵਨ ਅਤੇ_ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ _ 


ਦਾ ਸੇਂਟ-ਡੇਨਿਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਹੰਤ ਸਗਰ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਗਲ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਲਾ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ 
_ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ' ਉਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 
ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ । ਪੈਰਿਸ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਣੇ ਇਸ ਗਿਰਜਾ.ਘਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ 
ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਕਾਮੇ ਆਏ, ਇਹ ਗਿਰਜਾ ਘਰ 
1144 ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। 





__ ਕੈਥੀਡ੍ਲ ਅਫਨਾਟਰ ਡੈਸ _ 
. ਅਗੌਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੱਡੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ 


ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕੇਲਾ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਦੀ _ 


ਵਿਚ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ 
_ ਸਬੂਤ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਬਣੇ ਲਗਭਗ 600 ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 
- ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਵੱਧ ਜਾਣ ਕਰਕੇ_ ਗਿਰਜਾ ਘਰ 
ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ` 
ਸਾਂਨਸ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਗਾੱਥੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰ (1168) ਵਿਚ 
ਛੇਂ-ਚੌਖਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਥੰਮੂਲੇ, ਵਧਵੀਆਂ ਡਾਟਾਂ ਅਤੇ ਉਕਰੇ ਹੋਏ 
ਕਾਲਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਗਾੱਥੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੁਢਲੇ- ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਵਿਚ 
ਛੇ-ਚੌਖਟਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ 


ਆਦਿ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਸਟ ਹੈ ਕਿ ੍ਾੀਨ ਰਮਨ ਕਾਲ 

ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ` ਭਾਰੀ ਚਿਣਾਈ ਵਾਲੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ` ਥਾਂ 

ਦਰਿ 
| 


_ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ 


ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਰ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬੈਲਾਨੀ ਰਿਜ਼ਜਾਂ ਘਰ 
ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ 
ਵਿ ਦਿ ਇਤਿ ਮਿ 
ਖਿੜਕੀਆਂ ਹਨ। 

ਜੀ ਗਿ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਥੰਮਰਲਿਆਂ ਦੀਆਂ 14 ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ` 
ਮੱਥਾ ਚਿਤਰਕਲਾ, ਉਕਰਾਈ, ਸੌਨੇ ਦੀ ਜੜਤੰ ਅਤੇ ਗਾਥੀ 
ਚਿਤਰਤਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਲੀਸੈਨਜ਼ ਇਕ 


_ ਅਨੋਖਾ ਹੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੈਰਗਾਹ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਹੁ- 
` ਭੂਜੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਘਰ ਹਨ । ਬੀਯੂਵਾਈਸ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਯੋਜਨਾ-ਬੰਦੀ, 


ਮਾਅਰਕੇ ਦੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ 
ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 


ਇਹ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਤੇ` 


ਪਰਾਚਨੀ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸਬੂਤ 
ਹੈ। 

14ਵੀਂ ਸਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਲਈ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀਆਂ ਦੀ 
ਸਦੀ ਸੀ। ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਭਵਨ-ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ 
ਨਹੀਂ ਭੂਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਇਸ ਸਦੀਂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾਂ 


__ਰਾਜ ਸੀ। ਚੌਦਵੀਨਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉਤੇ ਅੰਦਰ- ` 





ਹੈ ਉਲਟੇ ਦਿਲ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਗੀ ਡਾਟਾਂ ਕਿਹਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਬਹੁਤ 
ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵੱਧ ਚਖਣ ਕਰਕੇ 
ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਗੈਲਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ 
ਵਿਚਲੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।. 

ਕਿਲੇ ਹਵੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰ--ਗਾੱਥੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾਂ 
ਵਿਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸਬੰਧੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲੇ ਜਿਹੜੇ, 











ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ, 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਉਤੇ ਮੂਲ ਧਾਰਮਿਕ ਭਵਨ 
ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। 


ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਾਉਸੀ ਦੀ - 


ਹਵੇਲੀ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਦੀ ਸੂਚਕ ਸੀ। 
ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬਰੂਦ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ 
ਵੱਧ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੇ ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਆ 
ਗਿਆ ਸੀ। ਖਿੜਕੀਆਂ ਉਤੇ ਧੁੰਦਲੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋ ਅਤੇ 


ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇਮਾਰਤ `ਦੇ ਹਰ ਭਾਗ ਉਤੇ 
_ਚਿੱਤਰ-ਤਰਾਸ਼ੀ ਹੋਣ ਲਗ ਪਈ ਸੀ। ਪੋਈਟਰਜ਼ ਵਿਖੇ 1386 ਵਿਚ 
ਉਸਾਰੀ ਗਈਡਕ-ਡੇ-ਬੇਰੀ ਇਮਾਰਤ ਇਸ ਕਲਾ ਦੀ ਇਕ 


` ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।` 


ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਗਾਰਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤੀ ਪਦਾਰਥ 


ਸਨ ਪਰ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ 


_ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਗਾਰੇ ਵਾਲੇਂ ਘਰਾਂ_ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤ 
ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫਰੇਮ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ 
_ ਕਰਕੇ ਫਿਟ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਫਰੇਮ ਬਾਹਰੋਂ ਦਿਸਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ 
ਅਤੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਖਿੜੰਕੀਆਂ ਉਤੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ 


ਵਾਲੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 

` ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਰਕਾਰੀ _ਭਵਨ 
-_ਕਿਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਗਾੱਥੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ 
. ਨਾਲ ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਘੰਟਾ-ਘਰ, ਹਸਪਤਾਲ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹੋਰ 


` ਪਬਲਿਕ ਭਵਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਾਰੇ ` 
__ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੈਕਿਊਜ਼ ਕੋਯੂਰ ਵਰਗੇ ਵਿਹੜੇ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਢੰਗਾਂ 


ਦੀ ਉਸੇ . ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ _ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਨਕਲ ਮੇਸਨ ਡੇ ਸ਼ਾਕਨ 
(631500005 £” (੦02₹185)  ਵਿਚ.ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਮੀਟਿੰਗ ਹਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾਂ ਸੀ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ 
ਮੀਟਿੰਗ ਹਾਲ 16 ਮੀ. %41 ਮੀ. ਅਕਾਰ ਦੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। 


- ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਘੰਟਾ ਘਰ 
ਰ੍ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਘੜੀਆਂ ਲਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
'ਵਿਚ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਵੱਖਰੀਆਂ 
ਘੰਟੀਆਂ ਵੀ.ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਕ ਘੰਟਾ ਘਰ ਮੋਲਿਨਜ਼ 
ਵਿਖੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਘੰਟੇ-ਬਾਅਦ 
ਘੰਟੀ ਵਜਣ ਦਾ ਮੈਕਨੀਕਲ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਪਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਹਸਪਤਾਲ ਗਾੱਥੀ-ਕਾਲ ਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਗਿਰਜਾ` ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੇ 
ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਮ ਕਰਕੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ 
ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਸਰਵ-ਪੱਖੀ 


ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਕੇਵਲ ਇਲਾਜ ਹੀ ਕਰਦੇ 


ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ 
ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਖ਼ੁਰਾਕ, ਬੇਘਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਆਦਿ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ 
ਹੀਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ 
ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ: ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ 
ਲਈ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਵੱਖਰੇ ਕਮਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1270 ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ 800 ਦੇ 
ਲੋੜ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਗਈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ 


ਉਸਾਰੀ-ਗਿਰਜਾ-ਘਰਾਂ, 


ਦੂਜੇ ਕੰਮਾਂ ਉਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। 


ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਿਨਾਂ 
ਕਿਸੇ ਬਹੁਤੀ ਸਜਾਵਟ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਬਣਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਸਨ। ਇਕੱਲੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਹੀ 1360 ਵਿਚ 60 ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਕਾਲਜ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ -ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ 
ਮੈਡੀਸਨ, ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਜਿਹੜੀ 
ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਦਾ ਭੋਜਨ ਘਰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ 
ਘਰਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਮਾਰਕਿਟ ਹਾਲ, ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ 


-ਘਰ, ਟਾਊਨ ਚਰਚ ਅਤੇ ਪੁਲ ਆਦਿ ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ 


ਨਮੂਨੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਢੰਗ ਆਦਿ 
ਗਾਬੀ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਇੰ 2੩੪ 

ਹੀਡੀ ਕਾਲ ਸੀ (600 ਤੀ ਗਰਜ ਅਉਰ 
ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ 
ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ 
ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਨਾਲੋਂ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ' ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨ ਕਾਲ ਦੇ 


ਉੱਚੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੇ ਬੁਰਜੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁਰਜ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ` 


ਹਨ । ਅੰਦਰਲੀ ਥਾਂ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇਰੇ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ 
ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਅਦਭੁੱਤ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ 
ਹਨ ਪਰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਗਿਰਜਾ' ਘਰਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ਾਨੌਸ਼ੌਕਤ ਦੀ ਝਲਕ 
ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਰੱਖੀ 
ਗਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਧੇਰੇ` 
ਸੁਚੱਜੇ ਲਗਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ- 
ਦੁਆਰ ਦੂਜੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਂਲ ਘਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਈਸਾ-ਮਸੀਹ ਦੇ . 
ਕਰਾੱਸ ਵਾਲਾ ਮੀਨਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਉੱਚੇ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ 
ਵੱਡੇ ਦੁਆਰ ਉਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਮੀਨਾਰ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਦਰਵਾਜੇ ਰਖੇ 
ਹੁੰਦੇ ਸਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਡਾਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਥੰਮ੍ਰਾਲਿਆ 
ਵਾਲੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ -ਇਹ 
ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਲ ਦੇ ਉਚਤਮ' 
ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹਨ, ਰਸ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਰ੍ 

1 ਰੀ ਦੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ` ਸਨ। 
ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। 
ਕਿਲੇ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ ਵਰਗਾਕਾਰ ਜਾਂ ਮੀਨਾਰ ਰੂਪੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ 


_ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੀਂਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਲੰਗਭਗ 3 ਮੀ. ਤੋਂ 3.5 ਮੀ. 
_ਤਕ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੀਨਾਰ ਕਿਲੇ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ 


ਜਾਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਗੇਟ, ਘਰ 
ਅਤੇ ਬੁਰਜ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ . 
ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੀ ਉਸਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। 
ਡਾਵਰ ਕੈਸਲਜ਼ ਜਿਹੜਾ 1180 ਈ. ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ - 
ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ ਇਸ 
ਵੇਲੇ ਅਜਿਹੇ 1, 000 ਦੇ ਲਗਭਗ ਕਿਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 














ਲੇ 
੪ 
ਦੋ 
ਰੂ. 
੬ 
[ਤੇ 
ਹੈ. 
£ 
] 
! 





_ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ 


``ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲਬੰਦ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮਕਾਂਨ ਕਿਨਿਆਂ ਨਾਲੋਂ 


ਕਉ 


. _ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਮੁਢਲੇ ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਕਾਨ ਵੀ ਫਰਾਂਸ. 
_ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਜਾਂ 


ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਉਪਰਲੀਆਂ-ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ 


_ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1150 ਵਿਚ ਲਿੰਕਨ ਵਿਖੇ 
"ਉਸਾਰਿਆ ਅਜਿਹਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਜਿਊਜ਼ ਹਾਊਸ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ' 
ਜਿਸ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਅੱਗ-ਬਾਲਣ ਲਈ ਥਾਂ ਅਤੇ ਨ 


_ ਧੂੰਏਂ ਲਈਂ ਚਿੰਮਨੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 


ਰ੍ `ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਵੱਲ 
ਬਹੁਤਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋ ਢੁਕਵੀਂ ਉਦਾਹਰਣ ਸਫ਼ੋਕ ਦੇ 
_ਲਿਟਲ. ਵੈਨਹੈਮ ਹਾਲ ਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ 
ਸਦੀਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। 
_ ਇਸ ॥- (ਐੱਲ) ਆਕਾਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ` 
ਬੰਹੁਲਿਆਂ ਅਤੇ-ਡਾਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹਾਲ ਤੇ 


__ਪਾਰਥਨਾ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਲੱਕੜ ਦੀ ਹੈ। 


ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ 
ਇਸ ਗਿਆ। ਗਾੱਥੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਲ ਦੀ 
ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਨ ਕੈਂਟ ਦੇ 1341 ਵਿਚ 


'ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਪੈਨਸ਼ਰਟ ਪਲੇਸ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਵਪਾਰੀ ਸਰ 


ਜਾਨ ਪਾਊਲਟੇਨਈ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ, ਹੋਰ ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ 


`` ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਹਰ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੈਨਸ਼ਰਟ ਦੇ 
_ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਕਾਮਪਟਨ ਵਿਨੀਯੋੇਟਸ 


ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਿਰ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1520 ਵਿਚ ਸਰ 


ਵਿਲੀਅਮ ਕਾਮਪਟਨ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। 


ਨਗਰ ਅਤੇ ਪਬਲਿਕ ਭਵਲ ਉਰੀ-ਬਸਕ ਇੰਗਲੋਡ 


ਵਰ ਓਰ ਨਾਨ ਅਨ ਨਹੀ ਰੰਨ ਜਿ ਜਿ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਮਾਰਕਿਟ ਹਾਲ, ਮਾਰਕਿਟ ਚੌਂਕ, ਹਸਪਤਾਲ, 
ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਆਦਿ ਆਮ ਕਰਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਰਗੀ ਗਾਥੀ 
ਉਸਾਰੀ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਅਤੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੀਆਂ 
ਇਮਾਰਤਾਂ `ਤੋਂ_ਜਿਹੜੀਆਂ_ਕਿ 1167 ਅਤੇ 1207 ਵਿਚ 
ਉਸਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 
ਦੀਆਂ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ। ਹਰ 


ਬਲਿ ਦਰਦ 


ਕਲਾਤਮਕ ਲਗਦੇ.ਹਨ। 
ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਘੰਟਾ ਘਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਭੱਵਨ' ਆਦਿ ਦੀ 


_ਉਸਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ _ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਡਮੁਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਡਾਟਾਂ 


ਬਣਾਉਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲੀ 
ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਵਟੀ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਚੰਦੋਇਆ ਵਾਲੇ ਆਲੇ ਅਤੇ ਬੁੱਤਾਂ 


ਨਾਲ ਪੁਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇਂ ਮੁੱਖ 
ਇਉ 


ਸਨ ਜਿਕਰ ਜਿਗ ਹਰਿ 
ਪਬਲਿਕ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨ 


ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਉਤੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਪਿਆ। 
ਮੈਡਬਰਗ ਦਾ ਗਿਰਜਾ ਘਰ 1209 ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਲੋਨ ਦਾ ਗਿਰਜਾ _ 


ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਉਤੇ ਵਪਾਜ਼ਕ ਉਨਤੀ . 
ਆ ਰਿਸ ਰੀ 
`ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣਾਏ ਗਏਂ। ਡੱਚ ਦੇ ਗਿਰੰਜਾ ਘਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 











ਦੇ ਦਰ ਦਦਦਦਵਦਦ= ਦਾਦ ਦੇ ਦੇ “ਦੇ” --੨੭੮੮੮੮੮੮੪ 

















ਗਾੱਥੀ. ਕਲਾ 

`ਘਰ 1248 ਵਿਚ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ 
ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ 
ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ .ਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨੋਕਦਾਰ ਪੱਥਰਾਂ 
ਨਾਲ ਝਾਲਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆ ਸਨ। ਚੌਦ੍ਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੀਨਾਰ 
ਫਰੇਬਰਗ ਦੀ ਉਚਾਈ 117.3 ਮੀ. ਹੈ। ਕਲੋਨ ਤੇ ਉਲਮ ਦੀ 


`` ਕੁਮਵਾਰ ਉਚਾਈ 157 ਮੀ. ਤੇ 161 ਮੀ. ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਂਣ 


ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀ' 
ਸਦੀ ਦੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ 
ਕਲਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਉਸਾਰੇ ਗਏ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਯੋਜਨਾ-ਬੰਦੀ ਉਚੰ ਪਾਏ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ 
ਤਰੁੱਟੀਆਂ _ਹਨ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਕਈ ਮੰਜ਼ਲੇ ਅਤੇ 
ਉਚੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੋ ਜਾਂ 
ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਵਾਧੂ ਰਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਗਲੀਆਂ 
ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਜਾਂ ਲੰਬਾਤਮਕ ਰਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਪੱਥਰ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ 


.ਗਾਰਾ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤੀ ਸਾਮਾਨ ਸਨ ਪਰ ਉੱਤਰੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ 


ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਗਾੱਥੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਸੁਮੇਲ ਆਮ ਵੇਖਿਆ ਜਾ 
_ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਂਰ ਯੁਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੁਰੰਨਬਰਗ ਅਤੇ 
ਰੋਬਨਬਰਗ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਸਨ। 


ਸਪੇਨ ਦੀ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਉਤੇ ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਪ੍ਭਾਵ 





` ਰੋਣ ਦੀ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੋਬਲਟ ਅਤੇ ਹਿਊਰੇਟਾ ਵਰਗੇ ਮੱਠ 
-ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੱਠਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾੱਥੀ 
ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਿੱਧਾਤਾਂ ਦਾ ਆਰੋਭ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਪੇਨ ਨੇ 


` ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦੇ ਦੂਜੇਂ ਹਮਲੇ ਤੱਕ ਮੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ 


ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ 
ਵਜੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ । 


ਕੈਟਾਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਗਾੱਥੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨ 


ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ 
`ਕੀਤਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਡਾਟਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਅਲਬੀ 
ਵਿਖੇ ਬਣੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ' ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖਿੜਕੀਆਂ 
ਲੰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਚੌੜੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ 
ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਨੇਰਾ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੇ 
1298 ਦੇ ਬਣੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਮੁਢਲੀ ਗਾਥੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਮੂਨਾ 
ਹੈ। ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਉਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਏ। 


` ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਮੱਠਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਗਾੱਥੀ 


_ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ 


ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੇ ਨਫ਼ੇਂ ਢੰਗ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਧਣ-ਫੁਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। - 
ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ 
'ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਟਲੀ ਦੀ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮੀਨਾਰਾਂ.ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। 

ਇਟਲੀ ਦੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਕਿੰਲੇ- 
ਬੰਦ ਮਕਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਬੇਸ਼ਕ 
- ਭੈਭੀਤ ਸਨ, ਅਜਿਹੇ ਮੀਨਾਰ `ਰੂਪੀ ਕਿਲੇ 
ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ 
ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਕਿਲੇ ਜਿਹੜੇ ਉਸਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, _ 
॥ _ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ! ਰ 
।__ਹ.ਪੁ.--ਕੋਲ, ਐਨ. 8: 595 ਵ. ਯੂ. ਐਨ. 7:2 :174. 


_ ਗਾੱਥੀ ਕਲਾ : ਇਹ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ 
ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ,ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਵਧੀਆਂ- 
ਫੁੱਲੀਆਂ `ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾ 
ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿੰਨ, 
ਜਟਿਲ, ਉਤਪਾਦਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ 
ਉੱਘੀ ਲਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ 12ਵੀਂ ਸਦੀਂ ਦੇ ਅੱਧ _ 
ਤੋਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਿਚ 16ਵੀ'ਸਦੀ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ।ਗਾੱਥੀ ਕਲਾ. 
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਹਿਰ ਰੋਮੈਨੈਸਕ _` 
ਚਿੱਤਰੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਇਹ - 
ਰੋਮੈਨੈਸਕ ਕਲਾ ਤੋਂ ਇਕ ਪੱਖੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਭਿੰਨ ਸੀ, 
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ 
ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗਾੱਥੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਚਰਚ 
ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਜੀ, ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੇਧ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਵਿ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ _ਵਿਅਕੜੀਗਤ `_' 


੍ ਨਵੀਆਂ ਸੋਲਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਰੋਇਆ। ੧ 


ਭਾ 











ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ' ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇਂ ਪਰਦੇ ਜਾਂ ਕਟਾਅ=ਦਾਰ ਪੱਥਰ ੧ ਨਵ 


ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗਾੱਥੀ ਇਮਰਾਤੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਦੋ ਵੱਡੇ 
ਝੁਕਾਅ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ, ਜਿਹੜਾ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਵਧੇਰੇ _, :. - .. ' 
ਕਰਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਿਹਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਚਾਈ ___!_` 
ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਝੁਕਾਅ ਜਿਹੜਾ ਮਗਰੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, __ 
ਸਜਾਵਟ ਜਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। 





ਗਾੱਥੀ ਬੁੱਤਕਾਰੀ:ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਇਮਾਰਤੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ : 
ਲੀਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ੋਖੀ ਤੇ [: 
ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਖੇਤਰ -ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਗਾੱਥੀ ਬੁੱਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਾਥੀ ਵਿ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਤੋਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ : 
ਵਲੰਵਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾਸੀ। 1 


ਪੰਰ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾੱਥੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢ 13ਵੀਂ ਸਦੀ “ 1”. 
ਦੇ ਅੱਧ_ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਬੱਝਿਆ, ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਇਹ ਇਕ ਇਵ ਰ੍ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ।_ਗਾੱਥੀ: ਬੁੱਤਕਾਰੀ. ਵਾਂਗ ਗਾਥੀ ਉਏ... ੩ 
_ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ ਵੱਲ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿ 
ਸਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਫ਼ਲੈਂਡਰਜ਼ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਉਘ' 
ਗਾੱਥੀ ਕਲਾ `._ ਲਗਭਗ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਾਂਗ ਅਸਲਵਾਦ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। 
ਮਗਰੋਂ `ਦੀ_ਗਾੱਥੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਜ਼ੈਰਮਾਮੂਲੀ 
`ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਨੌਕੀਲੀਆਂ ਡਾਂਟਦਾਰ ਛੱਤਾਂ ਅਸਲਵਾਦ ਤੇ ਹੱਦ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਰਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
- ` ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਰਾਂ _ਬਣਾਵਟੀਪਨ ਦੀ ਦਰਬਾਰੀ ਸ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 
_ਸਿਰਫ਼ ਪੈਨਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਕਈ _'ਗਾੱਥੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਟਲੀ` ਅਤੇ ਫ਼ਲੈਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ 
'ਵਿਚ ਆਈਆਂ1 
15ਵੀ' ਅਤੇ 16ਵੀ' ਸਦੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਨੇ ਗਾਂਥੀ 
ਕਾਲ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮਗਰੋਂ 
੭. ਤੱਕ ਵੀ ਰਹੱਥੀ ਇਮਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲਦੇ. 
ਰਹੇ । 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 
2-. ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਫਿਰ ਮੁਕੰਸਲ' ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ` 
ਹੋਂਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। 


ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬਰਮਾ, 4.: 645 


` ਗਾੱਥੀ ਭਾਸ਼ਾ : `ਇਹ ਜਰਮੰਨੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਲੀ ਹਿਰ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਗਾੱਥ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ _. 
ਸਿਕੈਡੇਨੇਵੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੰਨ ਅਤੇ 'ਫਿਰ ਪੂਰਬੀ ਦੱਖਣੀ ਯੂਰਪ _ 
ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ ਸਨ9 ਗਾੱਥੀ ਭਾਸ਼ਾਂ ਘਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਾਕਾਰੀ _ 
ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਬਚੇ ਅਨੁਵਾਦ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਵਿਚ' 
ਉਲਫਿਲਾਸ ਨਾਂ ਦੇ ਪਾਦਰੀ ਵਲੋਂ ਹੇਠਲੇ ਡੈਨਿਊਬ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ` 
ਵਸੇ ਵਿਜ਼ੀਗਾੱਥੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ _. 
_ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਕਾਫ਼ੀ 1 
ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਆਸਟੋ੍‌ਗਾਥਿਕ ਰਾਜ ਕਸਭ (493- 
555) ਦੀਆਂ ਭਾਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਰੜਿਆਂ ਵਿਚ 
ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ, ਬਾਈਬਲ ਨਾਲ .. 
ਰ ਅਸਬ੍‌ੰਧਤ ਕੁਝ ਪਾਠ ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਾਮਾਹ, ਦਰ ਇਕਗਰਨਾਮੇ ਤੇ 10ਵੀ 
-._ ਨ `_ ਸਦੀ ਦੀ ਜਾਲਟਸਥਰੁਕ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖੌਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ _ ਰ 
- ਸਿਐਨਾ (ਇਟਲੀ) ਵਿਚ ਗਿਰਜੇ ਦਾ ਮੱਥਾ __. _` “ ਵਿ ਦਿ ਤਦ ! 














ਗਾਦੀ, ਤਾਦੀਉ 


` 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਆਸਟੋ੍‌ਗਾੱਥਾ ਦਾ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ 
ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਮਰ ਗਈ। ਸਪੇਨ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਇਦ 
711 ਈ. ਵਿਚ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੱਕ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। 
ਇਟਲੀ ਅਤੇ`ਸਪੇਨ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਗਾਥੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਵਿਚ 


_ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਸੈਨ 1560-62 ਵਿਚ ਆਸਟੀਆ- 
ਵਲੋਂ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਇਕ ਰਾਜਦੂਤ ਨੇ ਕ੍ਰੀਮੀਆਂ ਦੇ 


ਗਾਥਾ ਕੋਲੋਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ। 


ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾੱਥੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਜਿਸ ਦੇ 27 
ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਓਲਫਿਲਸ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 2 ਵਰਣ 
ਸੈਖਿਆ ਵਾਚਕ ਹਨ' ਤੇ ਬਾਕੀ 25 ਸੈਖਿਆ ਤੇ ਵਰਣ ਦੋਹਾਂ ਲਈ 
ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦਸਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਯੂਨਾਨੀ ਤੇ 
ਆਧਾਰਿਤ.ਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਵਰਣ ਲਾਤੀਨੀ ਤੋਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। 
ਇਸ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਨ ਸੈਰਚਨਾ ਬੜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ 
ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰ ਹਨ। _ 

_ਗਾੱਥੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 
` ਜਰਮਨੀ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ 3- ਇਤਿ 
ਵਿਚ ਆਈ। 
ਰ੍ `_ਰ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬਿ. 10 : 606; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 646 


ਗਾਦੀ, ਤਾਦੀਉ : ਇਹ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ 
_ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜੇਟੋ (੧00੦) ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਅਤੇ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਉਸ ਦੇ 
_ ਪਦ-ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਜੇਟੋ 'ਦੀ ਮੌਤ 
ਮਗਰੋਂ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇਹ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘਾ 


ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋ' ਪਹਿਲੀ ਕ੍ਰਿਤ 


(1334 ਈ.) ਵਿਚ ਮਾਂ ਮੈਰੀ, ਬੱਚੇ ਈਸਾ ਮਸੀਰ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਸਮੇਤ 


ਬੈਠੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ 1328 ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਜੇਟੋ 


ਨਾਲ ਕੈਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਕਮਾਲ 
ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਵੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁਹਰਾਕਸ਼ੀਆਂ (੧੬੩- 
606) ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ 
_ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਕਮਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
“£ਮ100013008 ੧੦ 02 $86006705" ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। 


ਸੈਨ 1341- -42 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਿਸਾ 
ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕੋਮ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1332, 1338 ਅਤੇ ਫਿਰ 
1340 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕ੍ਰੋਸ ਦੇ ਗਿਰਜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸਜਾਇਆ। ਕਈ ਹੋਰ ਚਰਚਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕ੍ਰਿਤਾਂ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ । 63600%3॥ 9109" (1355) ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ 


ਸੀ ਅਤੇ 1359 ਤੋਂ 1366 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਨੰ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਦੇ ਚਰਚ _ 


`ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰੰ 


1366.ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. 'ਬ੍ਰਿ. ਮਾ?4 : 374. 


ਗਾਦੈ, ਨਾਈਐਲਜ਼ ਵਿਲਹੈਲਮ : ਡੇਨਮਾਰਕ ਦੇ ਇਸ 


ਸੈਗੀਤੌਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1817 ਨੂੰ ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਵਿਖੇ ` 


ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਵਾਇਲਨ ਵਜਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ 
``ਸਿੱਥੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੈਗੀਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ 


ਬਦੇਸ਼ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1844 ਤੋਂ 
184੩ ਤੱਕ ਇਹ ਲਾਈਪਸਿਕ 
ਰਿਹਾ। ਇਸਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਮੈਨੱਡੈਲ- 
ਸੋਨ ਅਤੇ ਸੂਮੈਨ ਨੇ ਇਸਦੇ ਸੈਗੀਤ 
ਦਾ ਅਸਰ ਕਬੂਲਿਆ 1 ਮੈਨੱਡੇਲਸੋਨ ਰ੍ 
ਨੇ 1843 ਵਿਚ ਲਾਂਈਪਸਿਕ ਵਿੱਖੇ 
ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਫ਼ਨੀ `ਦਾ 
ਸੋਚਾਲਨ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ ਤਕ ਵਿਨ 
ਗਾਦੇ ਨਵੀਂ ਕੋਪਨਹੇਗੈਨ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੈਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ “ਈਕੋਜ਼ ਫਰਾਮ 
ਓਸ਼ੀਅਨ! ਅਤੇ “ਇਨ ਦੀ ਹਾਈਲੈਂਡਜ਼” ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
21 ਦਸੈਬਰ, 1899 ਨੂੰ ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 

ਗਈ। 

- ਹ.ਪੰ.- ਪਿ 374: ਐਨ. ਅਸੈ. 12 : ਨ 
ਬ੍ਰਿ. 9 : 1070. ੍ 


ਗਾਂਧਾਰੀ : ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਗੰਧਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਬਲ ਦੀ . 





` ਮੁੱਤਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੌਰਵ ਵੌਸ਼ ਦੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸੌ 


ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਤੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਗ੍ਹੋ ਉਮਰ 
ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਟੀ ਬੈਨ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਪਤੀ _ ! 
ਨੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੰਦ ਤੋਂ` ਵਾਂਝਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਭੀ ਇਸ ਆਨੰਦ ਦੀ ` ! 
ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਪਤੀਬਰਤਾ ਧਰਮ _ ! 


`ਦੀ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਇਸਤਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ । ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ- 


ਪਤਨੀ ਜੈਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 


` ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸੋਬਲੀ ਜਾਂ ਸੌਬਲੇਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੌ 
ਪੁੱਤਰ ਲਏ। ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿਮਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾਚਾਰੀ`ਤੇ 


ਪ੍ਰਸੈਨ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾਂ। ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਿ 
ਮੰਗੇ ਇਹ ਦੋ ਸਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਰਹੀ। ਅਖੀਰ ਇਕ ਲੋਥੜੇ ਨੂੰ ਜਨਮ - ! _ 
_ਦਿੱਤਾ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਸ ਬੇਡੌਲ ਆਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ .101 ਟੁਕੜਿਆਂ 


ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਅੱਡ ਅੱਡ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ 
ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਕਈ ਬਦਸ਼ਗਨ ਹੋਏ। 
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਗਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਛਡਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਭਾਵੇਂ 
ਉਹ ਛੱਡ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ 99 ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਕ 


ਪੱਤਰੀ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਸਿੰਧ ਦੇ ਰਾਜ਼ਾ ਜੈਦਰਥ ਦੂ ਬੀ 


ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਗਈ ਸੀ। 
ਹ. ਪੁ.--ਮ. ਕੋ. 405; ਹਿ. ਮ. ਕੋ. 228. 
ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ” ਦੇ . ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ _ 


ਬਰਤਾਨੀਆ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋ ਨਿਯੁਕੰਤ ਕੀਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ, 


ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਵਿਚਕਾਰ 4 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਹੋਇਆਸੀ। _`` 


ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ-ਸੈਨ 1929.ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣਾਂ _. __ 


ਸੁਤੌਤਰਤਾ ਸਬੈਧੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 26 ਜਨਵਰੀ, 1930 
ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰ੍ਹਬਕ, 














ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ' 


ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ 
ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 12 ਮਾਰਚ, 1930 ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


“ਡਾਂਡੀ ਯਾਤਰਾ” ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ .. 


ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਕੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ 
ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਮਈ, 1930 ਵਿਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਐਲਾਨ 
ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਧਾਨਕ ਸਮੱਸਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ 
ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ ਇਕ ਗੌਂਲਮੇਜ਼ ਕਾਂਨਫਰੈਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ 
ਨੇ ਇਸ ਕਾਨਫਰੈਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਐਪਰ, ਕਾਨਫਰੈਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਇਕਰ ਅਤੇ ਸਪਰੂ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ 
ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਕਾਨਫਰੈਸ .]2 ਨਵੰਬਰ, 1930 ਤੇ 2 
ਜਨਵਰੀ, 1931 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਲਾਹ 
ਨਾਲ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ 25 ਜਨਵਰੀ 1931 ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ 
ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਐਲਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ 
ਲਈ ਬੁਲਾਉਣ -ਦਾ ਫੈਸਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ 


ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ 16 ਮੈਂਬਰਾਂ 


ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਤਮਾ 
_ ਗਾਂਧੀ ਦੋ ਵਾਰ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 5 
ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ 
_ ਸਮਝੌਤਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਸ਼ਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 
ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣਾ ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ 


ਅੰਦੋਲਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਰੋਧੀ _ 


ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਕਾਨਵਰੈਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ 
_ਲਿਆ। . ਰ੍ 

_ .` 1. ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ-ਅਰਥਾਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ 
- ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨਾ, ਭੂਮੀ ਕਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਇਸ ਸਬੈਧ 
ਵਿਚ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰ ਛਾਪਣਾ, ਸੈਨਿਕ, ਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ 
ਕਰਮਚਾਂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣਾ ਆਦਿ_ਤੁਰੋਤ ਬੈਦ 
ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰ ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ 
ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਗਏਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। 


ਨ ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਗਿ੍‌ਫਤਾਰ 
ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। 


3. ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ 
ਅਸਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗ-ਪੱਤੰਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ.ਮੁੜ ਕੇ 


ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਦੀਆਂ ਅਸਾਮੀਆਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਰੀਆਂ ਜਾ ਚੁਕੀਆਂ ਹੋਣ ਪਰ ਜੇਕਰ 


ਰ੍ ਅਜਿਹੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਹ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲੈਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ 


ਨੂੰ ਬਿਨੈ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ 


__ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰੇਗੀ। 


4. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ 


` ਚਲਦੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ 
ਸਤਿਆਗ੍ਹਿ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਵੀ ਮਾਫ਼ 
ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ 
_ੈਪਤੀ ਵੀ ਜੇਕਰ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਵੇਚੀ ਨਾ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਦੀ 


ਨੂ 


ਇ 
ਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਕਸਤੂਰਬਾ 
ਹਦ 


5. ਜਲ ਨਵੀਨ ਵਿਚ ਤਿਯ 
ਕੀਤੀ ਵਾਧੂ ਪੁਲਿਸ ਜਿਸੂਦਾਂ ਖਰਚਾ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣਾ 
- ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਈ 


ਜਾਵੇਗੀ। 


_ 6. ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸਬੋਧ ਵਿਚ 
ਸਰਵਜਨਕ ਛਾਣਬੀਣ ਤੇ ਜੋਰੇ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ। ਵੀ 


ਰਿ 'ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦਾ ਸੁਆਲ 
ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੇਵਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ 
ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ-ਨੋਸ਼ੀ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ 
ਹੋਵੇਗਾ। ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂੰਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 


ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿੱਚ ਧਰਨਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ' 


ਜੇਕਰ ਧਰਨਾ ਮਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ 
ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਅਣਉੱਚਿਤ ਦਬਾਅ ਨਾ ਪਾਇਆ 
ਜਾਵੇ ਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ 


ਜਾਣਗੇ ਨਾ ਹੀ ਜਨਤਾ .ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਹੀ_ 


ਪਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ' ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ 
ਜਾਵੇਗੀ। 


8. ਜੀ ਕੀਆਂ ਤੀ 
ਨਮਕ-ਕਾਨੂੰਨ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। 8 


9. ਦਸ ।ਲੀ ਨਵ ਖਾਸਨੇ-ਵਿਕਾਨ। ਬਣਾਉਣ ਲਈ 


ਕਾਂਗਰਸ ਦੂਸਰੀ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਕਾਨਫਰੈਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ , 


ਭੇਜੇਗੀ। 
ਵਰ ਇਹੀ ਕਰ ਵਿ 


_ ਸੀ ਕਿ' ਜੇਕਰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ 

_ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾ ਸਰਕਾਰ ਜੋ ਉੱਚਿਤ ਸਮਝੇਗੀ 

` ਕਰੇਗੀ। (ਜਉ 
ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ._ 

ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰ੍ 

ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਮਹਾਤਮਾ _. 


ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। 


ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ: ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ __ 


ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ 


ਮਨਿ ਦੀ ਕਿਵ ਪਿ ਰ੍ 
__ਹੋਣ' ਵਾਲੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ। 


ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ 
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਨਮਕ-ਕਰ ਉਂਜ ਦਾ ਉਂਜ 
ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ'ਇਸ ਤੋ' ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ 


ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ੬ 
ਗਾਂਧੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਰਾਚੀ ਸੈਸ਼ਨ (1931) ਵਿਚ ਗਏ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 


ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ 
ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। _. __. 


ਰਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 408; ਬ੍ਰਿ. ਰੂ. ਇੰ. ਆਫ਼-ਵੀ. ਡੀ. 
ਮਹਾਜਨ : 


` ਗਾਂਧੀ, ਕਸਤੂਰਬਾ ਆ 
ਜਾਗ ਸੀ ਦੀ ਬਨੀ ਬਦ 


ਵਿਖੇ 1869 ਵਿਚ_ ਇਕ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਵਪਾਰੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ 


ਹੋਇਆ। 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਕਰਮਚੈਦ ਗਾਂਧੀ 

















ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। _ 
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ 

_ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ -ਵਿਚ ਹਰ 

ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਸਾਥ 

ਦਿੱਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ 

ਸਲਾਹ_ਨਾਲ ਹੀ 1901 ਵਿਚ 

ਬ੍ਹਮਚਾਰੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ 

` ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਰ 

ਰੋਜ਼ ਗੀਂਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ 

ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ 

ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਚਰਖ਼ਾ ਕਤਦੀ 

ਰਹੀ।ਸੌਨ' 1897 ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕੋਲ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ“ਜੀਵਨੁ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 
ਵਿਚ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਨੇਤਾ ਸੀ। 
ਇਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1915 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ 
_ ਆਉਣ ਤੌਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਗਈ। ਸੈਨ 1918 
ਵਿਚ ਕਰ ਨਾ ਦੇਣ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ, 1920 ਵਿਚ 
ਬਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ 
` ਕਾਰਨ, ਗਰ ਚ ਚ ਹਿਕ 
_ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਗਈ। __ 

- 22 ਫ਼ਰਵਰੀ, 2844 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਰਿਆ। 


ਹ. ਪੁ. -ਡਿ. ਨੈ. ਬਾ. 2: 14 


ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ 


____ ਗਾਂਧੀ, ਮੋਹਨਦਾਸ ਪਲ ਰਿਵ 
ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ. ਪੋਰਬੰਦਰ ਵਿਖੇ 2 
_ ਅਕਤੂਬਰ, 1869 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ -ਪਿਤਾਂ ਕਰਮਚੰਦ' 


ਉਤਮਚੈਦ ਪੋਰਥੰਦਰ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁਤਲੀਬ਼ਾਈ ਸੀ, ਇਹ ਵਰਣ ਤੋਂ' ਵੈਸ਼ ਸਨ। ਪਰਵਾਰ 


ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ _` 


ਪਿਆ। ਸੈਨ 1881 ਵਿਚ ਕਸਤੂਰਬਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 
ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1881 ਤੋਂ 1887 ਤਕ ਸੰਕੂਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ 1888 ਵਿਚ ਇਹ ਵਕਾਲਤ. ਪਾਸ ਕਰਨ ਲਈ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਥੋਂ 1891 __ 
ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਂ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ _::.; 
ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ` 
ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। . 
ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੋਰ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੇ 
ਉਠ ਗਏ। 

ਸੈਨ 1893 ਵਿਚ ਇਹ 
_ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਕੰਪਨੀ 
ਦੇ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 
`ਗਏ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਰੈਗ ਨਸਲ ਦੇ 
ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਨੇ ਅਤੇ ਟਾਲਸਟਾਏ ` 


ਦ 


ਨ ਮੀ ਜਦ ਉਠ ਲਵ 


੭ 








20 


ਹੀ ਨ ਦਹ ਨ ਵਲ 
ਨੂੰ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ 'ਆਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਰੱਕ ਦਿਵਾਉਣ 
` ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ।'ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਤਿਆਗ੍ਹਿ 
_ਕੀਤੇ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਸ਼ੈਨ 1915 ਵਿਚ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ 'ਗਏ। ਇਸ਼ੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮੁਦਾ- ਰ੍ 
_ਬਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸੈਨ 1917-18 ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ 
ਜੀ ਨੇ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ 'ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਥੀ 
ਨਿਪਟਾਏ। __ 

ਰ੍ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 'ਭਾਲਟ ਬਿੱਲ' 
_ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ;ਤੌਜਵੀਜ਼ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ 191੭ ਵਿਚ ਇਕ 
ਸਤਿਆਗ੍ਹਿ ਸਭਾ ਬਣਾ ਕੇ'ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾਂ। 
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਲਾਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਪ੍ਰਤੀ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ` ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ 191੭ ਵਿਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ 
ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਕਾਨਫਰੈਸ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾਮਈਨਾ 


ਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ/ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ।ਗਾਂਧੀਜੀ __ 


ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ 

ਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈਂ ਸਰਕਾਰ 
ਤੇ ਦਬਾਉ ਪਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਨ੍ਰਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1੭20 ਵਿਚਨਾ 
ਮਿਲਵਰਤਨ £ਮੰਦੋਲਨ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ'ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ,ਸੰਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ 
ਆਦਿ`ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ,`ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਖ਼ਿਤਾਬ -` 
ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਪੰੜਾਂ ਨਾ ਵਰਤਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। . 
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਉਸਾਰੂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰ੍‌ਗਰਾਮ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। 


ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਰਵ-ਪਰਵਾਨਿਤ ਨੇਤਾ ਬਣ, 


ਨੂੰ 21 ਕਾਂਗਰਸ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੈਡਿਆ। 


“10 ਮਾਰਚ, 1922 ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗਿ੍‌ਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ 6 
ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1922 . 
ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।ਸੈਨ 1924- -29 ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਕਈ ਉਸਾਰੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਏ ਤੇ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਸਤਿੰਆਗ੍ਰਹਿ 
,__ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। 'ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ' ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਭਾਰਤ __. 
ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ. ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਂਝੀ 


“ਕਲਕੱਤਾ ਸੈਸ਼ਨ (1928) ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 31 ਦਸੈਬਰ, 
,1929 ਤਕ ਇਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉਪਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ 
'ਅੰਤਮ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾਂ _ _ 
ਮਿਲਣ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ, 1930 ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਿਵਲ ` 


ਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਜੀਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੂਣ ਸਬੈਂਧੀ _` 
ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਮਈ, 1930ਨੂੰ ` 
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੌਰਕੇ ਸਰਾਕਰ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ 


ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ 26 ਰੀ 


ਜਨਵਰੀ 1957 ਹੀ ਹਾ ਕਰ ਦਰ 





ਕਾਂਗਰਸ ਦੇਂ ਨਾਗਪੁਰ ਸੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਤਮਾ _ਗਾਂਧੀ ਤੇ 


_ ਗਏ ਤੇ ਅੰਤ ਤਕ ਰਹੇਂ । ਇਸ ਤੋਂ' ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ` - _! . 
ਰਿਸ ਹਰਿ ਰਿ ਦਸ ਨ 





ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸੈਵਿਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ 





ਨਾਫੁਰਮਾਂਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਇਸ __ 





ਇੰ 2 -5 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿੰਨ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ 
. ' ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਗਾਂਧੀਂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ੁਰਮਾਨੀ 
ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ 


_ਲੈਡਨ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰਰਿਆ ਗਿਆ ਪਰ 28 ਦਸੈਬਰ, 1931 ਨੂੰ 
ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ 
_ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ.ਹਨ ਤਾਂ ਜਨਵਰੀ, 1932 ਨੂੰ ਸਿਵਲ 


ਨਾਫ਼ੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਫਿਰ ੜੋਂ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੁ ਤੇ ਸ਼ਰਕਾਰ. 


_ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਕਾਂਗਰਸ 
ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 
ਸੈਪਰਦਾਇਕ ਐਵਾਰਡ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ 
ਆਪਸ ਵਿਚ ਪਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ 
ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤੇ 20 ਸਤੋਬਰ, 1932 ਨੂੰ 
'ਮਰਨ ਵਰੜ” ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਇਸ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ 
__ 25 ਸਤੰਬਰ, 1932 ਨੂੰ ਹਰੀਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਮਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ 
ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਨਾ ਪੈਕਟ ਕਿਹਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਰ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਚੋਣ ਖੇਤਰਾਂ . 


_ ਵਿਚ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ_ਰੱਥੀਆਂ ਗਈਆਂ.ਅਤੇ ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਸਾਂਝਾ 
ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਛੂਤ ਛਾਤ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ 
: ਕਰਨ ਵਲ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ੩ ਮਈ, 
1933 ਨੂੰ ਹਰੀਜਨਾਂ ਲਈ 21 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਧਮਕੀ 


ਦਿੱਤੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤੁਰੈਤ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 17 
ਸਤੋਬਰ, ੧934 ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਰਸਮੀ ਸਬੈਧ 


ਤੋੜ ਲਏ। 


ਰ੍ ਜਨ 04 ਬਦੀ ਰਵੀ ਗਰ 
ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮ 


ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਇਕ 


-_ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੈਦਰ.ਬੈਸ ਦਾ 


ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ 1939 ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਕਾਂਗਰਸ 
ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਕੁਝ 
- ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੈਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਹੀ ਤਿਆਗ-ਪੱਤਰ 
__ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ 


-_ਗਿਆ। ਦੂਜਾ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸੁਭਾਸ਼ ਚੋਦਰ ਬੋਸ ਇਸ _. 
ਮੌਕੇ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ 


_'ਪਰ` ਗਾਂਧੀਂ ਜੀ- ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਨਾਜ਼ਾਇਜ਼ 


_ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦੁਜੇ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ___, 


`` ਭਾਰਤ ਨੂੰ. ਇਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ 
ਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਂਗਰਸ 


ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਫਿਰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ 1941. ` 
ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ 


. ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ 
_ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸੈਨ 1942 ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਫ਼ਲ 
ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ 


` -ਮੋੜ ਆਇਆ। ਗਾਂਧੀ ਜੀਂ ਨੇ ਇਹ ਮਹਿਸੁਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ 
ਹਿੰਦੁਸਤਾਂਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਦਮ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਗਾਂਧੀ ਜੀ, ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਅਖੀਰਲੀ ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਢੰਗ 
ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ 


`ਕਾਰਜੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ “ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ” ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੇ 
_ਕਾਂਗਰਸ ਨੌਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ . 
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਪੰਤਨੀ ਕਸਤੂਰਬਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 


ਗਾਨਸਾਲੋਸ ਦੇ ਕਲਾਵੀਹੋ ਰੁਆਏ 


914 ਵਿਚ ਗੀ ਜੀ ਜਿ ਚੋ ਮਲ ਇਸ ਤਕ 


ਕਾਂਗਰਸ_ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1945 ਵਿਚ 


ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮਝੌਤਾ 


ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ.ਦੀ ਥਾਂ ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ, 


ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਸਨ ਫਿਰ ਵੀ 1946 
ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ 
ਜੀ ਨੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ.ਨੇ 
ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਗਾਲ ਦਾ 
ਪੈਦਲ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ਼ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੇ ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ 
ਕਰਨ ਲੱਗੇਂ। ਅਖੀਰ 30 ਜਨਵਰੀ, 1948 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਿੱਲੀ 
ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਨਥੂ ਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਨੇ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। 


__ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ 
ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਸੈਘਰਸ਼, 
ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ 


ਤਜਰਬ੍ਰਾ'ਹੈ।ਉਹ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ _ _- 
ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਕਸਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ 


ਯਤਨ ਕੀਤਾ। 
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ 
ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਹੱਕ ਰ੍ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। 

ਰ੍ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨੀ ਹਿੰਦੂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ 
ਉਹ ਹਰੇਕ _ਧੁਰਮ ਦਾ-ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ _- 
ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ' ਕੋਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ। 


ਉਹ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਉਥੇ ਹਰੀਜਨਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ 
ਉਪਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ___ ਰ੍ 
ਹਾਂ ਨ ਸ਼੍ੈ-ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਸ ਦਾ ਨਾਂ 79: 
56087 2 0 ਸ੧]0੬ਰ੬6302043. ੧30੧ 7001" ਹੈ। ੭.“ 

ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੰ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਬਾਪੂ ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਰ੍ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ____ 
ਹ.ਪ.-ਡਿ. ਨ. ਥਾ. 2: 15; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 409 ਕੱ 
ਗਾਨਸਾਲੇਸ ਦੇ ਕਲਾਵੀਹੋ ਰੁਆਏ : ਸਪੇਨ ਦੇ ਇਸ 
ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ _ 
ਕਾਸਟੀਲ ਅਤੇ ਲੀਉਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੈਨਰੀ ਤੀਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਭਵਨ ਦਾਂ _ 
ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੈਧਕ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


ਹੈਨਰੀ ਤੀਜੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੂਤਾਵਾਸ ਦਾ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 22 ਮਈ, _ 
1403 ਨੂੰ ਇਹ ਸੇਂਟ ਮੇਰੀ ਪੋਰਟ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆ` 


ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਸਾਗਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤੱਟ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਟ੍ਰੈਬੀਜ਼ਾਡ ਪੁਜਿਆ। ਇਥੇ __ 
_ ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸੁਆਗਤ _` 


ਕੀਤਾ। ਇਹ-ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ 
ਮਾਰਚ, 1406 ਨੂੰ ਸੰਪੇਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। 


ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਰਈ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਤੈਮੂਰ ਦੇ 


ਇੱ 

















___ ਪਾੱਪੋਲਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। 


ਗਾਨਸੂੰ 22 


ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਵੇਰਵੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਿਸ 
ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਹਨ। . 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1412 ਨੂੰ ਹੋਈ। 
ਹਸਨ ਬਿ 572; ਐਨ. ਐਮ. 13 : 55 


_ਗਾਨਸੂਂ (੦੩੦੧੪) : ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਦਾ ਇਕ 
ਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੰਗੋਲੀਆ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੀਨ ਦੇ 
ਚਿਘਾਈ ਅਤੇ ਸਚਵਾਨ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਿੰਗਸ਼ੀਆਂ ਹਵੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ 
ਇਲਾਕਾ, ਸੈਸੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆਂ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਇਲਾਕਾ 
` ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿੰਕਿਆਂਗ ਊਈਗਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। 


ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਕੁਲ.ਰਕਬਾ 366,500 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਂਦੀ 


` 22,371,141 (1990) ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਾਂਜੋ 
__ 1-%0੦0੦੧) ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ੍ 


ਧਰਾਤਲ--ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੀ ਇਕ ਪਠਾਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀ 


_ ਔਸਤਨ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 1,372 ਮੀ. ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਉੱਤਰ _ 


ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਗੋਬੀ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਲ 


_ਨਿਕਾਸ ਸ਼ੁਲੇ ਦਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬੀ __ 


ਹਿੱਸਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਵਾਂਗਹੋ.ਜਾਂ ਪੀਲੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦਾ 


ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਉਪ-ਖੇਤਰ ਹੈ। ਹਵਾਂਗਹੋ _ 


ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੁਹਾਇਕ ਦਰਿਆ ਤਾਓ ਐੇ ਵਾਈ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ 
ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਇਥੇ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤੀ ਅਤੇ ਅਚਨਚੇਤੀ ਵਰਖਾ - 


ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ 37 .65 
ਸੈਂ. ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਘਟ ਤੋਂ ਘਟ ਤਾਪਮਾਨ 8੪ ਸੈਂ. ਹੈ। 


- ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੋਤੂ-ਭਾਵੇਂ' ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ 
ਬਨਸਪਤੀ ਘਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਗਾਨਸੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ. 


ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਿਊ ਪਾਨਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹੋਲਾਨ ਸ਼ਾਨ ਨਾਮੀ ਉੱਚੀਆਂ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜੈਗਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗਾਨਸੂ ਲਾਂਘੇ ਦੇ 

ਮਾਰਮਟ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਲੂੰਬੜ ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੈਗਲੀ ਜਾਨਵਰ.ਹਨ। 
ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਗਾਨਸੂ 
.ਲਾਂਘੈ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 40 6200 ਬੈਕਟਰੀਅਨ (89੦੦੧ ਦੋ ਬਨਾਂ 
-_ਵਾਲੇ) ਊਠ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਰ੍ ਇਤਿਹਾਸ-ਗਾਨਸੂ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਣਭੂਮੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਥੇ 
ਲਗਭਗ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਆਰੈਭਿਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ” 
ਨੇ ਤਾਤਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਚੀਨੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ` ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ .ਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (226 ਈ. 
ਪੂ.-220 ਈੀ.) ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆਂਗਜੋ ਰਾਜ ਤਾਂਗ, 
ਖ਼ਾਨਦਾਨ (618 ਈ.--970 ਈ.) ਵਿਚ ਲੈਗਯੂ ਤਾਓ ਅਤੇ ਸੁੰਗ 
ਖ਼ਾਨਦਾਨ (960-ਈ.-1279 ਈ.) ਵਿਚ ਸ਼ੈਂਸੀ ਅਤੇ ਚਿੰਗ ਫੈਂਗ 
_'ਰਸਤਾ' ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੰਗੋਲ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (1279 ਈ.-1368 ਈ.) 
ਦੌਰਾਨ ਗਾਨੰਸੂ ਨੂੰ ਸਿਧਾ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੈਧ ਅਧੀਨ ਇਕ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਤਾਈਪਿੰਗ 
ਵਿਦਰੋਹ (1850-1864) ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬਗ਼ਾਵਤ (1861- 
1878) ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਚੀਨ 
ਗਣਰਾਜ (1911-49) ਦੌਰਾਨ ਗਾਨਸੂ ਚੀਨ ਦਾ: ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਕਿਆਂਗ, ਚਿੰਘਾਈ ਅਤੇ ਨਿੰਗਸ਼ਿਆ ਨਾਂ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ 


ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਗਾਨਸੂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟ 
ਗਿਆ। ਸੈਨ 1937 ਵਿਚ ਯੂ. ਮੈਨ ਦੇ.ਤੇਲ਼ ਖ੍ਰੇਤਰ ਦੇ ਲੱਭਣ ਨਾਲ 
ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਭਵਿੱਖ ਹੋਰ ਚਮਕਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਚੀਨੀ 
ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਤੋਂ ਸ਼ੈਸ਼ੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ੍ਨ ਉਪਰੈਤ 1935 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ' 
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ.ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ 
ਪ੍ਭਾਵ ਅਧੀਂਨ-ਬਣੀ ਸ਼ੈਂਸੀ- -ਗਾਨਸੂ ਨਿੰਗਸ਼ਿਆ ਸਰਹੱਦੀ ਸਰਕਾਰ 


ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1949 ਵਿਚ ਪੀਕਿੰਗ ਵਿਚ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ 


ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੈਤ ਵੀ ਗਾਨਸੂ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਜੋਂ ਚਲਦਾ ਆ , 
ਰਿਹਾ ਹੈ। . 

ਪੀ 
ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਗਾਨਸੂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਯੂ. 
ਮੈਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤੇਲ ਦੇ ਨਵੇਂ 
ਭੈਡਾਰ ਅਤੇ ਕੌਲੇਂ ਦੇ ਭੈਡਾਰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਗਾਨਸੂ ਵਿਚਲੇ 
ਨਾਨ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੱਚੀ ਧਾਤ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਮਿਲੇ 
ਹਨ। 


ਪਾਲਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਕੁਲ ਰਕਬੇ ਦਾ ਕੇਵਲ -7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਕਬਾ 
ਕਾਸ਼ਤ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਕਬੇ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੱਖਣ- 
ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਨਹਿਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜਾਂ ਨੂੰ 
ਸਿੰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗਾਨਸੂ ਲਾਂਘੇ ਦੇ ਸਿੰਜੇ ਹੋਏ 
ਨਖ਼ਲਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਲਾਂਜੋ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫਲ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ. ਹਨ। 


ਉਦਯੋਗ-ਲਾਂਜੋ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾਂ ਕੇਂਦਰ ਰੈ ਅਤੇ 
ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ “ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਦਰਜਨ ਵੱਡੇ _ 
ਵੱਡੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਦਾਰੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਇਥੇ ` 
ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਦਹਿਣ-ਇੰਜਣ ਨਾਲ ਚਲਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੈਨ _. 


1960 ਤੋਂ` ਲਾਂਜੋ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਕੇਂਦਰ .ਵਜੋਂ 


ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। 


ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ-ਸੈਨ 1945 ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੀ ਮੁੱਖ 
ਪੂਰਬੀ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਾਵੇ ਲਾਈਨ ਲੂੰਗਹਾਈ ਰੇਲ ਰਾਹ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ _ 


_ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ।ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਬਹੁਤੀ ਆਵਾਜਾਈ ਰੇਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ 


ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਆਵਾਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਸਰਕਾਰ--ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਸਰਕਾਰ ਦਾ`ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਲਾਂਜੋ ਵਿਚ ` 


ਹੈ। ਲਾਂਜੋ ਅਤੇ ਚਿਆ ਯੂ ਕੁਆਨ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਸਰਕਾਰ ਅਧੀਨ ਹੈ। 
ਮਧਵਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ 8 ਕਿਤਿਤ 
ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ-ਵਾਰਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਲ ਹਨ।` 


ਸੰਨ 1970 ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਰਬੰਧ 
ਕਾਊਂਟੀਆਂ, 2 ਬੈਨਰਾਂ (੦98) ਅਤੇ 3 ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਰਜੁੱਪ ` 


_ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰ੍ 


ਇਉ 
ਤੇ ਗਾਨਸੂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਹੈ। ਸੈਨ 
1946 ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 200 ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, 


800 ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ 6,500 ਜੂਨੀਅਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ 


ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਇਥੋਂ ਦੀ ਦਹਾਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖਕਿੱਤਾ ਪਬੂ ਰ 


॥ 
। 
॥ 
| 


ਰੈ 
$ 
॥ 


1 
1 
[-- 
1 





.ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਂਤ 66 ਕਾਊਂਟੀਆਂ, 6 ਖੁੰਦਮੁਖ਼ਤਾਰ _ (ਹ ੍ 














07 
ਦੂ 
ਟੂ 
ਤਾਂ 
ਡਰ 
ਨੂ 
ਨੂ 


'੭੭7੪੪੧3੦੦"੧੬੦੦ ੯ 
੧ 


੯੯ ਬਕ ਘ=> ਦੇ ੨ ਕਤ ਦ ਵਖ ਨਨਮਆਖ ੪੨੧੦੯, 


ਸਨ। ਸੈਨ 1950 ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਕੋਈ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ 


ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਲਜ ਸਨ- ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ 


ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਲਾਂਜੋ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਸਨ। ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੌਮ ਕਾਰ, 
ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਉਦਯੋਗ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ 


_ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਲਾਜ੍ਹੋ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ 
_ਰਨ। 


ਸਿਹਤ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ-ਸਿਹਤ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ 


_ ਬਹੁਤ ਪੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਨਰਸਾਂ 


ਦੀ ਬਹੁਤ ਘਾਟ ਹੈ। 
ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ--ਗਾਨਸੂੰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਕਈ ਨਸਲਾਂ, 


ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਰੈਗੀਨ ਮੇਲ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ 
ਧਾਰਮਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ 
ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ “ਨਵਾਂ 


ਸਾਲ” ਡਰੈਗਨ ਬੋਟ ਅਤੇ ਚੈਨ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਧੁਮ ਧਾਮ ਨਾਲ 


_ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ, ਸ਼ਾਦੀ, ਅੰਤਮ ਸੈਸਕਾਰ ਅਤੇ ਦੋਫਨਾਉਣ 
ਸਬੈਧੀ ਵੀ ਇਥੇ ਕਈ ਰਿਵਾਜ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ _ 


ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੱਕੇ ਦਾ ਹੱਜ ਕਰਨ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗਾਨਸੂ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨੀ 


ਰ੍ ਕਲਾਤਮਕ ਵਸਤਾਂ ਦਾਂ ਇਕ ਉੱਘਾ ਖੇਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੁਨਹਵਾਂਗ 
_ ਵਿਚਲੀਆਂ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂਗੋ, ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਵੇਲੇ 


ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੱਛ਼ਮੀ ਗਾਨਸੂ ਵਿਚ, ਵੂ-ਵਾਈ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਹਾਨ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਹੱਦੀ ਕਿਲਿਆਂ 


__ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਫੱਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣੱਤ 
ਲਿਖਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।. . ਰ੍ 


ਪਸਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਜੀ ਟਲ ਹੈ। “ਲਾਂਜੋ 


ਡੇਲੀ” ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ। ਲਾਂਜੋ 
- ਵਿਚ ਇਕ ਰੀਡੇਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। 


_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ, ਮੈ. 19 : 387 ; ਕੋਲ. ਐਨ. 11: 133 


ਗਾੱਨਕੂਰ ਭਰਾ (€੦000090) : ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ 19ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ' ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾ-ਆਲੋਚਕ, 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਤੇ ਡਾਇਰੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਐਡਮੰਡ ਲੂਈ ਆਂਟਵਾਨ ਹਊਟ ਡੇ ਗਾੱਨਕੂਰ 
ਦਾ ਜਨਮ ਨੈਨਸੀ ਵਿਖੇ 26 ਮਈ, 1822 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸਦੀ 
੧6 ਜੁਲਾਈ, ਹੀ ) ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਹੋ 





- ਗਾੱਨਕੂਰ ਭਰਾ ਐਡਮੰਡ ਤੇ ਜੂਲਜ਼ 


ਗਾਨਡਰ 


_ਗਈ। ਜਿਊਲਜ਼ ਐਲਫਰਡ ਹਊਟ ਡੇ ਗਾੱਨਕੂਰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 17 


ਦਸੈਬਰ, 1830 ਨੂੰ ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਇਥੇ ਹੀ 20 ਜੂਨ, 1870 ਨੂੰ 
ਇਸਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ, 
ਜੋ 1848 ਨੂੰ ਹੋਈ, ਮਗਰੋਂ ਕਲਾ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ 
ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ 


ਕੁਆਰੇ ਰਹੇ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ _- 


ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਐਡਮੰਡ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾਮਰਦ ਹੋਵੇ । ਜਿਊਲਜ਼ 
ਸੁਜ਼ਾਕ ਰੋਗ ਕਾਰਨ ਮਰਿਆ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ 
ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਰੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। 

ਕਲਾ-ਆਲੋਚਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਰਚਨਾ 1? &% 60 ਉ#ਮਿਸ36ਗ02 $6ਟ' (1859-75) ਹੈ। ਜਿਸ 


“16(00€ 0213 $06166 30815 [੯1040 13 1੧੬੯0- 
10008" (1854) '%ਿਰ੪016 0010005 00 08੩ 901(€ 5961 
(1857-58) ਅਤੇ .% ਸ੪ਸਮਸ੬ ੩੩ 08੩ 00162 90612" 
(1862) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ 18ਵੀਂ ਤੇ 19ਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ 
ਬਣਾ ਕੋ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ 
ਢੈਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਹ.ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 567 
ਗਾਨਜ਼ਾਲੇਜ, ਮੈਨੁਅਲ : ਵੇਖੋ, ਗੋਲਾਸਲੇਜ਼ 
ਗਾਨਡਰ' : ਪ੍ਰਾਂਤ--ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਉੱਤਰ- 


ਪੱਛਮੀ ਇਥੋਪੀਆ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ 


ਲਗਭਗ 74,200 ਵ. ਕਿ.. ਮੀ. (23,946 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ 
ਆਬਾਦੀ 1 ,977 ,742 (1992) ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਟਾਕਾਜ਼ੇ 


ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੀਲ ਦਰਿਆ ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੇ 


ਹਨ। ਟਾਨਾ ਝੀਲ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਨੀਲ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ , ਦਾ ਕੁੱਝ 


ਹਿੱਸਾ ਗਾਨਡਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਿਮਯੇਨ ਪਹਾੜ ਦੀ 4,550 


ਮੀ. ਉੱਚੀ ਰਾਸਡਾਸ਼ਾਨ ਨਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਇਥੋਪੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ 
ਉੱਚੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਲਗਭਗ 220 ਵ. ਕਿ ਮੀ. (88 ਵ. ਮੀਲ) 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿਮਯੇਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਗਾਨਡਰ ਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਹਵਾ, ਤੇਲੀ-ਬੀਜ, ਫ਼ਲੀਆਂ ਅਤੇ ' 


ਅਨਾਜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : -357 


ਗਾਨਡਰ : ਸੰਪਰਕ ਚ 


`ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਸਾਬਕਾ ਬੈਗੇਮਦੀਰ ਅਤੇ ਸੰਮੈੱਨ ਪ੍ਰਾਂਤ) ਦੀ 


ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕਾਂ`ਰਾਹੀਂ ਗਵਾਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਸੁਡਾਨ ਨਾਲ 
ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਵੀ ਹੈ।-ਇਹ 


ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋ ਕੋਈ 2,300 ਮੀਟਰ ਉਚਾਈ ਤੇ ਝੀਲ ਟਾਨਾ ਤੋਂ 


33 ਕਿੰ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਕ ਲਾਵੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 
ਇਹ 1630 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1860 ਤਕ ਇਥੋਂਪੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ 


__ਹੈ।.ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਕਈ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲ, ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕਈ 
ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਥੇਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਬਣਤਰ ਪੱਖੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ . 


“ਡਰਦੇ ਦਦਦ << 























ਗਾਬਟ, ਚਾਰਲਸ ਐਲਬਰਣ (ਰੀ 


(ਿਮਰਤਾਂ ਵਿੰਚ ਲਕੜੀ ਅਤੇ, ਪਥਰ ਏਂ ਦਾ ਹੀ ਮਯੋਗ ਕੀਤਾ ' 
ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। 1750-1890 ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਖਾਨਾ- 
_ਜੈਗੀਆਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ-ਤਬਾਹੀ:ਹੋਈ ਪਰ 1899 ਵਿਚ ਸੁਡਾਨ `ਤੇ 
ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸਬੈਧ ਨੀਲ 
ਨਦੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਤੋ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਜਿਸ ਨਾਲ 
- ` `ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪਿਛੋ 1936 ਵਿਚ 
ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ. ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਵੇਂ' ਹੀ ਇਥੋਂ 27 ਨਵੰਬਰ, 
1941 ਨੂੰ ਸੁਡਾਨੀ ਅਤੇ ਇਥੋਪੀਆ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਢ_ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਇਥੋਪੀਅਨ ਕੋਪਟਿਕ 
ਚਰਚ ਅਤੇ 17ਵੀ' ਸਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਡੇਬਰੇ ਬਰਹਨ ਸੀਲੋਸ਼ਾਈ 
ਗਿਰਜਾ ਹੈ] ਇਥੋਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਬਹੁਤੇ ਹਨ ਐਪਰ 
ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਫਲਾਸ਼.(ਇਥੋਪੀਅਨ 


ਯਹੂਦੀ) ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ... 


` ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਅਨਾਜੀ ਫਸਲਾਂ, ਅਲਸੀ ਅਤੇ ੍ 
`ਹੈ। ਸਾਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਤਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਸਾਰਾ ਸਾਲ 1 


`ਪੂਆਂ ਦਾ-ਵਪਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਇਥੇ ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗ- ਧੰਦੇ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 


. _ਚਮੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣ, _ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 


ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਆਦਿ ਦਾ ਕੈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ .ਤੇ 

ਸਿਤ ਪਿ 

ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _ 

ਆਬਾਦੀ-- 95,000 (1988) 
125 40' ਉ. ਵਿਥ; 37? 36' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ.ਪੁ. ਐਨ. ਬਰ ਸਾ. 4 : 623 


_ਗਾਬਟ, ਚਾਰਲਸ ਐਲਬਰਟ : ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ 
ਉੱਘੇ ਸਮਾਜ-ਸੇਵਕਅਤੇ.ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦਿਨ ਰਾਤ 
ਕੌਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਣਥੱਕ ਕਾਮੇ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਈ, 1843 ਨੂੰ 
ਬਰਨੀਜ਼ ਯੁੱਗ . ਵਿਚ ਟੈੈਮਲਨ ਵਿਖੇ .. ਹੋਇਆ। ਬਾਜੈਲ, 
ਹਾਈਡੇਲਬਰਗ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ' ਪਿਛੋਂ ਇਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ 


ਰਿ 


੧ _ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਂਪਤ ਕੀਤੀ.ਅਤੇ ਬਰਨ ਵਿਖੇ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ 


ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੈਨ 1882 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਕੈਨਟਣੀ ਕੌਂਸਲ ਲਈ 


ਚੁਣਿਆ .ਗਿਆ। ਸੈਨ 1886 ਅਤੇ 1887 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਬਰਨ ਦੀ 


ਗੌਰਮਿੰਟ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ .1890 ਵਿਚ ਇਹ 
_ ਸਵਿਸ ਫ਼ੈਡਰਲ ਗ੍ਰਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ.ਬਣਿਆਂ। ਇਸੂਨੇਂ 1892 ਵਿਚ 
ਬਰਨ, ਵਿਖੇ-ਹੋਏ ਅੰਤਰ .ਸੈਸਦੀ ਸੈਘ ਦੀ ਚੌਥੀ _ਕਾਨਫਰੈਸ ਦੀ 
_ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ:#ਕੀਂਤੀ9”ਸੈੱਨ` 1902 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਕ 
ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ “ਨੋਬਲ ਪੀਸ ਪ੍ਰਾਈਜ਼' ਮਿਲਿਆ। ਚੌਥੀ 





ਕਾਨਫਰੈਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਂਨ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ, ਇਸਨੇ ਅੰਤਰ ਸੈਸਦੀ ਸੈਘ 


_ਦਾ ਇਕ ਸਥਾਈ ਬਿਊਰੋ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ'ਅਤੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ 


ਸਮਾਂ ਇਸ ਬਿਊਰੇ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ` 


16 ਮਾਰਚ, , 1914 ਨੰ ਬਰਨ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹੇ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿਿ10: 510 ਰ੍ 


_ਗਾਬਾੱਨ ਗਣਰਾਜ : ਇਹਦੇ ਮੈਨ 1946 ਰੈ ਸਿਰੈਰਰ- 
ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ' ਪੰਹਿਲਾਂ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ` 


ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਬੇਸਿਨਾਂ- 


24 


ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸਪੇਨੀ ਗਿੱਨੀ ਅਤੇ 
ਕੈਮਰੂਨ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਜ਼ੇਅਰ ਗਣਰਾਜ ਹੈ। 


ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 267,667 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ __ 


ਲਗਭਗ 1 ,253;000 (1992) ਹੈ। ਲਿਬਰਵਿਲ ਇਥੋਂ. ਦੀ 


ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 


ਭੂ-ਆਗਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 


. ਧਰਾੜੰਲ-ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਿਲੀ ਮੈਦਾਨ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਤੰਗ ਹੈ ਰੇ 


ਜਿਹੜਾ ਰੇਤ-ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਇਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀਚੀਕਣੀ _-..._.' .' 


੮੪੨ ੨੩੫੨੩ 


ਹੈ।ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮੈਦਾਨ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ 
ਚਾਕ, ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਟੇਸ਼ਸ਼ ਰੇਤ-ਪੱਥਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ 
ਅੰਦਰਲੀ ਧਰਾਤਲ੍ਹ ਉੱਚੀ ਨੀਂਵੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਵੋਲੀਉ ਅਤੇ - 
(੧੧੬) ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਵੇਦਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੇ ਨ 


ਹਰਿ ਦਬ ਹਿਕ 
. ਜਲਵਾਯੂ--ਗਾਬਾਨ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖੀ ਕਿਸਮ ਦੀ 


ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੰਢੀਆਂ 'ਬੈਗਵੇਲਾ” ਰੋਆਂ ਕਾਰਨ ਸਾਹਿਲ ਦਾ 


ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੇ 


ਹੈ। ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਬਰਸਾਤੀ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ 


`_ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੈਗਲਾਂ ਵਿਚ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਮਿਲਦੇ 
-ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਹਾਥੀ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਾਂਦਰ, ਵੱਡੇ 


ਲੰਗੂਰ, ਜੈਗਲੀ ਮੱਝਾਂ, ਰੇਝ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਘੋੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। _`_! 
`ਇਤਿਹਾਸ--ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ _: 


ਪੂਰਵ-ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਥਰਕਾਲੀਨ ਹਥਿਆਰ ਇਸਦੀ ਸਭਿਅਤਾ . 
ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇ' ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। 1472 ਈ. ਵਿਚ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ _ ਰਿ 


ਮਲਾਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁਹਾਣੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਗਾਬਾਉ” 
ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਿੱਛੋਂ ਕਈ ਖੋਜੀ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ।ਸਤਾਰ੍ਹਵੀ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਡੱਚ ਲੋਕ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ 


ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵੀ ਇਥੇ ਆਉਂਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ . ਰੀ ੍ 
`ਵਪਾਰ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਗੁਲਾਮਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਜੋ ._' 


ਕਿ 1815 ਵਿਚ ਬੈਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਚੋਰੀ ਛਿਪੇ 1880 ਤੱਕ ਚਲਦਾ __. 
ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1843 ਵਿਚ “ਕਿੰਗ” ਲੂਇਸ ਨੇ ਗਾਬਾਨ ਮੁਹਾਨੇ ਦੇ ਖੁੱਬੇ ` 

ਕੌਢੇ ਤੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਉਸਾਰਿਆਂ। ਸੈਨ 1842-44 ਦੌਰਾਨ ਰਵਿਊਜ਼ੀ 
ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਨਵ-ਆਬਾਦੀ ਸਥਾਪਫ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੈਨ 1848 


ਵਿਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਿਲੇ ਸਮੇਤ ਇਸ ਨਵੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਨਾਂ 


ਲਿਬਰਵਿਲ ਰਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1855 ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ 


ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਮੂਲ ਦੇ ਇਕ ਹਰ 
ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਲਬੀ. ਭੂ. ੈਲੂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਡੈਲਟੇ ਅਤੇ ਗਾਬਾਨ ਮੁਹਾਣੇ ਪਦ 


ਦੀ ਹੋਰ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਕੈਮ ਸੈਂਪਿਆਂ ਗਿਆ। 
ਰ੍ ਸੰਨ 1940 ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੁਤੰਤਰ 


ਰੀਸ ਵਨ? ਨ ਗਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵਿਚੀ ਜਰ 


ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1946 ਨੂੰ ਗਾਬਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ' 


ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਇਲਾਕਾਂ ਬਣ ਗਿਆਂ। ਸੈਨ 1958 ਵਿਚ ਗਾਬਾਨ __ _ 


ਫ਼ਰਾਂਸ ਸਰਕਾਂਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਖੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। 
ਅੰਤ 17 ਅਗਸਤ, 1960 ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਸੁਤੋਤਰ ਹੋ ਗਿਆਂ। . ! 

ਆਰਥਿਕਤਾ-ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਆਬਾਦੀ 'ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ _ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਕੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਰਬੜ 
ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੈਡ ਦੇ ਲੋਕ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ 


ੂਰਨੀਅਮ ਇਥੋ ਦੇ ਮੁਖ ਖਣਿਜ ਪਦਰਬ ਹਨ। ' 

















ਜਟਿਲ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਬੀਚ ਉਪਰ ਮੱਛੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਗਾਬਂਨੀ ਔਰਤਾਂ 


ਉਦਯੋਗ-ਖਜੂਰ ਦਾ ਤੇਲ ਕੱਢਣਾ, ਵਨੀਰ-ਵੁਡ ਅਤੇ 


ਰ੍ ਪਲਾਈਵੁਡ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਰਬੜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ 


ਪਦਾਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਲਿਬਰਵਿਲ ਅਤੇ ਪੋਰਟ ਜੈਨਟਿਲ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹਨ । 


ਨਿਰਯਾਤ ਅਤੇ ਆਯਾਤ-ਰਾਊਂਡਵਡ, ਪਲਾਈਵੁਡ, 
ਮੈਂਗਨੀਜ਼ ਦੀ ਕੱਚੀ ਧਾਤ, ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਕੱਚੀ ਧਾਂਤ ਅਤੇ 
ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਇਥੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ, ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ, ਅਮਰੀਕਾ 
ਅਤੇ ਸੈਨੇਗਾਲ ਨੂੰ ਕ੍ੋਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸ, ਅਮਰੀਕਾ, ਪੱਛਮੀ 
ਜਰਮਨੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਬੈਲਜੀਅਮ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ 


`` ਤੋਂ ਸੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ, ਸਮੁੰਦਰੀ 


ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਤਿਆਰ- -ਖ਼ਰਾਕ, 


ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੰਗਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰੇਲਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ 


_` ਹਨ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ (ਕੇਵਲ 6, 047 ਕਿ. ਮੀ.-1971) 


ਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੈਰਿਸ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ 


` ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏਂ ਹਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੋਰਟ ਜੈਨਟਿਲ 


ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੈਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ 


` ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਲੋਕ--ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ 


੩੪੨੬ ੩੩੩ 


ਛੋਂਟੇ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਬਾਕੋਟਾ ਕਬੀਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ 


ਏ ਕਾਂਡਾ ਕਬੀਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਈਸਾਈ ਮੱਤ 


ਨੀ ਰ੍ 


ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਸਾਂਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਬੀਲੇ ਦਾ 
ਸਰਦਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ ਰ੍ 

___ ਭਾਸ਼ਾ-ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਫ਼ੈਂਗ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਬਾਂਟੂ 
ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਨੂੰ ਗਣਰਾਜ ਦੀ 


ਰ੍ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੀ ਸਕੂਲਾਂ 


ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਂਧਿਅਮ ਹੈ। 


ਰਾਂਜ ਪ੍ਰਬੈਧ--15 ਫਰਵਰੀ, 1967 ਵਿਚ ਤਿਆਰ, ਕੀਤੇ 
ਸੈਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਬਾਨ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਧੀਨ ਇਕ 


ਗਣਤੈਤਰ ਦਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਸੱਤ 


` ਸਾਲ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚੋਣ ਸਰਬ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 
ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 47 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨੈਸ਼ਨਲ . 


ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨਸਾਜ਼ੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਨਿਆਂ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ 
ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਹੈ। ਢੇਸ਼ ਵਿਚ 
1968 ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਪਾਰਟੀ, ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ, 


ਆਫ਼ ਗਾਬਾਨ, ਹੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ 


ਮੁੱਖੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਯੋਜਨਾ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ `ਖਾਣਾਂ`ਦੇ 


ਹਿਜਰ ਪਤ ਇਹ ਰ੍ 


ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਣ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ਪ੍ਰਬੋਧ ਪੱਖੋਂ ਗਾਬਾਨ ਨੂੰ 9 ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਰਆ ਰਿਆ ਅਤੇ , 


ਹਰ ਖੰਡ ਵਿਚ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਪ੍ਰੀਫੈਕੁਟ ਹਰ ਖੰਡ ਦਾ 
ਦੀਦ ਨਿਹ 
ਹੈ। 














= <ਦਦ ਦਦ 











26 





ਗਾਬਾੱਨ ਦੀ ਪ੍ਮੁੱਖ ਬਰਾਮਦ, ਜੰਗਲੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਦਿ੍‌ਸ਼ ਰ੍ 


'ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਿਵਾਜੀ ਨਿਆਂ ਕੋਰਟ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉਪਰ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ 
ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 7 818 
ਗਾਬਾੱਰੀਓ, ਏਮਾਈਲ : ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ 
“੦0੧81 7014%" (ਜਾਸੂਸੀ ਨਾਵਲ) ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾ ਸੀ ਜਿਸ 
ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 9 
ਨਵੈਬਰ, 1832 ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸਾਜਾਨ ਵਿਖੇ ਜਨਮਿਆ। ਸਪੱਸ਼ਟ 
_ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਯਥਾਰਥ ਵਾਲੇ ਇਸਨੇ 21 ਲੈਥੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 

ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਆਮ ਕਰਕੇ ਜਾਸੂਸੀ ਸੀ। 
ਇਸਨੇ '408061:9608ਟ' (1866) ਜਾਸੂਸੀ ਨਾਵਲ ਲਿਖ 
ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1. ੦8੪੦ ਹ' €96168!' (1867) "14 
੧90 ਹੋ॥81ਦ" (1870). 1? 2090, 005 00025" (1874) 


ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ.ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 1 ਅਕਤੂਬਰ, 1873 ਨੂੰ ਹੋਈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ੭ : 1068 ਰ੍ 


ਗਾਬੀਨੀਅਸ, ਐਲਸ : ਰੋਮ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, 
_ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੰਧੀਅਸ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ: ਹਿਮਾਇਤੀ ਸੀ। ਸਿੰਸਰੋ ਨੇ ਨੇ 
ਇਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਆਲੋਚਨਾ 
ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੈਨ 67 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਇਸਨੇ “ਲੈਕਸ ਗਾਬੀਨੀਆ” ਦਾ 
ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਂਪੀਅਸ ਨੂੰ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰੀ ਡਾਕੂਆਂ 


ਵਿਰੁੱਧ ਜੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏਂ ਸਨ। 
ਗਾਬੀਨੀਅਸ ਨੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇਂ ਵਿਚ ਖਾਸ ਖਾਸ 
ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। 


_ਗਾਬੀਨੀਅਸ ਨੇ 66-63 ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬ ਵਿਚ 
ਪਾਂਪੀਅਸ ਦੇ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 58 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਕਾਂਸਲ 
ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੇ ਸਿਸਰੋ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਵਿਚ 
ਕਲਾੱਡੀਅਸ ਦੀ ਸਹਾਇੜਾ ਕੀਤੀ। ਰ੍ 


. 57554 ਈਂ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰੋਕਾਂਸਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ 
ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਵਿਖੇ ਹਿਰਕੇਨਸ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਪਾਦਰੀ ਵਜੋਂ 
ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਕਈ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ 
ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ । ਇਸਨੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮੁੰੜ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। 
ਪਾਂਪੀਅਸ ਨੇ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਬਿਨਾਂ ਇਸਨੂੰ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਟਾਲਮੀ 
ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਇਲਾਕਾ ਵਾਪਸ ਦੁਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 


ਰ੍ ਇਸਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 





ਹ.ਪੁ- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ੭ : 1066 ' 











ਇਤ ਬਾਦਲਾ ਸਾ ਆ ਤਬਲਾ ਗਾ ਸਸਪਪਪਨਰਲੀ ਘਨ ਆਂ ਮਿਸ 9 


੧ 


ਗਾੱਬੀਨੋ , ਜੋਜ਼ੈਫ--ਆਰਥਸ, ਕੋਂਟਡ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਜੁਲਾਈ, 1816 ਨੂੰ 
ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀਲ ਡ ਆਵਰੇ (੧10੦-0 46੩੦) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਟਿਊਟਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਤੋਂ 
ਕਾਲਜ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ 
ਅਸਮਰੱਥ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਜਿਥੇ ਇਹ 


ਅਮੀਰਾਂ ਦੀਆਂ -ਸਾਹਿਤਿਕ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 
ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਵਜੋਂ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ 
ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਨ, ਹੈਨੋਵਰ, ਤਹਿਰਾਨ ਆਦਿ ਭੇਜਿਆ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌੜ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1882 ਨੂੰ ਟਿਊਰਿਨ 
ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਰ੍ 


ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਊਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਾੱਬੀਨੋ ਆਪਣਾ 


ਸਾਹਿਤਿਕ ਜੀਵਨ ਵੀ ਤੋਰਦਾ ਰਿਹਾ। '%% $0 1' 11162411(ਟ 


05 7865 ॥0006005' (ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ), ੬1406" (1874) 
ਰਿ (ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ) - 1869, 'ਸੁਵਿਨਿਰਜ਼ ਡੈ 
” (1872) ਅਤੇ 'ਲਾ ਰੇਨਾਇਸੈਂਸ” (1877) ਇਸ ਦੀਆ 


'ਪਸੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। 


_ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 155 


ਗਾਂਬੇਤਾ ਲਿਓ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਆਸਤਦਾਨ 
ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1838 ਨੂੰ ਕੇਹੇਰਰਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਵਾਨੀ 


_ ਵਿਚ ਇਕ ਹਾਦਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਮਈ 


1869 ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਦੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ 


__ ਇਸਨੇ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ' ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ 


ਜਦੋਂ' ਇਸ ਦੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਗੱਲ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ 
ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ 


ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ 
`_ਬਿਸਮਾਰਕ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
' ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ 
__ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਮਤ-ਭੇਦ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ 


ਕੇ ਇਹ ਸਪੇਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ 


ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਗਣਤੇਤਰਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਪਣੇ 


ਅਖ਼ਬਾਰ, 1.&1੧੪0੦੦੧੩ਇ' ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਲਾ. 
ਗਰਾਂ ਮਿਨਿਸਤਰ' ਨਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਸੈਗਠਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 
ਇਸਤੇਂ ਕਈ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 25 ਜਨਵਰੀ, 1882 ਨੂੰ 
. ਇਸਨੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 27 ਨਵੰਬਰ, 


ਸਿ 1882 ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਰਿਵਾਲਵਰ ਦੀ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ 31 


ਰਨ ਰ੍ (6301੬ਭ0, ੩੦ 00॥॥ ੯0॥ 16) ? 
-__ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤੇ ਕੁਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਲਾਇਓ-ਪਾੱਲੀਨੀਸ਼ੀਅਨ ਤੇ ਮੰਗੋਲੀ` 


੪ ;ਦਸੈਬਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ.ਪੁ.-ਰਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 416 
ਗਾਬੈਲੈਂਟਸ, _ਹਾਂਸ _ ਕਾੱਨਨ _ ਫਾਨ _ ਡੇਰ 
ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦਾ 


ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ' ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 13 
ਅਕਤੂਬਰ, 1807 ਨੂੰ ਆਲਟੈਨਬਰਕ (ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ 


`ਚ ਸੀ ਹੁਣ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਹੈ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਲਾਈਪਸਿਕ ਤੇ 


ਕਲਾਸਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਮਾਰਚ, 


ਅਧਿਕਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 3 ਸਤੇਬਰ ਫਿਨੌਂ-ਊਗਰੀਆ 
1874 ਨੂੰ ਲੈਮਨਿਟਜ਼ 0900) ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 

ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅੱਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ 30 ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਫਿੱਨੋ ਊਉਗਿਕ 


ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪਦਵੀਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ _ 1000-1101 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ-ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।ਸੈਨ 1832 ਵਿਚ 


ਇਸ ਨੇ “21:05 00 13 £18003੩੯ ॥10006000ਇ' ਪੁਸਤਕ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ।' ਇਸ ਨੇ' ਸਵਾਹਿਲੀ ਡੇ ਫਾਰਮੂਸੀ ਆਦਿ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਬੈਧੀ ਲੇਖ ਵੀ ਛਪਵਾਏ। 

“61000211ਟ ` ਹ8 5911891561€1। _ 31310030%', 
(1841), 1੦032ਟ ਨਗ $[ਮ੩੦001ਇ01602' (1852), ` 17 
11੯10100516611611 $19361020....." (1850-73) ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਰ੍ ਲੇ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1065; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ.ਮਾ. 4: 369 


ਗਾਮਪਰਜ਼, ਸੈਮੂਅਲ : ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ 
ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਜਨਵਰੀ, 1850 ਨੂੰ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1863 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਛੱਡਕੇ ਇਹ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਲਾ ਰਿਆ ਅਤੇ ਸੈਨ 1872 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਇਥੋਂ ਦੀ 
ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਨੇ 
ਪੁਰਾਤਨਵਾਦ ਲਈ ਸੈਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ 
ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, 
ਇਸਨੇ ਸਵੈਇੱਛਾਵਾਦ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਬਾਈਕਾਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ 
ਲਿਆਉਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1886 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਸਿਗਾਰ _ 
ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਗਠਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ 
ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ੇ ਲੇਬਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
ਸੈਨ 1895 ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੈਨ 1924 ਤਕ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। 
ਸੰਘਵਾਦ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਉੱਘਾ ਹਿੱਸਾ 
ਲਿਆ। ਸ਼ਰਮੈਨ ਐਂਟੀਟੱਸਟ ਐਕਟ, 1914, ਐਡਮਸਨ ਐਕਟ 
1916 ਵਿਚ ਕਲੇਟਨ ਤਰਮੀਮਾਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 
ਕਿਰਤ ਦੇ ਇਕ ਕੈਬਨਿਟ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਆਸਾਮੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ 
ਗਈ। 13 ਦਸੈਬਰ, 1924 ਨੂੰ ਸੈਨ ਐਨਟੋਨੀਓ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ . 
ਹੋ ਗਈ। . 


_ ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. 10 : 565 
ਗਾਮਪਰਜ਼, _ਥੀਓਡੋਰ : ਇਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ 


ਦਿ 1832 ਨੂੰ 
ਚੈਕੋਸਲਵਾਕੀਆ ਦੇ ਬਰਨੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1873 ਤੋ 


` ਸੈਨ 1901 ਤਕ ਇਹ ਵਿਆਨਾ ਵਿਖੇ ਕਲਾਸਕੀ , ਭਾਸ਼ਾ- 


ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1882 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਸਾਇੰਸ 
ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸਿ ਜਮ ੍ ਉਰ. 

%1੬601560ਏ ਪਤ €9£ _68106002621 0੧੬੬ ` 
111੦50]00੮` (1893-1902) ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 


੧ 


/ 

















_ਗਾੱਮਿਬਰਟ, ਨਿਕੋਲਾਸ 


29 ਅਗਸਤ, 1912 ਨੁੰ ਬਾਡਨ ਬਾਈ ਵੈੱਨ (8੩6੪॥ 9੬੧ 


_ ੧੧191); ) ਆਸਠ੍ਰੀਆ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। - 


ਹ. ਪੁ.- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 621 


ਉੱਘੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦੱਖਣੀ 


_ ਫ਼ਲੈਡਰਜ਼ (ਬੈਲਜੀਅਮ) ਵਿਚ 1490 ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋਇਆ। ਇਕ 


ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਗਾਇਕ ਟੋਲੀ ਦੇ 
ਲੀਡਰ ਵਜੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪਘੁੰਮਿਆ ਫਿਰਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਕੂਰਟਰੇ 
ਅਤੇ ਟੂਰਨੇ ਦੇ ਗਿਰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਦਵੀਆਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀਆਂ। 
ਜਾਂਸਕਵਿਨ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸੈਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ 
ਸਰਲ. ਅਤੇ ਘਟ ਨਾਟਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ 
ਇਹ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ 
ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ-ਨੀਦਰਲੈੱਡੀ ਸ਼ੈਲੀ ਫੈਲਾਉਣ 
ਵਿਚ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹੋ ਸ਼ੈਲੀ ਪੁਨਰਜਾਗ੍ਰਿਤੀ 
_. ਕਾਲ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੈਗੀਤ 
ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਲੰਗਭਗ 160 ਮੋਂਟੈਟ, 60 ਚੈਨਸਨ, 10 ਮਾਸ ਅਤੇ 8 
ਮੈਗਨੀਫਿਕੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। << ਤੀ 

ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਲਗਭਗ 1556 ਈ. ਵਿਚ ਟੂਰਨੇ (ਜੋ ਹੁਣ 
ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿਚ ਹੈ) ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 619 


ਗਾਮਲੈਂ, ਮਾਰਿਸ ਗਸਤੇਵ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ 


ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਸਤੇਬਰ, 1872 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 


ਸੈਨ 1893 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਸਿਰ ਵਿਖੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ _ 


ਜਾਫਰੇ ਦੇ ਅਮਲੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ-ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ 


ਕੀਤੀ । ਜੈਗ ਉਪਰੈਤ ਇਹ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿਲਟਰੀ-ਮਿਸ਼ਨ ਲੈ _ 


` ਕੇ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1925 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਲੈਵੈਂਟ ਵਿਖੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ 
ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਸੈਨ 1931 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਚੀਫ਼-ਆਫ-ਸਟਾਫ ਬਣਾ 
ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੈਨ 1935 ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇਨਸਪੈਕਟਰ 


` ਜਨਰਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1938 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ 


ਚੀਲਮ ਸਟਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ“ ਰ੍ 

- ਇਤਹਾਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ। ਮਈ, 1940 ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ 
ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇ ਇਸਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰ ਗੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪਦ ਤੋਂ 
ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਹਾਰ ਦੀ 
ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਲਈ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ । ਪਿੱਛੋਂ 
ਸੈਨ 1943 ਤੋਂ ਮਈ 1945 ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਵਿਚ 
ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 


18 ਅਪ੍ਰੈਲ', 1958 ਨੂੰ ੋਰਿਸ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ9: 118 


ਗਾਮਾ (ਗ਼ੁਲਾਮ ਰੁਸੈਨ-ਰੁਸਤਮਿ- -ਜ਼ਮਾਂ) : 
ਦੇ ਇਸ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਰਤ 


` ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 


ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪੰਰਤ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਮਾਮੇ ਈਦਾ _ 


ਿ 


` ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਚੇਲਾ 
ਗਾੱਮਿਬਰਟ, ਨਿਕੋਲਾਸ : ਇਹ ਪੁਨਰਜਾਗ੍੍‌ਿਤੀ ਕਾਲ ਦੇ ` 


ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀਂ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਰਹੀ। 


ਰਹੀਮ ਨਾਲ ਇਸ਼ੂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਇੰਦੌਰ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਤਿੰਨ 
ਤੁ ਘੰਟੇ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਹਾਰ-ਜਿੱਤ-ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ 


ਨ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਬਚਪਨ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ 


ਬਣ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਸਦੇ 
ਕੋਲੋਂ ਇਸਨੇ _ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ 
ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ _ਨਿਮੁਨਤਾ` . 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ- ਗਾਮੇ ਦੀ 
ਪਹਿਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਰਹੀਮ 
ਸੁਲਤਾਨੀ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੱਤੀਆ ` 
ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈ ਜਿਹੜੀ ਬਰਾਬਰ 
ਰਹੀ। ਇਸਦੀ ਅਗਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ੩ 
ਖ਼ਲੀਫਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੀਉੱਦੀਨ ॥ ਰਾ 
ਆਫਤਾਬਿ-ਹਿੰਦ ਨਾਲ 1906 
ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਇਹ 





ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਗਾਮਾ 


ਪਿਛੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਟਕਰਾਏ ਪਰੈਤੂ 
ਕੁਸ਼ਤੀ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਰਹੀ। 


_ ਗਾਮੇ ਦੀ ਲੰਡਨ ਫੇਰੀਂ-1910 ਈ. ਵਿਚ ਗਾਮਾ ਅਹਿਮਦ 
ਵਰਲਡ ਰੈਸਲਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ 
ਪ੍ਤਿਨਿਧਾਂ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਰਚ ਦੀ 
ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਇਕ ਲੱਖਪਤੀ ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰ ਮਿੱਤਰਾ ਨੇ ਲਈ 


ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੱਦ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਭਾਰ ਘਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਦਰਜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੇ 
ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 
ਹੋਣ ਲਈ ਆਏ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗੀ 450 ਸੀ। 


ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਗਾਮੇ ਨੇ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਰਹ 


ਖੁਲ੍ਹੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ :-- 


1. ਜੇ ਜਹਿਦ ਨਲ ਤਿਨ ਅੰ ਰ 


ਸਕੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਢਹੇਗਾ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ 5 ਪਂਡ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿਆਂਗਾ। 


9, ਮੈਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਵੀਹ ਪਹਿਲਵਾਨ ਇਕੋ ਲੰਗੋਟ, ਇਕ 
ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਢਾਹ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। 


ਲਿਆ ਆ ਨ ਲਾ ਹਾ ਆ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਇਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਗਾਮੇ ਨੇ, 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ, ਤਿਨ-ਤਿੰਨ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! _ 

__ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਗਾਮੇ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕਰਨ ਲਈ 12 ਪਹਿਲਵਾਨ ਹੋ 
. ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗਾਮੇ ਨੇ ਇਕੋ ਲੋਗੋਟੇ ਵਿਚ ਢਾਹ - _ '_ 


ਲਿਆ।' ਗਾਮੇ ਦੀ ਇਹ ਬਹਾਦਰੀ ਵੇਖ_ਕੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 'ਕਮੇਟੀ ਨੇ 


ਭਾਰਤ __ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਦਰਜ 


ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸੈਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ 


ਜਬਿਸਕੋ ਨਾਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਮੇ ਅਤੇ ਜਬਿਸਕੋ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ 


ਕੁਸ਼ਤੀ 12 ਸਤੈਬਰ, 1910 ਨੂੰ ਸ਼ੈਂਪਹਰਡਜ਼ ਬੁਸ਼ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿਚ 


ਹੋਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਪੂਰੇ ਤਿੰਨ ਘੰਟੋਂ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਪਰੰਝੂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨੰ , 











ਰ ਹਾਰ-ਜਿੱਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਗਾਮੇ ਦਾ ਪਾਸਾ 


! ਭਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਜਥਿਸਕੋ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਪਿਆ'ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ 
! ' ਬਚਾਉ ਨੀਤੀ ਵਰਤਦਾ ਰਿਹਾ। ਗਾਮਾ ਜਬਿਸਕੋਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਸਵਾਰ 


ਇੰ ਉਸਨੂੰ ਉੱਠਣ ਲਈ ਥਾਪੜੇ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾਂ। ਅੰਤ ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੂਜੇ 
[ ਦਿਨ ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਬਿਸਕੋ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਹੀ 
ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਜੇਤਾ ਦੀ ਪੇਟੀ ਪਹਿਨਾ 
ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਪੇਟੀ ਗਾਮੇ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 


ਹਉ ਰ੍ਾਂ.ਜਮੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਰ ਦਾ ਸਿੱਰਾ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜਮਾ 


ਸਿ ੍ 
ਗਾਮੇ ਦੀ ਰਹੀਮ ਨਾਲ ਆਖਰੀ ਟੱਕਰ-ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ 


ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰੇ _ 


!`_ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਰਹੀਮ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਆਖਰੀ ਟੱਕਰ 
$ ਅਲ੍ਹਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ 1910 ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ 
! - ਤੇ ਢਿਰਾਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਟੱਕਰ ਸੀ। ਰਹੀਮ ਇਕ ਮਸਤ 
। __ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੈਧੂਰ ਲਗਾਕੇ ਅਤਾੜੇ ਵਿਚ ਆ ਡੱਟਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ 
ਵਿਚ ਗਾਮਾ- ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋਕੇ ਚੁਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਆ 


ਪਹੁੰਚਿਆ। ਆਖ਼ਿਰ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਾਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੇ 


ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਦੋਵੇਂ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਮਾਰੂ ਦਾਅ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ ਪਰੰਤੂ ਕੋਈ ਵੀ 
ਦੂਜੇ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਗਾਮੇ ਨੇ 
ਰਹੀਮ ਨੂੰ ਦੁਹੱਬੜ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹੱਸ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਰਹੀਮ 
! _ ਕੁਰਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
। ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ । ਇਨਾਮੀ ਗੁਰਜ ਗਾਮੇ ਨੂੰ 
!' ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੁਸਤਮਿ- ਹਿੰਦ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਵੀ ਦਿੱਤਾ 
! __ਗਿਆ। ਹੇ 


ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਿਤਾਰਾ-ਇ-ਹਿੰਦ ਨਾਲ ਦੋ. ਕੁਸ਼ਤੀਆ ਹੋਈਆਂ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕੁਸ਼ਤੀ ਬਰਾਬਰ ਰਹੀ ਪਰੰਤੂ ਦੂਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਗਾਮੇ 
ਪਰਿਲਵਾਨ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਈ। 

ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੀ ਇਕ ਕੁਸ਼ਤੀ ਹਸਨ ਬਖਸ਼ ਮੁਲਤਾਨੀ ਨਾਲ 
-__ ਵੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਸਨ ਬਖਸ਼ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਰੇ 
. - “ਸੈਨ 1928 ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਜਬਿਸਕੋ ਨਾਲ 
_` ਪਟਿਆਲਾ ਕੋਲ ਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਵਜੋਂ ਪਟਿਆਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ,ਇਸਨੂੰ 7 ਮੁਰੱਬੇ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ 250 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ 
“ ਪੈਨਸ਼ਨ ਇਸਦੇ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਦੇ ਰਖੀ.ਸੀ। ਇਹ. ਕੁਸ਼ਤੀ 28 
`_ ਜਨਵਰੀ, 1928 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਇਹ. ਕੁਸ਼ਤੀ ਤਾਂ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ 
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਸੀ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੇਖਣ ਲਈ 


-`_ ਲੋਕੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਕੁਸ਼ੌਤੀ ਵਿਚ ਗਾਮੇ ਨੇ 


ਜਥਿਸਕੋ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਢਾਈ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਬਿਸਕੋ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ 
ਕਿ ਗਾਮਾ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਇਸ 


- ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਾਅਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ' 


-`ਪੰਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਝੋਲੀਆਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। 
ਪੀਟਰਸਨ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ 24 ਫਰਵਰੀ, 
1929 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਕੁਸ਼ਤੀ ਤੋ' ਪਹਿਲਾਂ ਪੀਟਰਸਨ ਨੇ 


ਪਰਿਲਵਾਨ ਦੀਆਂ ਰੋਰ ਜਿੱਤਾ--ਗਾਮੈ ਦੀਆਂ ਪੰਡਤ -ਿੱਚੋ 


ਗਾਮਾ ਕੱਲੂ ਵਾਲਾ (ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ) 


'ਸ਼ੋਸ਼ੀਆਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।ਗਾਮੇ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ 


ਨਾ ਕੀਤੀ । ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਸਾਰ ਗਾਮੇ ਨੋ ਪੀਟਰਸਨ ਦੇ ਸੱਜੇ 
ਗੁੱਟ ਉਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਟ ਨੂੰ ਝਪਟ ਮਾਰ ਕੇ ਫੜ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਮਿੰਟ ਚਾਲੀਂ ਸਕਿੰਟ ਭੋਬੀਰੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ 
ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਪਿੱਠ ਭਾਂਰ ਚਿੱਤ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਗਾਮੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ-ਗਾਮੇ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੀ` ਧੀ ਨਵਾਬ 
ਬੇਗ਼ਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੈਤ ਉਸਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵਜ਼ੀਰ ਬੇਗ਼ਮ 
ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੁਖੋਂ ਇਸਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ _ 
ਅੰਤੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ । ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਜੇਮਣ ਤੋਂ 
ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ 
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖੋਹਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੰਜੇ ਪੁੱਤਰ ਇਕ 
ਇਕ ਕਰਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਗਾਮੇ ਦਾ ਲੱਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ 
ਅਤੇ ਇਹ ਮੋਹਣੀ ਰੋਡ (ਲਾਹੌਰ) ਵਾਲੇ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰ 
ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਗਾਮਾ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਆਸਰਾ 
ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰ੍ ਰ੍ 

ਗਾਮੇ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ-ਗਾਮੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿਚ 18 ਸੇਰ ਰ੍ 
ਦੁੱਧ, 3 ਪਾਅ ਘਿਓ, ਅੱਧਾ ਸੇਰ ਮੱਖਣ, ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਪਾਅ ਬਦਾਮਾਂ 
ਦੀਆਂ ਗਿਰੀਆਂ, 12 ਸੇਰ ਮਾਸ ਦੀ ਯੱਖਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜ-ਛੋ ਸੇਰ ਫ਼ਲ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 

ਇਹ ਪੁੰਜ ਹਜ਼ਾਂਰ ਡੌਡ ਬੈਠਕਾਂ ਰੋਜ਼ ਕਢਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਢਾਈ 
ਢਾਈ ਮਣ ਭਾਰੇ ਚਾਰ ਆਦਮੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕੁਝ ਕਦਮ ਚਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਦੇ ਅਖ਼ਾੜੇ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਦਾ ਭਾਰ 11 ਸੇਰ ਸੀ। 
`__ ਗਾਮੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਅਤੇ ਮੌਤ-ਸੈਨ 1953 ਵਿਚ ਗਾਮੇ 
ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਤ ਇਕ ਸੱਪ ਨੇ ਡਸ ਲਿਆ। ਇਹ ਬਚ ਗਿਆ ਪਰੈਤੂ ਦਮੇ 


`ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਗਾਮਾ, ਪੂਰੇ ਛੇ ਸਾਲ 
_ਬੀਮਾਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇਕ 


ਪੈਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਈ 
ਤਮਗ਼ੇ ਅਤੇ ਗੁਰਜਾਂ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀਆਂ । ਪਿਛੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੇਠ ਜੀ. ਡੀ. 
ਬਿਰਲਾ` ਨੇ ਇਸਨੂੰ 5 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਭੇਜੇ। ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ 


_ ਲਈ 300 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਛੋਂ 


ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ: ਨੇ ਵੀ ਇਸਦੀ ਕੁਝ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। 23 
ਮਈ, 1960 ਨੂੰ ਗਾਮੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ1 


ਰਹ. ਪ.-ਡਾਂ. ਪਹਿ. 


ਗਾਮਾ ਕੱਲੂ ਵਾਲਾ (ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ) : ਇਹ ਭਾਰਤ 


`ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਛੋਟਾ ਗਾਮਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ` 


ਇਹ ਕੱਲੂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ 
ਗਾਮਾ ਕੱਲੂ ਵਾਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 1896 ਵਿਚ 
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਉਸਤਾਦ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਰਹੀਮ ਰ 
ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਸੀ ਪਰ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣਾਉਣ 
ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੁੱਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਮੇ ਦਾ ਕੱਦ ਛੋ ਫੁੱਟ, _ 
ਛਾਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ 148 ਸੈਂ. ਮੀ, ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਤੇ ਭਾਰ 300 ਪੌਂਡ ਸੀ। 
ਇਸਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟਾ ਗਾਮਾ ਦੋ ਬੱਕਰੇ 
ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ੁਰਾਕ ਆਪਣੇ 
ਸਮਕਾਲੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ _ 
ਮੁਰਗਾ, ਦੋ ਸੇਰ ਗੋਸ਼ਤ ਦੀ ਯੱਖਨੀ, ਅੱਧ ਸੇਰ ਬਦਾਮ, ਅੱਧ ਸੇਰ ਘਿਓ ' 


ਤੇ ਪੰਜ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ ਸੀ। ਰੱ 


__ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਜੂਨਾਗੜ 

















ਗਾਮਾ ਕੱਲੂ ਵਾਲਾ 


ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਨਵਾਬ ਮੁਹਾਬਤ ਖ਼ਾਂ ਕੋਲ ਬਸਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ` 


ਵਿਚ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕੋਲ ਦਸ ਗੁਰਜਾਂ ਸ਼ਨ। 
ਸੈਨ 1926 ਵਿਚ ਕੋਹਲਪੁਰ ਦੇ ਖਾਸ ਬਾਗ਼ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ 
ਗੁੰਗੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਕੁਸ਼ਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ਼ ਵਿਚ ਗਾਮੇ ਦੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦੀ ਧਾਂਕ ਜੈਮੀ, 
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਗੂੰਗੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹੇਠ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ 
ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ 


ਪਰ ਗਾਮੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦੇ 


ਬਾਵਜੂਦ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਬੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗੁੰਗੇ ਪਹਿਲਵਾਨ 
ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜਦੋਜਹਿਦ 
ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਗੁੰਗੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਐਸਾ 
ਦਾਅ ਚਲਾਇਆ ਕਿ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਸਾਰੀ 
ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਵਾਹਵਾ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ ਪਰ ਗਾਮੇ ਦਾ ਨਾਂ 
ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਗਾਮੇ ਕੱਲੂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 
ਕੁਸ਼ਤੀ 1929 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਚ ਬਾਬੂ ਗੋਬਰ ਪਹਿਲਵਾਨ 
ਨਾਲ ਲੜੀ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ 
ਖੈਗਾਲ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਦਿੱਤਾ 
ਜਿਹੜਾ 20 ਤੋਲੇ ਜ਼ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ 
ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ 
ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਵੀ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ 
ਜੱਫ਼ੀ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗਾਮੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ 
_ਜਿੱਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਬੂ ਗੋਬਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੇ 1921 ਵਿਚ ਸਾਨ 
ਾਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਲ ਸਟਾਲ ਨੂੰ 


ਹਰਾ ਕੇ ਜਗੇਤ ਜੇਤੂ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ 
ਗਾਮੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ-ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਚਰਾਗ਼ ਗੁੱਜਰ, ਹੈਦਰ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ, ਹਾੜੂ ਖ਼ਾਂ ਮੁਲਤਾਨੀ, ਦੇਬਾ 
ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਤ 
ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 

. __ ਗਾਂਮੇ ਕੱਲੂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖੀਰਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਬੁਲ੍ਹੜ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ 1929 ਵਿਚ ਲੜੀ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਵੀ ਇਸਨੇ 
ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਬੁਲ੍ਹੜ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਗਾਮੇ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ _ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 


ਵਰਾਣੀਆਂ, ਸਤਾਰਾ-ਇ-ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਕੱਲੂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਭਰਾ ` , 


ਆਜ਼ਮ, ਸ਼ੇਰਿ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ` ਬਿਨਾਂ 


ਗਾਮੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਸੀਨ ਤੇ ਅਮੀਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਘੇ . 
ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਇਹ ` 
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਆਮ 


ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਬੁਢਾਪਾ ਇਸਨੇ ਮਾੜਾ ਹੀ ਕੱਟਿਆ। _ 


` ਹ.ਪਖੁ.-ਭਾ. ਪਹਿ. : 114 


_ ਗਾਮਾ, ਵਾਸਕੋਡੀ_: ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਇਸ _੍ਰਸਿੱਧ 


ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1460 ਈ. ਵਿਚ ਸੀਨਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸਬੈਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ 
ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਇਕ ਚੈਗਾ ਯੋਧਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ 
ਵਿਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁਡਹੋਪ ਦੇ 


੨ .%੨੨੩- =੩-੩ 


ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੇੜੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ 


ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ 


ਲੱਭਿਆ। 


ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ੬ -.2 ! 


ਇਸ ਤੋਂ` ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ 


ਬਾਰਥੋਲੋਮਿਓ ਡਿਆਸ 1488 ਈ. ਵਿਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ_ . 
ਦੱਖਣੀ ਤੱਟ ਰੇਖਾ ਤੇ ਚ 
ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ। 

















ਪ੍ਰ ਦਲ ਅਣ&੨ ੪- 


2, ਇਸ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਨਰ 7 ਫਰਵਰੀ, 1862 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 


ਪਿਛੋਂ ਜਾਨ ਦੁਜਾ ਪੁਰੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੁਦ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ 


_ਕਾਰਨ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ 


ਮੈਨੁਅਲ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੇ 
ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਕੈਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ 


_ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ੀ ਬੇੜਾ ਜਿਸ ਵਿਚ 


ਸਾਨ ਗੈਬਰਿਅਲ, ਸਾਨ ਰੈਫੀਅਲ ਅਤੇ ਬੇਰੀਓ ਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਜਹਾਜ਼ ਸਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਸਾਮਗਰੀ ਲਈ ਇਕ ਚੌਥਾ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, 
ਜੁਲਾਈ, 1497 ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਬਨ ਤੋ' ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। 27 ਜੁਲਾਈ ਤੋ 
੭ ਅਗਸਤ ਤਕ ਸਾਨਟੀ ਆਗੇ ਦੀਪ ਤੇ ਠਹਿਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੇ ਅੰਧ 
ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਫੜੀ.। ਅੰਤ 4 ਨਵੈਬਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਧਰਤੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ ਹੋਪ 
ਤੋਂ 160 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਸੇਂਟ ਹੈਲੀਨਾ ਖਾੜੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ।22 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ 
ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ ਹੋਪ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 25 ਦਸੈਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਬੇੜੇ 
ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾ ਛੁਹਿਆ। ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੇਰਾ ਨੇਟਾਲਿਸ ਦਾ 
ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਅਕਸਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ 


_ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੁਣ ਇਹ 


ਜਹਾਜ਼ੀ ਬੇੜਾ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮਲਿੰਡੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਚਲ 


`_ ਪਿਆ ਅਤੇ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 1੭ ਮਈ ਤੱਕ 25' ਦਿਨ ਹਿੰਦ 


ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਕਾਲੀਕਟ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 
'ਮੋਜੋਬੀਕ ਅਤੇ ਮੇਂਬਾਸਾ ਤੱਟ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 


_ ਇਸ ਉਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਪਰ ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ਦੀ ਜੈਗੀ 
ਸੂਝ-ਬੂਝ ਕਾਰਨ ਬੇੜੇ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਮਲਿੰਡੀ ਦੇ 


ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੁਆਗਤ ਹੋਇਆ । ਇਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ 
ਅਰਬ ਮਲਾਹ ਵੀ ਨਾਲ ਲਿਆ। ਇਹ ਮਲਾਹ ਅਹਿਮਦ ਬਮ- 
ਮਾਦਜਿਦ ਸੀ ਜਿਹੜਾਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੂਰਬ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਸੀ। 
ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ਨੇ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ 
ਪਰ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਈ ਮੌਸਮ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ 


- ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਫਿਰ 


ਇਹ ਮਲਿੰਡੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਿਜੀਬਾਰ ਆਦਿ 


_ ਜਿਥੇ ਇਹ ਜਾਂਦੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਿਆ ਸੀ, ਠਹਿਰਿਆ। ਇਸਨੇ ਪੂਰੇ 2 
__ ਸਾਲ, 2 ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਸੈਨ 1499 


ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਿਜ਼ਬਨ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 


` ਸੈਨ 1502 ਅਤੇ 1503 ਵਿਚ ਪੁਰਤਗਾਲ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਚੌਥੇ 

`_ 1524 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਇ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤਕ ਇਥੇ 
.: ਹੀ ਰਿਹਾ। 24 ਦਸੰਬਰ, 1524 ਨੂੰ ਕੋਚੀਨ (ਭਾਰਤ) ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਅਮੈ. ੧2 : 259 
` ਗਾਮੂੰ ਬਾਲੀ ਵਾਲਾ (ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ) : ਭਾਰਤ ਦੇ 


ਪਰ 


ਰਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ 
ਇੰਦੌਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ' 


_ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਪੱਤਰ ਰੀਰੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ 





ਗਾਯੇਗਾੱਸ, (ਗਾੱਲਯੋਗੋ ਕੋਗੋ) 


ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ 


ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਨੌਕਰ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। . ਰ 

ਕਾਲੇ ਪਰਤਾਪੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ 
ਹੋ ਕੇ ਬੂਟੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣਾ ਲਿਆ। 
ਕਾਲੇ ਪਰਤਾਪੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੇ ਕੱਲੂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਿਤਾਰਾ-ਇ- 
ਹਿੰਦ ਨਾਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਰਹੀਮ ਸੁਲਤਾਨੀ ਵਾਲੇ 
ਨਾਲ ਵੀ ਇਸਦੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਹੋਈ ।ਇਸਨੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਪੰਡਤ 
ਵਿਦੋ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਿਤਾਰਾ-ਇ-ਹਿੰਦ ਨਾਲ ਲੜੀਆਂ। 

ਗਾਮੂੰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ_ਪੱਟਾਂ ਦੀ 


ਬਣਤਰ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਵਧਰੇ __ 


ਚੜ੍ਹਾਕੇ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਸਵਾ ਲੱਖ ਡੰਡ 
ਬੈਠਕਾਂ ਕੱਢਦਾ ਸੀ। 


ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁੰਗੇ ਦੀ ਜਵਾਨੀ (1944) ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦੇ 
ਗਮ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਦਿਸਣਾ ਹੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਇਸਦੀ 


ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ.- ਭਾ. ਪਹਿ. 


_ ਗਾਯੇਗਾੱਸ, (ਗਾੱਲਯੋਗੋ) ਫ਼ਰੀਅਰਾ ਰਾਮੁਲੋ : ਇਹ 
ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਗਸਤ, 
1884 ਨੂੰ ਕਾਮਕਾਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ 
ਜੀਵਨ 14 81001808 ਦੇ 
ਸਹਿ-ਸੈਪਾਦਕ _ਦੇ ਰੂਪ 
ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਕ 
ਨਿਬੈਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 
ਕਹਾਣੀਆਂ 01 6੦8੦ 
॥੩56300” (1910) ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। 1915 





ਜਾਰੀ ਰਖੀਆਂ ਤੇ 1920 ਸਿ 


ਤਕ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਵਲ “੧ (000 
801" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ੧925 ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਵਲ 
1੨ ਹ&੩੦6੦੩” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। 1929 ਵਿਚ “1004 
8੦0੩੩” `ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉੱਤਮ 


ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੇ ਦੋ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ 40੩੦੦! 


(1934) ਤੇ “(303003' (1935) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। 
1936 ਮਗਰੋਂ ਇਹ` ਰਾਜਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ 


ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਿਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ` 


1947 ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ। ਨਵੈਬਰ, 1948 ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਜ- 
ਪਲਟਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਤਦ 001€ 0620" (1937) ਅਤੇ ਬਾਅਦ 




















. ਗਾਰ 


ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲ 9 ੮488੦” (1943), ੧00; 18 ਗ਼ਮੰ੪008 
668" (1943) ਅਤੇ ਰਿ ਜਿ120੩ 02 298 €੧ & ੧1੬90" 
(1952) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਥਰ 9 : 1099. 


ਰ ਗਾਰ : ਗਾਰ ਲੈਪਿਸਾਸਟੀਅਡੀ ਕੁਲ ਦੀ ਲੈਪਿਸਾਸਟੀਅਸ 
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਅਨੋਕ ਵੱਡੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਜਾਂ_ਮੱਧ_ ਅਮਰੀਕੀ 


__ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਮੁੱਖ 


` ਤੌਰ ਤੇ ਅਲੂਣੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ 'ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਅੱਠ ਕੁ - 


ਜਾਤੀਆਂ ਖਾਰੇ ਜਾਂ ਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੰਹ 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖਲੋਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਹਿ ਤੇ ਧੁੱਪ ਸੇਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾ 
ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਬਾੜੇ ਅਤੇ 
ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਤਿੱਖੇ ਦੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਚੁੰਝ ਬਣੀ ਹੈੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ. ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਤੇ ਗੈਨਾਇਡ- ਸਕੇਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਈਓਸੀਨ 
ਪੀਰੀਅਡ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਰਜੀਵਿਤਾ ਦਾ ਇਕ-ਕਾਰਨ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ, ਜ਼ਰਦੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਰੇ ਜਿਹੇ ਆਂਡਿਆਂ ਦਾ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਣ ਹੈ। ਆਂਡੇ ਬਸੈਤ ਰੁੱਤੇ ਪੇਤਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬੱਚੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਮਿਨੋ 
(ਇਕ ਛੋਟੀ ਮੱਛੀ) ਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ 
ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰਖੋਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 





_ ਤਿੱਖੋਂ ਨੱਕ' ਵਾਲੀ ਗਾਰ ੍ 

_ਫੜਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ _ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਲੀਗੇਟਰ ਗਾਰ 
770664/£05 30008/9) ਦੀ ਚੁੰਝ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ; ਲੰਮੇ ਨੱਕ 
ਵਾਲੀ ਗਾਰ ਜਾਂ ਬਿਲਫ਼ਿਸ਼ (/. 996%) ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੈਮੀ 
ਅਤੇ ਚਿਮਟੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਐਲੀਗੇਟਰ 
ਗਾਰ ਤਕਰੀਬਨ 3 ਮੀਟਰ ਲੈਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ 
__ਸਭ` ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗਾਰ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਗਾਰ ਮੱਛੀਆਂ 
ਖਾਣਯੋਗ ਹਨ। 


ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਚੀਤ ਨਾਂ, ਰਜਬ ਦੀਐਬਈ ਕਿੰਜਮੀਅਤੇ 
_ ਗਾਰਪਾਈਕਾ ਆਦਿ ਬੈਲੋਨਿਡੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਨੀਡਲਫਿਸ਼ ਲਈ 
_ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਂ ਹਾਫ਼ਬੀਕ ਲਈ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


'ਹ. ਖੁ--ਐਨ ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 410.” 


ਰ ਗਾਰਸਟ, ਸਰ ਜਾਨ ਐਲਡਨ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ 

ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ` ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਈ, 1835 ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਸਟੱਨ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਜਾਨ ਕਾਲਜ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ। ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਸੈਨ 1859 ਵਿਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ 
ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਸਫਰ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਇਸਨੇ ਇਕ ਮੁਸਾਫ਼ਰ 
ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ 
ਪਤਨੀ ਸਮੇਤਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਰਤ ਆਇਆ! 


ਸੈਨ 1865 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ । ਅਗਲੇ ਸਾਲ 
ਇਹ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਸੈਨ 1874 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ . 
ਅੰਤੇ ਸੈਘਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੀ ਡਿਜ਼ੇਰਲੀ ਦੀ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ 
ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1875 ਵਿਚ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣ 
ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਇਹ ਲਾਰਡ ਚਰਚਲ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ 
ਮੈਂਬਰ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੈਤ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਸਲਿਸਿਟਰ ਜਨਰਲ 
ਦਾ ਪੱਦ ਸੈਭਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਿਛੋਂ ਲਾਰਡ ਸਾਲਿਸਬਰੀ ਦੀ 


ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ 1892 ਰ ੍ 


ਤੋਂ 1906 ਤੱਕ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। 
_4 ਅਪਰੈਲ , 1916 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ! 
ਹ. ਪੁੰ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 10 : 590 
ਗਾਰਸ਼ਾਓ, ਪੈਦਰੂ ਆਨੋਟੀਨੀਓ' ਥੋਰਿਆ : ਇਹ 
ਨਵ-ਕਲਾਸਕੀ ਪੁਰਤਾਗਲੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸੀ 


ਜੋ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1724 ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ 
ਕਾਨੂੰਨ' ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1751 'ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ` 


ਅਮੀਰ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਪਰ ਇਕ ਅਦਾਲਤੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 1 


ਗ਼ਰੀਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1760-62. ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਲਿਜ਼ਬਨ 
ਗਜ਼ਟ ਦਾ ਸੈਪਾਦਨ ਕੀਤਾਂ। 1756 ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾ 
“ਆਰਕੇਂਡੀਆ ਲੂਸੀਟਾਨਾ” ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ । ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੇ 
ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ 1771 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ 


ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
` ਰੋਰੋਸ ਨੂੰ `ਆਂਪਣਾ ਨਮੂਨਾ ਮਿਥ ਕੇ _ਅਤੇ` ਰੂਪ ਤੇ 


ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਨਾਤਨੀ ਸਾਦਗੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਇਸ. ਨੇ ਇੰ 
ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ । “੬800 1੧0੯0" (1766) ਤੋਂ “ 05868100688 90) _!' 


£ਗ008' ਨਾਮੀ ਦੋ ਛੈਦ-ਬੱਧ ਸੁਖਾਂਤ ਵੀ ਲਿਖੋ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਰ੍ 

ਗਾਰਸਾਂ ਦ ਤਾਸੀ : ਇਸਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਗਾਰਸਾਂ ਦ ਤਾਸੀ 
ਜੋਜ਼ੈਫ਼ ਹੈਲਿਓਦੋਰ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ” 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਜਨਵਰੀ, 1794 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸ ਨੇ 
ਬੈਰੋ ਸਿਲਵੇਤੁਰ ਦ ਸੈਸੀ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ । 1822 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ “ਸੋਸਏਤਾ ਏਸੀਆਤੀਕ? ਦੇ 
ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਸੀ ਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਪੂਰਬੀ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ 
ਆਂਪਣੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1828 ਵਿਚ ਉਹ 


ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੂਲ__ 
ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ.ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨਿਯੁਕਤ , 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਫ਼ਰਾੱਸੀਸੀ ` , 


੧ 


1 


ਰ੍ ਪਰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੋਈ ਨਾ ਚਲਾਇਆ ਰਿਆ। 10 ਨਵੈਬਰ, 1772ਨੂੰ ` ਰ 











ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ ਲੰਡਨ, ਕਲਕੱਤਾ, ਮਦਰਾਸ ਤੇ ਬੋਬਈ ਦੀਆਂ _ ਲੀ 


ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੀ ਇਮਪੀਰੀਅਲ 
ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਿਜ਼, ਮਿਊਨਿਕ, ਲਿਜ਼ਬਨ ਤੇ ਚਿਊਰਿਨ 


76 


ਦੀਆਂ -ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀਆਂ, ਨਾਰਵੇ ਉਪਸਾਲਾ ਤੇ ਕੋਪਨਹੇਗਨ 


ਦੀਆਂ ਰਾਇਲ _ਸੋਸਾਈਟੀਆਂ; ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ _ਆੱਰੀਐਂਟਲ 











2 
ਪੰ“ 
੨ 
ਹਰ 


“7 "੧੮੮ ਦਦ ਦ ਦਰਜਾ ਛ ਏਕਮ ਡਾਗਮਾਆ ਆਮ ਭਵਆਾਦ੮< 8੫9. 4%4(557009370%%3% 


33 


ਤਾਸੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਵਿਸਤਵਾਰ ਦ ਲਾ ਲਤੂਰਰੇਤਯੂਰ ਐਦਈ 
ਐ ਐਂਡ ਐਦੂਸਤਾਨੀ” ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ 
ਪ੍ਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ 'ਲੇ ਓਤਯੂਰ ਐਦੂਸਤਾਨੀ ਓਲਯੂਰ 
ਉਵਰਜ਼”, 'ਲ ਲਾਂਗ ਏ ਲ ਲਿਤਰੇਤਯੂਰ ਐਦੂਸਤਾਨੀ ਦ' 1850 ਅਤੇ 


_ 1869", “ਦਿਸਕੂਰ ਦ ਉਵਰਵਯੂਰ ਦ ਕੁਰਾ ਦ' ਐਦੂਸਤਾਨੀ (1874), 


`ਲ ਲਾਂਗ ਏ ਲ_ਲਿਤਰੇਤਯੂਰ ਐਦੂਸਤਾਨੀ-ਰੈਵਿਊ ਐਨੂੰਐਲ- 
1870-76? 'ਲਾਂਗ ਐਦੂਸਤਾਨੀ ਮੇਮਵਾਰ ਸੂਰਲ ਰੈਨੀਜਿਓ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਲਿੰਦ, 'ਲ ਪੋਇਜ਼ੀ-ਫ਼ਿਲੋਸੋਫੀਕ ਐ ਰੈਲੀਜਯੂਜ਼ ਸ਼ੋ ਲੋ 
ਧੈਰਸਾ”, 'ਰੇਹਤੋਰੀਕ ਦੈ ਨੈਸੀਓ' ਮੁਸਲਮਾਨ”, “ਇਸਲਾਮ ਦ ਪ੍ਰੇਲ 
ਕੋਰਾਨ”, ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 

ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਗੌ੍‌ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ .ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ 
ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਤਸਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਨੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ” ਦਾ ਇਕ ਸੈਸਕਰਣ ਵੀ ਛਪਵਾਇਆ ਸੀ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਭਾਰਤੀ- 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ 
ਗਿਆਨ ਸੀ। 


__ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਤੇ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 
ਦੀਆਂ ਰੂਪਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਪ੍ਿਯ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੈਗ੍ਰਹਿ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਉਰਦੂ ਅਨੁਵਾਦ 'ਖੁਤਬਾਤ ਤਾਸੀ” ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 3 ਸਤੋਬਰ, 1878 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਹੋਈ। 


ਹ. ਖ-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 424; ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ. 2 : 118 


ਗਾਰਸੀਆ, ਕਾਰਲੋਜ਼ : ਫ਼ਿਲਪੀਨ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਇਸ _ 


ਚੌਥੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਨਵੈਬਰ, 1896 ਨੂੰ ਵੀਸਾਯੈਨ ਦੀਪ ਵਿਚ 
ਤਾਲੀਬਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
.-ਇਹ ਇਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਸੈਨ 1932 ਵਿਚ ਇਹ ਬੋਹਾਲ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1941 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਨੇਟ ਦਾ 
ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਜੇ ਫ਼ਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਗੁਰੀਲਾ 
ਫੌਜਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਾਪਾਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਦਾ 
ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1945 ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਨ ਫ੍ਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ ਹੋਈ 
ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸੈਨ 1946 ਵਿਚ ਇਹ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ 
: ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਨੇਤਾ ਅਤੇ 1953 ਵਿਚ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ 
;ਬਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1957 ਵਿਚ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਮੈਗਸੈਸੇ ਸੇ ਦੀ 
( ਮੋਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ` ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਉਸੇ 


` ਸਾਲ ਰੀ ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਰੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ 


ਬਣਿਆ। ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ 
ਸੈਨ 1958 ਵਿਚ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਪਾਨ ਦਾ 
ਸਰਕਾਰੀ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। 

14 ਜੂਨ, 1971 ਨੂੰ ਕੇਜ਼ੋਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
_ ਗਈ। ੍ ਰਾ 


ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ 


_ਸੈਗੀਤ ਦਾ _ ਅਧਿਐਨ 


ਵਿਚ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਇਕਵੇਡਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹਕੁਨ ਰਾਜਨੀਤੀ, 
ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਕਮਜੋਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਯੂਰਪ ਦੇ 
ਉਦਾਰਚਿਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਤਾਕਤਵਰ 
ਨੇਤਾ ਦੁਆਰਾ ਨੈਤਿਕ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। 


ਹਵਾਨ ਯਸ਼ ਫਲੋਰੇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸਨੇ 1860 ਈ. 
ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ 1861 ਤੋਂ 1865 ਤੱਕ ਅਤੇ 


_1869 ਤੋਂ 1875 ਤਕ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ 


ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਦਿ੍‌ੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ 
ਇਕਵੇਡਾਰ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੋਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣ 
ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਰਾਜ ਪ੍ਬੈਧ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ, 
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ ਨੂੰ ਰੋਮਨ 
ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। 


_ਇਸਨੇ ਵੈਟੀਕਨ ਨਾਲ 1863 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ 
ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕਵੇਡਾਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ 'ਸੇਕਰਡ 
ਹਾਰਟ” ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। 

6 ਅਗਸਤ, 1875 ਨੂੰ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਲਿਬਰਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰ੍ 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਿ9: 1138 


ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਲਾਰਕਾ, ਫੈਡਗੀਕੋ : ਇਹ ਅਜੋਕੇ ਸਪੇਨੀ 
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉੱਘਾ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਜਨਮ 5 ਜੂਨ, 1898 ਨੂੰ ਫਵੇਲਟੇ ਵੈਕਵੈਰਾੱਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਗਰਾਨਾਦਾ 
ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੇ 
ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ 


ਕੀਤਾ। ਮੈਡਰਿਡ ਯੂਨੀਵਰ- 
ਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਹੀ 
ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਨਾਂ 
ਪੈਂਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 
ਸਾਹਿਤ ਵੱਲ ਇਸ ਦੀ 
ਰੁਚੀ ਦਾ ਪਤਾ ਇਸ 
ਦੀ ਲਿਖੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ 
ਪੁਸਤਕ “1ਗਮੁਮ੯8610925 $ 
88406 ਤੋਂ ਲਗਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ- ਦਾ ਪਹਿਲਾ 
ਕਾਵਿ ਸੈਗ੍ਰਹਿ 14੦ 0੬ 
_26੬9025% 1921 ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਚ ਕੋਟੀ ਤੇ 
ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਮਗਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ “ 1.3 ੧੩੨੦੩ 
ਨਾਂ ਦਾ ਫਿਰਤੂ ਥੀਏਟਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੇਨ ਦੇ 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। 

ਸੈਨ 1922 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫਾਲਾ ਤੇ ਇੰਗਨੇਥੀਓ ਜੂਲੋਅਗਾ _ 
ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਲੋਕ ਸੈਗੀਤ ਤੇ ਕਲਾ ਬਾਰੇ 11੬6% 0& (000੬ 
10090? ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ 
“ਮਗਿਮ€॥ 90008006670 81੧00" (1928) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ 

















ਗਾਰਸੀਲਾਸੋ , ਦੇਲਾ ਵੇਗਾ 
ਇਹ ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅੰਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਰਿਆ। 
ਸੈਨ 1931 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ “£06:4 0 “00 10006! ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 


ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਟੱਪਰੀਵਾਸਾਂ ਦੀਆਂ ਖੂਨੀ 
ਲੜਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ 


ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਇਕ 


ਸ਼ੋਕ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਪੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਭ 
ਤੋਂ ਉਤਮ ਸ਼ੋਕ-ਗੀਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਸੈਨ 1829 ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸਦੀ 
ਜਿੰਦਗੀ ਨੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਮੋੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਰੈਗਮੰਚ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁੜ 
ਕਵਿਤਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ੦੧੪ ੦੧ 
੮੩ 1੪? ਪੁਸਤਕ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਸਪੇਨ 
ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਟੱਪਰੀਵਾਸਾਂ ਸਬੈਧੀ “੧0045 0੬ 380੯" 
(1933) ਤੇ “9੬॥8੩' (1934) ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵਧੀਆ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। 
ਜਦੋਂ ਸਪੇਨੀ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੈਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਹ “14੩ 358 0£ 
860303 4108! (1936) ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਰਾਨਾਦਾ ਵਿਖੇ ਇਸ 
ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ ਜਨੂੰਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਰੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਫੜ ਕੋ ਲੈ ਗਏ ਤੇ 19 ਅਗਸਤ, 
1936 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1137; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 7 : 882 

ਗਾਰਸੀਲਾਸੋ, ਦੇਲਾ ਵੇਗਾ : ਸਪੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ 
ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਉੱਘੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਦਾ ਜਨਮ 
ਸੈਨ 1501 ਵਿਚ ਤੋਲੀਦੋ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਸੈਗੀਤ, ਸਾਹਿਤ 
ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ 
ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ, 
ਬੀਰਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਸੈਨ 1532 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ 
ਗੁਪਤ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨੇਪਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੇ 
`ਕਿਲੇਬੈਦੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ 
ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ 14 ਅਕਤੂਬਰ, 1536 ਨੂੰ ਨਾਈਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਰੋ ਗਈ।' 

ਗਾਰਲੀਲਾਸੋ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰੀ ਸਪੇਨੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਤਾਲਵੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ/ਕੇਵਲ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇਤਾਲਵੀ ਛੰਦਾਂ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਬੋਸਕਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ 


ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 38 ਸਾੱਨੈਟ, ਤਿਨ . 


ਟੱਪੇ, ਦੋਂ ਮਰਸੀਏ, ਇਕ ਕਾਵਿ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ 
ਸ਼ਾਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰ ਲਈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦੀਆਂ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਸਕਨ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਪਤਨੀ ਨੇ 


ਆਪਣੇਂ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ.ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ 
ਸੈਨ 1543 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ। 


ਰਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 377; ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 424 

ਰ੍ ਗਾਰਗਨ : ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ । ਹੋਮਰ ਅਨੁਸਾਰ 
ਗਾਰਗਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੀਢੀਆਂ ਵਿਚ 
___ ਸੱਪ ਗੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਪਿਤਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਸੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੱਡਾਂ ਵਰਗੇ ਲੋਬੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਾਂ 
ਵੱਲ ਤਕਦੇ ਸਨ ਉਹ ਪਥਰਾ ਜਾਂਦੇ.ਸਨ। ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 


ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਦਾਤੀ ਵਰਗਾ ਹਥਿਆਰ, ਐਥੀਨਾ ਵੱਲੋਂ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣ 
ਵਾਲਾ ਸ਼ੀਸਾ ਅਤੇ ਪਲੂਟੋ ਦੀ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਟੋਪੀ ਸੀ। 


ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਪਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਪਰ 
ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸੀਅਸ ਨੇ 
ਸੌਖੀ ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਗਾਰਗਨ ਮੈਡੂਸਾ ਦਾ ਸਿਰ ਉਸ ਦੇ 


ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਨੇ ਐਥੀਨਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ -. ਰ 


ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਉਪਰ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਅਜਿਹੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਪੱਥਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। _ਹੈਸਿਆਡ ਅਨੁਸਾਰ' 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਸੀ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਸੈ. 13:65 
ਕਲ ਦੀ ਇਕ ਪਰਵਾਸੀ (ਪੰਛੀ) ਜਾਤੀ ਦਾ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ । ਇਸ ਪੰਛੀ 


ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ .ਐਨੱਸ ਕੁਅਰਕਿਡਿਉਲਾ (/00%6- 
90694069013) ਹੈ! ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਬਤਖ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। . 


ਇਹ ਪੰਛੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ 
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਮੁਰਗ਼ਾਬੀ (ਸਮਰ ਟੀਲ 
ਜਿਹੀ ਦਿ 


_ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰਵੇ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਵਿਚ ਇਹ ਕਦੀਂ ਕਦਾਈਂ ਹੀ 
ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਹ ਆਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਪਰ ਏਸ਼ੀਆ 


ਵਿਚ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ 
ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੈਨੋਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ 


ਦੇ ਨੀਲੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੀ ਮੁਰਗਾਬੀ ਜਾਂ 'ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਮੁਰਗਾਬੀ ___ 


(&. 9845 ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹੈ'। 
ਇਸ ਦਾ ਨਰ ਯੂਰਪੀ ਮੁਰਗ਼ਾਬੀ (&. 9੦੦੦੪) ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ 


ਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦਾ ਰੈਗ ਭੂਰਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ` ਰ੍ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਇਕ ਚਿੱਟੀ ਧਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ _ 


ਦੀ ਮਾਦਾ, ਮਾਦਾ ਮੁਰਗ਼ਾਬੀ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ 


ਖੰਭਾਂ ਤੇ ਚਟਾਖ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਕੰਡੇ ਦੇ ਬਣੇ ਰ੍ 


ਆਲ੍ੂਣਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੀ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 418: ਐਨ. ਬਿ. 9: 1144 ` 
ਗਾਰਗੀ : ਇਹ ਗਰਗ ਗੋਤ ਦੀ ਕੰਨਿਆ ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬੜੀ 


ਵੱਡੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਤ੍ਰੇਯੀ ਦੀ ਭੂਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀ 
ਉਮਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਈ। ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਬਿ੍‌ਹਦਾਰਣਯਕ 


ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਰਾਜਾ ਰ੍ 
ਜਨਕ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਵਲੋਂ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਤੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ _ 
ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 


ਜਲ ਵਿਚ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ ਤਾਂ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜਲ ਕਿਸ ਵਿਚ 


ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ ? ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸ ਵਿਚ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ ? ਇਸ _ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪਰੋਪਰਾ ਵਿਚ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 
ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ ਤਾਂ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ 
ਕਿਸ ਵਿਚ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ ? ਜਦੋਂ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ 
ਪ੍ਸ਼ੱਨਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰ੦ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ 

















(ਦੇ ਦੇ ਦੇ ਦਾਦ ਦਾਦ ਆਦਾਆਾਆਣਦਕ ਨ ਕਣ 5੫ ੧ ਕ7੬੧੬੬ ੬੨" 


` ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 


ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮ 
ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। 

ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ, ਉਹ ਬੜੇ ਕਠਿਨ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮ 
ਨਿਰਵਚਨ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਾਰਗੀ .ਨੇ 
ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅੱਖਰ ਤੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ-ਹੈ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ? ਜੇਕਰ 
ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਖਰ ਤੱਤ 
ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਅਵਾਚਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਵਰਣਨ ਹੀ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਗਾਰਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ 


_ਨਾਂ ਦੇ ਸਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ`ਚੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ 


ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਰਗੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਉਸ਼੍‌ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ 
ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰਚਨਾ 
ਕੀਤੀ। 


੩ 


ਹੌ 
ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ.; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 423 


ਗਾਰਗੀ, 'ਬਲਵੈਤ - ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਉੱਘਾ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬਠਿੰਡੇ ਵਿਚ ਸਰੀ 
ਸ਼ਿਵ ਦਿਆਲ ਦੇ ਘਰ 1916 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਐਫ਼. ਸੀ. 
ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ. ਏ. 
ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰ੍‌ਰਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ 





ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਦੇ . 
ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ 
ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਵਾਕਫ਼ੀ ਹੈ।ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ 
ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਢੁਕਵੀਂ, -ਖੁਲ੍ਹੀ- -ਡੁਲ੍ਹੀ ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਪੇਂਡੂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦਾ ਇਹ 


` ਉਸਤਾਦ ਹੈ ਪਰ ਗਾਰਰਗੇ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਇਸ ਦੇ 
ਨਾਟਕੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਫਲਤਾ ਪੁਰਬਕ ਨਾਟਕੀ ਨਿਭਾ ਕਰਕੇ ਹੈ ਹੈ। 


ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੌਮਾਂਸਵਾਦ ਤੇਂ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ 


ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਘੁੱਗੀ, ਸੈਲ ਪੱਥਰ, ਕੇਸਰੋ, ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ, ਨਵਾਂ 
_ ਮੁੱਢ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਕੁਆਰੀ ਟੀਸੀ, ਬੇਬੇ, ਗਿਰਝਾਂ, 


ਪੱਤਣ ਦੀ ਬੇੜੀ, ਡਾਕਟਰ ਪਲਟਾ, ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼, ਚਾਕੂ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ 


` ਸਫ਼ਲ ਇਕਾਂਗੀ ਹਨ। 


ਦਾ, ਜੱ 2< ਨ ਰੀ ਗੈਲੋਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸ 


- _ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੋ ਇਕ ਨਾਵਲ 'ਕੱਕਾ ਰੇਤਾ” ਵੀ 
ਲਿਖਿਆ। ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਬੇਰ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਅੰਬ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


_ਕਹਾਣੀ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਰੈਗ ਮੰਚ, ਪੱਛਮ ਦੇ _ 
ਨਾਟ-ਰੂਪ, ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਧੂਣੀ ਦੀ ਅੱਗ, ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ _` 


ਲਿਖੀਆਂ। ਅਮਰੀਕਾ ਆਦਿ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੇ ਪਾਤਾਲ ਦੀ 
ਧਰਤੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ। ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਇਸ ਦਾ 
ਉੱਘਾ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਗਾਰਗੀ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਮਾਨ ਹਾਸਲ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ੧੪00 1ਗਅ01£”" ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ 
ਬੜੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਸ ਨੇ 
“ਨੰਗੀ ਧੁੱਪ” ਨਾਂ ਹਠ ਕੀਤਾ। `_` 


ਗਾਰਗੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤਿਅੰਤ ਠੇਠ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਵਿਅੰਗ 


`ਤਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਚਾ 


ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਥਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਰ੍ 
ਹ. ਪੁ.--ਪੰ. ਲਿ. ਕੋਂ ਕੋ 119 ; ਪੰ. ਸਾ. ਇ. 2 : 416 
ਗਾਂਰਗੈਸ, ਵਿਲੀਅਮ ਕਰਾਫ਼ਰਡ : ਅਰੋਗਤਾ- 
ਪ੍ਰਬੈਧਕ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਇਸ ਸਰਜਨ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਜਨਮ 3 
ਅਕਤੂਬਰ, 1854 ਨੂੰ -ਮੋਬੀਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ - 


ਪੀਲੀਆ ਤਾਪ ਅਤੇ ਮਲੇਰੀਏ (1904) ਦੀ ਰੋਕ ਥਾਮ ਲਈ ਕੀਤੇ 


ਯਤਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪਨਾਮਾ ਨਹਿਰ ਬਣਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ। 
ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਇਹ ਆਰਮੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕੋਰ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ 
ਅਤੇ ਸਪੇਨੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਜੈਗ (1898-1902) ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ 
ਪਿੱਛੋਂ ਹਾਵਾਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਫ਼ਾਈ ਪ੍ਬੈਧ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਰਿਹਾ। 


` ਸੋਨ 1908 ਵਿਚ ਇਹ ਅਮੈਰੀਕਨ ਸੈਡੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1918 ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚੋਂ _ 


ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 3, 1920 ਨੂੰ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ 


ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। _ 


ਇਸ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿਚ _ਗਾੱਰਗੈਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ 
ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟਰਾਪਿਕਲ ਐਂਡ ਪਰਿਵੈਂਟਿਵ ਮੈਡੀਸਨ, 
ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ. ਸੀ. ਅਤੇ ਗਾਂਰਗੈਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਬਾਰਟਰੀ ਆਫ਼ 
ਟਰਾਪਿਕਲ ਰਿਸਰਚ, ਪਾਨਾਮਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ ਬ੍ਰਮਾ. 4 : 636 : ਐਨ. ਬਿ 10:53) 


੯ ਵਿ ੩੪ ਘ ਰੀ ਈਲੋਟਿ 


ਧ੍ਰਿਸ : : ਇਸ ਰੁਸੀਂ ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੌਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 15 
_ ਜੁਲਾਈ, 1798 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ (ਮੌਜੂਦਾ ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਦ। ਵਿਖੇ 
`ਰੋਇਆ। ਇਰ ਪ੍ਰਿਸ ਚਰਨੀਗਾਂਫ ਦੇ ਵੈਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀਮੀਆ ਦੀ 


ਲੜਾਈ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਦਮਿਤਰੀ ਵਿਚ ਗਾਂਰਚਾਕਾਂਫ਼ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਤਰਾ 
ਸੀ। ਯੂਰਪੀਨ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 1817 ਵਿਚ ਇਹ ਡਿਪਲੋਸੇਟ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ 
ਪਿਆ। ਸੈਨ 1822 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਲੋਡਨ, 


ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ। 

ਕੀਮੀਆ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਅਪਰੈਲ, 1856 ਵਿਚ.ਇਹ ਰ੍ 
ਬਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ 
ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਬੈਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨ 
ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ ਜ਼ਾਰ ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਦੂਜੇ ਨੇ 
ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ 














__ ਰੂਸ ਦੀ ਈਰਾਨ ਵਿਰੁਧ 


11 ੪ 
ਮਾਰਚ, 1883 ` ਨੂੰ ਗਾਂਰਚਾਕਾਫ਼ ਆਲੈਕਸਾਂਦਰ 
ਬਾਡੈਂਨ-ਬਾਡੈੱਨ ਵਿਖੇ ਸਿਖਾਈਲੋਵਿਚ _ 
_ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


- ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 578 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 633 


ਗਾਂਰਚਾਕਾਫ਼, ਮਿਖਾਈਲ ਦਮਿਤਰੀਵਿਚ, ਪ੍ਰਿੰਸ : 
ਇਹ ਇਕ ਰੂਸੀ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸ 
ਨੇ ਕਮੀਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ (1853-56) ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ 
ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ 1861 _` 
ਤੱਕ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿਚ 
ਰੂਸੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਵਜੋਂ 
`ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ _ 


ਮੁਹਿੰਮ (1810) ਅਤੇ 
ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੇ _ ਰੂਸ 
ਵਿਰੁੱਧ ਹਮਲੇ (1812- ਡਊ 
14) ਸਮੇਂ ਚੋਗਾ ਤਜਰਬਾ _ 

ਹਾਸਲ _ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 
1830 ਵਿਚ ਜਨਰਲ 
ਇਸ ਨੇ ਕਈ 
ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਬੜਾ 
ਨਾਮਣਾ ਥੱਟਿਆ। ਸੈਨ ਗਾਰਚਾਕਾਫ਼ ਮਿਖਾਈਲ ਦਮਿਤਰੀਵਿਚ 

1੧846 ਵਿਚ _ਇਹ 

ਵਾਰਸਾ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੂਸੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ 
ਸਟਾਫ਼ ਬਣਿਆ।ਸੈਨ 1855 ਵਿਚ ਗਾਂਰਚਾਕਾਫ਼ ਨੂੰ ਕੀਮੀਆ ਵਿਚ 
ਰੂਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 30 
ਮਾਰਚ, 1856 ਨੂੰ ਕਰੀਮੀਆ ਦੀ ਲੜਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ 
ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ (30 
ਮਈ, 1861) ਤੱਕ ਇਸ ਪਦਵੀ ਤੇ ਰਿਹਾ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 0 : 578 ; ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 633 . 

`____ਗਾਰਟਜ਼ ਜਾਰਜ ਹਾਈਨਰਿਕ : ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਸ 
_ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1668 ਵਿਚ ਫੈਂਕਨ ਵਿਖੇ ਜਰਮਨੀ 

ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ 1698 ਤੋਂ ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਗੋਟਾੱਪਰ ਦੇ ਡਿਊਕਾਂ 








ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ । ਇਸ ਨੇ 1713 ਵਿਚ ਸ਼ਲੇਸਵਿਗ ਅਤੇ 
ਹੋਲਸਟਾਈਨ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਿਚ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ 
ਬਚਾਇਆ । ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦੇ ਬੇ-ਔਲਾਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਇਸ ਨੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਲਈ ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਗੋਟਾੱਰਪ ਦੇ ਚਾਰਲਸ 
ਫੀਡਰਿਕ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ੧714 ਈ. ਵਿਚ 
ਇਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਚਾਰਲਸ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿੱਤ 


ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ 


ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 

ਸੈਨ 1717 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਜਾਰਜ ਪਹਿਲੇ ਦੁਆਰਾ 
ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਡੱਚਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਕੈਦ ਵੀ ਕੀਤਾ। 
ਸੈਨ 1718 ਵਿਚ ਰਮਰਟਜ਼ ਨੇ ਏਲੈਂਡ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਸਵੀਡਨ ਦੀ 
ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਚਾਰਲਸ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਨਾਲ 
ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੈਸਕੈਸਲ ਦੇ ਫਰੀਡਰਿਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਗਾਰਟਜ਼ 
ਰਾਜਗੱਦੀ ਲਈ ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਗੋਟਾੱਰਪ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਫੀਡਰਿਕ ਦੀ 
ਹਿਮਾਇੰਤ ਕਰੇਗਾ। 

ਦਸੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਰ.ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿਰਿ24 : 641 


ਗਾਰਟਨ, ਸੈਮੂਅਲ : : ਇਹ ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ 
ਵਾਰਵਿਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਧਾਰਮਕ 


ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1592 ਦੇ ਲਗਭਗ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਦੇ 


ਨੇੜੇ ਗਾਰਟਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੇ ਗਾਰਟਨੀ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਨਵੇਂ 
ਧਾਰਮਕ ਮੱਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ 
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ 
ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੋਵੇਂ ਮਨਘੜਤ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। 


ਇਹ 1637 ਤੱਕ ਲੋਡਨ ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ _ _ 
ਫਿਰ ਇਹ ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਸਟਨ ਜਾ ਕੇ, 


ਵੱਸ ਗਿਆ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਥੋਂ 
ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਪਲਾਈਮਾਊਥ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ 
ਪੁਲ੍ਹ-ਖ਼ਿਆਲੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਛੱਡਣ ਤੇ 


ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਇਹ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ 


ਇਕ ਨਵੇਂ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਆਕਵਿਡਨੈਕ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। 


ਉਥੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਇਹੋ ਹਾਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1641 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 


ਰਾਜ਼ਰ ਵਿਲੀਅਮ ਕੋਲ ਪ੍ਰਾਵੀਡੈਨਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਇਥੇ ਇਹ 
ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 


ਬੋਸਟਨ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਰੇ 


ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਾਵਮੈਂਟ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਭੋਂ ਖਰੀਦ ਲਈ। 
ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਝਗੜਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗਾਰਟਨ ਨੂੰ 
ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੋਸਟਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 
- ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1644 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸ ਦਾ 
ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਤੇ ਹੱਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ 
1648 ਵਿਚ ਸ਼ਾਵੋਮੈਂਟ ਮੁੜ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਨੇ 


ਵਾਰਵਿਕ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ _ 


1592 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਰੰ. ਪੁ-- ਐਨ. ਅਮੈ. 13 : 6੩ 


0, 
੧ 
। 
| 
1 
। 
੧ 
1 
1 
॥ 
। 
1 
1 





























ਡ੮੨” “੯ “ਦਲ ਦੇ ਮਦ ਦੇ ਦਮ << #ਦਾਣਾ-੦੨੪੭੯੨੭6੫%੬ 2 ਵੀ ਘਰ ਨ (94 -34446$ 
2<੬# ੯6? ੭੬੪੬੧੧0070੧੫੦੧੨੧੨੫ 42101. ੫੨ 4੬੧੨ 10 ੬੦੨ 0 
ਵਾ ਸਦ ਲੰਡ ਤਮ ਅਸਿ ਗੰਥ ੧29 -੦੦੦੨ 3 3:24:..35, 7." 
੧ ਹੇ ਮੰ 25 75 9 ੨4- 94੨ ੮੧-੬2੧੧੨੫੧<%੭੯੦੨% 


37 


ਗਾੱਰਟਰ, ਹੈਰਮਾਨ : ਇਹ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਕਵੀ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜੋ 26 ਨਵੈਬਰ, 1864 
ਨੂੰ ਵਰਮਰਵੀਰ ਵਿਖੇ, ਸਾਈਮਨ ਗਾਰਟਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 
1889 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਗੀਤਾਤਮਕ ਪ੍ਰਵ੍ਿਤੀ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ 
੪” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰੀਰਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ 
ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵ 'ਮੇ” ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੇਵਤਾ ਬਾਲਡਰ ਦੇ 
ਮਿਥ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ. ਦਾ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ 
ਅਸੈਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰਤਾ .ਦੀ ਛਿੰਨ-ਭੋਗਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ 
ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ 
ਨੇ ਸਪਿਨੋਜ਼ਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ 


1890 ਵਿਚ “੯੪2੬੪” ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। ਸੈਨ 


1896 ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੇ. 
ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ 
ਰਿਹਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਨਾਲ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਕੱਲਾ 


` ਰਹਿ ਕੇ ਸੈਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ 


ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੀਵਿਊ ਤੇ ਹੇਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਨਿਬੈਧ ਲਿਖੇ। 
15 ਸਤੋਬਰ, 1927 ਨੂੰ ਬ੍ਰੱਸਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ.ਬਿਰਿ. 10 : 590 . 


ਗਾਰਡ : ਦੱਖਣੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਕ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਅਤੇ 


ਤਣ ਫਸ ਦਾ ਇਕ ਕਿਰਨ ਅਖ 


ਆਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਲਾਜੇਅਰ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਆਵੇਰਾਨ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 
ਵਿਚ ਏਰੋ ਅਤੇ ਪੁਰਬ ਵਿਚ ਵਾਕਲੂਜ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ 
ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ ੨, 848 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 530,478 


(19821 ਹੈ। 


ਇਹ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਤਿੰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 


ਰੋਇਆ ਹੈ -- 1. -ਸੈਸੀਫ਼ ਸੈਂਟਰਲ ਦੀ ਪੁਰਬੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਦਾ 


ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੰਡ ਜਿਹੜਾ ਬਹੁਤ ਸਿੱਲ੍ਹਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ 


“_ਜੈਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਸਾਵੈਨ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ, 1, 567 
ਮੀ. ਤਕ ਪਰੈਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।2. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਖੰਡ ਜਿੱਥੇ ਜੈਤੂਨ ਅਤੇ . 


ਅੰਗੂਰ ਬਹੁਤ ਹੈਦੇ ਹਨ। 3. ਦੱਖਣੀ ਖੰਡ ਜਿਥੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ 


- ਬਹੁਤ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ 


ਚੋਗੀ ਕਾਸ਼ਤਯੋਗ ਤੂਮੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਏਰੋ ਦਰਿਆ_ ਗਾਰਡ ਦੇ 
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਵਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਦੇਸ਼ 
ਦਰਿਆ ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


`_ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਮਨ ਸਭਿਅਤਾ ਨੇ ਇਸ ਖੰਡ ਦੀ ਆਰਥਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ 


ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਲੂਈ ਨੌਵੇਂ ਨੇ 
ਸਥਾਨਕ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਭੂਮੀ ਲੈ ਕੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 


__ ਏਗੂਇਸਮੋਰਸ ਦਾ ਕਿਲੇਬੈਦ ਬੈਦਰਗਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ। ਇਥੋਂ 


ਹੀ ਉਹ ਅਪਣੀਆਂ ਦੋ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। - 

ਹੈ। ਇਥੋਂ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਦੇ ਆਵੇਰਾਨ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀਆਂ 
ਪ੍ਨੀਰ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਟੀਲ, 
ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ, ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ 
ਕਈ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਗਾਰਡ ਦਰਿਆ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਏਲੈਸ ਦਾ ਸਥਾਨ 
ਇਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਰ੍ 


ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਐਟਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ 
(ਮਾਰਕੂਲ ਵਿਖੇ) ਇਸੇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿਚ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 1138: ਐਨ. ਬਿਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 413 


ਗਾਰਡਨ, ਆਰੋਂ ਡੇਵਿਡ : ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ 
ਯਹੂਦੀ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ 'ਸ੩01 1੩੦੪੪” ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਆਗੂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਹੋਰ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ 
ਵੀ -1909 ਵਿਚ ਦੇਗਾਨੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸਮੁਦਾਇ 
ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮੇ ੧0 
ਜੂਨ, 1856 ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਰਾਂਜ' ਵਿਚ ਟ੍ਰਾਇਆਨੌਫ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। 

ਵੀਹ ਸਾਲ ਲਈ ਇਕ ਅਮੀਰ ਰੂਸੀ ਯਹੂਦੀ ਪਾਸ ਇਕ 
ਅਦਨਾ ਜਿਹੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੈਮ ਕਰਨ ਮਗਜ਼ੋਂ 1904 ਵਿਚ ਇਹ 
ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਇਕ ਲਾਇਬੇ੍‌ਰੀਅਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ 
ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਇਕ ਖੇਤ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਕੈਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ 
ਗੁਲਾਮੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ 
ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਕੌਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਪਹਿਲੇ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ` ਸਾਧੂਆਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ 
ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਗੂ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਉਤੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗੇ। 
ਇਹ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਾਸਫੀ 
ਸਬੇਧੀ ਲੇਖ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1920 ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੀ 
ਪਾਰਟੀਂ ਦੀ ਕਾਨਵਰੈਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋ 
ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ 22 ਫਰਵਰੀ, 1922 ਨੂੰ ਦੇਗਾਨੀਆ (ਇਸਰਾਈਲ) 
ਵਿਖੇ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । ਗਾੱਰਡਨ ਦੀ ਇਬਰਾਨੀ 
ਰਚਨਾ ਪੰਜ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਸੈਨ 1938 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ 
ਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ “681&੦09 ਸੱਖਰੜ ਨਾਂ ਨਾਲ 
ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 580 ; ਐਨ. ਥਿਰ. ਮਾ. 4 : 634 ਰ੍ 
ਗਾਰਡਨ, ਐਡਮ ਲਿਨਜ਼ੇ : ਇਹ ਆਸਟੇਲੀਆ ਦਾ 
ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਆਜ਼ੋਰਜ਼ ਵਿਚ ਫਾਈਆਲ ਵਿਖੇ 19 


ਅਕਤੂਬਰ, 1833 ਨੂੰ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਿਲਟਰੀ 


ਅਕੈਡਮੀ ਵੁਲਿਚ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।ਸੈਨ 18੨3 ਵਿਚ . 
ਇਸ ਨੂੰ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਆਸਟੇਲੀਆ 


_ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਛੋਤੀ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਘੋੜਿਆਂ 


ਨੂੰ ਸਿਧਾਉਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਜ਼ਾਦ ਧੈਦਾ ਚਾਲੂ ਕਰ ਲਿਆ।ਇਸ ਨੂੰ 
ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਚਾਅ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਹਾਉ ਵੀ ਬੀਟ ਦੀ ਫੇਵਰਿਟ” ਅਤੇ 'ਦੀ ਸਿਕ 
ਸਟਾਕ ਰਾਈਡਰ?” ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1865 ਵਿਚ ਇਹ 
ਆਸਟੇ੍‌ਲੀਆ ਦੇ ਸੈਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰੋਤੂ ਆਪਣੀ ਗ਼ੈਰ- 
ਜ਼ਿਮੇਵਾਰਨਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ 
ਸਕਿਆ। ਸੈਨ 1867 ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 


ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਦੋਂ ਪੁਸਤਕਾਂ “ਸੀ ਸਪ੍੍‌ੇ ਐਂਡ ਸਮੇਂਕ ਡਰਿਫਟ” ਅਤੇ 


'ਅਸ਼ਟਾਰੈਥ” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਸੈਨ 1870 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਬੁਸ਼ ਬੈਲਡਜ਼ ਐਂਡ ਗੈਲਪਿੰਗ ਰਾਈਮਜ਼” ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ 
ਪੁਸਤਕ ਛਪਵਾਈਂ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਉਤੇ ਗਗੀਬੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ 
ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ ਅਤੇ 24 ਜੂਨ, 1870 ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਨਿਊ ਬ੍ਰਾਈਟਨ 
ਵਿਖੇ 37 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਤਮ- ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। 


ਹ. ਪੁ- ਐਵ. ਐਨ. 6 : 73 : ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 634 














ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ 

ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ : ਸੈਯੁਕੇਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 29 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ' ਪੱਛਮੀ ਲਾਂਗ 
ਆਈਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਨੈਸੋ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ 


ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਕਮਿਊਨਿਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਉਂਤ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 

ਸੈਨ 1869 .ਵਿਚ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟੀ, ਸਟੂਅਰਟ ਨੇ ਇਕ 
“ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ” ਵਸਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੈਮਸਟੈਡ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ 
7,000 ਏਕੜ ਤੇਂ' ਵੱਧ ਥਾਂ ਖਰੀਦੀ-ਸੀ। ਸਟੂਅਰਟ ਦਾ ਮਨੋਰਥ, ਉੱਥੇ 


ਪਾਰਕ ਅਤੇ 80 ਫੁਟ ਚੌੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ 


ਦਰਖ਼ਤ ਲੱਗੇ ਹੋਣ, ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਾਂ-ਨਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਇਕ 
“ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ ਕੈਪਨੀ” ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜੀ 1919 ਵਿਚ 
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੁਤੋਤਰ ਹੋਣ ਤਕ ਇਸ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੌਮ 
ਸੈਭਾਲਦੀ ਰਹੀ। 


ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ ਆਪਣੇ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ 


ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗਿਰਜੇ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਇਸ ` 


ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਐਡਲਫੀ-ਕਾਲਜ ਜੋ 
1896 ਵਿਚ ਬਰੁੱਕਲਿਨ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 


ਪਿੱਛੋਂ 1929 ਵਿਚ ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ, _ 


ਲਾਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ-ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। 
ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੀ ਰਜ਼ਵੈਲਟ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਚਾਰਲਸ ਏ. ਲਿਨਬਰਗ ਨੇ 
1927 ਵਿਚ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਉਡਾਨ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ 1951 ਵਿਚ ਇਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਬੈਦ ਕਰ ਕੇ ਇਥੇ 
ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਆਬਾਦੀ--22,927 (1982) 

402 43' ਉ. ਵਿਥ. : 73 37' ਪੁੱ. ਲਬ. 

ਹ. ਪ.- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 1239 

_ ਗਾਰਡਨ, ਚਾਰਲਸ ਜਾਰਜ - ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਇਸ 


੩ ੨੩ 


ਤੁ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ, 1833 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੂਲਿਜ਼ 


ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਰਸਾਲਾ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਇਕ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਰ੍ ਰ੍ 

ਸੈਨ 1852 ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਇਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਿਚ 
ਭਰਤੀ ਹੋ _ਗਿਆ। ਰੂਸ ਊ 
ਵਿਰੁੱਧ _ ਕੀਮੀਆ ਦੀ 
ਜੋਗ (1853-56) ਵਿਚ 


ਨਾਂ ਖੱਟਿਆ। ਸੈਨ 1859 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਪਤਾਨ ਦਾ 
ਅਹੁਦਾ ਦੇ ਦਿਤਾ ਰਿਆ, 
ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਚੀਨ 
ਨਾਲ __ਲੜ __ ਰਹੀਆਂ ਹੀ 

ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ । ਪੀਕਿੰਗ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ 
ਇਹ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ “ ਸਮਰ-ਧੈਲੇਸ' ਆਪਣੀ 
ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਤਬਾਰ ਕਰਵਾਇਆ। 





ਮਈ, 1862 ਵਿਚ ਗਾੱਰਡਨ ਦੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕੋਰ ਨੂੰ ਯੂਰਪ 
ਦੇ ਤਜਾਰਤੀ ਕੇਂਦਰ, ਸ਼ੋਘਾਈ ਦੀ ਫ਼ਸੀਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਮ 
ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ 3,500 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ 
ਸੀ, ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੀ ਬੁਹਖਿਆ ਲਈ! ਤਿਆਰ ਕੀ ਰਈ 'ਸੀ। ਜਨਵਰੀ; 1865 


ਗਨ ਦੀਨੀ ਨੀਲ ਪਮਿ ਰੋ ਗਿਆ। 


_ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਰਿਹਾ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ 


ਗਰੀਬ ਨੌਜੁਆਨਾਂ _ ਵਿਚਕਾਰ _ਲੋਕ-ਹਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ 
ਬਿਤਾਇਆ। ੍ 


ਰ੍ ਗਲ ਤਦ 
ਸੂਡਾਨ ਵਿਚ ਇਕਵੇਂਟੋਰੀਆ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ 


ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1874 ਤੋਂ ਦਸੈਬਰ, 1876 ਤਕ 
“ਅਪਰ ਨੀਲ” ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਥਾਂ-ਥਾਂ 
ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ । . 

ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਡਾਨ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਰਹਿਣ ਉਪਰੈਤ 
ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ, ਚੀਨ, ਕੇਪ ਕਾਲੋਨੀ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਆਦਿ 


` ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 


ਸੈਨ 1884 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰਤੂਮ 


ਹ.ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 1੦ : 580 ਰ੍ 
ਗਾਰਡਨ, ਜਾਨ ਬ੍ਾਊਨ : ਸੋਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ 
ਕਾੱਨਫੈਡਰੇਟ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ- ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨੰਮ 6 


ਫਰਵਰੀ, 1੪32 ਨੂੰ ਜਾਰਜੀਆ ਰਾਜ ਦੀ ਅਪਸਨ ਕਾਊਂਟੀ ਵਿਖੇ “ 


ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਜਾਰਜੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 


ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਗਜ਼ੋਂ ਐਟਲਾਂਟਾ ਵਿਖੇ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਉਤ 


੫੦੨੫ "੯੭. ੯੩ 


ਸ਼੍ਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਵਲੈਟੀਅਰਾਂ ਦਾ ਕੈਪਟਨ ਬਣ ਕੇ ਕਾੱਨਫੈਡਰੇਟ ਫ਼ੌਜ 


ਇਉ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ 


ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੀਕ ਪਹੌਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ 


ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਅੱਠ ਵਾਰ __ .. 


ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ। ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਟੇਲਾਂਟਾ ਵਿਖੇ 
ਰਹਿਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਸੈਨ 1868 ਅਤੇ 1872 ਵਿਚ _ ਇਹ 


2੩.:੪-੩ 


ਡੈਮੋਕ੍ਰਂਟਿਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਨਵੈਨਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ _ 


1873 ਤੋਂ 188੦ ਤਕ ਇਹ ਸੈੋਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 


ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ' 
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ 1891 ਤੋਂ 189੭7 ਤਕ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਰਾ। . 
ਸੈਨ 1886 ਤੋਂ 1890 ਤਕ ਇਹ ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਵੀ _` 


੯. ੨੪ 


ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1890 ਤੋਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਾੱਨਰੈਡਰੇਟ ਵੈਟਰਨਜ਼ ਦਾ_ 


ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1903 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
“ਰੈਮਿਨਿਸੈਂਟ ਆਫ਼ ਦ ਸਿਵਲ ਵਾਰ” ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। 


1 
] 
॥ 














ਪਭ 
ਪਦ 
ਮੱਤ 
੨ 
੨ 





=੪“੨੨੬੪॥੯੧੦੬੬ ੪੫੬ $ "ਟਨ ਪਕਾ ੨ 


੨ ਛ੩ ਆਖ ="੨੮ੜਾ-੨ ੩੬” ਤ ਗ੪ੜ- ੪੬6੨੪-2੭੧੨੧ ੧₹੨੯੪32੮੯੮-੩੮੧ ਆਦੇ =੧%੦2੭੧,£" 


ਗਈ ਪਰ 1955 


ਵਿ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਜਨਵਰੀ, 1904 ਨੂੰ ਫਲੋਰਿਡਾ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਮਿਆਮੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ___ 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 582 


ਗਾਰਡਨ, ਮੋਰੀ : ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਇਸ ਉੱਘੀ 
ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1877 ਨੂੰ 
ਐਬਰਡੀਨ (ਸਕਾਟਲੈਂਡ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਓਪੇਰੇ ਦੀ 
ਇਕ ਉੱਘੀ ਹਸਤੀ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿਖੇ 


ਸੈਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ _ 
_ ਉਸਤਾਦ ਮੈਥੀਲਦੀ ਮਾਰਕੇਸੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 


ਪੈਰਿਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ.ਗਿਆ। ਸੰਨ 1900 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤ 
ਓਪੇਰੇ ਲੁਈ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਨੇ 
ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ' ੩ 





ਸੈਨ 1910 ਤੋਂ ਇਸਨੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ-ਓਪੇਰੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1921-22 ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਗੋ-ਓਪੇਰਾ-ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ 
_ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੀ। ਸੈਨ 1930 ਵਿਚ ਇਹ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ 


ਤੱਕ ਸੈਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ । 
ਸੈਨ 1902 ਵਿਚ ਦੇਬੂਸੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਓਪੇਰੇ ਵਿਚ 


ਮੈਲੀਸਾਂਦੇ ਦੇ ਰੇਲ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਇਸ ਰੋਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੁੰ ਥੇਸ 


ਸੈਲੋਮ ਕਾਰਮੈਨ ਅਤੇ ਫਾਈਓਰਾ ਦੇ ਰੋਲਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ। 


ਸੋਨ 1951 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 'ਮੇਰੀ ਗਾਰਡਨ 
ਸਟੋਰੀ” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। 6 ਰ੍ 


_- 3 ਜਨਵਰੀ, 1967 ਨੂੰ ਐਬਰਡੀਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 
ਹਾ, ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰ. ਮਾ. 4 : 414 : ਕੋਲ. ਐਨ. 8 : 278 


-__ਗਾਰਡਨਰ; ਅਰਲ ਸਟੈਨਲੀ : ਇਹ ਸੈ. ਕਾ. ਅ. ਦਾ 
ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 100 ਜਾਸੁਸੀ ਨਾਵਲ 
ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਦੀਆਂ 1,000,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ 
ਵਿਕੀਆਂ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਧੈਰੀ ਮੇਸਨ ਨਾਂ ਦੇ 
ਵਕੀਲ-ਜਾਸੂਸ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਗਾਰਡਨਰ ਦਾ ਜਨਮ ਮੇਸਾਚੂਸੈੱਟਸ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲਡੈੱਨ ਸ਼ਹਿਰ 


ਵਿਖੇ 17 ਜੁਲਾਈ, 1889 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 





ਸੈਨ 1940ਵੇਂ' ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ 'ਦੀ 
ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਲਾਸਟ ਰਿਜ਼ਾਰਟ” 
ਸੈਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਇਸ ਦਾ 
ਮੰਤਵ ਸਿਰਫ ਬੇਕਸੂਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ 
ਮੱਦਦ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਨ ਲਗਭਗ 
22 ਸਾਲ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 
1921 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੁ 
ਕੀਤਾ।ਇਹ ਅਦਾਲਤੀ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਕਮਾਲ ਦੇ ਢੰਗ 
ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।ਸੈਨ 1932 ਤੱਕ ਇਹ ਵਕਾਲਤ ਦੇ ਨਾਲ 
ਨਾਲ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਦਿਨ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੇਮ ਕਰਦਾ ਸੀ 
ਅਤੇ ਲਗਭਗ 200,000 ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਲਿਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।'ਦੀ 
ਕੇਸ ਆਫ ਦੀ ਵੈਲਵਟ ਕਲਾਜ਼' (1933) ਅਤੇ `ਦੀ ਕੇਸ ਆਫ਼ ਦੀ 
ਸਲਕੀ ਗਰੱਲ' :1933) ਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀ ਮੇਸਨ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ 


ਅਰਲ ਸਟੈਨਲੀ ਗਾਰਡੂਨਰ 


` `ਇਸ ਨੇ 80 ਹੋਰ ਪੈਰੀ ਮੇਸਨ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰਿਆਂ ਦੇ 


ਨਾਂ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ਼ੀ ਢੋਗ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ “ਦੀ ਕੇਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਡੁਪਲੀਕੇਟ 
ਡਾੱਟਰ”(1960) ਅਤੇ “ਦੀ ਕੇਸ ਕਾਫ਼ ਆਮੋਰਸ ਆਂਟ”(1963।ਹਨ। 


ਅਟਾਰਨੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ “ਦੀ ਡੀ. ਏ. ਕਾਲਜ਼ 
ਇਟ ਮਰਡਰ,” (1937) ਅਤੇ ਦੀ ਡੀ. ਏ. ਗੋਜ਼ ਟੂ ਟਰਾਇਲ,” 
(1940)। ਇਕ ਤੀਜੀ ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਸ ਨੇ ਏ. ਏ. ਫ਼ੇਅਰ 
ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਬਰਥ ਕੂਲ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ. ਮੋਟੇ, 
ਲਾਲਚੀ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਸੂਸ ਅਤੇ 
ਡੋਨਾਲਡ ਲੈਮ ਨਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। 

`__ਗਾਰਡਨਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਗਲਪ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ” 
ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਦੀਆਂ 1੨ ਕਿਰਤਾਂ ਗਲਪ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ _ 
ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ “ਹੋਵਰਿੰਗ ਓਵਰ ਬਾਜਾ”, (1961). 
“ਹੈਟਿੰਗ ਲਾਸਟ ਮਾਈਨਜ਼ ਬਾਈ` ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ” (1965) ਅਤੇ ` 
`ਮੈਕਸੀਕੋਜ਼ ਮੈਜਿਕ ਸੁਕੇਅਰ” (1968)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ 
ਇਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦੀ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਲਯਟ ਰੀਜਾਰਟ” 


` (1952), ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਦੌਡ-ਵਿੱਦਿਆ ਸਬੈਧੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ 


ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੜਚੋਲੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪਲਾਟਾਂ: ਲਿਖਣ ਢੰਗ 
ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਬੈਧੀ ਇਸ ਦੀ ਸਰਾਹਣਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਬਿਲਕੁਲ 
ਸਾਧਾਰਣ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਲਗਭਗ ਭੋਰੇ ਦਸਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ 
ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਿਲ-ਪਰਚਾਵਾ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ . 
140 ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਹੋਣਾ ਇਸ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ 
ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕੈਲਿਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਟੈਮੀਕੁਲਾ ਵਿਖੇ 
11 ਮਾਰਚ, 1970 ਨੂੰ ਹੋਈ। 


ਹੇ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3 : 416 


_ ਗਾਰਡਨਰੇ, ਸਟੀਫ਼ਨ : ਇਸ ਅੰਗਰੌਜ਼ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ 


੧ 

















`_ਨੀਤੀਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 


ਹੋਇਆ। ਇਹ ਈਸਾਈ 
_ ਧਰਮ-ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਉੱਘਾ 


_(ਰਾਜਕਾਲ _ 1509 ਤੋਂ 


ਗਾਰਡਨਰ, ਸੈਮੁਅਲ ਰਾੱਸਨ 
1482 ਦੇ ਲਗਭਗ 


ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ; 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੇਂ , 


1547) ਦੀਆਂ _ ਚਰਚ 
ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ _ ਦੀ 
ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਰੱਦ 
ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ 
ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੋਰੀ ਪਹਿਲੀ . 
(ਰਾਜਕਾਲ 1553-58) ਦੇ 
ਕੱਟੜ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕਵਾਦ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। 

ਇਹ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ 
ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕੈਂਬ੍ਰਜਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 1520-21 ਵਿਚ 
ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਟਿ੍‌ਨਟੀ ਦੇ 
ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ` ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੈਪਰਕ 
ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ 1525 ਵਿਚ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੇਂ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਮੰਤਰੀ, 
ਕਾਰਡੀਨਲ ਵੁਲਜ਼ੇ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1528-29 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਪ ਕਲੇਮੈਂਟ ਸੱਤਵੇਂ ਕੋਲ ਹੈਨਰੀ ਐਰਾਗਾਨ ਦੀ ਕੈਥਰੀਨ 
ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਮਨਸੂਖ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ 
ਗਿਆ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਗੈਭੀਰ ਮਸਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਹੈਨਰੀ ਨੂੰ ਰੋਮ 





ਸਟੀਫਨ ਗਾਰਡਨਰ 


ਰ੍ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਗਲਿਸ਼ 


ਚਰਚ ਦਾ ਮੁਖੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ 1529 ਵਿਚ ਹੈਨਰੀ 
ਦਾ ਧ੍ਰਿਸੀਪਲ ਸੈਕਟਰੀ ਅਤੇ 1531 ਵਿਚ ਵਿਨਚੈਸਟਰ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ 


_ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਗਾਰਡਨਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਜਿੱਤੇ 


ਸਕਿਆ। ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਪਿਛੋਂ ਹੈਨਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਟਾਮਸ 


ਕਰਾਮਵੈੱਲ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ।ਸੈਨ 1535 


ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ਛਪਵਾ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕੁਝ ਹਿਮਾਇਤ 


ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ 1539 ਵਿਚ ਛੇ ਅਨੂਛੇਦਾਂ ਦੇ. 


ਕਰਵਾਉਣ ਸਬੈਧੀ ਕੈਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 


ਇਹ 1540 ਵਿਚ ਕਰਾਮਵੈਲ ਦੇ ਪਤਨ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਸੀ 


ਅਤੇ ਆਪ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਪਿਛੋਂ ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਜੋ 
ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਪੱਖੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ 
ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਐਡਵਰਡ ਛੇਵੇਂ (ਰਾਜਕਾਲ 1547- 53) ਦੇ 

ਹਕੂਮਤ ਸੈਭਾਲਣ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ 
ਫੁਲਿਆ। ਕਰੈਨਮਰ ਦੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਫੁਰਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ 


ਇਨਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਰ੍ 


ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ, 1548 ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਜੂਨ 
ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਦੇ ਟਾਵਰ ਵਿਚ ਬੈਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਐਡਵਰਡ ਦੀ ਮੌਤ (1553) ਤਕ ਇਹ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ । ਸੈਨ 1550 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਸ਼ਪ ਪਦ ਤੋਂ ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 


ਕੈਥੋਲਿਕ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਦੇ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ' ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 


ਅਗਸਤ, 1553 ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਰਡ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 


40 


੩੩ >;2੩-- ੩੪ 


ਇਹ ਔਖਾਂ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ 1554 ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਟਾਂ ਰ 


ਵਿਰੁਧ ਸਖ਼ਤ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਪਰ _ 


ਕਰੈਨਮਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਾਅ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਨੂੰਨੀ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਯੋਗਤਾ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ .ਕੀਤੀ। ਇਹ : 
ਤਕੜਾ ਪਾਦਰੀ ਸੀ ਪਰ ਮਹਾਨ ਰੂਹਾਨੀ ਆਗੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ 1. 
ਮੌਤ 12 ਨਵੈਬਰ, 1555 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਹੋਈ। 1 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿਰੰ. ਮਾ. 4 : 416 


ਗਾਰਡਨਰ, ਸੈਮੁਅਲ ਰਾੱਸਨ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ` 


ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਮਾਰਚ, 1829 ਨੂੰ ਐਲਰੋਸਫੋਰਡ, _ 
ਹੈਂਪਸ਼ਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਵਿੰਨਚੈਸਟਰ ਅਤੇ ਕਰਾਈਸਟ 


ਕਾਲਜ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਾਲ ! __ 


ਇਹ ਇਰਵਿੰਗਾਈਟ ਚਰਚ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1871 ਤੋਂ 1885 


1876 ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ।ਸੈਨ :..-:- 
1884 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਲ ਸੋਲਜ਼ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਅਤੇ : 


1892 ਈ. ਵਿਚ ਮਰਟਨ ਕਾਲਜ ਦਾ ਫੈਲੋਂ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆਂ ; 
ਪਰੈਤੂ 1894 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਾ ਪੱਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ । ਰਿ 
ਆਪਣਾ ਪੁਰਾ ਜੀਵਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਹੱਥ- 


ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਥੋਜ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਸ ਦੇ ਢੰਗ. ਤਰੀਕੇ , 
ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ ਪਰੋਤੂ ! 


ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ! 
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਬੇਜੋੜ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ! 
ਲੇਗ ਪਿਆ। ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ 
ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। 


_ਖ਼ਾਨਾਜੈਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੇ 
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੰਤਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਵਹਾਰ ਪਿੱਛੇ 


ਲੁੱਕੇ _ਪਦਾਰਥਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਣ ਦੀ 
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1891 ਤੋਂ ਇਹ “ਇੰਗਲਿਸ਼ ਹਿਸਟਾਰੈਕਲ 
ਰਿਵਿਊ” ਰਿ ਦੀ ਦਿ 
-ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 1141 
ਗਾਰਡਨਰ, ਪਰਸੀ_: ਇਹ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਲਾਸਕੀ 


-ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੇ ਤਮਗਿਆ ਤੋਂ 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੇ. ਤਰੀਕਿਆਂ __ 
ਦੀ ਖੋਜ ਸਬੈਧੀ 1883 ਵਿਚ 'ਦੀ ਫਾਈਪਸ ਆਫ਼ ਗ੍ਰੀਕ ਕਾਂਇਨਜ਼' 


ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੀ ਗਾਰਡਨਰ ਦੀ 


ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਗਾਰਡਨਰ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਨਵੈਬਰ, 1846 
ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਕਾਲਜ ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ 
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤੇ 187; ਤੋਂ 1887 ਤਕ ਇਹ ਲੈਡਨ.ਦੇ 
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੇ ਤਮਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ 


` ਵਿਚ ਕੈਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 1880 ਤੋਂ 1897 ਤਕ ਕੈਂਬਿਜ ਰ੍ 


ਵਿਖੇ ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1887 ਤੋਂ 
1925 ਤਕ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਵਿਚ ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ 
ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1880 ਤੋਂ 1896 ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ- ਦੌਰਾਨ ਗਾਰਡਨਰ 
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਹੈਲੈਨਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ 
ਪਹਿਲੇ ਸੈਪਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਕੌਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਮੋਸ ਐਂਡ 











ਰ੍ 41 ਰ੍ ਰ੍ _ਗਾਰਦ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ 
`! ਸਾਮੀਅਨ ਕਾਇਨਜ (1882) ਅਤੇ ਨਿਊ ਚੈਪਟਰਜ਼ ਇਨ ਗ੍ਰੀਕ ___ _ ਗਾਰਡੀਅਮ : ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਅੰਕਾਰਾ ਨਾਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ 
:! ਆਰਟ (1926) ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਸਾਕਰਾਯਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਸਿਆ ਇਹ ਇਕ ` 
ਰ੍ _ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਰਮਾ. 4 : 417. 1. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਨਾਤੋਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
2 ਤੌ ਫ੍ਰਿਜੀਆ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੈਨ 1950 ਤੋ 
ਹੋ ਗਾਰਡਨ ਰੀਚ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੈਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ _ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਸ਼ੀ ਯੁਗ ਅਤੇ ਹਿੱਤੀ 
`? ਦੱਖਣੀ ਚੌਬੀਸ ਪਰੰਗਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਲੱਕਤੇ ਦੇ _ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ। 9ਵੀਂ ਅਤੇ 8ਵੀਂ ਈ. 
ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਵਲ ਹੁੱਗਲੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੈਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਮੂ. ਵੇਲੇ ਇਹ ਫ੍ਰਿਜੀਆ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਲੋਕ 
ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਦਾ ਇੰਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਪ-ਨਗਰ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗਾਰਡੀਅਮ ਨਾਂ 
ਇੰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਕੱਤੇ ਤੇ ਫਿਰ ਦੇ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਂਜ ਵੇਲੇ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ 
1 _ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਕਲਾਈਵ ਨੇ 1756 ਈ. ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। . 

: ` ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆਂ ਸੀ। ਇਹ ਥਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਇਥੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂ 

! ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਨਪਸੈਦ ਥਾਂ ਸ਼ੀ ਅਤੇ __ ?-4-ਐਨ- ਬਿ. ਮਂ-4 : 694 ਰ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1768 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1780 ਵਿਚਕਾਰ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਆਲੀਸ਼ਾਨ _`ਗਾਰਡੀਏਨ : ਇਹ ਇਕ ਰੋਮਨ ਸ਼ਹਿਨਸਾਂਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨ 
3 ਮਕਾਨ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਅਵਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਿ 
. . ਅਸਥਾਨ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗਾਰਡਨ ਰੀਚ ਹੁਣ ਕਲਕੱਤੇ ਦਾ. 157 ਈ. ਵਿਚ- ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਕੇਂਵਲ ਤਿੰਨ 











ਇਕ ਬਦ ਗਿਤ ਹਿਰ ਬਿਨ ਬਿ ਹਫ਼ਤਿਆਂ (ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 238 ਈ.) ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਜ਼ੁਰਗ 


`_ਕਾਂਰਥਾਨੇ ਸਥਾਪਿੜਹਨ। . । _ . -__ ਸੈਨੇਟੇਰ ਦੀ `ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੇਖਕ 
!_____ ਆਬਾਦੀ-191,107 (1981) , . ਫਲੋਵੀਅਸ ਫਿਲਾਸਟ੍ਰਾਟੂਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਲਾਇਵਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ 
22” 33' ਉ. ਵਿਥ, 88 19' ਪੂ. ਲਬ. ਹਦ ਸਾਂਫਿਸਟਸ' ਗਾਰਡੀਏਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੈਨ 238 ਦੇ 


ਰੰ ਲੀ , ਹ- ਪ-ਇੰਪ, ਗ. ਇਡ,12 ਰੇ ਰ੍ ਰਤ 
ਘਾ _ਗਾਰਡਾ ਝੀਲ : ਇਹ ਇਤਾਲਵੀ ਲੰਬਾਰਡ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਧੁਰ _ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਭੇਜਿਆ। ਕੁਝ ਅਮੀਰ ਨੌਜਵਾਨ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੇ ਟੈਕਸ 
। _. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 370 ਵ.ਕਿ. ` ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਕੁਲੈਕਟਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। 
 _ ਮੀ. (143 ਵ. ਮੀ.) ਲੰਬਾਈ 52 ਕਿ. ਮੀ. (32 ਮੀਲ) ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ _ਵਿਦੁਰੋਹੀਆਂ ਨੇ ਗਾਰਡੀਏਨ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 
ਚੌੜਾਈ ਲਗਭਗ 18 ਕਿ . ਮੀ. (10 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਸੈਨੇਟ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵਕਤ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਲੜਾਂਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 
ਇਸ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਉਚਾਈ 64 ਮੀ. (213 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਖੇਤਰਫਲ ਪਖੋਂ _ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ 238 
__ ਐਲਪਾਈਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜਨੀਵਾ ਅਤੇ ਕਾਨਸਟੈਨਸ ਝੀਲਾਂ _ਈ. ਵਿਚ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ । ਰ੍ 
ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰਾ ਤੈਗ __ . ੍ ਰ੍ 
: __ ਹੈ ਪਰ ਗਾਰਡਾ (ਪੁਰਬ) ਅਤੇ ਸਾਲੋ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਝੀਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ __. ਗਾਰਦ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ : ਸਾਗ 
` - ਇਕ ਗੋਲ ਬੇਸਿਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਇਸ ਆਕਾਰ _ ਮਹਾਰਾਜੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ ਰੱਖਿਆ 
ਸਿ 0 ਿ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਦਸਤੇ ਕੇਵਲ ਮਾਲ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ 
_` ਝੀਲ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢਾ ਜਿਹੜਾ ਗਾਰਗਨਾਨੇ ਤੋਂ ਸਾਲੋ ਤਕ ਫੈਲਿਆ _ ਰੁਖਿਆ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਰਦ ਕਿਹਾਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 
-- _ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।ਇਹ ਰੋਮਨ ਕਵੀ ਦਿ 
_ਕਾਟਲਸ ਦੀ ਖ਼ਨਪਸੈਦ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ । ਅੰਤਰੀਪ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਤਿਆਂ ਦਾ “ 
ਸਦੀ ਦਿਆ ਇਤਿਹਾਸ 27 ਈ. ਪੂ. ਨਾਲ ਜਾ ਜੁੱੜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਗਸਤਸ ਸੀਜ਼ਰ 
_ _ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਲੰਬਾਰਡ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ _ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਕ-ਦਸਤਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਿਛੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
`` __ ਸਕਾਲੀਗਰਾ ਦਾ ਇਕ ਵਧੀਆ ਕਿਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਐਂਗਲੋ-ਸੈਕਸਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕੁਝ ਦਸਤੇ ਕਾਇਮ 
ਰ੍ _ਵਰਜਿਲ, ਹੋਰੇਸ ਅਤੇ ਕਾਟੂਲਸ ਜਿਹੇ ਸਨਾਤਨੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ _ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਵਿ 
`. ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਕਸਬਨੇਕਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ __-_ ਪਨ ਲੀ ਵਹੀ 
ਨ ਸਿ ਨੇ ਗਾਰਡਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ 1418 ਵਿਚ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ... 
ਰਸ ਤੀ ਵਿ ਦਿਤਾ ਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬਦਲ ਰਾਜ਼ ਦਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਦਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਨ ਰਹ ਰਿ ਣਾ ਉ ਚਾਰਲੇਸੁ ਸਤਵੇਂ ਦੇ ਸਮੇਂ 1440 ਵਿਚ ਇਸ ਦਸਤੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹੋਰ 
ਸੀ ਆ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੂਈ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਨੇ 1479 ਵਿਚ ਦੂਜਾ, ਲੂਈ 
”. ਜਾਤੀ ਦੇ ਫਲ, ਜੈਤੂਨ, ਦਾਖ, ਲਾਰਲ, ਕਨੌਰ, ਸਰੂ ਅਤੇ ਖਜੂਰ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ' ਨੇ 1514 ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਪਹਿਲੇ ਨੇ 1545 
ਰੇ ਆਦਿ ਦੇ ਦਰਖਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਝੀਲ ਵਿਚੋਂ ਈਲ ਕਾਰਪ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਟ ` ਵਿਚ ਚੌਥਾ ਦਸਤਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।'ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਮੱਛੀ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਰਾਜਿਆਂ, ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਕਾਇਮ 


ਰੰ ਵਿਚਕਾਰ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸਟੀਮਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਬੰ ਰਥੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੀ ਨ 
£ 4 4 ੁਣ ਤਾਂ ਲਗੜਗਾ ਹਰ ਦਸ ਦੇ ਮੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ..। 


-ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿੰ- ਮਾ. 4 : ਉਰ 2 











_ਗਾਰਨਰ, ਜਾਨ ਨਾਂਸ 


ਹੋਇਆ ਦੇਸ਼ ਮੁਖੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਦਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਸੈਨਿਕ ਜਾਂ ਸਿਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ 
. ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੇ ਰਨ। ਇਹ ਬਾਵਰਦੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਰਦੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ 
` ਹਨ। ਇਹ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਗਾਰਦ--ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਮੇ' 
ਚਾਰਲਸ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਗਾਰਦ ਵਿਚ ਚਾਰ ਰਸਾਲਾ ਕੈਪਨੀਆਂ ਸਨ। 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ ਵੀ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦਸਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰ 
ਰਖਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦਾਂ ਮੁਆਇਨਾ ਅਪੈੈਲ, 1656 ਵਿਚ ਆਲੀਵਰ 
ਕਰਾਮਵੈਲ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
ਰ੍ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਸਮੇਂ 80 ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਲਾਰਡ 
ਗੇਰਾਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਸੈਨ 1660 
ਵਿਚ ਮੁੜ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਸਮੇ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗਾਰਦਾਂ 
ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਰਚ 


` ਪਿਆਦਾ ਗਾਰਦ-ਸੈਨ 1656 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ 
ਦੌਰਾਨ ਹਾਲੈਂਡ ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਨੇ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪਿਆਦਾ ਰ੍ 


ਗਾਰਦ ਟੁਕੜੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜੀ ਪਿਛੋਂ ਮੁੜ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ 
ਸਮੇਂ ਨਿਯਮਤ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗਾਰਦਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ 
ਰਖੀਆਂ ਸਨ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਗਵਰੁਨਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਗਾਰਦ, ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਦੀਆਂ ਗਾਰਦਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। 

_____ ਅੱਜਕਲੂ ਲਗਭਗ `ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਗਾਰਦ ਅਤੇ ਅੰਗ- 
ਰੱਖਿਅਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕਾਇਮ ਹਨ। 


` ਹੁ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 936 


ਗਾਰਨਰ, ਜਾਨ ਨਾਂਸ : ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਗੈਕਾ ਦੇ 


ਇਸ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਨਵੰਬਰ, 1868 ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਸ ਰਾਜ 


- ਦੀ ਰੈੱਡ ਰਿਵਰ ਕਾਊਂਟੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1898 ਤੋਂ 1902 


ਤੀਕ ਇੰਹ ਦੋ ਵਾਰ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 
ਸੈਨ 1903 ਤੋਂ 1933 ਤੀਕ ਇਹ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ 
ਸਦਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਇਸਨੇ ਆਮਦਨ ਅਨੁਸਾਰ ਟੈਕਸ ਲਾਉਣ 
ਅਤੇ ਫੈਡਰਲ ਰੀਜ਼ਰਵ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ 
ਇਹ. 1917 ਤੀਕ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ: ਲਗਾ। ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਵਿੱਪੂ ਅਤੇ ਸੁਦਨੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇਤਾ 
ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੌਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1931 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਹਾਊਸ ਦਾ 
ਸਪੀਕਰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1932 ਦੀ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਂਟਿਕ ਨੈਸ਼ਨਲ 
ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਹ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਚੋਣ 
ਰੂਜ਼ਵੈਲੱਟ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਗ਼ਾਰਨਰ ਉਪ- 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੜ ਉਪ- 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਵਾਧਾ ਕਰਨ 
ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ 1937 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਰਾਜ=ਪ੍ਰਬੈਧ ਨਾਲੋਂ 


_` ਸੈਂਪਰਕ ਤੋੜ ਲਿਆ। 


` 7 ਨਵੈਬਰ, 1967 ੂੰ ਯੁਵੈਲਦੀ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। 


`ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 420 


ਹਦ 


_ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ-ਕੈਨੇਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ !5 ਜੂਨ, 1809 ਨੂੰ 
ਕਿਊਬੈੱਕ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਛੱਡਕੇ ਇਹ 


ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ। ਸੈਨ 1830 ' 


ਵਿਚ ਇਹ ਨੋਟਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1834 ਤੋਂ 1833 ਤਕ ਇਹ 
ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਡੀ. ਬੀ. ਵਿਗਰ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਡੈਲੀਗੇਟ-ਦਾ 
ਸਕੱਤਰ ਰਿਹਾ। ਕਿਊਬੈਂਕ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣ 
ਕੀਤੇ।ਸੈਨ 1837 ਵਿਚ ਇਹ ਬੈਂਕ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਬਣਿਆ।ਸਥਾਨਕ 


ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ 1843 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 


1844 ਤੋਂ 1864 ਤੀਕ ਇਹ ਕਿਊਬੈੱਕ ਦਾ ਸਿਟੀਕਲਰਕ ਰਿਹਾ। 


ਰ੍ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ 'ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ' ਹੈ ਉਤ 
ਜਿਸ ਵਿਚ _ਕਿਊਬੈੱਕ ਦੀਆਂ -“ਆਰੈਭਕ ਸਿਆਸੀ_ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ 
` ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰ 


ਇਸਦੀ ਮੌਤ 3 ਫਰਵਰੀ ,,1866 ਨੂੰ ਕਿਊਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 


`ਰ.ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 420 


ਗਾਰਨੀਏ, (ਜ਼ਹਾਨ- ਲੂਈਸ ਚਾਰਲਸ) : ਪੇਰਿਸ 
ਨ 
ਇਸ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਨਵੈਬਰ, 1825 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ 
ਵਿਖੇਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੰ ਨੂੰ 1842 ਵਿਚ “ ਸ(॥ 05 ੧8052-40157 


ਵਿਖੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1848 ਵਿਚ ਇਟਲੀ ਵਿਖੇ _ 


“0880 7੩ 0ਟ ੧੧੦” ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1864 
ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਨਵੇਂ ਪੈਰਿਸ ਓਪੇਰਾ ਹਾਊਸ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਤਿਆਰ 
ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਬਣਾਇਆ 
ਨਮੂਨਾ ਅਵਲ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1861 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਉਚ ਪੱਧਰੇ ਤੇ 
ਵੱਡੇ ਕੈਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ .1870 ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਾਰਨ ਕਮ ਰੋਕਣਾ 
ਪਿਆ) 1875 ਵਿਚ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਿਆ। ਇਹ ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੀ 


ਅਤੇ ਅਨਿਖੜਵੇਂ ਢੈਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ 


ਉਪਲਭਧ ਢੈਗ ਗਾਰਨੀਏ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਇਕ ਵਡਮੁਲਾ ਨਮੂਨਾ ਰ੍‌ 
_ਹੈ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਮੂੰਹ-ਮੱਥਾ ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਟਪੁਦੇ ਬੁੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰ 
ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜੀਨ ਬਾਪਟਿਸਟੇ ਕਾਰਪੀਯੂਐਕਸ ਨੌ ਬਣਾਇਆ _ - (“1੬2੮ .ਲ 
`ਹੈ। ਗਾਰਨੀਏ ਨੇ 1878 ਵਿਚ ਛੋਟਾ ਥੀਏਟਰ ਕੈਸੀਨੋ ਆਫ਼ ਮੋਂਟੇ 
ਕਾਰਲੋ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਰੀਜ਼ਾਰਟ ਭਵਨ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ 


ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1872-73 ਵਿਚ ਵਿਟਲ ਵਿਖੇ ਬਣੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਘਰ 
ਅਤੇ ਕੇਸੀਨੋ, ਬਾਰਡੀਘੇਰਾ ਵਿੱਖੇ ਬਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਇਸ ਦੁਆਰਾ 


1੩100” ਆਦਿ ਹਨ| ਠ 


-ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਮੂਨੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ . 
ਕੁਝ ਖਾਸ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਾਈਸ ਵਿਖੇ ਨਿਗੈਖਣਸ਼ਾਲਾ, 
_ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਦਾ ਹੋਟਲ 110੬1 64 ੮੦0 0 


ਸੈਨ 1889 ਦੀ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸਮੇਂ “1੦੪. 
190086005 10008੬5" ਦੇ` ਹੱਕ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਜਿੱਤ _ 


੧40108000 10131  ਰੱਥਿਆ ਗਿਆ। ਉ 


_ ਸੈਨ 1871 ਵਿਚ “1 1140" ਅਤੇ ਸੈਨ 1876-81 
ਵਿਚ 1 1੧009! (180 ਲਗਨ ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਰਤਾਂ 


ਛਪਵਾਈਆਂ। 


੭ 


<<--=- ==ਟ====<-=ਦਦ===ਦ === ਦਾਦ ਦਦ=ਦਦਦ-=₹੮੭੮੯""" 


`ਸੱਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਮਾਂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋੱ' ਵੱਡੀ ਖੁਬੀ _ ਰ 
ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ 





ਲਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ 

















43 


3 ਅਗਸਤ, 1898 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਸੋਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 422 ਰ੍ 


ਗਾਰਨੀਏ, ਟੋਨੀ : ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਸ ਮੋਢੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ 
ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 1869 ਨੂੰ ਲੀਓਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 


ਇਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਨਮੂਨੇ “0੬ /067672". 


ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਗਸਤੇ ਪਰੈਟ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਬਲਿਤ 


__ਕੈਕਰੀਟ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੀ। 


ਇੰਸੰ ਨੇ ਆਪਣੀ “270 9£ 8602 £700/2(1898-1904 ਛੱਪੀ 
1917) ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੈਦੀ ਕੀਤੀ ਹੈ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ.ਧ਼ਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋ' ਪੱਛਮ ਤਕ 
ਤੋਗ ਪਲਾਟਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੁਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਛਡਣਾ, 
ਪੈਦਲ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਉਚੇ ਫੁੱਟ-ਪਾਥ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉਤੇ 


ਬਾਗਬਾਨੀ ਆਦਿ ਹਰ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਹੈ। ੍ 


ਸੈਨ 1905 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲੀਓਨਜ਼ ਦਾ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੈਨ 1919 ਤਕ ਇਹ ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ 
ਉਤੇ ਲਗਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ “6//੬ 60760? ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 


ਵਾੜੇ (1908-24) ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੈਮ, 
ਸਟੇਡੀਅਮ (1913-16), 782 64002 80086 89009 
ਜਿਸ ਦੇ 22 ਮੰਡਪ ਜਾਂ ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਹਨ (1911-1927); ਦੀ 
ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ (1924) ਅਤੇ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਮਕਾਨ ਉਸਾਰੀ 
ਪ੍ਜੋਕਟ “766 00 86” 1920-35 ਆਦਿ ਹਨ। 


_ 1948 ਵਿਚ ਲਾ ਬੇਡਿਊਲੇ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਂ 
- ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 422' 


ਰਿ ਤਿਸ 16 ਫਰਵਰੀ, 


1803 ਨੂੰ ਮਾਰਸੇਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ 


ਨ __' ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1831 


ਤੋਂ 1841 ਤੀਕ ਏਟਯਐਨ ਡਿਪਟੀਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ 


ਨੂ ਇੰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਲੀਡਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ, 1842 ਵਿਚ ਯੂਰੀ 


ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਰਵਰੀ, 1848 ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ 


:.. ਬਾਅਦ ਇਹ ਦੂਜਾ ਗਣਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਸਥਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦਾ 


ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। ੨ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿੱਤ-ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ 


ਰਹ - ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਰਥਕ ਸੈਕਟ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦੁਆਰਾ 


_ ਵਾਯੂ ਕਰ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਇਕ 


ਚੈਗੀ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਸੈਨ 1864 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਇਹ ਦੂਜੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰ (1852-70) ਵੇਲੇ €6ਗ% 
1੦੬9680 ਵਿਚ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਲੀਡਰ ਸੀ ਅਤੇ 


`ਪਰੂਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇਸ ਨੇ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਸਤੋਬਰ, 
__ 1870 ਵਿਚ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 
_ਅਸਥਾਈ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1871 ਵਿਚ ਇਹ ਨਵੀਂ 


ਏਟਯਐਨ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਚਾਰਲਸ ਦਸਵੇਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੈਨ 1830 ਦੇ 


ਹੁ ੨੫੯ 
31-ਅਕਤੂਬਰ, 1878 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਰੋ ੍ 


ਹ. ਖੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1150 


ਗਾਰਨੀਯੇ, ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ : ਇਹ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫ਼ੌਜ 
ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਕੋਗ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਹਿਣ ਦੀ 
ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇਹ 25 ਜੁਲਾਈ, 1839 ਨੂੰ ਸੇਂਟ-ਏਟਾਈਐਨ ਵਿਖੇ 
ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਲੋਂ ਕੋਚੀਨ ਚੀਨ (ਦੱਖਣੀ ਵੀਅਤਨਾਮ) ਨੂੰ 
ਜਿੱਤਣ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ 1862 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਈਗਾਨ 
ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ` 
ਸਲਾਹ ਤੇ ਸੈਕੋਗ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਜੂਨ . 
1868 ਵਿਚ ਯੋਗਸੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਇਸ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ 
ਕੈਢੇ' ਤੇ ਸਾਈਗਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ 
੧0੧ ੩੬੯ 07 ਏਸ[ਗ0੩0041 ੬॥ 1000-6101%' (1866-68) ਨਾਂ 
ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ। ਸੈਨ 
1870-71 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। 
ਸੋਨ 1872 ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਪਸ ਚੀਨ ਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ 


-ਅੱਪਰ ਯੋਗਸੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। 21 ਦਸੈਬਰ, 1873 ਨੂੰ 


ਇਹ ਟੋਨਕਿਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹੈਨੌਈ ਵਿਖੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1149 ; ਐਨ. ਸ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 422 
ਸਿਲੀਕੇਟ ਖਣਿਜਾਂ ਲਈ ਫਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਅ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ' 
ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਲਾਤੀਨੀ “%0੧0॥॥ ? ਪ੍ਰਾਮਿਗ੍ਰੇਨਟ (ਅਨਾਰ ਦਾ,ਫਲ 
ਜਾਂ ਬੂਟਾ) ਤੋਂ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਲ ਮਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਗਾਰਨੈੱਟ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਦੇ ਕਦੇ 


ਕੁਝ ਅਗਨੀ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੈਗ ਕਾਲਾ 
ਜਾਂ ਲਾਲ ਭਾਹ ਮਾਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਰੈਗਹੀਨ ਵੀ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਦਰਮਿਆਨੀ ਕੀਮਤ 
ਦੀਆਂ ਮਣੀਆਂ, ਘੜੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਨਗਾਂ ਅਤੇ ਰਗੜਾਈ ਕਰਨ 

ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ੍ ਦਿ 


` ਮਣੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਭ-ਮਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾਰਨੈਂਟਾਂ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮਿਸਰ ਤੋਂ` ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ` 


` ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਵਿਚ 19ਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਮਗਰਲੇ_ਭਾਗ ਵਿਚ 


ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਗਾਰਨੈੱਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 
ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗਜਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਚਲਿਤ 
ਸੀ। ਦੂਸਰੀਆਂ ਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਗਾਰਨੈੱਟਾਂ ਦਾ ਪਹਿਨਣਾ ਰਹੱਸਪੂਰਨ 
ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ- ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਨਣ ਨਾਲ 
ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਪੁਰਾਤਨ ਤੋਪਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ 
ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 

_ ਉਦਯੋਗਿਕ ਲਾਭ--ਗਾਰਨੈੱਟਾਂ ਦੀ ਕਠੌਰਤਾ `ਅਤੇ ਤੇਜ਼ 
ਫ਼ਰੈਕਚਰ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਵਰਤਣ-ਅੰਕ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚਾ ਵੀ ਹੋ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਗਾਰਨੈੱਟ ਪਿਘਲਣ ਤੇ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਪਘਟਿਤ 
ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੈਮਣ ਨਾਲ ਪਾਇਰਾਕਸੀਨ, ਐਨੋਰਥਾਈਟ, 
ਸਪਿਨਲ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਖਣਿਜ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਗਰਾਸੂਲੋਰਾਈਟ, 
ਨੀਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਫਿਊਜ ਹੇ ਹਨ। ਰਸ ਕਸਮਾਂ ਠੰਡਾ 
ਹੋਣ ਤੇ ਚੁਬਕੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ੧: 1147 








ਗਾਰਲੈਂਟ, ਹੈਨਰੀ 


ਤੀ ਦਾਈ 
ਫੜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਯਸੂਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
_ 1555 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਡਰਬੀਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ 
ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ । ਵਿਨਚੈਸਟਰ ਤੋ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ 


ਇਸ ਨੇ ਲੋਡਨ ਵਿਖੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਆਰੰਭ 


ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲੀ ਪਰ 20 
`ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਜਾ 
ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 
` ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ` 
ਬਦਲ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ 


ਰ _ਹੈਨਰੀ ਗਾਰਨੈੱਟ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
“'ਉਪਰੈਤ ਇਸਨੂੰ ਉਸੇ.ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਸੈਨ 1586 ਵਿਚ ਇਹ ਗਾਰਨੈੱਟ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਦੀ 
ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਰਤ ਆਇਆ ਅਤੇ 1587 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਉਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿਤਾ 
ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਹ 1606 ਤਕ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਪ੍ਬੈਧ 
_ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 


_ ਸੈਨ 1605 ਵਿਚ “ਗੈਨ-ਪਾਉਡਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼' ਕੇਸ ਵਿਚ ਨਾਂ ਆ 


ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈਨਰੀ ਗਾਰਨੈੱਟ ਢਹਿੰਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਆਉਣਾ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੀਂ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ 


ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ 


ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਵੀ ਪੂਰੀ 
- _ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ 
_ਉਸ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਜਾਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ 
ਠੌਸ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੈਤ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇਂ 
` ਬਿਆਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਜ਼ਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਦੇਖੇ 
ਜਾਣ ਸਬੈਧੀ ਇਕਬਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ'ਦਸਿਆਂ ਕਿ 
ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਲੀਡਰ ਰਾਬਰਟ ਕੇਸਸਬਾਈ ਨੇ ਇਸ ਕੋਲੋਂ ਕੈਥੋਲਿਕਵਾਦ 
ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 
_ ਕਸੂਰਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਕਸੂਰ ਵੀ ਲਪੇਟੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਗਾਰਨੈੱਟ ਨੇ 
_ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਰਨੈੱਟ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਸਦਿਆਂ ਇਸ 
___ ਗੱਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ 
__ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝ ਸਕਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਵਿਉਂਤ ਦੀ 
ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਬਾਲ 
ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਇਸ ਲੋਈ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਨਾ 
ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਿਹਾ। 


“ਗੈਨ-ਪਾਊਡਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼” ਦੀ ਮਿਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ 


1 ਮਲ ਲਤ ਇਤਿ 





ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਤੈਬਰ, 1605 ਵਿਚ ਉਹ ਕੁਝ ਕੁ ਸਾਜ਼ਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ 


'ਕੈਥੋਲਿਕ ਮਤ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਆਰੈਭ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ 


ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ 


ਕੱਟਨ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਜ਼ਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ____ 


- ਬਿਲਡਿੰਗ ਤਬਾਂਹ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪਕਾਇਆ 


ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਅਤੇ 
ਸਾਜ਼ਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਿਆਂ ਹੀ ਗਾਰਨੈੱਟ ਨੇ 
-ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਕਸੂਰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਚਿੱਠੀ 


ਹੀ ਇਕ ਖੋਜ ਪਾਰਟੀ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰ੍ 


ਕੂ `ਗਾਰਨੈੱਟ ਆਖਰ ਤੱਕ 'ਗੈਨ ਪਾਊਡਰ ਸਾਜ਼ਸ਼” ਦੇ ਪੂਰਵ 

ਰ੍ ਗਿਆਤ ਸਬੈਧੀ ਮੁਨਕਰ ਰਿਹਾ। ਮਾਰਚ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ੀਆਂ . 
ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੈਧਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਤਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਸਫ਼ਾਈ ਪੇਸ਼ _` 
`ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ,ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਸ 


ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। _ 
ਅੰਤ 3 ਮਈ, 1606 ਨੂੰ ਗਾਰਨੈਂਟ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 
_ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿਰਿ. 9 : 1148 ਰ੍ ਰ੍ 

__`ਗਾਰਨੈੱਟ; ਰਿਚਰਡ : ਇਹ ਇਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ ਤੇ 

ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਰਨੈੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 


ਜਨਮ 27 ਫਰਵਰੀ, 1835 ਨੂੰ ਸਟੈਫਰਡਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਲਿਚਫ਼ੀਲਡ'_! 


ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1899 ਵਿਚ ਆਪਣੇ 


ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ 25 ਸਾਲ ਦੀ.ਤਿਆਰੀ 


ਹੀ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਆਪ ਭਗੌੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਨਵਰੀ, 1606 ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰ੍ ਰ 
2 ਸਾਜ਼ਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਗਾਰਨੈਟ ਦਾ ਨਾਂ ਲਏ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ 


ਮਗਰੋਂ 1905 ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਜਨਰਲ ਕੈਟਾਲਾਗ 1 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਮਿਲਟਨ, ਕਾਰਲਾਈਲ, ਐਮਰਸਨ; . ' 
ਜੀਵਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿੱਖੇ। ਗਲਪ ਦੇ , -!; 


ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਦੀ 
ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਆਫ਼ ਦੀ ਗਾਡਜ਼ ਐਂਡ ਅਦਰ'` ਟੇਲਜ਼” (1888) 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਦਵਤਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ - ਸਿ 4." 
ਸੀ ਸਿ "ਤੱਕ 
ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। _ _ 
`___ 13 ਅਧ੍ਰੈਲ, 1906 ਨੂੰ ਲੋਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਸੌਤ.ਹੋ ਗਈ। 


___ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1149 ; ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 422 - ` 


ਰ ਗਾਰਨੋ-ਅਲਟਾਈ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਆੱਬਲਸਤ : ਤੁਸੀ, ੍ 
ਸੋਵੀਅਤ ਸੈਘੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ (ਸਾਬਕਾ) ਦੇ _ਦੱਖਣੀ 
ਸਾਇਬੇਰੀਆਈ ਖੰਡ ਵਿਚ ਅਲਟਾਈ ਕਰਾਇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧਕੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। 





ਇਥੋਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 92,600 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (35, 750 ਵ. ਮੀਲ) ._ 


ਅਤੇ ਵਸੋਂ 196,000 (1991) ਹੈ। ਗਾਰਨੋ-ਅਲਟਿਸਕ ਆੱਬਲਸਤ 
ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸੈਨ 1948 ਤੀਕ ਇਸ ,ਨੂੰ ਆਇਰਟ 
ਖੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਆਟਾਨੋਮਸ ਆੱਬਲਸਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1991 . ਰ੍ 
__ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ 1992 ਵਿਚ _ 


ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਲਟਾਂਈ ਗਣਰਾਜ ਰਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਉੱਗੜ-ਦੁੱਗੜ ਚੋਟੀਆਂ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਜੇਗਲ ਹਨ। 








ਵਧੇਰੇ ਇਲਾਕਾ ਐਲਟਾਈ ਪਹਾੜ ਨੇ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ' ਦੇ 
ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ਾ ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 


45 


ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਕੋਯਾ ਸ਼ਾਹਰਾਹ` ਦੇ ਰਸਤਿਉਂ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ।. 


ਇਲਾਕਾ. ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ 


ਇੰ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸੋਂ ਰੂਸੀਆਂ 





ਰੀ 1831 


ਹੇ 
੧ 
੧ 
] 
ਹੱ 
ਕੁ 
੭ 
੧ 
] 
ਸਉ 
ਹੋ 
:$ 
ਮਿ 
ਸਿ 
ਹੈ 
$. 
ਹੋ 
1 
ਹਨ 
1 
3 


ਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਕੋਲ. ਐਨ. 8 : 588 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 589 


`ਗਾਰਫ਼ੀਲਡ, ਜੇਮਜ਼ : ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਸ 


ਨੂੰ 
ਉਹਾਈਓ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਈਆਰੋਗਾ ਕਾਊਂਟੀ ਵਿਚ ਆਰੈਂਜ ਦੇ 


ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1833 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 


ਨਜ਼ੇਦੀਕ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਸੈਨ 1856 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 


` ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀ. ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 
`_ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਟੀਚਰ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ 


ਲਈ ਇਹ ਗਿਰਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਆਜ਼ਾਦ ਅਸੂਲਾਂ 
ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਨਵੇਂ' ਸਿਰਿਉਂ' ਸੈਗਠਿਤ ਕੀਤੀ 


_ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਹਿਮਾਇਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ 


ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਸੈਨ 1859 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਹ 


_ਉਹਾਈਓ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਧਾਨ` ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਜੋਂ 


ਕੋਲੰਬਸ ਵਿਖੇ ਗਿਆ ਪਰ ਖ਼ਾਨਾਜੈਗੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਸਿਆਸੀ 
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1861 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 42ਵੀਂ 


` _ ਉਹਾਈਓ ਵਲੰਟੀਅਰ ਇਨਫ਼ੈਨਟਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ 


`__ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਰਨੈਲ ਬਣਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1862 ਵਿਚ.ਇਸ 


_ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ 


1880 ਤੀਕ ਇਸੇ ਸਦਨ ਦੇ 


ਨੇ ਕੰਬਰਲੈਂਡ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਲੋ ਵਿਖੇ ਲੜਾਈ 


ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ __ 
ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 


-_ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਤੋਬਰ 1863 ਵਿਚ ਚਿਕਾਮਾਗਾ ਵਲੰਟੀਅਰ ਫ਼ੌਜ ਦਾ . 
- ' ਮੇਜਰ ਜਰਨਲ ਬਣਿਆ। __ 


ਸੈਨ 1862 ਵਿਚ਼ 


ਚੁਣਿਆ _ਗਿਆ ਅਤੇ 


`__ 1880. ਵਿਚ _ਉਹਾਈਓ_ 
_ਵਿਧਾਨ-ਮੰਡਲ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 


ਹਾਊਸ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ 





ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ 


- ਰਵੀ ਰਤ 
_ਗਾਰਫ਼ੀਲਡ 36ਵੇਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਮਤਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ 


ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਹੁਦਾ ਸੈਭਾਲਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ 2 
ਜੁਲਾਈ, 1881 ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੇ ਇਕ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। 


_ ਲਈਂ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਇਸੇ 


ਗਾਰਲਾਫਕਾ ., 


19 ਸਤੈਬਰ,.1881. ਨੂੰ ਐਲਬਰਾਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 417 


_ਗਾਰਬੋ, ਗਰੇਟਾ : ਇਹ ਸਵੀਡਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਿਲਮ 
ਐਕਟਰੈਸ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਂ ਗਰੇਟਾ ਲੋਵਿਸਾ ਗਸਟਾਫ਼ਸਨ ਸੀ। 
ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਸਤੰਬਰ, 1905 ਨੂੰ ਸਟਾੱਕਹੋਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਹ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ । ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ 
ਨਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਲੱਗੀ ਫਿਰ ਇਕ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਟੋਰ ਵਿਚ 
ਕਲਰਕ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੇ 'ਮਾੱਡਲ” ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 

; ਸੈਨ 1922 ਵਿਚ ਨਾਦ 
ਇਸ ਨੇ “ਪੀਟਰ ਦੀ . 
ਟਰੈਪ” ਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ. 
ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ । 
ਸੈਨ 1922 ਤੋਂ 1924 
ਤੱਕ _ ਇਹ _ ਰਾਇਲ 
ਰਹੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ _ 
ਇਹ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ 
ਉੱਘੇ ਫ਼ਿਲਮ ਡਾਇਰੈ- 
ਕਟਰ ਮੋਰਿਟਜ਼ ਸਟਿੱਲਰ` 
ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ 
ਨੂੰ “ਦੀ ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ` 
ਗੋਸਟਾ ਬਰਲਿੰਗ” 


ਗਰੇਟਾ ਗਾਰਬੋ 


(1924) ਵਿਚ ਉੱਘਾ ਰੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਟੇਜੀ ਨਾਂ ਗਰੇਟਾ 
ਗਾਰਬੋ ਰੱਖਿਆ।ਸੈਨ 1925 ਵਿਚ ਇਹ ਸਟਿੱਲਰ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ . 
ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ 24 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਕੈਮ 


ਕੀਤਾ। ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਪੜਚੋਲੀਏ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੋਸਾ 
ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿੰਨੀ ਇਹ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੀਨ ਸੀ ਉੱਨੀ ਹੀ ਇਹ 


ਖ਼ੂਬਸੂੱਰਤ ਵੀ ਸੀ। 36 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਲਾਈਨ ` 


ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਚ ਨਿਵੇਕਲਿਆਂ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। 
ਸੈਨ 1954 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਾ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਅਦਾਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਐਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਹ. ਪ.-ਐੱ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 411 


ਰ ਗਾਰਲਾਫਕਾ (€69196੬੩) ? 
ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ (ਸੋ. ਸੈਘ) ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ 


ਰ੍ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਡੋਨੇਟਸ ਬੇਸਿਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 


ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਨਾਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਸ ਉਤੇ ਕਈ 
ਮਹੀਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ।ਸੈਨ 1867 ਵਿਚ ਇਹ ਖਾਣ-ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ 
ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਜੋਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1932 ਵਿਚ 
ਇਹ ਇਕ ਨਗਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕੋਲੇ 
ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਰਸਾਇਣਿਕ 
ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਗਾਰਲਾਫਕਾ ਰੇਲਾਂ 
ਰਾਹੀਂ ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

` .ਆਬਾਦੀ-337,000 (1991 ਅੰਦਾ.) . 

ਰ੍‌ 485 18 ਉ. ਵਿਥ; 385 03' ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: ਆ _ 588; ਐਨ. ਬਿ. 

ਮਾ.4: 632 _ :੍ 





ਨਰ 


























ਦਾ ਲੇਖਕ ਸੀ ਜੋ ਸਵੈਜੀਵਨੀ “ਮਿਡਲ ਬਾੱਰਡਰ” 
ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ `!3 ਸਤੋਬਰ, 1860 ਨੂੰ 
` ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ` ਵਿਚ -ਵੈੱਸਟ ਸੇਲਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸਾਹਿਤਿਕ 
ਜੀਵਨ ਆਰੈਭ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਬੋਸਟਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ 
ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ .ਦੀ` ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵਿਦਰੋਹ ਪੂਰਨ ਢੈਗ ਨਾਲ 
ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। 

“ਮੇਨ ਟੈਵਲਡ ਰਡਜ਼ (1891), 'ਪੇਰੇ ਫੋਕ` 
ਅਤੇ 'ਵੇਂ-ਸਾਈਡ ਕਰਨਾਸ਼ਿੱਪ” ਰ 
(1897) ਇਸ ਦੇ ਕਹਾਣੀ _ 
ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਅਤੇ 'ਰੋਜ਼ ਆਫ . 
ਡੱਚਰਜ਼ _ ਕੁਲੀ” _(1895' 
ਪਿਆ। ਰੈੱਡ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਬਾਰ 
ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ .“ਦੀ ਬੁੱਕ 
'ਆੱਫ਼ - ਦੀ '._ ਅਸੈਰੀਕਨ 
ਇੰਡੀਅਨਜ਼'__ਛਪੀ। 0 
1817 ਵਿਚ ਲਿਖੀ 'ਏ 
ਆ 
ਇਸ ਦੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਹੈ. ਜੋ ` 
ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। 'ਏ ਡਾੱਟਰ ਹੈਮਲਿਨ ਗਾਰਲੈਂਡ 
ਆੱਫ਼_ਦੀ ਮਿਡਲ ਬਾੱਰਡਰ” ਰ ਰ੍ 
(1921) ਅਤੇ 'ਟ੍ਰੈਲ ਮੇਕਰ ਆੱਫ਼ ਦੀ ਮਿਡਲ _ਬਾੱਰਡਰ” 


18930 





46. 


ਵਿਜ਼ਰਡ ਆੱਫ਼ ਓਜ਼' 


(1926) ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਘੱਟ ਸਫ਼ਲ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ - 


ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ' “ਰੋਡਸਾਈਡ ਮੀਟਿੰਗਜ਼ ਆੱਫ਼ ਏ ਲਿਟਰੇਰੀ ਨੋਮੈਡ ਨ 
` (1930) ਪੁਸਤਕ ਛਪਵਾਈ।. ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 4 ਮਾਰਚ, 1940 
ਨੂੰ ਹੋਈ। ਰ੍ ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 


ਗਾਰਲੈੱਡ, ਜਾਨ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਵਿਆਕਰਣ 
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਕਵੀ ,ਦਾ ਜਨਮ_ 1180 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਨ ਲਈ 1202 ਈ. ਵਿਚ 
ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ 1229 ਈ. ਤੱਕ 
ਉਥੇ _ਰਿਹਾ। ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ _ਦੀ 
ਰ੍ ਟਲੂਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ-ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਰਤ 
ਆਇਆ। _ 

ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਨ ਨਾਦ ਆਊਟ 
ਲਾਈਨ ਅਤੇ 'ਬੁੱਕ ਆਨ ਕਨਸਟ੍ਕਸ਼ਨ” ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਕਰਣ 


ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ` 


ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, “ਆਨ ਦੀ ਟ੍ਰਾਈਅੰਫਸ ਆੱਫ਼ ਦੀ ਚਰਚ” 
ਅਤੇ 'ਬ੍ਰਾਈਡਲ ਸਾਂਗ ਆੱਫ਼ ਦੀ ਬਲੈਸਡ, ਵਰਜਿਨ ਮੈਰੀ” ਬਹੁਤ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ'ਸਦਾਚਾਰਕ ਲੋਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਕੋਲੇਰੀਅਮ 
ਮੋਰੇਲ” 1927 ਈ. ਵਿਚ ਐੱਲ. ਜੇ. ਪੀਟੋ ਨੇ ਸੈਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
ਸੈਨ 1772 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ. 4 : 419 


ਗਾਰਲੈਂਡ, ਐਡੀ ਸੈਗੀਤ ਨਿਰਤ-ਨਾਟ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 
ਦੀ ਇਸ ਅਤਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਜਨ, 1922 


ਨੂੰ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮਿਨੀਸੋਟਾ ਸਟੇਟ ਦੇ ਗੈਂਡ ਰੈਪਿਡਜ਼ 


ਵਧੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਰਿੱਧੀ ਪਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ। 


ਸਦ 


ਆਈ। ਸੈਨ 1936 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਨਿੱਕੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਐਵਰੀ. ਸੰਡੇ” 
ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ 


੬%<= ੨੨੬ ₹ 


ਥਾਰੋਧ੍ਰੈਡੱਜ਼ ਡੋਟ 


“ਬ੍ਰਾਡਵੇ ਮੈਲੋਡੀ ਆੱਫ਼ 1938" (1937), 
ਕਰਾਈ” (1937), ), ਲਵ ਫਾਈਂਡਜ਼ ਐਂਡੀ ਹਾਰਡੀ' (1938) ਬੇਬਜ 
ਇਨ ਆਰਮਜ਼” (1939), 'ਬੇਬਜ਼ ਆਨ ਬ੍ਰਾਡਵੇ' (1941), ਏਂ 


ਸਟਾਰ` ਇਜ਼ ਬਾੱਰਨ” (1954) 'ਜੱਜਸੈਂਟ ਐਟ ਨਿੰਊਰਮਬਰਗ” _ ! 
(1961) ਅਤੇ 'ਏ ਚਾਈਲਡ ਇਜ਼ ਵੇਟਿੰਗ” (1963) ਇਸ ਦੀਆਂ 


ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਹਨ/ 
ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪੁੰਦਰਾਂ 'ਸਾਲ` ਬੰੜੋ` ਦੱਖ 


ਵਿਚ ਬੀ੍‌ਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਵ੍ਰਾਰ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਦੀ 


ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 
ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕੇ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 


ਤੇ ਸਣੇਜ ਤੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਟਿਕਟ-ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮਾਤ ਪੈ . 


ਗਏ।. 


22 ਜੂਨ, 1969 ਨ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਰੇ ਨ, 
`. ਚਂ ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ..4.: 420 


ਗਾਰਾਸਾਂਨਿਨ ਇਲੀਆ ਹਨ ਰੀ ਦੇ 
ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਨੀਤੀਵਾਨ,,. ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ 
ਜਨਮ. 28 ਜਨਵਰੀ, 1812 ਨੂੰ ਗਾਰਾਆਸ਼ੀ 


`ਯੂਰੋਸਲਾਵੀਆ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ 


ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1834 ਵਿਚ _ਇਹ _ 


ਕਸਟਮਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1837 ਵਿਚ ਇਹ ਨਵੀਂ ਫੌਜ ਦਾ 


ਕਰਨੈਲ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1839 ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੀਲੋਸ਼ , 


ਆਂਬਰੈ੍‌ਨੋਵਿਚ ਦੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵੀ 
ਜਲਾਵਤਨ ਹੋ ਗਿਆ ਪੁਰ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਮਾਈਕਲ ਆੱਬਰੈਨੋਵਿਚ 
ਕਾਰਾਜਾਰਜਵਿਚ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸਰਮਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 





(ਹੁਣ . 




















ਇਸ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 1843.ਈ. ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿ ਸਕੱਤਰ, 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ 1852 ਈਂ. ਵਿਚ ਬਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਇਆ 
ਗਿਆ। ਰੂਸੀਆਂ ਦੇ __ਦਬਾਉ ਅਧੀਨ 1852 'ਈ.- ਵਿਚ 
ਅਲੈੱਗਜੈਂਡਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
; ` ਸੈਨ 1858 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ? 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਅਲੈੱਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦੇ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ' 
'ਦਾ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ ਪਰ ਮੀਲੋਸ਼ ਆੱਬਰੈਨੋਵਿਚ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ 
ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਲੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। 
! ` 'ਵਿਚ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ _ 1861ਈ. ਵਿਚ 
ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿੰਸ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਕਜ਼ਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 'ਕਰਨ ਤੋਂ 
- ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇਣ ਕਾਰਨ 1867 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ -ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ 
ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1868 ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਛੱਡ 
_ਰਿਆ। 

ਪਹਿਲੀਂ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਡਰੀ ਦੇ ਅਹੁੰਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ 
ਸਰਬੀਆ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ: ਰੀਤੀ--ਰਿਵਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ 
: _ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸੈਸਥਾਵਾਂ, ਚੰਗੀ 


ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ 1856 ਈ. ਦੀ ` 


('-_ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗਾਰਾਸਾਨਿਨ ਦੇ ਹੀਂ ਸਿਰ ਬੱਝਾ। 
੍ ਆਪਣੀ ਦੂਸਰੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੋ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਰੀ 
ਰੱਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦੱਖਣੀ ਸਲਾਵ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਰਬੀਆ ਦੀ 


`- ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ 


ਮਾਨਟੀਨੀਗਰੋ ਨਾਲ, 1867 ਈ. ਵਿਚ ਯੂਨਾਨ ਨਾਲ ਅਤੇ 1868 


ਰ੍ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਬਾਂਜ਼ਨੀਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਅਲਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਬੀਆਂ ਨਾਲ 
ਮਿਤੀ ਰਤ ਦਿ ਹਿਤ 1872 ਨੂੰ ਬੈਲਗਰੇਡ 
ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 1136: ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 411 


`ਗਾਰਾੱਠ : ਇਹ_ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ _ 


ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਦੇਸ਼ੀ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਸਿਸੇਟਮ 
`ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੇਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪਿਰੀਨੀਜ਼ ਵਿਚੋਂ 
ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਰਾਂਡ ਨਾਂ ਦੀ ਐਂਸਚੁਰੀ` ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਧ 
ਮਹਾਂਸਾਂਗਰ ਵਿਚ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਗਾਰਾੱਨ ਦਰਿਆ 575 ਕਿ. ਮੀ. 
ਲੈਬਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸਪੇਨ ਦੇ ਐਰਾਗਾੱਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ - 
ਮਾਲਾਡੇਟਾ ਮੈਸਿਫ (ਪਰਬਤੀ ਪੁੰਜ) ਵਿਚ ਵਗਦੀਆਂ ਦੋ ਸਹਾਇਕ 
ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ_ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 
_3000 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਾਕਿਆ _ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ 48 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ 
_ ਸਪੇਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ 
'- ਕੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਡੂੰਘੀ ਘਾਟੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਘਦਾ ਹੋਇਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 
ਰ੍ 580 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਪਾਂਟ-ਡੂ-ਰਾਈ ਦੇ ਤੰਗ ਦੱਰੇ ` 
ਰਾਹੀਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂਦਾਨ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ 
ਪਟੀਟ ਪਿਰੀਨੀਜ਼ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਲੈਬੀ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਰਾੱਨ ਨੂੰ ਲਾਨ ਐਮੇਜਨ (0870000ਛ288) ਦੀ ਪਥਰੀਲੀ 
ਪਠਾਰ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਘੁੰਮ ਕੇ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਰੈਨੀ 
ਤਲਹੱਟੀਆਂ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਟੂਲੂਜ਼ ਵੱਲ ਵਗਦਿਆਂ 


ਇਕ ਹੋਰ ਆਰਯੇਜ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਨੀ ਦਰਿਆ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਟੂਲੂਜ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦੀ' ਦਿਸ਼ਾ ` 
ਵਿਚ ਬੋਰਡਾ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਮੁਹਾਣੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਦਾ ਹੈ। 
ਕਾਸਟੈਟਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸ ਦਾ`ਪਾਣੀ ਕੋਈ 12 ਮੀ. (40 ਫੁੱਟ) 
ਤੱਕ ਚੋੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਰਾੱਨ ਦਰਿਆ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਪੱਧਰੀ 
ਖਾਈ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੌਢੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਲੋਟ ਸਹਾਇਕ _ 
ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੇਵ, ਜ਼ੇਅਰ ਅਤੇ ਬੇਸ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ 
ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੈਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਰਡਾ ਤੋਂ 54 ਕਿ. ਮੀ. 
(34 ਮੀਲ) ਉਪਰ ਟੂਲੂਜ਼ ਅਤੇ ਕਾਸਟੈਟਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸੈਨ 1856 ਤੋਂ 
'ਗਾਰਾੱਨ ਲੈਟਰਲ” ਨਹਿਰ ਦੀ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਨਤੀ 
ਹੋਈ ਹੈ। 


ਕਾਸਟੈਟਸ ਤੋਂ' ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ 'ਾਰਾਨ' ਦਾ ਪਾੜ ਕਾਫ਼ੀ ਚੌੜਾ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ .ਬੋਰਡਾ ਦੇ ਸਥਾਨ` ਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਵਪਾਰਕ 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲਗਭਗ 
550 ਮੀ. (600 ਗਜ਼) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ' ਅਗਾਂਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
ਜਾਂਦਿਆਂ ਡਾੱਰਡਾੱਨੀ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਰਾਂਡ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਐਸਚੁਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੈਗਮ 
ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਗ਼ ਗਾਰਾੱਨ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇ 
ਸਾਰੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉਪਰ ਵੀ ਫ਼ੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਿਰੀਨੀਜ਼ ਤੋਂ ਇਹ 
ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਪਜਾਊ ਭੂਮੀ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 
1960 ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੱਪਰ ਗਾਗਾੱਨ ਅਤੇ ਇਸ_ਦੀਆਂ_ਪਿਰਾੱਨੀ 
- ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਾਈਡੋਇਲੈਕਟ੍ਿਕ ਪਾਵਰ ਦੇ ਵਸੀਲਿਆਂ 
ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਰੂਗਰਮੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ 


ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਣ 


ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿਰੈਨੀ ਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਈ। ਰ੍‌੍ 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. $ : 1150: ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 425 ੍ 


ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜਨਵਰੀ, 1893 ਨੂੰ ਬਾਵੇਰੀਆ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ੈਨਹਾਈਮ 


ਵਿਖੇ. ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1912 ਵਿਚ'ਇਹ ਪਿਆਦਾ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਲਫ਼ਟੈਨ 
ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਪੱਛੇਮੀ ਸਰਹੱਦ 
ਉੱਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਸਕੁਐਡਰਨ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਵੈਬਰ ਵਿਚ _ 
_ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਇਹ ਸਵੀਡਨ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਇਸਨੇ ਇਕ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾ ਕੈਪਨੀ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। 
ਜਰਮਨੀ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ 1928 ਈ. ਨੂੰ ਸੈਸਦ ਦਾ 
ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1932 ਈ. ਵਿਚ ਇੰਸ ਦਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ 
ਬਣਿਆ। 30 ਜਨਵਰੀ 1933 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਹਿਟਲਰ ਚਾਂਸਲੱਰ ਬਣਿਆ 
ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਮਹਿਕਮਾ 
ਮੰਤਰੀ ਲੈ ਲਿਆ। ਪਰੂਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਗਿਹ ਮੰਤਰੀ 
ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਗਸਤਾਪੋ (ਨਾਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਸਮੇਂ ਦੀ 
ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਖੁਫ਼ੀਆ ਪੁਲਿਸ) ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿੱਲੇ 
ਨਜ਼ਰਬੈਦੀ ਕੈਂਪਾਂ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਹਵਾਂਬਾਜ਼ੀ ਮੰਤਰੀ 
ਬਣਨ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਨਾਜ਼ੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੈਨਾ 

















__ਬਣਾਇਆ। ਸੈਨ 1936 ਵਿਚ ਇਹ ਚਾਰ-ਸਾਲਾ ਪਲਾਨ ਦਾ 
ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ ਅਤੇ ਨਵੈਬਰ 1937 ਤੋ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ 


` .ਰਾਈਕ ਦਾ ਡਿਕਟੇਟਰ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1939. ਵਿਚ ' ਜਰਮਨ 


ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਟਰ ਜਰਮਨ 


ਰਾਈਕ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੈਬਨਿਟ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 


`_ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਹ ਖੁਫ਼ੀਆ ਡੀਫੈਂਸ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ 
ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1940. ਵਿਚ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕ 
ਵਾਰਫ਼ੇਅਰ ਦਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਿਆ।- ਇਕ ਸਤੋਬਰ, 1939 ਨੂੰ 


ਗਾਰਿੰਗ ਦਾ ਹਿਟਲਰ ਤੋਂ' ਪ੍ਰਭਾਵ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆਂ ਅਤੇ 26 ਮਈ,'. 
1945 ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਬਕਰਟੈਸਗਾਡੈਂਨ ਦੌੜ ਗਿਆ। 8 ਮਈ ' 


ਨੂੰ ਸਾਲਜ਼ਬਰ੍ਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
` ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 

ਰ 20 ਨਵੰਬੋਰ' 1945 ਨੂੰ ਨੂਰਨਬਰਕ ਵਿਖੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 
ਵਾਰ ਕ੍ਾਈਮਜ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਅੱਗੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ 
ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ, 1946 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ 
ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ 
ਪਰ 16. ਅਕਤੂਬਰ, 1946 ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਕੋਈ ਦੋ 
ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ_ਇਸ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਕੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ 
_ ਲਈ। ਰਾ 

` ਰ. ਧੁ -ਐੈਨ. ਅਮੈ. 12 : 751 


_ਗਾਰੋ ਹਿਲਜ਼ ਇਹ- ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ` ਭਾਰਤ ਦੇ 
ਮੇਘਾਲਿਆ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿਲਾਂਗ 


` ਪਠਾਰ ਦਾ ਪੱਛਮੀ. ਸਿਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਮੇਘਾਲਿਆ ਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬੀ 


ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਗਾਰੋ ਹਿਲਜ਼ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ -ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਭਾਗ ਹਨੂ। ਇਸ 


ਦੀ ਉਚਾਈ 1400 ਮੀ. ਤੱਕ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ 


ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖੇਤਰ ਸੰਘਣੰ 
ਜੈਗਲਾਂ ਨਾਲ _`ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਾਰੋ ਪਹਾੜੀਆਂ` ਕਾਰਨ 
___ ਸੌ ਕਿ. ਮੀ. ਸਿੱਧਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਂ 


ਇਥੇ ਵਸਦੇ ਗਾਰੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ ਜੋ.ਆਸਾਮੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ _ 
`- ਬੋਡੋਂ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ 
ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗਾਰੋ ਲੋਕ ਚੈਗੇ ਮਛੇਰੇ ਹਨ। 


ਪੂਰਬੀ ਗਾਂਰੋ ਹਿਲਜ਼ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 2603 ਵ.ਕਿ.ਮੀ. _ 


ਅਤੇ ਆਬਾਂਦੀ' 188,830 (1991) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
_ਵਿਲੀਅਮਨਗਰ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਗਾਂਰੋ ਹਿਲਜ਼ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 
-5564 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 480 9100 (1991) ਹੈ।ਅਤੇ 
ਇਸ ਦੀ. ਰਾਜਧਾਂਨੀ ਤੁਰਾ` ਹੈ। ' ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਿਜੂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ 
ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। 


ਰ੍ _ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ! ਚੌਲ, 

,_ ਕਪਾਹ, ਸਾਲ, ਬਾਂਸ। ਅਤੇ ਲਾਖ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਪਜਾਂ ਹਨ। 

ਤੁ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕੋਲਾ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦਾ ਪੱਥਰ ਤੇ ਕੁਝ ਮਾਤਰਾ 
_ਵਿਚ ਪੈਟਰੋਲ-ਵੀ ਇਥੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


`_ਹ. ਪੁਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 130 . 
-ਗਾਰੋਫਾਲੋ, ਥੈੱਨਵੈਨੂਤੋ ਦੋ : ਵਿ 


ਜੇ ਤਿਸੀ ਜਾਂ ਤਿਸਿਉ' ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਪਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ 


ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਡੋਮੈਨਿਕੋ ਪੇਲੈਟੀ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ 


ਉੱਤੇ ਬੋਕਕਾਟਚੋ ਬੋਕਕਾਟਚੀਨੋ ਦਾ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਰੋਮ ਜਾਣ ਦਾ __ 
_ਬੜਾ' ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਛੱਤ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਇਸ ___ 
ਉਤੇ _ਉੱਤਰੀ ਇਟਲੀ ਦੇ ਆਂਦਰੀਆ ਮਾਂਟੇਗਨਾ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਨ 


“90 06811 50081" ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਸੈਨ 


1520. ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੈਫ਼ੇਐਲ ਅਤੇ ਮਾਈਕੈਲਐਂਜਲੋ ਦਾ ਰ੍ 


ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੀ। ਸੈਨ 1542 ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਗਏ' ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰ 


“ਬੈਪਟਿਸਟ ਟੇਕਿੰਗ ਲੀਵ ਆੱਫ਼ ਹਿਜ਼ ਫ਼ਾਦਰ” ਉਤੇ ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ _ ਵਿ ੨ ਰਿ 


ਦਾ ਅਸਰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। 
 ਹ.ਪੁ-ਐਲ. ਬਰਮਾ. 4; 423 


ਇਕ ਪਾਚੀਂਨ ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੋ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ 


ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ.ਤੇ ਗਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੋਲੋਬੋਂ ਤੋਂ 105 ਕਿ. 


ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅੜੇ-ਰੇਲ ਤੇ ਸੜਕ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੈਨ 1267 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਕਾ ਦੇ 


ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਗਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


14ਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਇਬਨਬਤੂਤਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਇਕ, ਛੋਟੇ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ ਦਾ 
ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਬੈਦਰਗਾਹ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀ । ਫਿਰ 


-- ਡੱਚਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਨਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਕਈ 
ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੈਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੈਨ 1869 


ਵਿਚ ਸੁਏਜ ਨਹਿਰ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕੁਝ ਪਹਿਲੇ 
ਨਾਲੋਂ ਘਟ ਗਈ। ਕੋਲੰਥੋ ਬੈਦਰਗਾਹ ਕਈ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ 


ਰਈ। 


`` ਕਲੱਬ ਦਾ ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਬੈਦਰਗਾਹਦੇ ਤੌਰ'ਤੇ 
ਵਿਕਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁੰਕਸਾਨ 


ਪਹੁੰਚਿਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕੋਲੇਬੋ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਜਹਾਜ਼ ਇਕੱਠੇ _ ਤਾ 
ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਜਹਾਜ਼ ਗਾਲ ਵੱਲ ਭੇਜੇ ਜਾਣੇ ਪਏ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਰਿ 


ਦਾ ਸਾਰਾਂ ਪ੍ਰਬੈਧੇ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕੌਂਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
_'_ ਆਬਾਦੀ-77,18341981) 
_ 062 02' “ਉ. ਵਿਥ; 807 13' ਪੂ. ਲੈਬ. 
_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 390 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਵਾਧੇ, ਜਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਕਈ 
ਅਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਧੇ ਭੌਤਿਕ 
ਜਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਨੁਕਸਾਂ ਕਾਰਨ ਮੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ (ਜਿਵੇਂ 
_ ਪਰਜੀਵੀ ਏਜੌਸੀਆਂ ਜਾਂ ਵਿਕੀਰਨ) ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ 


_ਮ੍ਯੋਗਾਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗ਼ਾਲਾਂ ਨੂੰ ` ਇੰ 
ਪਰਜੀਵ -ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਬੈਧ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ. 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ਼ _`_ 


_ ਸ਼ਬੈਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਾਸ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਵਾਇਰਸ, ਕਈ ਕਿਸਮ 


` ਦੀਆਂ ਉੱਲੀਆਂ, ਗੋਲ ਕਿਰਖ਼ ਜਾਂ ਨੈਮਾਟੋਡ, ਜੂੰਆਂ ਅਤੇ ਕੀਟ ਰਿ 


` ਆਦਿਂ। - 


ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ 
ਕੀਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਉਤੇਜਕਾਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ_ ਜੋ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ 


ਉ& -₹ ਰੇ ਨੂੰ 


- ਗਾਲ : ਨ ਉਹ ਸਾ 


` ਗਾਲ : ਓਹ ਦਿ 
ਵਾਧੇ ਜਾਂ ਅਤਿ-ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗਾਲ ਕਿਹਾ , 


ਬਰੀ ਵਨ ਇਹ ਲਗੀ ਰੋ ਛੱ 

















> 49 


`? '. ਵਧੇਰੇ ਵਾਧਾ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਤਾਂ 


` ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂਰਮੋਨਾਂ ਦੀ . 


_ ਕਿਰਿਆਂਤਮਕ`_ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ। 


ਪਰਜੀਵ, ਗਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਬਣਾਉਣਾ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਲ ਇਹ ਪੌਂਦੇ ਵਿਚ ਕੁਝ 
` ਗਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਰ੍ ਭੇਜ ਕੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵੈਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ, ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ 
ਰਸਾਇਣਕ ਉਤੇਜਨ ਪੌਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ 


ਜਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਜ ਇਹ ਪੋਂਦੇ ਦੇ 


ਸਾਧਾਰਨ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਕਦੀ-ਕਦਾਈਂ' ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਾਧਾਰਨ 
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵ੍ਰਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ 
ਕਿ ਪਰਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਕਢਿਆ ਗਿਆ ਮੈਟਾਬੋਲਾਈਟ, ਹਾਰਮੋਨ 
ਵਰਗਾਂ ਪਦਾਰਥ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੇ ਵਧਣ ਢੰਗ ਤੇ ਅਸਰ 


` ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮੀਜ਼ਬਾਨ ਸੈੱਲ ਦੇ ਰੇਗੂਲੇਟਰੀ ਮੈਕੇਨਿਜ਼ਮ ਨੂੰ 
_ ਅਸਥਾਈ ਜਾਂ ਸਥਾਈ ਤੌਰ.ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਉਹ ਵਧਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ 


ਪੈਂਦਾ ਕਰ ਸਕੇ। 


ਅਪ ਵਿਚ ਸੀਮਿਤ ਜਿਤ ਅਲ 
ਪੌਦਿਆਂ ਫਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਾਧਾਰਨਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬਹੁੰਤ ਵੈਨਗੀ 


; ___ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੀ 


। ___ ਹੈ। ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਗਾਲਾਂ ਤੋਂ 

! _` ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ 

ਪਰਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਨਿਰੈਤਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ 
ਹੈ। 

ਮੇ ਕੀਨੀ ਪੈਦੀ ਰੋਏ ਗਾਲ ਰਿ ਜੰਬਨੇਕੀ ਵੈ ਕਦੀ 

-`' ਵੀ ਪੌਦੇ ਵਾਸਤੇ ਘਾਤਕ ਨੰਹੀ' ਹੁੰਦੇ ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ 
__ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਬੋਝ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਲਾਂ 


`` ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।.ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 


ਅੰਤਮ ਆਕਾਰ ਬੀਮਾਰ ਹੋਏ ਤੌਤੂ ਵਿਚ ਪਰਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 


ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬੀਮਾਰੀ 


ਗੋਭੀ ਦੀ. ਕਲਬਰੁਟ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਕਰੁਸੀਫ਼ਰੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ 


:. ` ਸਬਜ਼ੀਆਂ ` ਨੂੰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ `ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 'ਇਕ “ਉੱਲੀ 
:_ __ €9%600606076 27665£4੬7 ਦੁਆਰਾ ਫ਼ੈਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ' ਬਹੁਤ 
`_. ਘਾਤਕ ਹੈਂ ਪਰ ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਗਾਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਗੋਭੀ 


ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 


`?. ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਇਕ ਪਿੰਡਲੀ ਜਾਂ ਕਲੱਬ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ. ਵਾਧਾ ਇਕ ਆਕਿਰਤੀ ਇਕਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ 
- __ ਇਕਹਿਰੀ ਮੁਢਲੀ ਲਾਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵੇਰ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ 
`_ਵੱਧ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੋਜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ,ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਹ ਇਕਹਿਰੀ ਲਾਂਗ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਢੇਗੀ ਜਿਹੀ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ 
ਖ਼ੁਰਾਕ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਦੇ ਦਾ ਵਾਧਾ 


` ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ . 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਗ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੌਦੇ ਪਕੱਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ : 


ਹਨ ।- ਇਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਬੀਮਾਰੀ ਰੂਟ-ਨਾੱਟ ਹੈ ਜੋ 
ਨੈਮਾਟੋਡ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਤੀਆਂ 
ਮੀਲੋਡੋਗਾਇਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ 


ਰਾ , ਕਾਬੇਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਕਈਂ ਜਗਲੀ ਪਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ 


__ ਰਕਸਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 


_ਸੀਡਾਰ-ਐਪਲ ਰਸਟ ਦੇ ਨਾਂ 
_ਨਾਲੋ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 


. ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਆਰ ਦੇ 


`ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਲਾਂ ਦੀ 
ਕਿਰਿਆਤਮਕ.ਤੌਰ ਤੇ ਬੀਮਾ- 


'ਹੈ, ਲਾਲ ਦਿਆਰ ਦੇ` ਪੱਤਿਆਂ 
'ਮੀਜ਼ਬਾਨ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ` 


ਗਾਲ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ-ਕਈ 


ਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ 
ਕਿਉਂਕਿ -ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਫ਼ੈਲਾਅ 
ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ_ ਹਿੱਸਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਬੀਮਾਰੀ ਜੋ 


ਇਕ ਉੱਲੀ (639009030707- 
9790700717277 977੬7- 
96006) ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ 


ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ . 


ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੈੱਲ ਭੂਰੇ 
ਰੈਗ ਦੇ ਗਾਲ ਵਿਚ ਬਦਲ 


_ਸੇਬ 'ਸੀਡਾਰ ਐਪਲਜ਼” ਕਿਹਾ 


ਜਦ ਹੈ। ਇਹ ਗਲ ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਮਚ ਨਹੀ ਤੀ 
ਬਹਾਰ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਇਹ ਆਕਾਰ_ਵਿਝ- ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ 


ਕੰਢੇ ਰਿਸਾਉਂਦੇ-ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੋ ਸੈੱਲੇ 
ਉੱਲੀਆਂ ਦੇ ਸਧੇਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੈਢਿਆਂ ਉਪਰ ਉੱਗ 


੦੦ ੨੩ 3੩੯%<੨£ .5੩ 


ਫ਼ਿਲਾਮੈਂਟ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰ ਹੋਰ ਸਪੋਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਢਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 


ਸਪੋਰਿਡੀਆ ਹਵਾ ਦੇ ਜੋਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੇਬ 
ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਫ਼ਲਾਂ ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਜੇਕਰ ਜਲਵਾਯੂ 
ਹਾਲਤਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਹ ਲਾਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਸੇਬਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬੜੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬੀਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ-ਗਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਪੋਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁੱਕ ਕੇ ਰ੍ 


ਡਿਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਮਾਈਟ ਅਤੇ ਕੀਟ ਗਾਲ--ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੀਮਿਤ 


ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਹਾਂ ਦੇ ਗਾਲ ਪੈਦਾਂ ਕਰਨ ਦੀ 


ਆਦਤ ਕੀਟਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਕੋਲੀਓਪਟੈਰਾ (ਬੀਟਲ ਜਾਂ ਡੂੰਡੀ) ਲੈਪੀਡਾਪਟੇਰਾ (ਤਿਤਲੀਆਂ ਅਤੇ 
ਭੌਰੇ); ਹੈਮਿਪਟੈਰਾ (ਤੇਲਾ, ਸਕੇਲ ਕੀਟ); ਥਾਇਮੈਨੋਪਟੈਰਾ (ਥਰਿਪ) 
ਡਿਪਟੈਂਰਾ (ਮੱਖੀਆਂ) ਅਤੇ ਹਾਈਮੈਨੋਪਟੈਰਾ (ਡੂੰਡ ਅਤੇ ਆਰਾ 


ਮੱਖੀਆਂ, ਆਦਿਕ)। ਕੇਵਲ ਇਕ “ਕੁਲ ਐਰੀਓਫਾਇਡੀ ਦੇ ਮਾਈਟ 


ਹੀ ਗਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗਾਲ ਮਾਈਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਲ .ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ' ਡੂੰਡ (70009 
(੧9080) ਗਾਲ ਮਿਜ (੩00੯ €060000%₹0396) ਅਤੇ 
ਕਈ ਹੋਰ ਮੱਖੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਧੀਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 
ਕੁਲਾਂ ਗਾਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਹੇਠ ਆਉਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਓਕ ਦਰਖਤਾਂ 
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗ਼ਾਲ ਡੂੰਡਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਲੋ, ਮੈਪਲ, 


ਬਰਚ, ਬੀਚ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀਟਾਂ ਦੇ ਮੀਜ਼ਬਾਨ 
ਬਣਦੇ ਹਨ।,ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਲ ਮਾਈਟਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗਾਲ ਰੂੰਡਾਂ 





























(ਸਜੇ) ਗੋਭੀ ਦੇ ਤਣੇ ਉਪਰ ਗਾਲ ਵਿਚ ਭੂਡੀ ਦੀ ਸੰਡੀ । 


ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਹਾਈਮੈਨੋਪਟੈਰਾ ਦੇ ਵੀ। ਗਾਲ ਮਿਜ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 
ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰ ਰ੍ 

ਇਹ ਗਾਲ ਜੋ-ਅਪ੍ਰੈਢ ਮਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਾਂ ਦੇ ਅਸਥਾਈ 
ਰੇਣ-ਬਸੇਰੇ ਵਜੋਂ ਕੈਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵੇਰ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ 
ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਵੱਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਰੁਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੀਟ 


ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਧਾਰਨ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ 
ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ` 

ਰ੍ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਲਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਡਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ : (1) ਸਾਧਾਰਨ ਗਾਲ, 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਇਕੱਲਾ ਜੀਵ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਆਬਾਦੀ ਇਕ 
ਸ਼ਾਧਾਰਨ ਪੌਦੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, (2) ਮਿਸ਼ਰਤ ਗਾਲ, 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੌਦੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਧੂ ਵਾਧੇ ਲਈ ਉਲਝੇ ਹੋਏ 


ਹੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਾਰਨ ਗਾਲਾਂ ਦੀ ਫਿਰ ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਂਧਾਰ ਤੇ ਉਪ- 


ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ--(1) ਫੈਲਟ ਗਾਲ (2) ਮੈਂਟਲ ਗਾਲ, 
ਅਤੇ (3) ਠੌਸ ਗਾਲ। ਪੂ 
_ ਫੈਲਣ ਗਾਲ-ਗਾਲ-ਮਾਈਟਸ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੈਲਟ 
ਗਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਅਤੇ 


ਆਉਂਦੀ ਹੈ।ਫੈਲਟ ਗਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪੌਦੇ ਦੇ ਐਪੀਡਰਮਲ ਸੈੱਲ, ਜੋ ਕਿ 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਲੀ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗਾਲ ਮਾਈਟ ਦੀ 
ਉਤੇਜਨਾ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੇਮੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ 


ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੋੜ ਅਤੇ ਮਰੋੜ 
ਲੈਂਦੇ ਹਨ' ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੈੱਲ, ਜੋ 
ਨੋਗੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ 
ਵਾਲ ਜਿਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, 


ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੰਡੇ ਫੁੱਟਦੇ ਹਨ ਤਾਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਰਵਾ-ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚਲੇ 
ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਗਾਲ ਨਿੰਬੂ ਐਲਡਰ 
` ਅਤ _ਹਾਰਸ _ਚੈੱਸਟਨਟ _ਦੇ 
ਪੱਤਿਆਂ `ਦੇ ਆਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। _: 

ਮੈਟਲ ਗਾਲ-ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਗਾਲ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਨ ਗਾਲਾਂ 


ਗਾਲ ਮਾਈਟ, ਤੇਲਾ ਅਤੇ ਸਕੇਲ ਕੀੜੇ, ਜੋ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੇ 


ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਅੰਡੇ ਐਪੀਡਰਮਿਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵ ਵਾਧਾ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਸ 


-ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਇਕ ਚੋਲੇ: ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ 
ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ-ਹੈ। ਕੋਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ` 
ਪੱਤੇਂ ਦੀ ਇਕ ਸਤ੍ਹਾ ਜੋ ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਂ ਪੱਧਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ 

ਪਾਸੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੱਤੇ 
ਦਾ ਰਲਕ , (1੧0॥॥੩) ਲੰਬਾਈ ਰੁੱਖ ਉਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰ੍ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਕੌਡਲੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ _ 


%-੨੩ 


ਐਲਪਾਈਨ ਰੋਜ਼, ਕਰੇਨ-ਬਿਲ ਅਤੇ ਉਰਾਂਚ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ । ਦੂਜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਚੋਲਾ ਕਈ ਵੇਰ ਜੇੱਬ੍ਹ_“ 
ਇਤ ਨ 

ਖਾਲੀ ਜ੍ਰਗ੍ਹਾ ਹੋਰ ਪਰਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੈਣ-ਬਸੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਲ ਐਨਮ ਅਤੇ ਰੈੱਡ ਕਰੈਂਟ ਤੇ -ਤੇਲੇ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਧਾ ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗ਼ਾਲਾਂ ਨੂੰ ਢਕਣ ਵਾਲੇ 
ਜਾਂ ਕਵਰਿੰਗ ਗਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾੱਲ ਮਿਜ ਖੈਰ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ 


ਅਤੇ ਸਟਿੰਰਿੰਗ ਨੈਟਲ ਅਤੇ ਐਲਡਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਠੋਸ ਗਾਲ-ਸਾਧਾਰਨ ਗਾਲਾਂ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਕਿਸਮ. ਠੋਸ 


ਰੀ ਇਹ ਮਿ ਹਦ ਹਨ 


ਦੇ ਤੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਡੇ 'ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮਾਂ ਵਿਚ ਦੇ 


੍ ਰਿ ਰਚਣ ਓਸ ਸੇਬ” ਅਤੇ ਓਕ- 
ਦੇ ਮਾਰਬਲ ਗਾੱਲ (ਜੋ ਗਾੱਲ ਮਿਜਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਪਾਂ ਦੁਆਰਾ' ਪੈਦਾ ` . 


ਨਾਲੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਬਣ ` 


ਹਨ। ` ਮਾਈਟਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ - 


` ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ. ਇਕੱਠ _ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਜੀਵ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 

















ਦਦ ਦੇ ਦੇ ਦੇਖਦਾ ੨ 





ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ _ਹਨ। ਓਕ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਗਾਲ ਭੂਡ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾਂ 
ਕੀਤੇ ਠੌਸ ਗਾਲ 


ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ੋਲ ਜਾਂ ਲਾਰਵਲ ਟੇਲਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ 
ਇਕ ਰਸਦਾਰ,,ਪਤਲੀ ਕੰਧ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ 
ਨੂੰ ਮੈਡੂਲਾ ਜਾਂ ਗਾਲ ਦੀ ਪਿੱਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਲ ਪਿੱਥ ਲਾਰਵਾ 
ਨੂ ਖ਼ੁਰਾਕ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਉਂ ਹੀ ਸੈੱਲ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ-ਹਨ 
ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਂ ਚਿਰ .ਲਾਰਵਾ ਇਹ ਸੈੱਲ ਖਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਵੇਂ 


੯ ੩੩੬ 


ਸੈੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਲ ਪਿੱਥ ਦੁਆਲੇ ਸੈੱਲਾਂ 


`ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲਾਰਵਾ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 
ਇਕ ਬਾਹਰਲੀ ਤਹਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਹਿ ਜਾਂ ਤਹਿਆਂ ਨੂੰ ਛਿੱਲ ਜਾਂ, 


ਚਮੜੀ ਵਾਂਗ ਢਕ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 
ਨੌਸ਼ ਗਾਲਾਂ ਵਿਚ ਲਾਰਵਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ' ਹੈ 


ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ 
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ 


ਰਸਤਾ ਵੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਲ ਭੂੰਡ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਕੀਟ ਗਾਲ ਦੀ 


` ਕੌਧ ਵਿਚੋਂ ਰਸਤਾ ਕੱਟਕੇ ਬਾਂਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ 


ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਕੈਪਸਿਊਲ ਗਾਲ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣੀ 


`_ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮਾਬ (੪66੬੦ ੪੬॥#/4) ਦੁਆਰਾ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ 


(68008 /6#06//8) ਦੇ ਕਾਰਟੀਕਲ ਤੌਤੂ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ 


_ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਲ ਗੋਲ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।-ਜਦੋਂ 


ਲਾਰਵੇ ਦਾ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੌਦੇਂ ਤੇ 
ਗਾਲ ਦੇ ਜੁੜਨ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਤੇ ਇਕ ਪਲੱਗ ਅਤੇ 
ਪਲੱਗ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਧਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਗੋਲ ਮੋਰੀ ਹੀ ਬਾਕੀ 


2 ਦਹ ਦਿ ਤਤੀ 
_ ਕੱਟੀ ਗਈ ਹੋਵੇ 


ਨਾ 


ਰਤ 
ਬਣਤਰ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਕੁਝ ਪਧੱਰੇ, ਦੂਸਰੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ 


ਮਖਮਲੀ ਵਾਲ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗੋਲ ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਜਦ 
ਕਿਂ ਦੂਸਰੇ ਗਾਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਕੋਨ, ਗੋਲੀ ਜਾਂ ਤਰੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਵਿਸ਼ਿਸਟਤਾ--ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਾਲ ਆਪਣੀ ਜੋ 


` ਗਾਲ 


ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਕਲ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਕੀਟ ਦੀ ਜਾਤੀ 
ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਗਾਲਾਂ ਦੀ ਆਕ੍ਿਤੀ-ਬਣਤਰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਸਬੈਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟਾਂ 
ਵਿਚ ਸਹਰ ਤਮ ਚ ਤਰੀ ਸਿ ਬਿ 
ਹੈ' 


ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਗਾਲ 
(ਪੰਦਾ ਟਿਊਮਰ) 


ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁੱਤ ਸਾਰੇ ਗਾਲ ਜੋ. ਆਪਣੇ ਆਂਪ ਵਿਚ 
ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਕਾਰ ਜਾਂ 


ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈਦੀ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਟਿਊਮਰ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। . 


ਇਸ' ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ 'ਕਰਾਊਨ ਗਾਲ ` ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਇਕ 
ਬੈਕਟੀਰੀਅਮ (4876642/677479 ਪਰ ) ਜਿਹੜਾ ਇਕ 
ਟਿਉਮਰੀਜੀਨਿਕ ਪਦਾਰਥ ਕਢਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਪੌਦਾ-ਸੈੱਲਾਂ 


ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਟਿਊਮਰ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।' 


ਅਜਿਹੇ ਟਿਊਮਰ ਸੈੱਲ ਇਸੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੰਨੀ ਕੁ 


ਅਸਰਮਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਂਤੇਜਕ ਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਦੀ, 


ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਬੇਢੰਗਾ ਵਾਧਾ ਜਾਰੀ 
ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਟਿਊਮਰ ਵਰਗਾ ਵਾਧਾ ਜਾਰੀ 


ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਸਿਖਰਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਟਿਊਮਰ 


ਦਾ ਬੋਝ 50 ਕਿਲੋ ਦੇ ਕਰੀਬ ਵੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਟਿਊਮਰ 
ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਾਰ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
__ ਪਸ਼ੂ ਟਿਊਮਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ-ਕਿਉਂਕਿ ਪੌਦਾ ਟਿਊਮਰ ਵਿਚ 


ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਕਈ ਘਾਤਕ ਟਿਊਮਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ _ 
ਇਹ ਖੋਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਡਮੁੱਲੀ ਚੀਜ਼ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ - 


ਦੇ ਟਿਊਮਰ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਆਨਕਲੋਜੀ (ਟਿਊਮਰਜ਼ ਦਾ ਅਧਿਐਨ) 


ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ 'ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।' 


ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ 
ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੈਲੂਲਰ ਮੈਟਾਬਾੱਲਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਉਹ 
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, 


ਜੇਕਰ' ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਈਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਆਮ ਤੱਥ `_ 


ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਗੀਆਂ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ 
ਹੋਣਗੇ। 


ਟਿਊਮਰੀਜੈਨਿਕ ਏਜੰਟਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ-ਪੌਦਾ ਟਿਊਮਰ, 


ਪੰਸ਼ੂ ਟਿਊਮਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਿਭਿੰਨ ਏਜੈਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ- ਏਜੈਸੀਆਂ_ਵਿਚ ਵਿਕੀਰਨ ਊਰਜਾ, ਉਤੇਜਨਾ, 
ਟਿਊਮਰੀਜੈਨਿਕ _ਰਸਾਇਣਾਂ, - ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮ ਅਤੇ 
ਵਾਇਰਸ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰੇ 

ਪਜੋਗਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਇਨ ਹੀ ਇਤ 
ਸਾਧਾਰਨ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਇਕ `ਟਿਊਮਰ ਸੈੱਲ ਬਣ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 
ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿਚ ਟਿਊਮਰ ਸੈੱਲ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਟਰਾਸੈਲੂਲਰ 
ਹਾਰਮੋਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੈੱਲ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਸੈੱਲ-ਵਾਧੇ 


ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਗਾਲ 
ਕੁਝ ਗਾਲ ਅਜਿਹੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ 


ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੈਡੀਸ਼ੀਨੁਲ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਗਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੋਗਕ 
_ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ-ਗਾਲ੍ਹੜਾਂ, 




















੮੬੬੩੬“ ਕਦ ਨਲ ॥ ੧੯੨ ੨= 





_ਇਕ ਗਾਲ ਟਿਊਮਰ। 


ਚੁਹਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ-ਆਹਾਰ ਵਜੋਂ ਕਮ ਆਉਦੇ 
ਹਨ। _ - 


52 


ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਜੂਫ਼ਲ (ਗਾਲਨਟ) ਜਿਵੇਂ 


ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ 


_'ਟੈਨਿਕ ਐਸਿਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਰਾਨ, ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ 


ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁਣ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ 
ਟੈਨਿਕ ਅਤੇ ਗੈਲਿਕ ਐਸਿਡ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਾਰਨ, ਚਮੜਾ ਰੈਗਣ ਅਤੇ 
ਦਵਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣ ਆਦਿ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਕੁਝ ਗਾਲ ਇਕ ਮਿੱਠਾ, ਚਿਪਕਣ ਵਾਲਾ ਤਰਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ 


__ਗਾਲਜ਼ਵਰਦੀ , 
ਜਾਨ : ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ _ਨਾਵਲਕਾਰ _ਸੀ 
ਜਿਸ ਨੂੰ -1932 ਈ. ਵਿਚ 
ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। 


ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇਸ ਨੇ 

ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੁਆਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ _ 
ਦਾ ਮੇਲ ਜੋਜ਼ੈਫ ਕਾਨਰੈਡ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ' ਉਮਰ 
ਮਿੱਤਰ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਗਾਲਜ਼ਵਰਦੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਪਸੈਦ ਨਾ ਆਇਆ 
ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਲਿਖਣਾ ਆਰੈਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ 
ਰਚਨਾਵਾਂ “'ਫ਼ਰਾਮ ਦੀ ਫੋਰ ਵਿੰਡਜ਼' (1897) ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
ਅਤੇ “70610” (1898) ਇਕ ਨਾਵਲ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਰਚ 
ਉਤੇ 3000 50100; ਦੇ ਨਕਲੀ` ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਕਰਵਾਈਆਂ। “11£ 16300 21855" (1904) ਪਹਿਲੀ 


ਪੁਸਤਕ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਤੇ` ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ` 


ਕਰਵਾਈ। “ਦੀ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਪਰਾਪਰਟੀ” (1906) ਮਗਰੋਂ_ ਇਸਨੇ“ 
ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ-ਲੜੀ “੧੦ ੧086 38£8' (1922) - 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ _ਕਰਵਾਈ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ “ਇਨ ਚਾਂਸਰੀ” (1920), 
“ਅਵੇਕਨਿੰਗ” (1920) ਅਤੇ 'ਟੂਲੈਟ” (1921) ਛਪਾਵਾਈਆਂ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ “ਦੀ ਵਾਇ੍ੀਟ ਮੰਕੀ” (1924), 'ਦੀ ਸਿਲਵਰ 


'ਸਪੂਨ” (1926), 'ਸਵੈਨ ਸਾਂਗ” (1928) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ। - 


_ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ “ਦੀ ਕੰਟਰੀ ਹਾਊਸ” (1907), ਦੀ ` 


ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਨੀਡੀਊ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਲ, ਜੋ` 


ਸਾਇਨਿਪਿਡ ਭੂੰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 
ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀਟ-ਪਤੰਗੇ ਗੇ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ 
ਇਸ ਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 

__ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਉਹ ਗਾਲ ਹਨ 'ਜੋ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਮੀਜ਼ਬਾਨ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਮੁਨੱਖ 
ਜਾਤੀ ਲਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਵੈਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਰ 
ਸਾਲ 5,500,000 ਟਨ ਜਲਵਾਯੂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ 
ਦੁਬਾਰਾ ਜਮਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਧੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਂਸ 


`` ਲਈਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰ. 9 : 1091 


___ ਗਾਲੱਜ਼ਵਰਦੀ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ- ਸੀ। ਇਸ ਦੇ 
ਨਾਟਕ ਬੜੇ ਕੁਦਰਤੀ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ' 
ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। “ਦੀ ਸਿਲਵਰ ਬਾਕਸ” 


(1906) ਵਿਚ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰੇ ੍ 
ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। 'ਸਟਾਈਫ” (1909) ਵਿਚ ਉਦਯੋਗਿਕ 


ਸਬੈਧਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। “ਜਸਟਿਸ” (1910) ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ-ਜੀਵਨ 


ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਏ। “ਲਾਇਲਟੀਜ਼” (1922) ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ 
ਹੈ। 


`_ ਅਮਰੈਕਾ ਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਤੇ 'ਇਸ ਦੇ 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇ' ਦੀ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ -ਹੈ। 


-` ਸੈਨ 1905 ਵਿਚ ਗਾਲਜ਼ਵਰਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ 
ਤਲਾਕਬਦਾ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜਸ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਭੂਪ 





ਪੈਟਰੀਸ਼ੀਅਨ” (1911) ਅਤੇ “ਦੀ ਫ਼ਰੀਲੈਂਡਜ਼ (1915) ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


























ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ 10 ਸਾਲ ਪਹਿੰਲਾਂ ਤੋਂ ਸਸੈਧ ਕਾਇਮ 
ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1929 ਵਿਚ 
ਗਾਲਜ਼ਵਰਦੀ ਨੂੰ “ਆੱਰਡਰ ਆੱਫ਼ ਮੈਰਿਟ” ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੈਪਸਟੈੱਡ ਵਿਖੇ 31 ਜਨਵਰੀ, 1933 ਨੂੰ ਹੋਈ। 


_ ਰ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ੭ : 1106 ਰ੍ 
ਗਾਲਜੀ, ਕਾਮੀਲੋ : ਫ਼ਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ ਜਾਂ ਮੇਡੀਸਨ ਲਈ 
1906 ਦੇ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ (ਸਪੇਨ ਦੇ ਸਾਨਤਿਆਗੋ ਕਾਜਲ 


ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ) ਇਸ ਫ਼ਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਸਾਈਟਾਲੋਜਿਸਟ ਦਾ ਜਨਮ 
7 ਜੁਲਾਈ, 1834 ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਕਾਰਟੀਨੋ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ 


! ਇਨਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾੜੀ-ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮ ਬਣਤਰ ਦੀ ਖੋਜ . 
!- ` ਸਦਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਸੈਨ _1872-75 ਦੌਰਾਨ ਇਟਲੀ ਵਿਚ 


ਆਬਬਾਈਆਠੇਗਰਾਸੇ ਵਿਚ ਫ਼ਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਮ ਕਰਦੇ 
ਸਮੇਂ 1873 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨਾੜੀ-ਟਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟਰੇਟ 
ਨਾਲ ਰੈਗਣ' ਦਾ ਢੰਗ ਲੁਭਿਆ ਜਿਹੜਾ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 
ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗਣ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਕੈਂਦਰੀ _ 


ਨਾੜੀ-ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾੜੀ-ਸੈੱਲ (ਗਾੱਲਜੀ 


ਸੈੱਲ) ਦਰਸਾਏ। -ਇਨ੍ਹਾਂ _ ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ. 


ਵਿਚ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਰ੍ 

ਨ - ਪਾਵੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਥੇ 

ਵਹ ਰਿਸਟਾਲੋ ਜੀ (1878 ਵੀ ਅਤੇ ਥਾਨਜੀ (4681 ਦਾ 
ਨ ਜਰ ਬਿ ਰੀ ਰਿ ਰਤ 


:__ ਹਨ ਜਿਥੇ ਸਵੇਦੀ ਨਾੜੀ ਰੇਸ਼ੇ ਟੈਂਡਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
'`` ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਨੇ ਨਾੜੀ-ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ 


(1883 ਈ. ਵਿਚ) ਇਕ ਛੋਟੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਜਾਲ, 
ਪੋਟਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ _ਗਾੱਲਜੀ 
ਕੰਪਲੈਕਸ ਜਾਂ ਰਾੱਲਜੀ ਅਪਰੇਟਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਮਲੇਰੀਆ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏਂ (1885-93) ਗਾੱਲਜੀ ਨੇ 


“` - ਲੱਭਿਆ ਕਿ _ਦੋ` ਤਰ੍ਹਾਂ `ਦਾ ਵਾਰੀ ਦਾ ਮਲੇਰੀਆ ਬੁਖ਼ਾਰ 


ਪਲਾਜ਼ੰਮੋਡੀਅਮ (ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੂਨ ਪਰਜੀਵੀ) ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ 
_ਰਾਂਹੀਂ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰਕਤਾਣੂਆਂ ਵਿਚ ਪਰਜੀਵੀ ਦੇ ਸਪੋਰਾਂ 
__ਦੇ ਨਿਕਲਣੁ ਨਾਲ ਬੁਖ਼ਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


੍ 21 ਜਨਵਰੀ, 26 ਨੰ ਪਾਵੀਆ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਸਤ ਰੋ 
ਗਈ। 


ਪਨ ਬ੍ਰਿਟਆਂਤ 4 615 


_ ਗਾੱਲਟਸ਼ਮਿਟ, ਹਰਮਾਨ_ਮੇਅਰ_ਸਾਲੋਮਾੱਨ : 


. ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਸ ਖ਼ਗੋਲਵੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1862 ਨੂੰ 
ਵਿ. ਫਰੈਂਗਕਫਰਟ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1847 ਤੋਂ ਖ਼ਰੋਲ ਵਿਗਿਆਨ 


ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਂ ਗਿਆ। ਖੋਜਾਂ ਸਦਕਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ 
ਸਨਮਾਨ ਪੱਤਰ ਮਿਲੇ। ਤਕਨੀਕੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਕਈ 


2 ` - ਆਰਟੀਕਲ ਲਿਖੋੇ। ਸੈਨ 1852- ਉਇ ਉਬ 


___ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਬੋਜ ਕੀਤੀ। 
ਰਾ 19 ਸਤੈਬਰ, 1866 ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਫਾੱਨਟੈੱਨਬਲੋ ਵਿਖੇ 
ਪਾ 'ਇਸ ਦੀ ਸੋਤ ਹੋ ਗਈ। 


_ ਹ. ਪੁ.--ਵ. ਹੂ: ਸਾ. 672 ' 


ਸੈਨ 1804 ਵਿਚ ਇਹ _ 


_ਜੀਗੇਟੀ” (1820), 


ਹਨ। 


_ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 


ਜਨਮ 2 ਮਈ, 1779 ਨੂੰ 
ਆਇਰਸ਼ਿਰ ਵਿਚ 
ਇਰਵਿਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 


ਲੰਡਨ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ 
ਰੱਖ ਲਿਆ। ਰੂਮ ਸਾਗਰ 
ਜਿਬਰਾਲਟਰ੍ਹ- ਵਿਖੇ ਇਸ 
ਦਾ ਮਿਲਾਪ ' ਬਾਇਰਨ 
ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1830 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਾਇਰਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ 
ਲਿਖੀ। ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ 


ਜਾਨ ਗਾਲਟ 


ਗਿਆ। ਸੈਨ 1826 ਵਿਚ 'ਕੈਨੇਡਾ ਲੈਂਡ ਕੈਪਨੀ” ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਦੇ _ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਜੈਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਇਕ ` 


ਗਾਲਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ 
ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਦਨਾਮੀ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ 
ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਰਤ ਗਿਆ! ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ 
ਜੀਵਨ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। 

ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ “ਦੀ ਆਇਰਸ਼ਿਰ 
“ਦੀ ਐਨਲਜ਼ ਆੱਫ਼ ਦੀ ਪੈਰਿਸ” (1821), 
'ਸਹ ਐਂਡਰਿਊ ਵਾਇਲੀ” (1822), 'ਦੀ ਧ੍ਰੋਵਾਸਟ” (1822), 
“ਦੀ ਐਨਟੇਲ” (823), ਅਤੇ “ਲਾਵਰੀ ਟੋ ਟੋਡਲ” (1830) ਸ਼ਾਮਲ 


ਬਿਤਾਏ ਜਿਥੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1839 ਨੂੰ ਹੋਈ। 


ਐਮ ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 9 : 1107 


ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ 'ਕੰਮਾਂਲ 
ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਲਈ 


155ਸ਼ੋ ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ 

ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ: ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਇਸ 
ਨੇ ਖੁਣਨਕਾਰੀ ਸਿੱਖੀ। ਇਕ. ਭੂ 
ਅਮੀਰ ਵਿਧਵਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ` 
ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਹਾਰਲੈੱਮ 
ਵਿਖੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣਾ 
ਕੌਮ ਸਥਾਪਿਤ _ਕਰ__ਲਿਆ। 


ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਸਾਡੀ ਉਮਰ ਇਹ ਇਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਕੇਵਲ _ 





ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਤਵ ਵਿਖੇ 











ਗਾਲਫ਼ (ਗਾਫ਼) 


1590 ਈ. ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੇ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ ਉਘਾੜਨ ਦੇ 
ਪੱਥੋਂ ਆਪਣਾ ਨਵੇਕਲਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ । ਵੱਡੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੂਰੇ ਸਾਈਜ਼ ਦਾ ਪੋਰਟ੍ਰੇਟ ਕਮਾਲ ਦਾ ਹੈ। 
ਖੁਣਨਕਾਰ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਗਾਲਟਜ਼ੀਅਸ ਨੂੰ ਡੂਰੇਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ 

ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 
__ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਇਕ ਜਨਵਰੀ, 1617 ਨੂੰ ਹਾਰਲੈੱਮ ਵਿਚ 
ਹੋਈ। ਰ੍ 
_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਆ; 4:618 


- ਗਾਲਫ਼ (ਗਾਫ਼) : ਵੇਖੋ, ਗੌਲਫ਼ 


ਗਾੱਲ, ਫਰਾਂਟਸ ਜੋਜ਼ਫ : ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ 
ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੈਮ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮੋਢੀ ਸਰੀਰ-ਕਿਰਿਆ 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਮਾਰਚ, 1758 ਨੂੰ ਟਾਈਫੈਨਬਰਾੱਨ, 
ਬਾਡੈੱਨ ਜਰਮਨੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੇ ਖੋਪਰੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ 
ਵਿੱਦਿਆ (ਫ਼ਰਿਨਾਲੋਜੀ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਖੋਪਰੀ 
ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ 


ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸ਼ਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ _ 


-ਦਿਤਾ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਕੈਮ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸੀਮਿਤ 


ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਖੋਪਰੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ 


ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਤਿਬਿੰਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 


ਵੀਐਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨੀਓਸਕੋਪੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਂ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸਦੇ 


ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੇ ਫ਼ਰਿਨਾਲੋਜੀ ਕਿਹਾ ਹੈ) ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ . 


ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1802 ਈ. ਵਿਚ ਆਸਟੇਲੀਅਨ ਸਰਕਾਰ 
ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਬੈਦਸ਼ ਲਗਾ 
ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ' ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਛੱਡਣ ਲਈ 
ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। 


ਰ੍ ਵਜ ਦੁਆ ਦਿੱਤ ਸਥਿਰ ਸੋਲਰ ਉਨੀ 
ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ 1861 ਈ. ਵਿਚੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸਰਜਨ, 
_ ਪਾੱਲ ਬਰੋਕਾ ਨੇ ਇਹ ਦਰਸਇਆ ਕਿ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੈਂਟਰ ਦਿਮਾਗ਼ 
ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ 
ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਖੋਪਰੀ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਵਿਚ 
` ਵਖਰੇਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਫ਼ਰਿਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਮੂਲਕ ਤੱਥ 
ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾੱਲ ਪਹਿਲਾ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 
. ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਗ੍ਰੇ-ਮੈਟਰ ਵਿਚ ਚੇਤੌਨ ਟਿਸ਼ੂ (ਨਾੜੀ-ਸੈੱਲ) ਅਤੇ 
'ਵਾਏਹੀਟ ਮੈਟਰ ਵਿਚ ਜੋੜਕ-ਟਿਸ਼ੂ. (ਨਾੜੀ-ਰੀਢਾਂ).ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ 
ਦੱਸਿਆ। 
_ 22 ਅਗਸਤ, 1828 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਮਾ 
ਲੀ 388 


ਗਾਲਬੇਨਮ : ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਬਲ ਐਰੋਮੇਟਿਕ ਗੂੰਦ ਬਰੋਜ਼ਾ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਵੱਡੀ ਸੌਂਫ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ 'ਇਰਾਨ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ 
ਅੰਬੈਂਲੀਫ਼ੈਰਸ ਪੌਦੇ (7੪//6 &4/$007/604) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਬਰੋਜ਼ਾ ਤਣੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚੋਂ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 


ਅਕਸਰ ਅਨਿਯਮਿਤ, ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਲਪ-ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ` 


ਚਮਕਦਾਰ ਗੈਢਾਂ ਜਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹਲਕੇ-ਭੂਰੇ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਹਰੇ-ਪੀਲੇ 


_ ਵਿਚ' ਕੁਝ ਕੁ ਹੀ ਸ਼ਿਰਾਵਾ 


ਰੰਗ ਤੇ ਕੌੜੇ ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ 

ਹੈਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਹਿਪਾੱਕਰਾਈਜ਼ ਨੇ - 

ਇਸ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਪਾਲਿਨੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਰ੍ 

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਲਾਜ ਦੇ`ਗੁਣ ਦੱਸੇ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਦਵਾਈ ਵਿਚ ਇਸ ' _ 

ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ' ਰ੍ 
_ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 1083 


ਗਾੱਲ ਮਿਜ : ਇੰਹਹਰਾ ਵਰਗੀ -ਜੈਂਮਡਆਗੋਡੀ 
ਕੁਲ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਇਡੈਨਿਡਿਡੀ ਵੰ' ਤਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ 
ਸੂਖ਼ਮ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੱਖੀ 
ਗਾੱਲ' ਮਿਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 





੧: 


ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਰੋਮਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਾ 


ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਖ 
ਰੋਗਾਂ ਵਾਲੇ ਲਾਰਵੇ ਪੱਤਿਆਂ 
ਹਨ ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ = 
ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਉਠਾਅ' 
ਜਿਹਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ 





ਗਾਲ ਮਿਜ 
ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਲਾਰਵੇ ਡਿਪਟਰਾ ਵਰਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਉਰ 


ਕੀੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ਣਾਏ ਗਾੱਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਉਪਾਂ 


ਅਵਸਥਾ ਗਾੱਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ. ਵਿਚ ਲੇਘਦੀ ਹੈ; ਸਰਦੀਆਂ 
ਇਹ ਅਪ੍ਰੋਢ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। 


ਮਾਈਐਸਟਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀ_ਦੀ` ਇਕ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਪੁਨਰ 


` ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਇਕ ਆਸਾਧਾਰਨ ਤਰੀਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 


ਪੀਡੋਜੈਨਿਸਿਸ -ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ' ਲਾਰਵੇ, ਸੈਤਾਨ 
ਲਾਰਵੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ . ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੈਤਾਨ ਲਾਰਵੇ ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਲਾਰਵਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗੋਂ ਹੋਰ ਸੈਤਾਨ ਲਾਰਵੇ ਪੈਦਾ 
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਊਪਾ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ. ਜਾਣ __. 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਲਾਰਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ` 
ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਾ 
ਹੈੱਸ਼ਨ ਫਲਾਈ ਇਸ ਕੁਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪੈੱਸਟ 
ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗ਼ੁਲਾਬ, ਕਣਕ, ਬਾਜਗ, ਚੌਲ, ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ: 
ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਮਿਜਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪੈੱਸਟ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਮਾਕੂ-ਦਾ 
ਪੰਆਂ ਤੇ ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਪਾਊਡਰ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨ ਨ 
ਨਾਲ ਕੈਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ ਦੇ ੍ 
ਕੁਝ ਲਾਭਦਾਇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਐਫ਼ਿਡ, ਮਾਈਟ, ਸਕੈਲ 


ਮਿ ਚ ਦਿ ਚ 
ਹਨ। . 











ਨਾਮਵਰ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫਸੂਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੂਡਾਨ ਅਤੇ ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ ਦੇ 


1 








ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਅਪਰੈਲ, 1849 ਨੂੰ 
ਓਟਗਰਾਨ (140-689000ਛ) ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਬੀਟ 
`! ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1870 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੇਂਟਸੀਰ ਦੀ ਮਿਲਟਰੀ 
: _ ਅਕੈਡਮੀ ਛੱਡ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ-ਜਰਮਨ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਬੜੀ 
! __ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦੀ 
ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਰੀਯੂਨੀਅਨ ਵਿਖੇ 
ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੈਨ 1876 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਨੀਸਾਲ ਵਿਚ 
ਬਦਲ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।. 


`_ ਸੋਨ 1879 ਵਿਚ ਇਹ ਕਪਤਾਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1880 ਈ. 
` ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਰ ਨਾਈਜ਼ਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ 
ਮੁਹਿੰਮ ਲੈ. ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਪਰ ਨਾਈਜਰ ਦੇ 
_ਬੇਸਿਨ ਉਤੇ ਅਹਿਮਦਾਊ .ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਮਈ, 1880 ਵਿਚ 
ਅਫ਼ਰੀਕਾ -ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਮਾਰਚ, 
1881 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਊ ਨਾਲ ਇਕ ਸੈਧੀ ਕਰ ਲਈ 
ਸਬੋਧੀ ਨਿਰੋਲ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਮੇਜਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


` _ ਇਸਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਮਾਰਟਿਨੀਕ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 


ਸੈਨ 1886 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸ਼ੀ ਸੂਡਾਨ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਨ 
ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਡਾਨੀ' ਨੌਤਾ ਸਮੋਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ 
ਤੇ ਇੰਨਾ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿਚ ਸੈਧੀ ਕਰਨੀ 
ਪਈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਈਜਰ ਦਰਿਆ ਦਾ ਖੱਬਾ ਕੈਢਾ 
ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਸਤੌਬਰ, 1892 ਵਿਚ ਕਰਨੈਲ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ 
ਇਹ ਟਾਂਗਕਿੰਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ, 1896 ਤੱਕ ਉਥੇ ਹੀ 
ਰਿਹਾ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾ ਦਿਤੀ ਅਤੇ 
ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
_ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾ ਲਿਆ। ਅਗਸਤ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਬਣਾ ਕੇ 
_ --ਮੈਰੀਨਾ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਮੈਡਗਾਸਕਰ ਵਿਚਲੀਆਂ 
_ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 
“ਅਪ੍ਰੈਲ, 1897 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਜਨਰਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ 


< 


ਨੇ ਰਾਜਤੌਤਰ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ 
`_ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿਤੀ । 


`_ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਸਿੰਤ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਇਸ 
ਦੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਵਿਚ -ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ 
੍ ਕੀਤਾ, ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਟਾਪੁ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਮਾਲਾਗਾਸੈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 
ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ' ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਇੱ (ਚੀ ਸਰੀ ਬੋਰ ਦਾ ਲਇਅਨਜ- ਵਧ ਬਜਰ ਨਿਜ 
-੧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

੦ ਸੈਨ ੧9੧1 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ- 
. ` ਇਨ-ਚੀਫ਼' ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਆਪਣੀ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ 
:-. ਦੋਸਤ ਦਾ ਨਾਂ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤਾ। ਅਪ੍ਰੈਲ, 1814 ਵਿਚ ਇਹ-ਨੌਕਰੀ 
__ `ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਰਾਫਾਐਲ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ 
; ` ਪਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ ਲਈ 
_ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਕਿਲੇਬੈਦ ਖੋਤਰ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ 


25 


£ 7 ਰ੍ & ਰੋ 
ਸੇਂਟ ਰਾਫਾਐਲ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ _ 


ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਫ਼ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. % : 1101 


`__ਗਾਲਯਾਨੋ, ਮਾਰਕੋਂ ਡਾ : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ 
ਓਪੇਰਾ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1575 
ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1608 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮੈਨਚੁਆ ਵਿਖੋ 
ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈਗੀਂਤ-ਨਾਟਕ ਡੈਫਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ“ 6। 
੧6602 ਨਾਟਕ ਰੀਮ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਲਾ ਫਲੋਰਾ 1628 ਵਿਚ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਾਲਯਾਨੋ ਨੇ ਫਲੋਰੈਂਟਾਈਨ ਕੈਮਰੈਟਾ ਸ਼ੈਲੀ 
ਅਪਣਾਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅੱਧਾ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ 
ਅੱਧਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1594 ਤੋਂ 1630 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, 
ਗਾਲਯਾਨੋ ਨੇ ਚਰਚ ਸੈਗੀਤ ਤੇ ਗਵਾਲ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 24 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1642 ਨੂੰ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 378 


ਗਾਲਵ : ਹਵਸ ਐਨ ਇਹੇ ਲੀ ਵਜ 
ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਗਲ ਦੇ ` 
ਦੁਆਲੇ ਰੱਸੀ ਬਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ 
ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗ਼ਾਲਵ` ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ 
ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਤਿਆਵਰਤ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ 
ਹੀ ਇਹ-ਬਾਲਕ ਫਿਰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਰੱ 


ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗਾਲਵ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦਾ ਚੇਲਾ 
ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿੱਦਿਆ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਨੂੰ 
ਗੁਰੂ- -ਦੀਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀ ਪ੍ਰਤੂ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਨੇ ਦੱਖਣਾ ਲੈਣੇ ਕਈ 
ਵਾਰ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ। ਜਦੋ ਗਾਲਵ ਨੇ ਜ਼ਿੱਦ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ 
ਨੇ ਖਿਝ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇ ਤੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਅੱਠ 


`ਸੋ ਚਿੱਟੇ ਰੈਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਕਾਲੇ ਹੋਣ, ਲਿਆ ਕੇ ਭੇਟਾ 


ਕਰ। ਗਾਲਵ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਗਰੁੜ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ 
ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਪਾਸ ਲੈ ਗਿਆ। ਗਾਲਵ ਨੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ 
ਲੋੜੀਂਦੇ ਘੋੜੇ ਮੰਗੇ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਘੋੜੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇਂ ਕੋਲ ਹੈ 
ਨਹੀਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਮੇਰੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਧਵੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ, ਇਸ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਮੰਤਵ 
ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ । ਮਾਧਵੀ ਨੂੰ ਬੱਚਾ ਜੋਮਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਆਰੇਪਣ 
ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੀ। ਗਾਲਵ ਨੇ ਮਾਧਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ` ਪਹਿਲਾਂ 
ਅਯੁਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਰਯਸ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਿਵੋਦਾਸ 
ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੋਜ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਾਧਵੀ ਇਕ 
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਗਾਲਵ ਹਰ 


_ ਇਕ ਕੋਲੋਂ 200 ਘੋੜੇ ਲੈ ਲੈਂਦਾ। ਮਾਧਵੀ ਤਿਨ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ 
'ਅਤੇ ਮਾਂ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਦਾਨ ਕਾਰਨ ਕੁਆਰੀ ਹੀ ਰਹੀ। 


ਕਿ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਂਤਾ ਗਿਆ। 29 ਅਕਤੁਬਰ, 1915 ਵਿਚ ਇਸ ਨੰ. 


. ਯੁੱਧ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਂੜੀ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ 


`.` 16 ਮਾਰਚ, 1916 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਲਵ ਕੋਲ ਛੇ ਸੌ ਘੋੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਘੋੜੇ 
ਕਿਤੋਂ` ਮਿਲਦੇ ਨਾ ਦੇਖ- ਕੇ ਗਾਲਵ ਨੇ ਗਰੜ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਈ। 
ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋ ਸੌ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਧਵੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੱਖਣਾ 
ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਗਾਲਵ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ 
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਮਾਧਵੀ ਤੋਂ 
“ਅਸ਼ਟਕ” ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਰਿਖੀ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਆਂਸ਼ਰਮ 


_ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਛੱਡ ਕੇ ਜੈਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗਾਲਵ ਨੇ 


_ -27 ਮਈ, 1916 ਨੂੰ ਵਰਸੈਲਜ਼ ਵਿਖੇ, ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 


ਮਾਧਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪ 
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ੍ 

















ਗਾਲਵਾ, ਐਵਰਿਸਟ 


-ਕੁਝ ਇਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵੈਦਰਾਜ ਧਨਵੰਤਰੀ ਦਾ. 
ਪਿਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ 
ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਗਾਲਵ ਸੀ। ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਆਕਰਣਕਾਰ ਦਾ ਨਾਂ 
ਵੀ ਗਾਲਵ ਸੀ ਜੋ ਪਾਣਿਨੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ। 


- ਰ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 1 : 365; ਮ. ਕੋ. 406 ; ਹਿੰ. ਮਿ.ਕੋ. 231 


.` ਗਾਲਵਾ, ਐਵਰਿਸਟ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ 
_ ਗਣਿਤਵੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਅਕਤੂਬਰ, 1811 ਨੂੰ ਬੁਰ-ਲਾ-ਰੀਨੇ 
__ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ 
__ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਗਰੁੱਪ ਸਿਧਾਂਤ 


ਦਾ ਇਸ ਨੂੰ .ਬਾਨੀ ਕਹਿਣਾ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗਰੁੱਪ, 


_ ਨੌਬਰ ਅਤੇ ਫ਼ਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉਪਰ ਇਸ ਨੇ ਛੇ ਬੋਜ ਪੱਤਰ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। _. 

ਰ੍ ੭0 ਸਾਲ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀਂ ਉਮਰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਗਣਿਤ ਦੇ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ ਅਤੇ 31 ਮਈ, 
ਤਹਿ ਸਿਤ ਇਹ ਰੱ 


ਹੁ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 252 


ਗਾਲਵੇ ਰਿ ਨ ਨੀਤ 


ਕਾੱਨਐਕਟ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਇਕ ਕਾਉਂਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖ਼ੇਤਰਫ਼ਲ 
5,939 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (2293 ਵ. ਮੀਲ), ਅਤੇ ਵਸੋਂ 180,304 
(1991) ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ, ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 
ਵਿਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਨੀਵੀ' ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ' ਹਿੱਸੇ 
ਵਿਚ ਕਈ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। 


ਗਾਲਵੇ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਵਸੋਂ ਗੈਲਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। 
ਸਪਿਡਨ ਵਿਖੇ ਇਕ ਕਾਲਜ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੇਲਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਕਾਊਂਟੀ ਦੀ ਲਗਭਗ 1/3 ਵਸੋਂ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ 
ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਲਵੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕਸਬੇ ਛੋਟੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਬੰਧ 
_ ਲਈ.ਇਕ ਕਾਊਂਟੀ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਨੇਜਰ ਹੈ। ਗਾਲਵੇ ਦਾ 
ਸ਼ਹਿਰ ਇਕ ਬਰੋ ਹੈ। ਇਥੇ ਭੇਡਾਂ ਬਹੁਤ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਹਰੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸੈਗਮਰਮਰ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ` 


ਬੂਟ ਬਣਾਉਣ, ਰੈ ਕੱਤਣ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਸਾਫ਼ _ਕਰਨ ਦੇ ਇਥੇ _ 


` ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ-- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 :400 
____ ਗਾਲਵੇ : ਸ਼ਹਿਰ--ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਆਂਇਰਲੈਂਡ ਦੇ 
ਕੀ ਅਤ ਦੀ।ਇਜਜੀ ਲੀ ਦੀ ਇਥ ਕਾਊਣੀ ਦਾਜ 


ਮੁਕਾਮੁ ਅਤੇ ਬਰੋ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ' 
ਗਾਲਵੇ ਖਾੜੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 


ਸੈਨ 1270 ਵਿਚ ਐਂਗਲੋਂ- ਗਰ ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਆਲੇ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ` ਨੂੰ ਇਕ 
_ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਪੇਨ ਨਾਲ 
_ ਇਸ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। 


ਰਿਚਰਡ ਦੂਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਚਾਰਟਰ ਜਾਰੀ 
`ਕਰਕੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਿਗਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿਤੇ ਜੋ ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ` 
` 1545 ਈ. ਵਿਚ ਵਧਾ ਦਿਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਐਰੈਨ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ 
ਲਿਨਨ ਅਤੇ: ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 


੧ 


'ਵਸਤਾਂ ਬਾਰਰ ਭੇਜਣ' ਦੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਦੇ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 


ਖ਼ਾਨਾਜੈਗੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਿਲੀਅਮ ਤੀਜੇ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਰ ਉਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। __` 


ਸੈਨ 1296 ਵਿਚ ਉਸਾਰੇ ਸੇਂਟ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਦੇ ਇਕ ਮਠ ਦੇ _ 


ਖੰਡਰਾਤ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ 
ਮਤ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਸੇਂਟ ਨਿਕੋਲਸ ਚਰਚ 1320 ਈ. ਵਿਚ 


_ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਸੈਨ 1849 ਵਿਚ ਬਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਨੂੰ 


1908 ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਚਾਰਟਰ ਦੇ ਕੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਕਾਲਜ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ੍ 


ਇਥੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾ 


ਨ ਟੋਪ ਬਣਾਉਣੇ ਅਤੇ ਫ਼੍ਰਨੀਚਰ ਬਣਾਉਣਾ 
ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੰਨ। 

ਆਬਾਦੀ-47,104 (1986) 

53? 16' ਉ. ਵਿਥ ; 9੭ 03' ਪੱ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 400; ਸਟੇ. ਯੀ. ਬੁ. 


ਗਾਲਵੇਥ, ਮੈਨੂਐੱਲ' : ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਇਸ 


ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵੇਨੀਕਾਰ ਦਾ ਜੰਨਮ 18 ਜੁਲਾਈ, 1882 ਨੂੰ 


ਧਾਰਾਨਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਵੀਹਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ 


ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਮਾਜਕ ` ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ 
ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਸਪੇਨੀ-ਅਮਰੀਕੀ 
ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲਈ। ਇਸ ਨੇ ਬਵੇਨਾ 
ਸੋਰੀਜ਼ ਵਿਖੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। |. ਨਾਂ ੍ 


ਸੈਨ 1906 ਤੋਂ 1931 ਤੱਕ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਇਨਸਪੈਕਟਰ ਰਹਿਣ 
ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਫੱਲੜ ਕਰਨ 
ਲਈ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ੨. 


'ਅਰੇਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਉਪਰ ਸਪੇਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਰੰ ਇੰ 
ਖ਼ਹੱਤਵ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾਲਵੇਥ ਨੇ ਇਕ ਪੁਸਤਕ “ਡਾਇਰੀ _ 
_ ਆਫ਼ ਗ੍ਰੈਬੀਲ ਕਿਵਰੋਗਾ” ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ 


_ਪ੍ਰਸੈਸਾਂ ਵੀਂ ਕੀਂਤੀ। 





ਸੈਨ 1903 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਆਇਡਿਆਜ਼ _ ਇਆ 


`_ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ! ਇਹ ਕਈ. ਵਾਰ ਯੂਰਪ 


ਗਿਆ। 'ਲਾ'ਮੇਸਤ੍ਰਾ ਨਾਰਮਲ' (ਅੰਗ. ਅਨੁ. 1914 'ਦੀ ਸੁਕੂਲ ___ 
ਮਿਸਟੈੱਸ) ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਸ ਰੀ 


ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦੇ 
`_ਸਾਦੇ-ਮੁਰਾਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੌਰ“ 


ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੇ ਤਬਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮਗਰੋਂ 


ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ -ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 





ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੇ ` 


` ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ' 'ਲਾ ਸੋਬਰੇ ਦੇਲ ਕਾਨਵੇਤੋਂ 'ਨੇਕਾਰੇਗੁਲਸ” 


(1919), “ਹਿਸਤੋਰੀਆ ਡੀ ਅਰਾਬੇਲ” ਅਤੇ_ 'ਮੀਅਰਕੋਲਸ ਸੈਟੋ 
(1930) ਆਦਿ ਹਨ। ਸ 


ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ; ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ. 


14 ਨਵੰਬਰ, 1962 ਨੂੰ ਬਵੇਨਾ ਸੈਰਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌੜ ਰਾ ਵਿ 





ਣਾ 


ਗਾਲ੍ਹੜ : ਇਸ ਨੂੰ ਗਲਹਿਰੀ, ਗਾਲ੍ਹੜ ਜਾਂ ਕਾਟੋ ਵੀ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਡੇਸ਼ੀਆ ਵਰਗ ਦੀ ਸਾਈਉਰਡੀ ਕੁਲ ਦੇ ਕਿਸੇ 
ਵੀ ਕੁਤਰਨ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਲਈ ਇਹ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ 
ਨਾਂ ਆਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ _ਝਾੜੀਨੁਮਾ-ਪੂਛ ਵਾਲੀਆਂ, 


57 


ਬਿਰਛਵ਼ਾਸੀ'ਜਾਤੀਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਰਿ 


ਹੀ 
੨ 
੬ 
ਤਰ 
ਇੰ 
ਨ 
ਮੰ 
ਟੂ 
ਉਰ 
ਵੋ 
ਉਤ 


- -<੮ ਦੇ ਦਦਛ=ਾਖ ਦਾ ਖਾ =੧੦੯੬.੩ ਨੇ ਨਕੇਲ ਸਨ 








` ਰਸੀਆ ਦਾ ਲਾਲ ਗਾਲ੍ੜ 


ਰਿ ਮਾਰਮਟ ਅਤੇ 


ਗਾਲਾਪਾਗਸ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ 


ਸਾਈਉਰਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 55 ਜਾਤੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਰਛਵਾਸੀ ਗਾਲ੍ਹੜਾਂ 
ਜਿਵੇਂ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਲਾਲ ਗਾਲੂੜਾ (56065 ੭ੱ੪/ਇ87#%) ਅਤੇ 
ਸਲੇਟੀ (6. £%0/867505) ਅਤੇ ਲੂੰਬੜ ਗਾਲ੍ਹੜਾਂ (6 ਮ#£7) 
ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ 
ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਹ ਖਾਣ-ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 20-30 ਸੈਂ. 
ਮੀ. ਲੰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਛ ਲਗਭਗ ਇਨੀ ਹੀ ਲੈਮੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੈਗ ਸਲੇਟੀ ਜਾਂ ਕਾਲਾ`ਤੂਰਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਜਿਹਾ ਰੂਰਾ ਤੇ 
ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ-ਭੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਗਾਲ੍ਹੂੜਾਂ (780/266/005) 
ਲਾਲ-ਭੂਰੇ ਰੈਗ ਦੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਇਹ 
ਆਪਣੇ ਖਾਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆੰ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ; ਇਕ ਲਾਲ ਜਾਂ ਚੀਲ੍ਹ ਦੀ ਗਾਲ੍ਹੜ 
(7! #46668%੪5) ਜਿਹੜੀ ਤਕਰੀਬਨ 20 ਸੈਂ ਮੀ. ਲੈਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 
ਇਸ ਦੀ ਪੂਛ ਕੋਈ 10-15 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ 


_ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਰੈਗ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਡਗਲੱਸ ਗਾਲ੍ਹੜ ਜਾਂ 


-  ॥ਪਮੰਕ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰੰਨ । ਬਹੁਤੀਆਂ ਗਾਲਾਂ ਦਖਤਾਂ ਤੇ 


48 


ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ (ਮਾਰਮਟ) ਅਤੇ 
ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ' ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 


`ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੇ 


- ਗਾਲ੍ਹੜਾਂ ਦੇ ਰੈਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਪਰਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ 


__ ਵਿਚ ਕਈ ਵਖਰੇਵੇਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਤਲਾ 
- ਜਾਂ ਗਠੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਲਗਭਗ 10 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 


ਲੈ ਕੇ 40 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਸਿਰਫ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ 


_ਗਾਲ੍ਹੜਾਂ ਦਿਨਚਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੇ.ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ 


`__ ਕਿਸਮਾਂ ਫੁਰਤੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਖੋਲਾਂ ਵਿਚ 
-__ ਜਾਂ ਖੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ 


'ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਚੁਸਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਰਹਿਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ 


ਰਿ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਨੋ ਜਾਂਦੀਆਂ 


ਹਨ। ਗਾਲ੍ਹੜ ਬਨਸੰਪਤੀ ਆਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਅਤੇ 


ਨ ਗਿਰੀਵਾਲੇ ਫ਼ਲ ਪਸੈਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਕੀੜੇ ਵੀ 
੍‌ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰੀ 


ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਝੋਲ ਵਿਚ 1-15 ਬੱਚੇ ਹੈਦੇ ਹਨ। 
ਗਰਭ ਕਾਲ 22-45 ਦਿਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਚਿਕਰੀ ਕੁਝ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ 
ਲਾਲ-ਭੂਰੇ ਰੈਗ ਦੇ ਹੈਦੇ ਹਨ। 


` ਅਫ਼ਰੀਕਾ. ਵਿਚ ਕਈ ਬਿਰਛਵਾਸੀ ਗਾਲ੍ਹੜਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਤੀਆਂ ਇੰਜ ਹਨ--ਵੱਡੀ ਜੰਗਲੀ 
ਗਾਲ੍ਹੜ (790/6467%5 5/002€79) ਇਹ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਭੂਰੇ 
ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ; ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਦਰਜਨ ਅਜਿਹੀਆਂ 
ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ (00560005) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉਤੇ ਇਕ ਜਾਂ ` 
12 ਜਾਣੀਆਂ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਝਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ੜਾਂ ((੧੪੦੦੦੦੫੦ 
ਜਿਹੇ ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਸ਼ੋਖ ਲਾਲ ਭੂਰੇ ਰੈਗ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਧਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ 
ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਗਾਲ੍ਹੜਾਂ (/6/0656/4705) ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੋਗਾਂ 
ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦਾ: ਰੈਗ ਹਰਾ ਜਿਹਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਗਾਲ੍ਹੜਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਏਸ਼ੀਆਈ _ 
ਧਾਰੀਦਾਰ ਪਾਂਮ _ਗਾਲ੍ਹੜ _(7੪8੦%68/%ਨ), `ਰਾੱਕ _ਗਾਲ੍ਹੜਾਂ 


(੧9008) ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਚਿੱਟਾ, ਕਾਲਾ, 


ਮਤ ਦਰ 
(6੪//6620786 20 ਜਾਤੀਆਂ), ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੈਘਣੀ` ਫ਼ਰ, 
ਰੋਗ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 9 : 504 , 
ਗਾਲਾਪਾਗਸ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ : ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ 
ਐਕਵਾਡੋਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 800 ਤੋਂ 1100 ਕਿ. ਮੀ..ਦੀ ਦੂਰੀ 
ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲੇ ਹੋਏ; 16 ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਕਈ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਇਕ 
ਸਮੂਹ ਹੈ! ਇਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ ਲਗਭਗ 8000 ਵ. ਕਿ. 


ਸੀ. ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕੱਲੇ ਈਸਾਵੇਲਾ ਜਾਂ ਐਲਬੈਂਮਾਰਲ ਟਾਪੂ ਦਾ 
ਰਕਬਾ ਅੱਧ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ੮ 














ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੇਦੀ ਰ੍ 

__ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ 
ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਈ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਟਾਪੂ-ਸਮੂਹ ਕਦੇ ਵੀ 


ਆ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮੁੱਖ-ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ. ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਟਾਪੂ 


ਜਵਾਲਾ ਮੁਖੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਲਾਵੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਲਾਵਾ 
ਕਈ ਵਾਰੀ ਫੁੱਟਿਆ ਹੈ। 
੍ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਵਰਖਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਅਤੇ 
ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ 
ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਧੁੰਦ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪਾਨਾਮਾ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ, ਟਾਮਸ ਡੀ 
` ਬਰਲਾਗਾ ਨੇ 1535 ਵਿਚ ਪੀਰੁ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। 
16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਕਈ ਸਪੇਨੀ ਯਾਤਰੂ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ 17ਵੀਂ 
ਰ੍ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਲੈਂਦੇ 


`ਰਹੇ। 


ਰ੍ ਰ੍ 1832 ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰਲਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਆਬਾਦ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਰ ਕਈਂ ਟਾਪੂ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। . 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਾਫ਼ੀ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਨਿੰਬੂ 
ਹਨ। ਇਥੇ ਮੱਛੀ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ 
ਹੈ। ਗੈਧਕ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਭੋਡਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਦੀਪ- 
ਸਮੂਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ___ 

ਆਬਾਦੀ-6094 (1982. ਅੰਦਾ.) 

05 37' ਦੱ. ਵਿਥ 905 30' ਪੱ. ਲੰਬ . 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : ੧077 


ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੇਦੀ : ਇਹ ਮਿਹਮਦ ਅਸਅਦ ਦਾ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ 
ਨਾਂ ਸੀ। ਇਹ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪੰਜ ਕਲਾਸੀਕਲ 
ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੰਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1757 ਵਿਚ ਇਸਤੋਬੋਲ 
ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਸਮਾਨ ਦੀ 
__ਹੋਇਆ। ਮਗਰੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪਦਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਇਸਤੰਬੋਲ ਦੀ 
ਗਾਲਾਟਾ ਖ਼ਾਨਕਾਹ ਦਾ` ਸ਼ੇਖ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਧੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵਿਚ 
ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਉਮਰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਵਿਚ 
ਬਿਤਾਈ। ਸੁਲਤਾਨ ਸਲੀਮ ਤੀਜਾ ਇਸ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ ਜੋ ਖ਼ੁਦ 


ਕਵੀ ਤੇ ਸੈਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਨਕਾਹ ਕਵੀਆਂ ਤੇ . 
ਸੈਗੀਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ' 


“ਹੁਸਨ-ਓ-ਇਸ਼ਕ” ਰੂਪਕ ਰੋਮਾਂਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਜਲਾਲੂੱਦੀਨ ਰੂਮੀ 
ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ 
ਰੂਪਕ ਕਰੜਾਈਆਂ ਇਸ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਲਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ 
ਵਰਣਨ ਦੁਆਰਾ ਤੁਰਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ਗੀ ਲਿਆਂਦੀ। 
ਸੈਨ 1799 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ੭ : 1085; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ.ਮਾ. 4 : 386 


_ ਗ਼ਾਲਿਬ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਸਦ ਉੱਲਾ ਖ਼ਾਂ : ਉਰਦੂ ਅਤੇ 
ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਂਕਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਦਸੰਬਰ, 1797 ਨੂੰ 
ਰ੍ ਆਗਰੇ ਵਿਚ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਬੇਗ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ 

ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਲਵਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਪਾਸ ਨੌਕਰ ਸੀ ਅਤੇ 1802 ਵਿਚ 


_ਇਸ ਸਮੇਂ ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੀ 


ਇਹ _ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ 


ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ 


ਇਕ _ਲੜਾਂਈ ਵਿਚ 
ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ .ਸੀ। 


ਉਮਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸੀ। 
ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ 


ਨਸਰੁੱਲਾ ਖ਼ਾਂ ਪਾਸ 
ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ। ਸੈਨ 
1806 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ 
ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਚਲਾ 
ਗਿਆ ਤੇ ਇਕ” 
ਮੁੱਜ਼ਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 








ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ ਰ 
ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਰਸੀ ਹੁਰਮੁਜ਼ਦ ਭਾਰਤ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਅਬਦੁਸ ਸੱਮਦ ਰੱਖਿਆ 
ਅਤੇ 2 ਸਾਲ ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪਾਸੋਂ 
ਗ਼ਾਲਿਬ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਸੋਨ 1810 ਵਿਚ 
ਤੇਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 


2812 ਵਿਚ ਇਹ ਆਕਰੇ ਤੋ ਦਿੱਲੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੱਕੋ ਤੌਰ ੬ 


ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ। ੍‌ 
ਜਗੀਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜੋ ਪੈਨਸ਼ਨ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, 


_ ਉਹ 1829 ਵਿਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਸਥੈਧ ਵਿਚ ਇਹ ਕਲਕੱਤੇ __ 


ਵੀ ਗਿਆ ਪਰ ਦੋ ਸਾਲ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਅਸਫ਼ਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। 


ਆਇਆ। ਅਵਧ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਹੈਦਰ ਨੇ, ਇਕ ਕਸੀਦੇ ਤੇ 


ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ 500/- ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਦਾ ਵਜ਼ੀਫਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ।ਸੈਨ ._ ; 


1841 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ, ਦੀ 
ਨੌਕਰੀ ਇਸ ਕਾਰਨ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਆਗਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 
ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਉੱਹੰਚਤ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1849 


ਵਿਚ_ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜੇ ਤੀ 


(ਜ਼ਫ਼ਰ) ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਾਮੁੱਦੌਲਾ ਦਬੀਰੁਲ ਮੁਲਕ ਨਿਜ਼ਾਮ ਜੈਗ 
ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ-ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ 
ਲਗਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮਪੁਰ ਦਾ ਨਵਾਬ ਯੂਸਫ਼ ਅਲੀ ਥਾਂ'ਇਸ ਰ੍‌ 
ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। 


ਸੈਨ 1859 ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਮਪੁਰ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਰਹਿ 
ਕੈ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸੌ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ 
ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਮਿਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ 
ਗਈ ਜਿਸ_ਨਾਲ ਅੰਤ ਫੈਲੇ 'ਤੱਕ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੁਖ ਦੀ__ 


ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 15 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1869 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ 


ਵਿਚ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਔਲੀਆ ਦੇ ਰ 
ਪਾਸ ਚੌਸਨ ਖੰਭੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 'ਅਸਦ” ਤੇ ਫ਼ਿਰ 'ਗ਼ਾਲਿਬ'`__ 


` ਤਸ਼ੱਲਸ ਰੱਖਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾ ਸੀ _ 


ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਰਦੂ ਦੇ 
“ਦੀਵਾਨ-ਇ-ਗ਼ਾਲਿਕ” ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਰਦੂ ਵਿਚ 
ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ੬੪ਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ 

















ਆਦਿਲ ਦਾਖਾ ਵੇ ੫੦ ਚਂ ਦੇ ਮਨ 58 “ਦਾ 


> 
ਟ੍ 
ਹੂ 
ਡੈ 
॥ 
2 
੨ 
ੂ 
1 
ਨੂ 


ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਇਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਖੁਭੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ 


ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤੇ 
ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਪੇਚੀਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਬੁਝਾਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ 
ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਵਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮਾਰਗ ਕੱਢਣ 
ਦੀ- ਧੁਨ ਵਿਚ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੇਂ ਪ੍ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਜਲਦੀ 
ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਤੇ ਆਪੇ 
ਹੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ 
ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਸਰਲਤਾ ਲਿਆਂਦੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ 
ਦੇ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੋ ਗਈ। 


ਵਿ 


ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਜੋ ਮੁਢਲੇ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਤੇ 
ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੈਨ੍ਹੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਉਣ ਦਾ ਇਸੇ 
ਵਿਚ ਹੌਸਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਆਉਣ 


59 


ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹੈਗ੍ਰੀ, ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਉਪਜਾਊ 


ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਾਰਨ ਕਈ ਗਵਾਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਸੀ। 


1981 ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਨੇ ਇਸ _ 


ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1087 


ਵਿਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੁੜ ਸੁਤੌਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਅਮੀਰ 


ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਰਿਆਸਤ ਬਣ ਗਿਆ। 1228 ਈ. ਵਿਚ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਡੇਨੀਅਲ ਗਾਲੀਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਬਣ ਗਿਆ। 
ਪਿੱਛੋਂ ਸਹਿਜ਼ਾਦੇ ਡੇਨੀਅਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇਸ਼ਾਂ ਹੈਗਰੀ ਅਤੇ 
ਪੋਲੈਂਡ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜਾ 
ਰਾਜਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੰਗੋਲ ਖ਼ਾਨ ਦੀ 


. ਅਧਿਰਾਜਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। _ 


`. ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ . 


ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਚੋਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਤੇ _ 


ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਬੈਧ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਵਰਣਨ 
ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਜਿਹੀ ਅਨੋਖੀ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਸੀ ਜੋ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ 
ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ 


ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਸਨ। ਇਹ ਜੀਵਨ-ਸੈਘਰਸ਼ ਤੋਂ 
ਭੱਜਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ 


ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ 
ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਾਬ 
ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਹਨ। ਰ੍ 
.__ ਇਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ,ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੱਦ ਦੇ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਵੀ ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰਤਮਾਨ 


`ਉਰਦੂ ਗੱਦ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਗੱਦ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਕ 
ਰ੍ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੱਤਜ਼ ਗੱਦ ਦਾ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ 


ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਰਬੀ ਦੀ ਔਖੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਤਿਆਗ 


1323 ਈ. ਵਿਚ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ 
ਰਾਜਾ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1772 ਵਿਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਆਸਟਰੀਆ 
ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।_ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਜੈਗ ਪਿੱਛੋਂ 
ਪੂਰਬੀ ਗਾਲੀਸ਼ੀਆ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ। ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਜੈਗ 
ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਰੂਸ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਗਾਲੀਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ 
ਰਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਗਾਲੀਸ਼ੀਆ ਪੋਲੈਂਡ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿ 
ਗਿਆ। 


ਹਪ-ਐਲ. ਰਮ. : 7 : ਐਲ. ਕਿ ੫੦ ਨ 


ਗਾਲੀਸ਼ੀਆ : ਇਹ ਸਪੇਨ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ _ 
`ਜਿਹੜਾ ਉੱਤਰ- ਪੱਛਮੀ ਸਪੇਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਇਹ 


ਐਸਟੂਰਿਐਸ ਅਤੇ ਲੇਆੱਨ, ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਪੁਰਤਗਾਲ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੇ ਖਾੜੀ 
ਬਿਸਕੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੈਨ 1833 ਤੋਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਲਾ 


ਕੋਰੂਨਾ, ਲੂਗੋ, ਬਰੈਨਜ਼ ਅਤੇ ਪਾੱਠਟੇਵੇਦਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧਕੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ . 


ਵਿਚ ਵੰਡਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਉਪਜਾਉ 
ਹੈ। ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਗਰਮ _ਰੌ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਚ ਨਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਭੈਗ ਅਤੇ ਪਟਸਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ ਪਟਸਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ 


ਅੰਗੂਰ, ਸੈਤਰੇ, ਅੰਜੀਰ, ਜੈਤੂਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ 


ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤ ਬੜੇ ਕਲਾਤਮਕ ਢੈਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੇ 


- ਹਲ | ' 


ਵਿਦਿਆ ਰੈ ਰਚਨ 'ਲਤਾਕਫੋ ਕੜੀ, “ਦੁਰਫ਼ਸ਼ੇ 
ਕਾਵੇਯਾਨੀ', “ਨਾਮਾਏ ਗ਼ਾਲਬਿ', 'ਮੇਹਨੀਮ” ਆਦਿ ਗੱਦ ਵਿਚ 
ਹਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ 'ਕੁਲਿਯਾਤ” ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। “ਦਸਤੈਬੂ” ਵਿਚ ਇਸਨੇ 1857 ਦੇ 
ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹਾਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਗੁੱਦ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ 
ਹੈ। 
ਹ-ਪੁ-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : ੪25; ਿ. ਨੌਂ. ਬਾਵ. 2 29 ; ਸਿ 
ਮਾ. 4 : 516 


ਪਹਿਲਾਂ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ £772 ਵਿਚ ਆਸਕੀਆ 


ਨੇ. ਇਸ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। 20ਵੀਂ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਸਿੱਕਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ 


ਰ੍ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾ ਕੋਰੂਨਾ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ) 


ਐਸਟੂਰਿਐਸਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਾਈ 
ਲੜੀ ਗਈ। ਸੈਨ 739 ਵਿਚ ਲੇਆੱਨ ਅਤੇ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ 
ਐਲਫ਼ਾਨਸੋ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਮੂਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਿੱਤਿਆਂ। ਸੈਨ 1065 
ਵਿਚ ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਮੂਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਗਾਰਸ਼ੀਆ 
ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸੈਨ 1072 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ 
ਇਸ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1598 ਵਿਚ ਸ੍ਰ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਡੇੇਕ 
ਫ਼ਲੀਟ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ 


_ਪੁਰਤਗ਼ਾਲੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ। 


ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਮੁੜ ਪੋਲੈਂਡ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ 


ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਮੱਧ ਕਾਲ ਤੋਂ` ਹੀ ਪੂਰਬੀ ਗਾਲੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਤੇ 


ਹ. ਪੁ--ਕੋਲ, ਐਨ. 8 : 248; ਐਨ. ਬਿ. 9 : 1086 


_ਗਾਲੀਟਸੀਨ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਸ ਰੋਮਨ 


ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਹੇਗ ਵਿਖੇ 22 ਦਸੰਬਰ, 
1770 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਦੀਮਿਟਰੀਅਸ ਆਗਸ- 
ਟੀਨ ਗਾਲੀਟਸੀਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ 
ਰੁਸੀਂ ਰਾਜਦੂਤ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਸੀ। 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 
'ਡੀਮਿਟਰੈਅਸ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਇਸਨੇ ਪਾਦਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 




















-=<<= >> ੧ ਅਕਲ ਆਣ ਵਣ ਕਦ, ੬ ਅਲ ਬਡ ਆ ਕਦਰ ਪਿ ਕੀ ਤਨ ਛਿਣ = ਦਾ <<੬-੬==੬੬--= ਵੱ>ੱ= = ਦੇਣ ਦਾ << << 


ਗਾੱਲੀਟਸੀਨ, ਦਮੀਤਵੀ ਮੀਖਾਇਲੋਵਿਚ 


__ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1795 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਲਟੀਸੋਰ ਵਿਖੇ ਪਾਦਰੀ-ਪਦ 


ਵਿਖੇ ਨਿਯੁਜ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ! ਰ੍ 
ਇਸੰਨੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਸਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਰਵਾਸੀ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਨੂੰ 


_ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਇਸਦੇ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 10,000 
ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਹੱਕ 


ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੇਸਟੈਂਟਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ - 


ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਅਤੇ ਪੈਂਫਲਿਟ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਇਕ 


ਸੰਗ੍ਰਹਿ 1940 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਡੇਨੀਐਲ ਸਾਰਜੈਂਟ 


“ਦੀ “ਮਿੱਤਰੀ” (1945) ਸਮੇਤ ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖੀ 
ਹੈ। 6 ਮਈ, 1840 ਨੂੰ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਵਿਚ ਲੋਰਟੋ ਵਿਖੇ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 395; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1103 
ਗਾੱਲੀਟਸੀਨ, ਦਮੀਤਵੀ ਮੀਖਾਇਲੋਵਿਚ : ਇਹ 


_' ਇਕ ਰੂਸੀ-ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਇਕ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜ 


ਨੂੰ ਜੁੰਡਲੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ 
ਦਾ ਜਨਮ 13 ਜੂਨ 1665 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ ੧697 ਵਿਚ ਜ਼ਾਰ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਲਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਟਲੀ ਭੇਜਿਆ 
ਤੇ 1704 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਉੱਤਰੀ ਜੈਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਵੀਡਨਾਂ _ 
ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ 
ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1715 ਤੋਂ 1719 ਤੱਕ ਇਹ ਕੀਵ ਦਾ ਗਵਰਨਰ- 
ਜਨਰਲ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1719 ਤੋਂ ਮਗਰੇ' ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਨੇਟਰ ਬਣਾਇਆ 


ਗਿਆ। ਇਹ ਪੀਟਰ ਦੀਆਂ ਸੁਧਾਰ-ਸਕੀਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਸੈਨ 


1724 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਤਕ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ .ਵਾਂਝਾ ` 


ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਕੈਥਰੀਨ ਪਹਿਲੀ ਨੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮਰਤਬਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 


ਸਲਾਹਕਾਰ ਸ਼ਹਿਜਾਦਾ ਏਂ. ਡੀ. ਮੈਨਸੀਕਫ਼ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਤਨ 
(1727) ਤੱਕ ਇਹ ਤਾਕਤ ਨਾ ਫੜ ਸਕਿਆ। 


ਪੀਟਰ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ “ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਧਾਨ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ-ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੁਪਰੀਮ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ _ 


_ ਅਧਿਕਾਰ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਵੇ । ਨਵੀਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਆਨਾ ਇਵਾਨਵਨਾ 
` (&;0% 1੮੩੧੦ਜ॥੩) ਨੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ 


ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਪੰਰ ਤੁਰੈਤ ਹੀ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਪਾੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ 


'ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਗਾਲੀਟਸੀਨ ਨੇ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਲੈ. ਲਈ 


ਪਰ ੧736 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦੇ ਜੁਰਮ ਵਿਚ ਗਿ੍‌ਫ਼ਤਾਰ ਕਰ 
ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਮਹਾਰਾਣੀ 
ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਦਲ ਕੇ ਉਮਰ- ਵਿਦ 
1737 ਨੂੰ ਇਹ ਕੈਦ ਵਿਚ ਹੀ ਮਰੈ ਗਿਆ। 


`__ ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 19 : 562 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ: ਮਾਂ. 4 : 616 


ਗਾੱਲੀਟਸੀਨ, ਵਾਸਿਲੀ, ਵਾਸਿਲੀਵਿਚ : ਇਹ ਰੂਸੀ 
ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜੋ 1689 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਦੇਸ਼ੀ 
ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਇਨਚਾਰਜ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1643 ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ 
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਸੈਨ 1676 ਵਿਚ ਜ਼ਾਰ ਅਲੋਕਸਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਹੁਕਮਰਾਨ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਨੂੰ 


੭॥ 


_ਯੁਕਰੇਨ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿੰਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 


ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੋ। ਸੈਨ 1682 ਵਿਚ ਰੀਜੈਂਟ 


ਸੋਫੀਆ ਅਲੈਕ ਸੀਵਨਾਂ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ” 
ਮੁਖੀ ਲਗਾ _ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 
1684 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ 
ਮੁਹਰ (60681 81) ਰੱਖਣ ਦਾ 
ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਨੇ 1686 ਵਿਚ ਪੋਲੈਂਡ 
ਨਾਲ ਸੈਧੀ ਅਤੇ 1689 ਨੂੰ . 
ਚੀਨ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨਾ ਕਰਨ __` 
ਦੀ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1689 
ਦੇ ਸੈਕੰਟ ਵਿਚ ਸੋਫ਼ੀਆ ਨੂੰ 
ਲਾਹ ਕੇ ਨਾਰਿਸ਼ਕਿਨ ਤਾਕਤ 
ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ 
ਗਾੱਲੀਟਸੀਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ 
ਠਸ ਪਹੰਚੀ। ਇਸ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰ 
ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ ਹੀ ਕੋਲੋਗੋਰੀ ਵਿਖੇ 2 ਮਈ 1714 ਨੂੰ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ: ਬਰ. 10 : 562; ਐਨ. ਬਰ, ਮਾਂ. 4 : 617 


ਗਾਲੂਪੀ, ਬਾਲਡੀਸੈਰਾ : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਸੈਗੀਤਕਾਰ 
ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸੁਖਾਂਤ ਓਪੇਰਿਆਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਓਪੇਰਾ ਬੁੱਢਾ ਦਾ 
ਪਿਤਾਮਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
ਵੈਨਿਸ ਦੇ _ਨੇੜੇ ਬੂਰਾਨੋ' . 
'ਟਾਪੂ ਵਿਚ _ 18 
ਅਕਤੂਬਰ, 1706 ਨੂੰ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 
' ਵਾਇਓਲਿਨ-ਵਾਦਕ 
ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਵੈਨਿਸ ਵਿਚ 
ਏ. -ਲੋਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ 
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ।. 
ਇਸ ਨੇ ਵੈਨਿਸ ਦੇ 
ਥੀਏਟਰਾਂ ਲਈ ਓਪੇਰੇ 
ਰਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 
1741 ਵਿਚ ਇਹ ਲੰਡਨ 
ਗਿਆ। ਐਨਰੀਕੋ 
(1743) ਸਮੇਤ ਇਸ ਦੇ 
ਕਈ ਓਪੇਰੇ ਲੈਡਨ ਵਿਚ 








ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1748 ਵਿਚ ਇਹ ਵੀਨਸ ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਮਾਰਕ ਦਾ 
ਸਹਾਇਕ ਕਨਸਰਟਮਾਸਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1766 ਤੋਂ 
1768 ਤੱਕ ਇਹ ਰੂਸ ਵਿਚ ਕੈਥਰੀਨ ਦੂਜੀ ਦਾ ਚੈਪਲਮਾਸਟਰ ਰਿਹਾ। _, 

. _ਗਾਲੂਪੀ ਦੇ ,ਸੁਖਾਂਤ _ਓਪੇਰਿਆਾਂ ਵਿਚੋ _“00906000 ੍ 
60008203. ' (1754) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਓਪੇਰਿਆਂ ਤੋਂ 


ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਰਤਾਂ ਵੀ ਰਚੀਆਂ। 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 3 ਜਨਵਰੀ, 1784 ਨੂੰ ਦੈਨਿਸ' ਵਿਚ ਹੀ 
ਹੋਈ। 
ਰ੍ ਰਿ 399 


ਗਾਲੇਸ਼ੀਆ : ਕੇਂਦਰੀ ਅਨਾਤੋਲੀਆ (&%0008) ਦਾ 
ਇਤ 














=5ਨ4ਪ੮੧੧ਓ੭੭੦੮੦੦੭25੮੭੧੬੧% 


ਆਵਾਜ 1੧, 





ਵਿਚ ਸੈਲਟਿਕ ਕਬੀਲੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਸ-ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ 


ਦਿ 
ਨੇ ਬਿਥਿਨੀਆ (8੧000) ਦੀ ਖ਼ਾਨਾਜੈਗੀ (278 ਈ. ਪੂ.) 


ਡਰ 


ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ 275 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ “ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਜੋਗ” 
ਵਿਚ ਸੀਲੂਸ਼ੀਆ ਦੇ ਰਾਜੇ ਐਨਟੀਓਕੇਸ (&0006005) ਪਹਿਲੇ ਨੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਇਹ ਲੋਕ ਉਥੇ ਹੀ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ , 


ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ. ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ। ਪਿੱਛੋਂ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 


(190-189 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ) ਸੀਲੂਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਰੋਮ - 


ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ 189 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਹਮਲਾ ` 
ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 85 ਈ. ਪੂ. 
ਵਿਚ ਇਸ,ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟੋਰੇਟ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ' 
ਇਹ ਲੋਕ ਅਨਾਤੋਲੀਆ-ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਚ-ਮਿਚ ਗਏ। 


ਹੁ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿਆ. 4 : 383 


_ਗਾਲੋਸ਼ੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ 


61 


ਉ 


ਚਿੱਠੀ : ਇਹ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਗ਼ਾਲੇਸ਼ੀਆ 


ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਐਫੈਸਸ ਵਿਖੇ ਲਗਭਗ 
49 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੀ ਸਭਾ 


ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਉਸ ਸਭਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ 


ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੈਮਜ਼ੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ (1900) ਵਿਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਲੇਸ਼ੀਆ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ 
ਕਰਕੇ ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੋ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਪਹਿਲੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀ 


: ਉਤਰ ਬਣਾ ਗਏ ਨਦੀਨ ਬਸਤ ਕੀਤੀ 


ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਚਿੱਠੀ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ 
ਅਤੇ ਬੜੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ੈਸਾ ਅਤੇ' ਸ਼ੁਭ 
ਇਛਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ 


2 
ਆ 
. 






ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਵਾਰਫ਼ ਗਾਲੇਗੇ (6 40006%/) ਤਕਰੀਬਨ 
12-16 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੂਛ ਦੀ 18-20 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਬਾਈ 
ਵੱਖਰੀ ਹੈ; ਮੋਟੀ ਪੁਛ ਵਾਲਾ ਗਾਲੇਗੋ ਲਗਭਗ 30-31 ਸੈਂ. ਮੀ. 
-ਲੈਮਾ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪੂਛ ਦੀ ਲੈਬਾਈ 42-47 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗਰਭ-ਕਾਲ 3-4 ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ' 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਬੱਚੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4.: 382 ` 


੮੭੩੩ 


`. ਗਾਲੇ, ਜੋਹੈਨ ਗਾੱਟਫਰੀਟ : ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਸ 


੬ 1812 ਨੂੰ 


ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਮਤ _ 


ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੁਤੌਤਰ ਅਤੇ 


., ! ਆਖਰੀ ਧਰਮ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਾਲੋਸ਼ੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਇੰਹ 


ਧਾਰਮਿਕ ਧੱਤਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਤਰ ਦੇ 


ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੇ 
ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਤਰ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਲੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ 


'ਈਸਾਈ ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਰੀ੍‌ਥ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮੰਨਣ 


ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਚਾਰਟਰ 
ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਵ. ਐਨ. 5 : 583 
ਗਾਲੇਗੇ : (ਇਹ ਲੋਲੋਸਾਇਗੀ ਬਲੇ ਦਾ ਗਝਗੀ ਪਨੇਤੀ 


੮. 


` ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟ ਹੈ। ਇਹ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਉਪ-ਸਹਾਰਾ 


__ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਲ-ਖਿੱਚਵੇਂ ਸਲੇਟੀ, ਭੂਰੇ, ਲਾਲ 


'ਜਿਹੇ ਜਾਂ ਪੀਲੇ ਜਿਹੇ ਰੂਰੇ ਰੈਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 


_ਪੂੰਛ ਲੈਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਿਰਛਵਾਸੀ, ਰਾਤਲ ਅਤੇ ਮੁਖ 


ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਟ-ਆਹਾਰੀ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਛੇ ਜਾਤੀਆਂ 


ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। . ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਸ਼ ਬੇਬੀ (66029 __ 


5੬0€£969595) ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਫੁਰਤੀਲੀਆਂ 


ਸੈੱਕਸਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੈਬਸਥਾੱਸ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 
1830 ਤੋਂ 1833 ਤੱਕ ਬਰਲਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਗਣਿਤ ਅਤੇ 
ਪ੍ਾਕਿਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1839-40 
ਦੌਰਾਨ ਬਰਲਿਨ ਪ੍ਰੇਖਣਸ਼ਾਲਾ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਧੂਮਕੇਤੂ ਲੱਭੇ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
ਖਗੋਲਵੇਤਾ ਲਵੈਰੀਏ (1.8੪€7॥, 00890) ਦੇ ਕੌਮ ਅਤੇ 
ਪਰਿਕਲਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੁਆਰਾ 23 ਸਤੋਬਰ, 
1846 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਨੇ ਨੈਪਚੂਨ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। _ 
ਇਸ ਦਾ ਮਗਰਲਾ ਕੰਮ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰੁੱਤ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਸੀ। ਸੈਨ 1851. ਤੋਂ ਬਰੈਸਲੋਊ (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵਰਾਤਲਾਫ਼, 
ਪੋਲੈਂਡ) ਵਿਖੇ ਪ੍ਰੇਖਣਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ . 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਰ੍ ਲੇ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਜੁਲਾਈ, 1910 
ਪਾੱਟਸਡੈਮ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 


`ਹ.ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 242 


ਗ਼ਾਵੀਲਗੜ੍ਹ (6੩ਜਜ੬੪॥8) : ਸਤਪੁੜਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ 
ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੋਬਤੀ 


ਲੜੀ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਤੇ ਬਣੇ ਗ਼ਾਵੀਲਗੜ੍ਹ 
ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਆਇਨੇ ਅਕਬਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਾਂਦਾ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਬਤੀ ਲੜੀ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੈਤੂਲ 
ਜਿ ਵਿਚ ਸਰ ਹੈ ਕੇ ਸਦ ਅਮਰ ਵਤੀ ਅਤ ਬਲਵਾਨ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ' ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨਾ ਨਦੀਆਂ 


ਨੂੰ ਪਰਬੋਆ ਵਿਚ 


``ਦੇ ਸੈਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਮੇਲਘਾਟ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 

















1 
ਭੂ 
$ 
1- 
ਰੂ 


ਗਾਵੇਰੀ ਨਾਟਕ 

ਉਚਾਈ 10,30 ਮੀਟਰ (3400 ਫੁੱਟ) ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ 
ਬਰਾਤ ਵਿਖੇ 1210 ਮੀਟਰ (3,989 ਫੁੱਟ) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਤਾਪਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 490 
ਮੀਟਰ (1650 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਪਰ 
ਕ੍ੀਟੇਸ਼ੀਅਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬਣੀ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕਈ ਦੱਰੇ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ` ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 


` ਮਲਹਾਰਾ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦਿਓਲਘਾਣ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬਿੰਗਾਰ 


(ਸ੫3)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜਾਈ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


215 10' ਤੋਂ 217 47 ਉ. ਵਿਥ. ਅਤੇ ੇ 76 40' ਤੋਂ 772 


ਦੈਤ ਘੂੰ ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ.,ਗ. ਇੰਡ. 12 : 193 


ਗਾਵੇਰੀਂ ਨਾਟਕ : ਇਸ ਨੂੰ ਭੀਲ ਨਾਟਕ ਵੀ ਕਿਹਾ 


__ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੀਲ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਪ੍ਯ 
ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ-ਅਗਸਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਭੀਲਾਂ ਦੇ 


ਸਫ਼ਰੀ ਨਾਟਕੀ ਮੰਡਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ 'ਬੁਢੀਆਂ” 
(ਅਰਥਾਤ “ਬੁਢੀ ਔਰਤ”) ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਨਾਟਕ ਭਾਵਪੂਰਣ ਕਹਾਂਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦੇ 


- ਨਾਚ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। 


__ ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਇੰ. 1 : 377 


ਗਿਆਸ ਬੇਗ਼, ਮਿਰਜ਼ਾ : ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦਾ ਇਕ 
ਦਰੰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਬੇਗ਼ਮ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਇਹ 
ਤਜ਼ਿਰਾਨ ਦੇ ਇਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਤੁਰਕ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਪਿਤਾ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੁਹੈਮਦ ਸ਼ਰੀਫ਼, ਮੁਹੈਮਦ' ਖ਼ਾਨ ਟੁਕਲੂ ਦੇ ਰਾਜ 
ਦੌਰਾਨ ਖ਼ੁਰਾਸਾਨ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਪਾਰਸ ਦੇ ਰਾਜੇ 


_ ਵੱਲੋਂ ਯੇਜ਼ਦ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫੇਰ ਤਹਿਰਾਨ ਵਿਖੇ 
ਪਨਾਹ ਲੈਣੇ ਆਏ ਹਮਾਯੂ. ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਤੌਰ “ਤੇ 
'ਮਹਿਮਾਨ- ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਹੀ ਨਿਭਾਈ। 


ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਲਾਊਦੀਨ ਦੀ 


ਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆਂ ਜਿਸ ਨੇ ਦੋ ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਇਕ ਲੜਕੀ ਨੂੰ. 
ਜਨਮ ਦਿਤਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ 


ਬੇਗ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰੀਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਤੋਗ ਆ 
ਕੇ ਇਹ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ 


- ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਬੱਚਾ 


ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅੜੇ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ 
ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਗਾਂ ਉਪਰ ਬ੍ਰਿਠਾ ਕੇ ਆਪ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੇ 
ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਦੀ 
ਪਤਨੀ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਲੜਕੀ ਮਿਹਰ-ਉੱਲ-ਨਿਸਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ 
ਜਿਹੜੀ ਨੂਰ-ਜਹਾਂ-ਬੇਗ਼ਮ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਮਲਕਾ 
ਬਣੀ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਬੇਗ਼ ਅਜਿਹੇ 


ਗੈਭੀਰ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚੋਂ ਲੈਘ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨਵ-ਜਨਮੀ 


ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਸੜਕ ਦੇ ਕਢੇ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ 


ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਛੱਡ ਕੇ ਅਗਾਂਹ ਤੁਰ ਪਿਆ ਪਰ ਕੁਝ ਦੁਰ ਜਾ ਕੇ, 


ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਬੇਗ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਨਵ-ਜਨਮੀ ਬੱਚੀ ਦਾ 


_ ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਸਹਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਸ਼ ਪੈ ਗਈ। ਇਹ ਦੇਖ 


ਕੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੋ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆਇਆ। 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਬੇਗ਼ ਬੱਚੀ ਲੈਣ ਲਈ 


ਮਾਰਕੇ ਫ਼ਨ ਖਿਲਾਰੀ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੌ ਡਰ ਕੇ ਇਕ ਦਮ 


ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੀ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਨੇ ਕਾਰਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ 


ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੂੰ ਹਿਲੂਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ 
ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਸਮਝ 
ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਬਾਕੀ ਦੇ 


ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨਿਮਰੇਤਾਭਰਪੂਰ ਸਲੂਕ ਰ੍ 


ਕੀਤਾ। ਬੱਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਰੱਖ ਲਿਆ 
ਅਤੇ ਗਿਆਸ ਬੇਗ਼ ਦੀ ਸੂਝ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ 


_ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਲਾ ਦਿਤਾ। 


ਕੁਝ ਚਿਰ ਬੀਤਣ ਪਿਛੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਗਿਆਸ ਬਗ਼ ਦੀ 
ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਉਸੇ ਵਪਾਰੀ ਰਾਹੀ' ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਹੋਈ। 


ਗੱਲ-ਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਗ਼ਿਆਸ ਬੇਗ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ _ 
` ਦੱਸ ਦਿਤਾ ਕਿ ਤਹਿਰਾਨ ਵਿਖੇ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪਿਤਾ 


ਹਮਾਲੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਵਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਉਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ 
ਬੇਗ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ 
ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਸੈਦ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ 


ਕੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ “ਦੀਵਾਨ” ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੀਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੈਧ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਚੀ 


ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਮਾਦ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦਾ ਵਡਿਆਈ 


ਭਰਪੂਰ ਖ਼ਿਤਾਬ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਆਪਣੇਂ ਚੈਗੇ ਅਤੇ ਮਿਲਣਸਾਰ ਸੁਭਾਉ '. 


ਸਦਕਾ ਇਹ ਛੇਤੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ । 


ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਬੇਗ ਆਪ ਇਕ ਚੰਗਾ ਕਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਹ 
ਨੌ ਪੁਰਾਣੇ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। 'ਸ਼ਿਕੱਸਤ” ਉਸ ਦੀ _ , 
- ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ 
- ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ 


ਅਜਿਹੀ ਦਾਨੀ ਤਬੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਸਖਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਰ 


ਉਸ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ' ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਅਸੈਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ . 


ਪਾਸੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਲੱਗਿਆਂ ਵੀ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। 


ਹ. ਪੁ.-=ਹਿ. ਪੰ. 153 


ਗਿਆਸੁਦੀਨ ਤਗਲਕ : ਤਗ਼ਲਕ, ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ 





ਪਹਿਲਾ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਵਿਚ. ` ` 


ਬੜਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਫਰਿਸ਼ਤਾ ਅਨੁਸਾਰ 


`ਗਿਆਸੁਦੀਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਤੁਗ਼ਲਕ” ਸੀ। ਇਹ ਗਿਆਸੁਦੀਨ 
ਬਲਬਨ ਦਾ ਇਕ ਤੁਰਕੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ _ 


ਉਸਨੇ ਇਕ ਜੱਟ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ ਜਿਸ 
ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਇਕ ਲੜਕਾ “ਗਾਜ਼ੀ ਬੇਗ਼” ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੱਦੀ- 
ਨਸ਼ੀਨੀ ਸਮੇਂ ਗਿਆਸੁਦੀਨ ਮਤਲਬ “ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਖਾ” ਸ਼ਿਤਾਬ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਗਿਆਸੁਦੀਨ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੀ 


ਤੱਕ ਦਾ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਇਸ ਵ਼ਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ।ਉਹ 


` ਇਕ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਵਿਉਂਤਕਾਰ ਸੀ। ਮੁਗਲਾਂ 


ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਕਾਮਯਾਬੀ 


ਨਾਲ ਪਛਾੜਿਆ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗਿਆਸੁਦੀਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਮੁਗਲਾਂ ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ: ਸੈਕਟ ਸਮੇਂ` 
ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ' ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਗਿਆਸੁਦੀਨ __ 


/ 














ਲਾ 
ਉਆ 
$ਊ੧ 
ਛੰ 
ਲੇ 
= 
ਨਹਿ 
ਨੂ 
ਨੂ 
ਨ 
1 


'ਛਘ=ਾਦ ਚ ਦਾਵਾ 2੫੫ 


ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ 
ਹੇਠ ਕਰ ਦਿਤੇ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਸਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਉਪਰ 
ਨਵੇਂ ਕਿਲੇ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸਥਾਪਿਤ 


ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ 


ਵੱਲੋਂ ਭਵਿਖ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਕ 


ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਰਾਜ ਦੇ ` 
`_ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਣਜ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਨੇ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ 
ਬਣਵਾਈ ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਗ਼ਲਕਬਾਦ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। 

ਗਿਆਸੁਦੀਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਚਾਰ ਸਾਲ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਰਾਜ ਕਰਨ 
ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਇਕ ਮੰਡਪ ਦੀ ਛੱਤ ਡਿਗ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 
ਫ਼ਰਵਰੀ 1325 ਵਿਚ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦੇ 


ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। . 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿ. ਪੰ. 107 


_ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ : ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ _ 


ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਭਾਗ 


ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1822 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਫ਼ੌਜ ਦੀ 
ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੇ ਇਕ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :- 


ਕੁਲ ਕਾਰਜ ਮਮ ਦੋਊ, ਖੇਤੀ ਔਰ ਸੈਗਰਾਮ। 
ਲਾਤ ਨਿਕਾਰੀ ਹੋਨ ਤੇ, ਛੁਟ ਗਏ ਦੋਨੋ' ਕਾਮ। 
_ ਇਸਨੇ 30-32 ਸਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 


ਕਲਮ ਫੜਕੇ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ -ਪਿਛੋਂ 1916 ਦੇ 


ਰ੍‌੍ __ ਨੰਦ; ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਆਸਤ . 
___ ਬਾਗੜੀਆਂ, ਆਦਿ 26 .ਰੌ੍‌ਥ 


- ਵਿਦਵਤਾ.ਦਾ ਪਰਮਾਣ ਹਨ। 


-` ਸਿੰਘ ਦਾ ` ਗਿਆਨ-ਢੰਗ 


ਲਗਭਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਕਈਂ ਗਰੰਥ 
ਛਪੇ। 


ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ 


ਖ਼ਾਲਸਾ, ਸਰਦਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਪੰਥ 


ਪੰਥ .ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ ਭੂਧਿੰ-ਦਰਾ-` 
ਲਿਖੇ ਹਨ ਜੋ ਲੇਖਕ ਦੀ 
ਅਣਥਕ ਘਾਲਣਾ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ 


ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ 


ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ _ 


ਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਾਰਤਕ_ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਤੇ ਚੁਸਤ ਹੈ। 
ਰ੍ _ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 103 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸੈਨ 1925 ਵਿਚ 
`. ਰੋਈ। 


ਸੱਰਲ, ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਸਿੱਧਾ-ਸਾਦਾ 


ਚ.ਪੁ-ਧੰ. ਸਾਂ. ਦੀ 2: 433 





_ਗਿਆਨਪੀਠ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ 
ਗਿਆਨ ਦਾਸ : ਇਹ ਬ੍ਰਜਬੁਲੀ ਅਤੇ ਬੈਗਲਾ ਦੋਹਾਂ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1530 ਈ. ਵਿਚ 
ਗੜ੍ਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਰਦਮਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਾਂਦੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਹ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਨਿਤਿਆਨੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ 
ਪਤਨੀ ਜਾਲਵਾ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ-ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। 
ਇਸ ਦੇ 'ਬ੍ਜਬੁਲੀ” ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਪਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। 
ਵੈਸ਼ਣਵਦਾਸ ਦੇ ਪਦ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ-ਰ੍ਰੌਥ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 105 ਬ੍ਜਬੁਲੀ 
ਦੇ ਪਦ ਹਨ ਜੋ ਗਿਆਨਦਾਸ ਦੇ ਰਚੇ ਹੋਏਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬੈਗਲਾ 


ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਪਦ ਬ੍ਰਜਬੁਲੀ ਦੇ ਪਦਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ _ 


ਵਧੇਰੇ ਸੁੰਦੂਰ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਲੀਲਾ ਸਬੈਧੀ ਪਦ ਰਚੇ 


ਹਨ। 'ਰੁਪ ਅਨੁਰਾਗ! , 'ਰਸਉਦਗਾਰ” ਅਤੇ 'ਮਾਯੁਰ” ਵਿਸ਼ਿਆਂ. 
_ ਨਾਲ ਸਥੋਧਤ ਪਦਿਆਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦਾਸ ਦੀ ਕਵਿਤ<ਲਿਖਣ ਦੀ 


ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਿਆਂ `ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ 
ਰਚਿਤ 'ਬਾਲੇ ਲੀਲਾ” ਗ੍ਰੰਥ ਸਰੀ ਸੁਕੁਮਾਰ ਭਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਸੈਪਾਦਤ 


_ਕਰਕੇ ਵਾਣੀਮੰਡਪ, ਕਲਕੱਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 
ਗਿਆਨ ਦਾਸ ਦੇ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸੈਕਲਨ ਗਿਆਨ _ 


ਦਾਸ ਪਦਾਵਲੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਰਮਣੀਮੋਹਨ ਮਲਿਕ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ- ਵਿ. ਕੋ. 5 : 67 ਨ 


_ਗਿਆਨਦੇਵ : ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ 
ਨੇ ਸੀਮਦ ਭਗਵਤ ਗੀੜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਮਰਾਠੀ ਟੀਕਾ ਲਿਖਿਆ ਜਿਹੜਾ 
“ਭਾਵਾਰਥਦੀਪਿਕਾ” ਜਾਂ “ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰੀ” ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਠੱਲਪੰਤ ਦੇ ਘਰ ਸੈਨ 1275 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ 


ਵਿਦਵਾਨ ਕਵੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ 
ਨੂੰ ਭਗਤੀ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਦੇ 
ਅਸੁਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ 


ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਥੋਲ੍ਹ ਕੇ 
ਦੱਸਿਆ। 


“ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰੀ”, 'ਅਮ੍ਰਤਾਨੁਭਵ', 'ਚਾਂਗਦੇਵ ਪਾਸਸ਼ਨੀ” 
ਅਤੇ 'ਅਭੇਗ” ਇਸ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 
ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। 
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਗਿਆਨੋਸ਼ਵਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ 'ਆਉਲੀ” ਜਾਂ 
“ਮਾਤਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗਿਆਨਦੇਵ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ 


ਸੈਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਗਿਆਨਦੇਵ ਦਾ ਆਲੰਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਸਮਾਧੀ ਰ 
- ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਣ ਦਾ' ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਾਂਮਦੇਵ ਨੇ ਲੂੰ-ਕੰਡੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ 


ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਮਰ ਅਜੇ 21 ਸਾਲ ਦੀ 
ਸੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਿਵ੍ਰਤੀਨਾਥ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ 
ਗਿਆਨਦੇਵ ਸਮਾਧੀ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 
ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। _` 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 5 : 67 


ਗਿਆਨਪੀਠ ਸਾਹਿਤ-ਪੁਰਸਕਾਰ : ਇਹ ਭਾਰਤੀ 
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ 
_ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਵਾਸਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ 


_ਭਾਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੈਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਲਈ _ 











ਗਿਆਨਪੀਠ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਰ੍ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਜਾਂ ਰਚਨਾਤਮਕ 
ਸਾਹਿਤ-ਰਚਨਾ ਲਈ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ 
ਕਹਾਣੀ, ਕਵਿਤਾ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ' ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਲੇਖਕ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹੀ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮੁੱਚੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ 
ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਲੇਖਕ ਦਾ ਸਬੈਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਪਹਿਲਾ ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ _ਸੈਨ 1965 ਵਿਚ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸੀ। 
ਸੈਨ 1581 ਵਿਚ ਇਸ ਰਕਮ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਡੇਢ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਨਕਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੋਂ 
ਵਿਸਾਰ ਦੀ ਦੀ ਤਿਸ ਤੀ 


ਸਵਾਸਤਿਕ ਸੁਭ-ਚਿਨਹ ਆਦਿ ਅਤ ਹੁੰਦ ਹਨ, ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਸੈਨ 1965 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1983 ਤੱਕ ਇਹ ਸਨਮਾਨ 31 
ਹੈ। ਗਿਆਨ ਪੀਠ-ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ-ਵਿਜੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 
ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ_ਸਾਡੇ 1973 ਦੇ 
ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਮਿਤੀ-ਅੰਤ ਤੱਕ ਦਾ 
ਵੇਰਵਾ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :- 





ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ 
1965 | ਗੋਬਿੰਦ ਸ਼ੈਕਰ ਸਰੂਪ ਮਲਿਆਲ਼ਮ ।'ਓਟਕਛਲ” ਸਿ 
ਸੈਗ੍ਹਿ) 


1966 “ਗਣਦਵਤਾ”' (ਨਾਵਲ। 
1967 “ਨਸ਼ੀਥ” _- ਕਵਿਤਾ 
ਰ੍ ਸਗ੍ਰਹਿ) 
“ਰਾਮਾਇਣ ਦਰਸ਼ਨਮੁ” ,, 

1968 'ਚਿਦਬਰਾ” _(ਕਵਿਤਾ 
ਸਗ੍ਰਹਿ) 


19659 ਗ਼ੁਲ-ਏ-ਨਗ਼ਮ _ ,, 


1970 


1971 


1972 


1973 ਨਾਕੁਤਤ ਕੂ 
ਰ੍ 'ਮਾਣੀਮਟਾਲਾ (ਨਾਵਲ) 
੧974 “'ਯਯਾਤੀ” _ (ਨਾਵਲ) 
'ਚਿਤਰਪਾਵੇ' (ਨਾਵਲ) 


19275 





ਹ. ਪੁ--ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਐਨ. ਇੰ. 1 : 539 


`_ਗਿਆਨਮੀਮਾਂਸਾ : ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੱਚ 


ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਇਸ ਸਬੈਧੀ 


- ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਿੱਟੇ ਤੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ 
ਉੱਨੇ ਹੀ ਦੂਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨੇ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਰਾ 


ਕਾਲ ਵਿਚ ਦੇਕਾਰਤ (1596- 1650 ਈ.) ਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ 
ਕਿ ਪ੍ਯਤਨ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਲੋਕ 
ਕੁਝ ਮੁਢਲੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਉਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਨ 


ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਗਣਿਤ ਵਰਗੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਤਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ _ 


ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਸਿੱਧ. ਨਹੀਂ, 


ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਮੰਨਣ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਪਕ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ` ` 


ਆਰੋਭ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ.ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਉਸਨੂੰ. ਅਜਿਹੀ ਵਸਤੂ 




















ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸੇਦੇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। 
ਸੈਦੇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ.ਆਪ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਕ- ਆਕਾਰ ਜਾਂ ਸਰੂਪ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਨੀਂਹ ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾਂ ਅਤੇ 
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ। ਦੇਕਾਰਤ ਦਾ ਸੋਚਣਢੰਗ ਨਵਾਂ ਸੀ 
ਪਰੈਤੂ ਪਹਿਲੇ `ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸਦਾ ਲਗਾਓ ਵੀ _ਤੱਤ- 
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। 

ਜਾਨ ਲਾਕ (1632-1704 ਈ.) ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਵਾਂ 
ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੱਚ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੈਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁੰਦਾ 
`_ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਗਿਆਨ 
ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਕਿਥੋਂ ਤੱਕ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ 
ਕਿ ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? ਯੂਰਪੀ ਮਹਾਂਦੀਪ 
`ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗਣਿਤ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ; 
ਲਾੱਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਫੇਰਿਆ ਅਤੇ 
'ਆਨਵ-ਬੁੱਧੀ ਪਰ ਨਿਬੈਧ” ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ 
ਜੁਗ ਪਲਟਾਊ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਧ ਹੋਈ । ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵਵਾਦ ਦਾ ਮੂਲ 
ਆਧਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਰਜ ਬਰਕਲੀ (1684-1753 
ਈ.) ਨੇ ਲਾੱਕ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ “ਮਾਨਵ-ਗਿਆਨ” ਦੇ ਨਿਯਮ 
ਲਿਖਕੇ ਅਨੁਭਵਵਾਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ, 
(1711-76) ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਮਾਨਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ” ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਸਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਿਊਮ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ 
ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਾਂਟ (1724-1804 ਈ.) ਦੇ 
“'ਆਲੋਚਨਾਵਾਦ” ਲਈ ਰਸਤਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਂਟ ਨੇ ਗਿਆਨ 


ਮੀਮਾਂਸਾ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ . 


ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਮੀਮਾਂਸਾ ਨੂੰ ਉਚਿੱਤ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਬੜੀ ਦੇਰ ਲੱਗੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਕਦੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕੀਤੀ 
ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਈ । ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਨਿਆਏ ਸੂਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸੂਤਰ 
ਵਿਚ ਹੀ 16 ਵਿਚਾਰ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, 
ਹੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੰਜ਼ਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
- ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇ “ਪ੍ਰਮਾਣ” ਅਤੇ 'ਪ੍ਰਮੇਯ” ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ 
ਗਿਆਨ ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਗੇਯ ਤੱਤ ਹੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਗਿਆਨ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ 
ਅਤੇ ਗੇਯ ਦਾ ਸਬੈਧ ਦੇਕਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 
ਤੋਂ ਆਰ੍‌ਭ ਕੀਤਾ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ 
ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈਂਦਾ। ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 
ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਪਲੋਟੋ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ 
ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ) ਵਿਚ ਇਕ 
ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ-ਮੀਮਾਂਸਾ 
ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ' ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਕ 
_ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਹਰੇਕ ਧਾਰਨਾ ਸੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ' ਪਰੰਤੂ 
ਕਰ ਸਕਦੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਤੋਂ_ਪਹਿਲਾਂ 


ਲਤ _ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ -- 


ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ--ਸੈਮਤੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਗਿਆਨ- 
ਰ੍ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ 
ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਬਿਰਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-- 
_(ਉ) ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। _ 


- ਗਿਆਨ ਮੰਮਾਂਸ਼ਾ 


ਅੰ) ਉਸਨੂੰ ਝੂਠ ਸਮਝ ਕੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। 

(੬) ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਵਿਚ ਨਿਸਚਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀਏ ਤਾਂ 
ਹਾਂ। ਇਹ ਸੈਦੇਹ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਹੈ। 

(ਸ) ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ 
ਜਗਤ ਵਿਚ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਸ਼ਮੇਂ ਲਈ ਸਚਾਈ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ 


_ ਵੀ “ਕਾਲਪਨਿਕ ਸਵੀਕ੍ਰਾਤੀ” ਹੈ। 

ਗਿਆਨ ਅਤੇ _ਗਿਆਤਾ-ਅਨੁਭਵਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ, 
ਗਿਆਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਭਾਗ ਹਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਬਿੰਬ। ਪਦਾਰਥ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ। ਹਿਊਮ ਨੇ 
ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ `ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ 


ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ` ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ' 


ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਭੇਦ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ 
ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚੇਤਨ ਦੀਆਂ ਚੇਤਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ 
ਇਕ ਦੂਜੇ ਮਗਰੋਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਂ. ਪੰਗਤੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪੰਗਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੰਗਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਬੋਧ ਨਹੀਂ 
ਹੋ ਸਕਦਾ। 

ਨ ਨ ਨਾ ਹਵਨ ਅਰ 
ਪ੍ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਗੁਣ- 
ਬੋਧ ਅਤੇ ਵਸਤੂ-ਬੋਧ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚਿਤਰ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਗਿਆਨ- 
ਇੰਦਰੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ--ਅੱਖ ਰੂਪ ਦੀ, ਕੈਨ 
ਸ਼ਬਦ ਦੀ, ਨੱਕ ਰੀਧ ਦੀ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦ ਮਿਲਾਨ ਨਾਲ ਵਸਤੂ- 
ਰਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਤਿਬੋਧ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਬੋਧ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਗਿਆਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿੰਬਿੰਬ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਹਰ ਅਤੇ 
ਅੰਦਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਕਲਪ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਤੱਥ ਹੈ। ਗਿਆਨ 
ਸੀਮਾਂਸਾ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਬੋਧ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ 
ਗਿਆਨ ਨੇ ਜਿਨਾ ਧਿਆਨ ਥਿੱਚਿਆ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਗਿਆਨ-ਮੀਮਾਂਸਾ 
ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੇ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਿਆ। 

ਸਾਂਖ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ -- 


: 08 ਰਿ 


2) ਪੱ ਚਿਤ ਵੇ ਦੋ ਅਜ ਨੂਹ ਜਝ ਸਦਾ 
ਹੈ। 


ਜਦ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿਤ ਰਨ ਕੋਲ ਰੀ 


` ਰੋਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੈਦੇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ 


ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਯੋਗ 


. ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ 


ਸਿੱਧਾ ਸੈਪਰਕ ਵੀ_ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਸੈਪਰਕ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਦੇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ? ਵਿਸ਼ਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ 


ਵਿਚ ਕੁਝ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਫ਼ਰਕ ਸਾਡੇ ਬੋਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ 


ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੈਗਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੂਰੋਂ ਹਰੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੈਗ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹਵਾ ਦਾ ਰੈਗ ਵੀ ਵਿਚ _ 


ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਂਡੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ 
ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਯਰਕਾਨ ਦਾ ਰੋਗੀ ਹਰੇਕ 


ਵਸਤੂ ਨੂੰ. ਪੀਲੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ . 


[` 
[੪ 
| 
ਹੂ 

| 

$ 

। 














ਗਿਆਨੀ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ 


`ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ 


ਕਿ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹਨ; ਇਥੇ ਸੈਦੇਹ ਦੀ _ 


ਰਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਸਤਵਵਾਦ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ 
ਹਨ--ਸਾਖਿਆਤਮਕ ਵਾਸਤਵਵਾਦ ਅਤੇ ਪਤਿਬਿੰਸ਼ਾਤਮਕ ਵਾਸ- 
ਤਵਵਾਦ। ਪਹਿਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੈਦੇਹ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 
ਵਿਗਿਆਨਵਾਦ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ 
` ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਨ ਲਾੱਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸਦਾ ਬੀਜ 
ਕਾਇਮ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ.ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। 
ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਣ ਤਾਂ 
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਟਕੋਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਬਰਕਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਦਲੀਲਾਂ ਅਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ 
ਰੋਂਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ 


ਵਿਰੁੱਧ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ _` 


ਬੋਧ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀ' ਉਠਦਾ। 
ਰੂਪ, ਰਸ, ਰੈਧ ਆਦਿ ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ 
ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਤਾ ਤੋਂ' ਭਿੰਨ, ਉਸਦੇ 
ਬਾਹਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੇਤਰ ਹੋਂਦ ਹੈ। 

_ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ-ਕਾਂਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਡਾ ਸਾਰਾ 
ਗਿਆਨ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਆਰੇਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ 
ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। 

ਕਾਂਟ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ 


ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾਂ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ 


ਵਿਚਾਰ ਦਿਸਦੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸ਼ਕਦਾ। ਮਗਰੋਂ ਉਸ 
ਨੇ ਅਨੁਸ਼ੀਲਕ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਂਰਕ ਬੁੱਧੀ .ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ 
ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਸ਼ੀਲਕ ਬੁੱਧੀ ਗਿਆਨ 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰੋਤੂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿਸਦੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ' ਪਰ੍ਹੇ ਦੀ 
ਸਹ ਵਲ ਬਿਧੀ ਦੀ 
ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਇਹ ਹਨ :- ੍ 


__ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਕਰਤੱਵ 


ਸੀ 
2. ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ 
ਅਨੰਤਕਾਲ ਦੀ ਅਵਸ਼ਕਤਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਅਮਰ ਹੈ। 
੮ ਨੀਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਇਹ ਰੈ ਕਿ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸੁਖ ਸੋਬੁਕਰ 
ਹੋਣ। 


ਅਜਿਹਾ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸਾਡੇ ਵਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ 
ਅਜਿਹਾ ਮੇਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। 


ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੱਝ ਵਿਚਾਰਕ ਤਾਂ ਅਪਰਾ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ 
ਅਵਿੱਦਿਆ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। . 

ਨ ਸੱਚ ਦਾ ਸਰੂਪ-ਹਰ ਇਕ ਨਿਰਮਾਣ ਸੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ ? 

___ ਨਿਰਣੇ ਵਿਚ ਦੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਬੋਧ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ 
_ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਬੈਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਿਰਣਾ 


ਸੱਚ ਹੈ। ਸੱਚ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਧਾਨ ਅਨੁਰੂਪਵਾਦ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। 
ਵਿਗਿਆਨਵਾਦ ਬਾਹਰੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ 
ਹੈ, ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੋਤਨਾ ਅਸਵ- 
ਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਿਰੋਧਵਾਦ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 
ਕਾਲ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਧਾਰਨਾ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 
ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਸੱਚ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀ', ਜਿਹਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ 
ਹਾਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। 


ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਥੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ (ਓ) ਸੱਚ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ 
ਹੈ? ਅਤੇ ਉਤ 
ਅਨੁਰੂਪਵਾਦ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ 
ਅਵਿਰੋਧਵਾਦ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ। 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5 : 68 


ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸਤੇਬਰ, 1897 ਵਿਚ ਸ. ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 
ਸਰੀਮਤੀ-ਦਿਉਤੀ ਬਾਈ ਦੇ ਘਰ ਫਤਹਿ ਸ਼ਾਹ, ਤਹਿਸੀਲ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 
ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਤੱਕ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਪਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੈਨ 1916 ਵਿਚ 
ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਕਲਰਕ ਵਜੋਂ 


ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ । 





ਗਿਆਨੀ ਉਤਮ ਸਿੰਘ 


ਸੈਨ 1921 ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 


ਸਮਚਾਰ ਪੱਤਰ “ਅਕਾਲੀ ਦੇ ਉਪ-ਸੈਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੈਮ ਸੈਭਾਲਿਆ। 
ਮਗਰੋਂ ਸੈਨ 1947 ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਐਡੀਟਰ- 


ਕਮ-ਮੈਨੇਜਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੈਤ ਸੈਨ 1948 
ਵਿਚ ਲੋਕ ਸੈਪਰਕ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸੈਪਰਕ ਅਫ਼ਸਰ 
ਲੱਗ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਸਨੇ “ਵੀਰ ਭੂਮੀ” ੮, ਮਪਾਦਨਾ ਦਾ ਕਾਰਜ 
ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇ””<` ਇਸਨੇ “ਪਰਦੇਸੀ” ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਵੀ 

















ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਦਾ ਖਤੋ ਸੁਖ ਨਿਧਾਨ ਦੀ ਮੌਜ ਵਿਚ ਅਤੇਂ ਨਿਧੜਕ. __ 


ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਹੇਠ ਵੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ 
ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ £==ਾ ਵੀ ਸਰਗਫ਼ਮ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਰ 








67 


ਅਜਿਹਾ ਮੋਢੀ ਸੈਪਾਦਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਾਰਥਕ ਦਿ੍‌ਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ 
ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਦੇ ਅਥਾਹ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ 
ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ 
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੁੱਦਿਆ, ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ 
ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ_ਸਿਰ 
ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰਖ`ਕੇ` ਸੈਘਰਸ਼ ਕਰ .ਰਹੇ ਸਨ। ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ 
ਸਾਕੇ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ “ਅਕਾਲੀ” 


ਸ਼ੈਲੀ ਸਰਲ, ਵਿਅੰਗਆਤਮਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਭਾਸ਼ਾ 
ਵਿਭਾਗ ਨੇ 1983 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ 
ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। 

ਬਿਰਧ ਚੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ 
ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਸੁ. ਸਾ..ਸਨ. ਸਮਾ. 1983; ਪੰ. ਲਿ. ਕੋ. 14 


ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰੀ 


ਵੀ ਕਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੀਤਲ ਕਿਰਨਾਂ, ਸੀਤਲ - 


ਸੁਗਾਤਾਂ, ਸੀਤਲ ਸੁਨੇਹੇ, ਸੀਤਲ ਮੁਨਾਰੇ, ਸੀਤਲ ਹੈਝੂ, ਸੀਤਲ 
ਸੀਤਲ ਪ੍ਰਸੈਗ, ਸੀਤਲ ਚਮਕਾਂ, ਚੈਗਿਆੜੇ, ਸੀਤਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੋਮੇ (ਵੱਖ ਵੱਖ 
ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 


_ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੈਕਚਰ, 


ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ : ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਦੇ 


ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਢਾਡੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਅਗਸਤ, 1909 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਕਾਦੀ 
ਵਿੰਡ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ 
ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰਨੀ ਦਿਆਲ ਕੌਰ 
_ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤਿਕ ਲਗਨ ਲੱਗ ਗਈ 
ਅਤੇ ਇਸਨੇ _ਨਾਵਲ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ 
ਸਾਹਿਤਿਕ ਵੈਨਗੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਅਜ਼ਮਾਇਆ। _ 





ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ 


_ ਜਿਨੀ ਨਲ ਵਰ ਚੰਗੇ ਵਿਦ 
ਜਵਾਲਾ ਮੁਖੀ, ਮੁੱਲ ਦਾ ਮਾਸ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਬੇਟੀ, ਪ੍ਰੀਤ ਕਿ ਰੂਪ, 
'ਪਤਵੈਤੇ ਕਾਤਲ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਸੁੰਵਾਂ ਆਹਲਣਾ, ਮਹਾਰਾਣੀ 
__ਜਿਂਦਾਂ, ਤੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ, ਪ੍ਰੀਤ ਤੇ ਪੈਸਾ, ਈਛੋਗਿਲ ਨਹਿਰ ਤੱਕ, 
ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋ, ਵਿੋਗਣ, ਅਲੀ ਸਰਾ, ਕਾਲੋਂ ਪਾਵੇ ਅਤ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਹਿੰਦੇ ਹੈਝੂ, ਸੱਜਰੇ 'ਹੰਝੂ, 
ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਸੀਤਲ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿਚ 


ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦ ਗੁਰੂ 
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਗਿਆ, ਦੁਖੀਏ ਮਾਂ ਪੁੱਤ , ਗੁਰੂ 
ਇਤਿਹਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ, ਬੋਦਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਸ਼ਹੀਦ ਤੇ ਯੋਧੇ 
ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਘਰਾਣੇ, ਸਿਖ ਰਾਜ ਤੇ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਆਦਿ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਸੀਤਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਗੌਰਵਮਈ ਬੀਰ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਾ 
ਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਸ ਨਾਲ਼ 
ਜੋੜਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਬੀਰ ਰਸੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਢਾਡੀ 
ਪਰੈਪਰਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 
ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰੱਖਦੇ 
ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1983 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਢਾਡੀ ਵਜੋਂ 
ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। 


ਹ. ਪੁ-ਸੁ. ਸਾ. ਸਨ. ਸਮਾ. 1283 


ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ : ਵੇਖੋ, ਜ਼ੇਲ ਸਿੰਘ-ਗਿਆਨੀ 

ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰੀ : ਇਹ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਭਗਵਤ 
ਗੀਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਓਵੀਬੱਧ ਟੀਕਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ 
ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ_ਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੰ 
ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਿਵ੍੍‌ਤੀਨਾਥ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿਚ 
ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੀਤਾ ਦੇ ਮੁਲ 700 
ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ 900 ਓਵੀਆਂ ਵਿਚ ਅਤਿਅੰਤ 
ਰਸਪੂਰਣ ਸਵੱਛ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ ਕੇਵਲ ਏਨਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ 
ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੈਕਰਚਾਰੀਆ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵਾਂਗ ਗੀਤਾ ਦਾ ਪਦ ਅਨੁਸਾਰ 
ਪਦ-ਟੀਕਾ` ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯਥਾਰਥ ਵਿਚ ਇਹ ਗੀਤਾ ਦੀ ਭਾਵਾਰਥ 
ਦੀਪਿਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਟੀਕਾ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਦੇਣ 


_ਹੈ। ਮੁਢਲੇ ਅਧਿਆਵਾਂ ਦਾ ਟੀਕਾ ਸੈਖੇਪ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮਗਰੋਂ 


ਗਿਆਨਸ਼ੇਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਉਘੜਦੀ ਗਈ ਹੈ। ਡਾ. ਰ. ਚ. ਰਾਨਡੇ 
ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਵਿਦਵਤਾ, 
ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਗੀਤਾ ਦੇ` ਸਾਰੇ ਟੀਕਿਆਂ. ਵਿਚ 


'ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰੀ” ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ। 


`ਪ੍ਧਾਨ ਗ੍ਰੌਥ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸਾਧਨ ਭਗਤੀ 


ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਟੀਕਾ ਸ਼ੈਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਟੀਕੇ 
ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰੀ ਭਗਤੀ-ਰਸ- 


ਹੀ ਹੈ, ਇਹੋ ਹੀ ਇਸਦਾ ਵੱਡਾ ਅਸੂਲ ਹੈ। ਨਾਥ-ਪੰਥ ਦਾ ਯੋਗ 
ਮਾਰਗ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੌਖਾ ਕੌਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਭਗਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ 
ਦਿੱਤਾ। 

ਇਸ ਗਰੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਰਸਾਂ ਦੀ ਵੀ 
ਇਸ ਵਿਚ ਕਮੀ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਪੱਖ ਉੱਤੇ 


ਵਿ 
[ਨ 























੭ 


1886 ਵਿਚ ਇਹ ਰੋਮ ਅਤੇ 


ਗਿਸਾਰ 


ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਨ ਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਪ੍ਤਿਭਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ “ਉਪਮਾ” ਅਤੇ “ਰੂਪਕ” ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ 
ਤੋਂ ਹੀ ਬੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਰੂਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ 
ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। 


ਹ.ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ.5:70 


ਗਿਸਾਰ : ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ 
ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚਲੀ 
ਘਾਟੀ ਤੇ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਨੂੰ ਗਿਸਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ ਇਥੇ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਉਪ- 
ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਗਿਸਾਰ ਨਾਂ 


_ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਨਹਿਰ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਕੱਢੀ ਗਈ ਸੀ। 


ਇਸ ਨਹਿਰ ਨਾਲ ਫ਼ਰਗਾਨਾਂ, ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਸਾਰ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿਚ 
ਸਿੰਜਾਈ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 
ਪੈਦਾਵਾਰ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੂਸ਼ੈਂਬ 
ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 28 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ 
ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਗਣਤੰਤਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 437 

ਨਾਵਲਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸੈਨ 1857 ਵਿਚ ਯਾਰਕਸ਼ਿਰ ਵਿਚ 
ਵੇਕਫ਼ੀਲਡ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਓਐਨਜ ਕਾਲਜ; ਮਾਨਚੈਸਟਰ 


__ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਲਿਵਰਪੂਲ ਵਿਖੇ 


ਕਲਰਕ ਰਿਹਾ ਫਿਰ ਇਹ 
ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 
1877 ਵਿਚ ਇਹ ਯੂਰਪ 
ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੇਨਾ _ ਊਂ 
ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਿਆ। ਸੈਨ . ਭੈ 


ਯੂਨਾਨ ਦੀ ਲੈਬੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ` 
ਨਿਕਲ ਗਿਆ। -ਇਸ ਨੇ ਦੋ 
ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ ਪਰ ਗਿ੍‌ਰਹਸਤ 
ਪੱਖੋਂ ਨਾਖੁਸ਼ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 
1897 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਐੱਚ. 
ਜੀ. ਵੈਲਜ਼ ਨਾਲ ਇਟਲੀ ਦੀ 
ਦੁਬਾਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ_ 
ਸਿਹਤ ਦੀ _ਖ਼ਰਾਬੀ ਕਾਰਨ ਜਾਰਜ ਰਾਬਰਟ ਗਿਸਿੰਗ 
1901 ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਧੇਰੇ 


ਨਾਵਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਯਥਾਰਥਕਤਾ ਨੁੰ 


ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ ਵਰਕਰਜ਼ 
ਇਨ ਦੀ ਡਾਨ-(1880), ਦੀ ਅਨਕਲਾਸਡ-(1884), ਈਸਾਬੇਲ 
ਕਲੇਰੈਂਨਡਾਨ-(1886) ਅਤੇ ਥਰੀਜ਼ਾ-(1887) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸੈਨ 


` 1886 ਤੋਂ 1895 ਤੱਕ ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਜਾਂ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ 


ਨਾਵਲ _ਛਪਵਾਏਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ “ਏਲਾਈਫ਼'ਸ ਮਾੱਰਨਨਿੰਗ” 
(1880) ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਆਦਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਚਾਰਲਸ 


`_ 28 ਦਸੈਬਰ, 1903 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਵ. ਐਨ. 6 : 8 ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 558 





68 


ਗਿੰਗੀ : ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ (ਭਾਰਤ) ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਮਦਰਾਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 
ਟਿੰਡੀਵਾਨਮ ਤਅੱਲੁਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਟਿੰਡੀਵਾਨਮ 


ਤੋਂ ਤਿਰੁੱਵਨਮਲਾਈ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲਾ _ 


ਤਿੰਨ ਪਹਾੜੀਆਂ ਰਾਜਾਗਿਰੀ, ਕਿਸਤਨਾਗਿਰੀ ਅਤੇ ਚੰਦਾਰਾਇਆ 
ਦਰੁੱਗ ਦੇ ਸੈਗਮ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਾਗਿਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਖੱਡ ਹੈ 
੬੫ ਵਿ 
ਕਿਲੇ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਬਰ ਨਹੀ ਗੀ 
ਕਿਲੋ ਨੂੰ ਕਿਸਨੇ ਬਣਾਇਆ ਪਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 


ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵਿਜੈ 


_ਡਿਕਨਜ਼ ਸਬੈਧੀ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜੋ`ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਲੋਚਨਾ ਦਾ 
ਇਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨਸ਼ੀਲ ਲੇਖ ਹੈ। 


ਨਗਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਈ 
ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਯੂਰਪੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ _ 
ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। __ 

`__ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਕਈਂ ਖੰਡਰਾਤ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਈਦਗ਼ਾਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ; ਕਲਯਾਨਾ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਇਕ 
ਵਰਗਾਕਾਰ ਵਿਹੜਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰੇ ਉਸਾਰੇ ਹੋਏ . 
ਹਨ। 

1638 ਈ. ਦਾ 
ਕਿਲਾ ਮਰਹੱਟੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1677 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲਾ ਮੁੜ ਜਿੱਤ 
ਲਿਆ। 1690 ਈ. ਵਿਚ ਮੁੜ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਸ 
ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ 1698 ਈ. ਵਿਚ ਮੁੜ ਇਕ 


ਮਰਹੱਟਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲਾ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗ਼ਲੰ ਵੀ 
_ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲਾ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ 


ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1759 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ _ 


 _ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1761 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲਾ _ 
ਇ£ _ਟਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ 1780 ਈ. ਵਿਚ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ` 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ . 


ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਰਨ' ਉਪਰੈਤ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ-ਟੀਪੂ ਰ ਰਿ ਨ 


ਸੁਲਤਾਨ ਇਸ ਕਿਲੇ ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਇਸ ਤਰਹਾਂ ਇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਭਾਰਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਿਸੇਸ 
ਮਹੱਤਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। 


125 15' ਉ. ਵਿਥ; 795 25 ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਰ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : : 242: ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ.. 


ਗਿਚਟਲ, ਯੋਹਾਨ ਜੋਰਜ : ਇਹ ਜਰਮਨ ਪ੍ਰਟਸਟੈਂਟ 


ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਸਦ 


ਰੂਹਾਨੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ੍ੂਰਵੀ ਸੁਮੇਲ ਉੱਤੇ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਾਂ 14 ਮਈ, 1638 ਨੂੰ ਰੈਗੈਨਸਬੁਰਕ ਵਿਚ , 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ 
ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ 
ਝੁਕਾਅ ਰਹੱਸਵਾਦ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਯਾਕੋਬ ਬੇਮੈ ਦਾ ਚੇਲਾ 


_ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1682 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬੇਸੈ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ` 

















ਅਤੇ ਪੁਜਾ ਤੇ ਢੰਗ ਤੋਂ ਤੇਗ ਆ ਕੋ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੀ 
ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਹਾਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ 
-ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 
“ਥੀਓਸੋਫ਼ੀਆ ਪਰੈਕਟਿਕਾਂ” ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾਂ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 21 ਜਨਵਰੀ, 1710 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ 
ਐਮਸਟਰਡਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 403 


ਗਿਟਾਰ : ਇਹ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸਦੀ 
ਈਜਾਦ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੈਭਕ 
ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਪੇਨ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਲੰਮੇ ਆਕਾਰ 
ਅਤੇ ਚਾਰ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ “ਗਿਟਰਨ” ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ। 
ਮੁਢਲੀ ਗਿਟਾਰ ਹੁਣ ਦੀ ਗਿਟਾਰ ਨਾਲੋਂ ਪਤਲੀ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ 
ਸੀ। 

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗਿਟਾਰ-ਵਿਚ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਚਾਰ 
ਮਾਰਗ ਹੁੰਦੇ ਸਨ-ਤਿਨ ਦੂਹਰੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ 
_ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋ ਉਪਰ ਵਾਲੀ ਇਕੱਲੀ ਤਾਰ। 
16ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਵਿਚ 
ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ _ਆਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ 
ਪੰਜਵਾਂ ਮਾਰਗ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਪੰਜ 
ਗਿਟਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਗਿਟਾਰ ਵਿਚ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਛੇਵਾਂ 
ਮਾਰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1800 ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਟਾਰ ਵਿਚ ਦੂਹਰੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ _ 
ਥਾਂ ਤੇ ਇਕਹਿਰੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ 
ਲੱਗੀ। ਰ੍ ਗਿਟਾਰ 

ਨਕ ਵਖਿਨੇ ਓਧਰ ਜਿੱਛੀਅਚਲੇ 
ਬਕਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਚੌੜੇ ਬਕਸੇ ਨੇ ਲੈ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਸੁਰ 
ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿੱਲੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸੁਰ ਕਰਨ 
ਵਾਲੀਆਂ ਕਿੱਲੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਧਾਤ ਦੇ ਪੇਚਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। 18ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਕੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਥੀ-ਦੈਦ ਜਾਂ ਧਾਤ 
ਦੀਆਂ ਕਿੱਲੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗ_ਪਈਆਂ। ਉਂਗਲੀਆਂ 
ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬੋਰਡ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਟਾਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਦੇ ਲੈਵਲ 
ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਗਿਟਾਰ ਦੇ 
ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾਖ਼ 
ਡੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੈ ਸਦੀ ਵਿਚ .ਗਿਟਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ 





__ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਸ - . 
`ਦਾ ਸੁਰੀਲਾਪਣ ਵਧ ਗਿਆ, ਇਹ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੋ. 


`_ਗਈ। ਬਣਤਰ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ 


_ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਆ ਗਈ। ਗਿਟਾਰ ਵਿਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ 


` ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਨਟੋਨੀਓ ਟਾੱਰਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਇਸ 
__ ਰੇਸ਼ਮੀ ਤਾਰਾਂ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਤੌਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾਇਲਾੱਨ 
ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ 


_- ਲੱਗੀਆਂ। 


ਰ੍ `ਗਿਟਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਰੀ 
ਜਾਂ ਦੂਹਰੇ ਮਾਰਗ ਵਾਲੀ ਗਿਟਾਰ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੀ 388੩! ਤੇ 
ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ %੧੪080£੦' ਸੈਲੋਂ ਗਿਟਾਰ, ਸਟੀਲ ਗਿਟਾਰ 


ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਕਿ ਗਿਟਾਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਵੀਣਾ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਘਟ ਗਈ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰ ਦੀ 
ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਵਧ ਗਈ। ੧7ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ 
ਤੱਕ ਤਾਂ ਗਿਟਾਰ ਗ਼ੈਰ-ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸਾਜ਼ ਹੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਕੁਝ 
ਗਿਟਾਰਵਾਦਕ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇ ਗਾੱਸਪਰ 
ਸਾਨਜ਼, ਗਾੱਬਰਟ ਡੇਵਿਸ, ਫਰਨੈੱਡੋ ਸੋਰ ਅਤੇ ਜੋਜੈਫ਼ ਕਾਸਪਰ 
ਮੈਰਟਜ਼। 20ਵੀ' ਸਦੀ ਵਿਚ' ਆਂਦਰੇ ਸੇਗੋਵੀਆ (40166 


66੬09938) ਨੇ ਗਿਟਾਰ ਨੂੰ ਸੈਗੀਤ-ਵਾਦਨ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਖ਼ੂਬ 


ਉਭਾਰਿਆ। ਹਾਈਟਰ ਵਿੱਲਾ-ਲੋਬੋਸ ਅਤੇ ਮੈਨੂਐਲ ਡੇ ਫੈੱਲਾ ਵਰਗੇ 
ਸੈਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਸੈਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਲਿਖੀਆਂ। ਗਿਟਾਰ ਸੈਸਾਰ-ਭਰ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਸੈਗੀਤ ਅਤੇ ਪ੍ਚੱਲੰਤ 
ਸੈਗੀਤ ਲਈ ਆਮ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਜ਼-ਸੈਗੀਤ ਦੇ ਸਮੂਹ- 


ਗਾਣ ਵਿਚ ਇਹ ਸੁਰੀਲੀ ਲੈਅ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ _ 


ਗਿਟਾਰ ਇਕੱਲੀ ਵੀ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 793: ਐਨ. ਅਮੈ. 13 : 54); ਕੋਲ, 
ਐਨ. 9 : 128 ਰ੍ 


_ਗਿਡਿੰਗਜ਼, ਜੋਸ਼ੁਆ ਰੀਡ : ਗ਼ੁਲਾਮ ਪੁਥਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ` 
'ਹੋਏ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਆਗੂ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ 
ਧਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਇਸ ਵਿਧਾਇਕ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1705 ਨੂੰ 


ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੇ ਟਾਇਓਗਾ ਪੁਆਇੰਟ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ 
ਨਾਲ ਓਹਾਈਓ ਦੇ ਵੈਸਟਰਨ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 


`ਇਥੇ ਇਸਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 


ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਫ਼ਾਰਮ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1812 ਦੇ 
ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਕੂਲ ਵਿਜ਼ 
ਕੁਝ ਚਿਰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਉਪਰੈਤ ਲਾਅ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ 
ਕਰਕੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1826 ਤੋਂ 
1828 ਤੱਕ ਇਸਨੇ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਦਨ ਵਿਚ ਕੰਮ 
ਕੀਤਾ। ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮ-ਪ੍ਰਥਾ 
ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਗ਼ਿਲਾਮ-ਪ੍ਥਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਸ 
ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਜਾਣ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮ- 
ਪ੍ਥਾ_ਬਾਰੇ_ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। 


ਸੈਨ 1842 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੇ _ਗੀਓਲ_ਜਹਾਜ਼ ਤੇ. 
` ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1861 ਤੋਂ 


ਸੈਨ 1864 ਤੱਕ ਇਹ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਖੇ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਕੌਂਸਲ 
ਜਨਰਲ ਰਿਹਾ।27 ਮਈ 1864 ਨੂੰ ਮਂਟ੍ਰੀਅਲ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੋ ਗਈ। ਦੀ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਥਿਰ. 10: 403 


ਇਸ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ 
ਬਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ, 1855 ਨੂੰ ਕਨੈਂਟੀਕਟ ਰਾਜ ਦੀ 


ਸ਼ਰਮਨ ਕਾਊਂਟੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ -1877 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਸ਼ਕਨੈਕਟਾਡੀ ਵਿਖੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। _ 


ਡਿਗਰੀ _ਪ੍ਰਾਪੰਤ .ਕਰਨ _ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ _ਸਪਰਿੰਗੱਫੀਲਡ 
(ਮੈਸਾਚੂਸੈਟਸ) ਵਿਖੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 188੪ ਵਿਚ ਇਹ 
ਬ੍ਾਈਨ ਮਾਰ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਅਤੇ ਸੈਨ 1894 ਤੋਂ 
1928 ਤੱਕ ਕੋਲੈਬੀਆ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿਚ ਸਮਾਜ- 
ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਗਿਡਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 


_ਗਿਡਿੰਗਜ਼ ਫੈਂਕਲਿਨ ਹੈਨਰੀ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ 

















ਗਿੱਦੜ 


ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਲਜ਼ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਿਆਲੋਜੀ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਮਾਜਕ 
ਵਿਗਿਆਨ _ ਵਿਚ _ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ _ਸੋਸ਼ਿਆਲੋਜੀ ਹੀ 
ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਗਿਆਨ _ਹੈ। ਉਹ . ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ _ਦੇ 
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਐਡਮ ਸਮਿਥ ਤੋਂ ਬਹੁਤ 
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ “ਵਰਗ ਦੀ 
ਚੇਤਨਤਾ” (ਕਾਨਸ਼ਿੰਆਸਨੈੱਸ ਆਫ਼ ਕਾਈਂਡ) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਜਿਸ 
ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਹਿਣ ਕੀਤਾ । ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ 


70 


11 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਭਾਰਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੈਗ ਪੀਲਾ 
ਜਿਹਾ, ਕਾਲੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੇ ਦਾ ਰੋਗ ਜੋਗਾਲ ਵਰਗਾ ਲਾਲ ਤੇ ਪਿੱਠ. 
ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਧਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਸਲੇਂਟੀ ਜਿਹੇ ਰੈਗ 
ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪੂਛ ਦਾ ਸਿਰਾ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਤੇ 


- ਇਕ ਗੂੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਪੀਲੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜਿਹੀ ਧਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


'ਸਟਡੀਜ਼ ਇੰਨ ਦੀ ਬਿਉਰੀ ਆਫ਼ ਹਿਊਮਨ ਸੋਸਾਇਟੀ” ਨੂੰ 
ਵਿਕ ਨਿਹ ਕਿ ਇਤ ਇਹ ਦੀ ਕੋਈ 
ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। 

11 ਜੂਨ, 1931 ਨੂੰ ਸਕਾਰਗਡੋਲ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : ਹੈ 


ਗਿੱਦੜ : ਇਹ ਕੈਨਿਡੀ ਕੁਲ ਦੀ ਕੈਨਿਸ (੯30%) 
ਪ੍ਜਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਬਘਿਆੜ ਵਰਗਾ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 
_ਡਰਪੋਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਤੀਆਂ, 
ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ 
ਏਸ਼ੀਆ ਤੱਕ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜਾਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਗਿੱਦੜ 
(€.8੦00੪5) ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਕਾਲੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੇ 
(6. 9੬56092185) ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਧਾਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਗਿੱਦੜ 
ਹਨ। 


ਇਹ ਰਾਤਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਕੱਲੇ, 


ਇਕੱਠੇ, ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ_ਜਾਂ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਦਿਨ ਨੂੰ 
ਛੁਪੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ 
ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਜਾਂ ਮੁਰਦੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਆਦਿ ਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਦੜ ਸ਼ੇਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਜ ਜਾਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਸ਼ਿਕਾਰ ਇਹ ਖਾ 
ਲੈਂਦੇ ਹਨ! ਇਹ ਜਦੋਂ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬਾਰਾਂ- 


_ਸਿੰਗੇ.ਤੇ' ਭੇਡਾਂ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 


_ਰਿੱਦੜ ਤਕਰੀਬਨ 85 ਤੋਂ 95 ਸੈਂ, ਮੀ. ਚ 
30-35 ਸੈਂ. ਮੀ. ਪੂਛ ਦੀ ਲੈਬਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਅਤੇ ਲਗਭਗ 7- 





ਇਹ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਢਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਛ ਦੇ ਮੁੱਢ 
ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਗਿਲ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰਿਸਾਉ ਨਿਕਲਣ 
ਕਾਰਨ ਗਿੱਦੜਾਂ ਤੋਂ ਬਦਬੂ ਜਿਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘੁਰਨਿਆਂ 
ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਹ 2-7 ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਰਭ-ਕਾਲ 57-70 ਦਿਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਘਿਆੜਾਂ 
ਅਤੇ ਕਾਇਓਟਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿੱਦੜ ਵੀ ਘਰੇਲੂ ਕੁੱਤਿਆਂ. ਨਾਲ ` 


੨੮ <%-੩ 


ਦੋਗਲੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 5 : 487 


ਗਿੱਧ : ਇਰ ਫੈਲਕੋਨਫ਼ਾਂਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ, 


ਮੁਰਦਾਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ _ 


ਗਿੱਧਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉਪਰੋਂ ਵੇਖਣ ਵਿਚ 
ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ 


ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ 


ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਗਿੱਧਾਂ ਐਕਸ- , 
`ਪਿਟਰੱਡੀ (.0660001686) ਕੁਲ 
` ਦੀ ਇਕ ਉਪ-ਕੁਲ ਈਜਪਾਈਨੀ 
(&%੬ਜਸ॥੩2). ਵਿਚ __ ਸ਼ਾਮਲ 
ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 20 ਜਾਂਤੀਆਂ 
` ਹਨ। ਇਹ ਸੀਤ-ਊਸ਼ਣ ਅਤੇ 


ਦੀਆਂ ਗਿੱਧਾਂ ਕਥਰਾਡੱਡੀ (6808- ' 
90086) ਕੁਲ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ . 























ਰਾਜਾ ਗਿੱਧ (647267070 065 7474) 


ਸ਼ਿਕਾਰ (ਲੋਥ) ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ 
ਦੀ ਚੁਝ ਕਾਫ਼ੀ ਭਾਰੀ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਮਾਸ ਅਤੇ 
ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਪਾੜਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ.ਹੈ। ਦੇਖਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਗਿੱਧਾਂ ਲਾਸ਼, ਕੂੜਾ- 
ਕਰਕਟ, ਅਤੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂਹਨ ਪਰ ਜਿਉਂਦੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਲੈਮੇ- 
ਚੌੜੇ ਖੰਭਾਂ ਸਹਾਰੇ ਘੰਟਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਆਕਾਸ਼_ਵਿਚ ਉੱਚੀਆਂ 
ਉਡਾਰੀਆਂ ਲਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਗਿੱਧ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ 
ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਮਰ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਵੋ ਤਾਂ ਕਈ ਹੋਰ 
ਗਿੱਧਾਂ ਮੀਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਣ 
_ਲੱਗਿਆਂ ਗਿੱਧ ਜਾਤੀ, ਸਰੀਰਕ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਚੁੰਝ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇ _ 
-ਹਲ। _` 
ਗਿੱਧਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਜਾਂ ਉੱਚੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ 
ਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ (ਕਦੀ 


ਕਦਾਈਂ ਤਿੰਨ) ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ _7-8 
ਹਫ਼ਤੇ ਤੀਕ ਸੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪ੍ਰੌਢ ਹੁੰਦੇ 


ਹਨ। 

ਗਿਧਾਂ ਦੀਆਂ ੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਨਿਮਨ-ਸਾਰਣੀ ਵਿਚ 
ਦਰਜ ਹਨ- 

ਰ ਕਣੀ 
ਹਨ :-- ਹੂ 


71 


ਕਿਸਮ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਡ 
ਕਾਲੀ ਗਿੱਧ ਨਵੀ' ਦੁਨੀਆ 
(6013£9[% 80805). ` 

ਸਲੇਟੀ ਗਿੱਧ 


ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ 


(&02%[ਮੀ% 7001860051 


ਮਿਸਰ ਦੀ ਗਿੱਧ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ 


(0&777767 77੬੬1777/2705) 


ਗਹੀਫ਼ਨ ਗਿੱਧ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ 
(60075 70/605) 
ਰਾਜਾ ਗਿੱਧ ਨਵੀ' ਦੁਨੀਆ 


&ਧ7ਟਗ00ਨਸ5 ਨਰਓ 2 


ਚਿਹਰੇ ਉਤੇ ਢਿਲੇ _ ਪੁਰਾਣੀ ਫੁਨੀਆ 
ਮਾਸ ਵਾਲਾ ਗਿੱਧ 


_(#07#੪5 7ਰ67€474057 


(€00%62762 ਧ0੬੭/੬0557 




















ਅਤੇ ਮਰੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ 
_ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਭਾਰਤੀ (ਕਾਲੀ) ਗਿੱਧ 
` ਕਹਾਉਂਦੀਂ ਹੈ। ਕੋਈ 75 
ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਮੀ, ਖੰਭ 
ਪਸਾਰ 2.7 ਮੀ., ਕਾਲੀ 
ਛਾਤੀ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਰੈਗ, 
ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕਾਲੀ ਚੈਝ, 
ਗਰਦਨ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ 
_ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮਾਸ ਦੇ 
ਲੋਥੜੇ। 
ਤਕਗੈਂਬਨ 80 ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਲੈਮੀ, ਖੰਭ-ਪਸਾਰ 1 .8 
ਮੀ. _ ਉੱਚੀ ਕਾਲੀ 
ਝਾਲਰ, ਭਾਰੀ ਕਾਲੀ ਚੈਝ 
ਦਾ ਸਿਰ1 _- 


ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਗਿੱਧ 


64766&75 47005; 


ਪੁਰਾਣੀ` ਦੁਨੀਆ 


ਚਿੱਟੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਗਿੱਧ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ 


__ (ਭੰਜ੬76ਟ€05 9ਟਟਸਰੀ0605? 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 10 : 502 

ਗਿੱਧਾ : ਗਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਿਆਰਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਨਰੋਈ. ਸਿਹਤ ਵਾਲੀਆਂ 
ਉੱਚੀਆਂ ਲੈਮੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼, ਵਲਵਲੇ, ਤੇਜ਼ੀ 


ਦੇ ਝੁੰਮਰ, ਕੁੱਲੂ ਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਾਟੀ ਅਤੇ ਗੱਦੀ, 
ਹਰਿਆਨਣਾਂ ਦੇ ਫ਼ਾਗ, ਗੁਜਰਾਤਣਾਂ ਤੇ ਗਰਬੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰਨਾਂ ਦੇ 
ਰੁਫ਼ ਨਾਚ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਇਆ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਅਤੇ 
ਗਰਮਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੋਲੇ ਪੇਲੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਕਦਮੀ ਦਾ 
ਇਹ ਨਾਚ ਨਹੀਂ। ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਲੋਮ-ਸਲੈਮੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ 
ਜਦੋਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਰ ਅੰਗ ਆਪਣੀ 
ਪੂਰੀ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ.ਇਕ ਵੇਰ ਤਾਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਧਰਤੀ 
ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਾ-ਦਿਲੀ 


ਕਰਕੇ ਹੀ_ਗਿੱਧਾ`ਦੇਸਾਂ-ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਹਰਮਨ 


` - ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ 
ਜਨਮ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਵਿਰਸੇ ਚੋਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਕੀਆਂ 
_ ਨਿੱਕੀਆਂ ਬਰੀਆਂ ਦੀ ਕਿੱਕਲੀ, ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਦੋ ਦੋ 
ਤਿਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿਚ ਤਾੜੀ ਮਾਰੇ 
ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲੀ ਪਾਈ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ, “ਗਿੱਧਾ ਪਾਓ ਕੁੜੀਓ, ਨਵੀਂ ਸਹੇਲੀ ਆਈ? ਭਰ 
ਜੁਆਨ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਤਾਂ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਅਥਾਹ ਸ਼ੌਕ ਰੱਖਦੀਆਂ 
_ ਹਨ। ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਾਅ ਨਹੀਂ 


ਲਹਿੰਦਾ, ਨੱਚ ਨੱਚ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


` ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੌਕ ਟੱਪਿਆਂ ਤੋਂ' ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-- 

____ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਲੀ ਕਰਾਦੇ ਨੱਚੂਗੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਵੇ। 
_ ਨੀ ਮੈਨੂੰ ਦਿਓਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਨੱਚ ਲੈਣ ਦੇ, 
`ਨੀ ਮੈਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਭਬੂਕੇ ਵਾਂਰ੍ਹੀ ਮੱਚ ਲੈਣ ਦੇ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀਪਣ ਵਿਚ 
ਗਾਈਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀਰ ਤੇ ਭੈਣ, ਮਾਂ ਤੇ ਧੀ, ਧੀ ਤੇ ਪਿਓ, ਸੱਸ 


ਤੇ ਨੂੰਹ, ਦਿਉਰ ਤੇ ਭਰਜਾਈ, ਸਾਲੀ ਤੇ ਜੀਜਾ ਵਿਆਹੀ ਮੁਟਿਆਰ _ 


ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਤ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ-ਸੈਜੀਦਗੀ 
ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਦਾ ਪਤਾ ਸਾਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਲਗਦਾ ਹੈ। 
ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਨੱਚਣ ਨੂੰ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨੰ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ 


- ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾੜੀ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ' ਅਤੇ 


ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਾਲ ਨਾਲ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਗਿੱਧਾ 
ਪਾਉਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਵੇਲੇ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 


ਇਕ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ 


ਕੁੜੀ ਘੇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਢੋਲਕੀ ਜਾਂ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਢੋਲਕੀ ਵਜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਕੁੜੀ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬੋਲੀ; 
ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 
ਚੁੱਕ ਲੈਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


.ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ ਦੇ ਚੁੱਕਣ ਸਾਰ ਹੀ ਕੋਈ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਘੇਰੇ 


ਵਿਚਕਾਰ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੜ ਵਿਚ ਬੋਲੇ 
ਜਾਂਦੇ ਬੋਲੀ ਦੇ ਬੋਲ, ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੀ ਝਾਂਜਰ ਦੀ ਛਣਕਾਰ, 
ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧਮਕ , ਢੋਲਕੀ ਤੇ ਘੜੇ ਦੀ ਤਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲਵੀ' ਤਾਲ 
ਵਿਚ ਵਜਦੀਆਂ ਤਾੜੀਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਤਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ 
ਕਦੇ ਕਦਾਈ' ਉਡਦੇ ਰੈਗ-ਬਰੈਗੇ ਦੁਪੱਟਿਆਂ ਦੀ ਲਿਸ਼ਕ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬੈਨ੍ਹ 


_ਕੋ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਪਿੜ ਬੋਲੀ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਦ ਤੱਕ 


ਇਹ ਜੋੜੀ ਨੱਚੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਿੜ 
ਵਿਚਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ 
ਹੋਰ ਕੁੜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਆਕੇ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੋ 
ਕੁੜੀਆਂ ਆ ਕੇ -ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ 
ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਗਿੱਧਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹਰ ਮੌਕੇ 
ਤੇ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਿਆਹ, ਮੰਗਣੇ, ਮੁਡੇ ਦੇ 


-ਜਨਮ, ਕਰੜੀ ਅਤੇ ਤੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਖ਼ਾਸ 


ਰਿਵਾਜ ਹੈ। 


ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੁਦੀ 


ਪੱਖ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਥ ਤੋਂ` ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। . 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਢਲੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ 
ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੈਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ 


ਵਿਹਲੀਆਂ ਹੋ.ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਥ ਵਿਚ ਬੋਹੜ, ਪਿੱਪਲ ਜਾਂ` ਕਿਸੇ ` 


ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਬਿਰਛਾਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਰੱਜਵਾਂ 
ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੈਨ-ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਾਂਝੇ 
ਘਰ ਵਿਚ ਇਹ ਗਿੱਧਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ 
ਕੁੜੀ ਇਸ ਤਿਓਹਾਰ ਤੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। 


ਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਰੂਪ ਹੈ ਬੱਲ੍ਹੋ। ਇਹ ਤੀਆਂ 


ਵਿਛੜਨ (ਅਖੀਰਲੇ) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ _ 


ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਲ੍ਹੋ-ਗਿੱਧੇ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸਰੂ-ਕੱਦ ਸ਼ਾਦੀ- 


ਸ਼ੁਦਾ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਹੀ ਭਾਗ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬੱਲ੍ਹੋ 


ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਕੁਝ ਕੁ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਹਾਕੀ ਦੀ ਖੇਡ 


ਤੀਆ ਦਾ ਅੰਕਾਂ ਸਾਉਣ ਦੋ ਮੰਗੀਨੇ ਇਕ ਤਿਉਹਾਰ ਦੈੱਰੁਪ ਰ੍ 


ਵਾਂਗ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਗਿਆਰਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 


ਵਿਚ ਵੈਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾ ਦੇ ਤੇੜ ਰੈਗ ਬਰੈਗੇ 


ਗਿਆਰਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਬਾਂਹ ਪਾ ਕੇ ਕਤਾਰ 














, 73 


ਬਣਾ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਕਰੀਬਨ ਸੌ ਕੁ ਫੁੱਟ 
_ਦੀ ਵਿੱਥ ਉੱਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੀ ਟੋਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਤੇ 
ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਬਾਂਹ ਪਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਤੀਆਂ ਦਾ 


ਸ਼ਰਾਬੀ ਮਰਦ ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਦੇ ਸਵਾਂਗ ਹੀ ਜ਼ਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਂਗ 


-ਰਚਣ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਹਿਰ 


- ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਸਾਲ ਭਰ ਵਾਸਤੇ ਸਹੁਰੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ . 


ਟੋਲੀ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੀ ਟੋਲੀ ਕੁੜੀ ਦਾ। ਮੁੰਡੇ ਵਾਲੀ 
ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ_ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆ 

ਖੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। _ 

ਰ੍ ਇਸ ਟੋਲੀ ਦੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਉੱਤੋਂ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੜੀ- 
_ਗਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀ ਮੁੜਦੀ ਹੈ- 

ਨਾ ਘਰ ਆਟਾ ਨਾਂ ਘਰ ਲੂਣ 


ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਇਕ ਔਰਤ ਸਿਰ ਤੇ ਪੱਗ ਬੈਨ੍ਹਕੇ __ 
ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੋਟੀ ਤੇ ਬੋਤਲ' ਫੜ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਮਰਦ ਦਾ ਸਵਾਂਗ ਰਚਦੀ 
ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਸਰੀ ਔਰਤ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ- 

_ਨੀ ਕੰਡਾ ਖੋਲ ਦ। -` 

ਗਿੱਧੇ ਵਿਚ ਹਰ ਕੁੜੀ ਆਪਣੀ ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲਚਕ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


_ ਕਦੇ ਕਦੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਂਪਣੇ ਦੁਪੱਟੇ ਉੱਪਰ ਉਡਾ ਉਡਾ ਕੇ 


ਤੇ ਕਦੇ ਘੁੰਡ ਕੱਢ ਕੱਢ ਕੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਲ 'ਉੱਤੇ ਉਈ 
ਉਈ' ਆਖ ਕੇ ਪੀਪੂ ਬਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ ਕੰਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਦ 


'ਕਰਕੇ ਫੂਕ ਫੂੰ ਫੂੰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਢਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਖਰੂੰਡਾਂ ਜਿ ੧ 


ਰ੍ ਕੀਲੂੰ ਦੇਈਏ ਸਖੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੀਸਾ ਲਾਲੜੀਆ ਮਿ ਲੀ 


ਫਿਰ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਟੋਲੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ 
ਰਾ ਆਟਾ ਵੀ ਦੇਵਾਂਗੇ ਲੂਣ ਵੀ 


ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ 


` ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਪਾਣੀ, ਗਹਿਣੇ , ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਸਭੁ 
__ ਕੁਝ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਦੋਵੇਂ ਟੋਲੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ 


` ਨੂੰ ਸਿਹਣੇ ਤਾਹਨੇ ਦੇਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ. ਕੁਝ 


_ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ 


_. ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਮਲਾ ਹੱਥੋ- 


`` ਪਾਈ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਡੇ ਵਾਲੀ ਟੋਲੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 


ਕਿਸੇ ਇਕ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅੱਡ ਕਰ`ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਦੂਜੀ - 


_ਟੋਲੀ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਕੁੜੀਆਂ 


``_ ਵਾਲੀ ਟੋਲੀ ਤੋਂ ਅੱਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਘੇਰ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ 


`ਤੇ 'ਵਰ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਤੀਆਂ ਤੀਜ ਦੀਆਂ” ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ 


:-__ ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਕੇ ਤੀਆਂ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
_ '.. ਵਿਆਹੁਲੇ ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੁਆਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ . 


ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਘਰ ਦੀਆਂ ਸੁਆਣੀਆਂ ਜਾਂ ਅਖਫਣਾਂ- ਗੁਆਂਢਣਾਂ ਹੀ 


_ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਮੇਲਣਾਂ ਵੀ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ` 


-_ ਲੈਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਵਾਂਲੋਂ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਮੇਲ ਦੀ 
ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹੁਲੇ ਗਿੱਧੇ ਵਿਚ ਨੱਚਣ ਤੋਂ' 
ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ: ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲੱਤ ਹੈ। 
- ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਕਈ ਥਾਂਈ 
ਡੋਲੀ ਤੋਰ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ 
_ਬਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜੈਵ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮੇਲਣਾਂ 


-``` (ਪਹਿਲਿਆਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਜੈਵ ਰਾਤ ਠਹਿਰਦੀ` ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ) 


ਹਨੇਰਾ ਪੈਣ ਤੇ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ 
ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਵਿਆਹ ਇਕੋ ਦਿਨ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿੱਧਾ 
ਵੀ ਦਿਨ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਰਦਾਂ 
ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿੱਧੇ ਵਿਚ ਕਈ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਂਗ ਰਚੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੱਸ, ਸੁਹਰੇ, ਸੌਕਣ, ਜੇਠ, ਦੇਓਰ` ਅਤੇ 
ਰ੍ ਰਿ 
“ਸੀਸ ਬੀਨਾ ਵਾਲੇ ਜੋਗੀ, ਫ਼ਰੇਬੀ, ਵਣਜਾਰਾ, ਕਿੱਤਾ-ਕਾਰਾਂ 


ਬੁਲਾਉਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਇੰਨਾ ਸਰੂਰ-ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਕਿ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਿੜ ਵਿਚ ਖਲੋਤੀਆਂ 
ਸਾਰੀਆਂ ਨੱਢੀਆਂ ਹੀ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਹੁਲਾ ਗਿੱਧਾ 
ਸ਼ੁਰ ਕਰਨ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੇਲਣਾਂ _ 
ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ 
ਅਤੇ ਛੱਜ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੱਜ ਤੇ ਸੋਟੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ 


ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਆਂਢੀਆਂ-ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ 


ਗਿੱਧੇ ਤੇ ਆਉਣ ਲਈ ਇਕ ਕਿਸੰਮ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ _ਛੇੜਾ-ਛਾੜੀ- ਕਰੇਨ ਲਈ ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ 


ਦਾਦਕਿਆਂ ਦੇ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਬੱਕਰੇ ਵੀ ਬੁਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। _ - 
_ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਕੇਵਲ ਤਾੜੀ ਦੀ ਤਾਲ ਤੇ ਨੱਚਿਆ ਹੀ. 


ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ਗੋਂ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੇ 


ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿਆਰ- 
ਉਛਾਲ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸਮਾਜੀ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਦਬੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬੋਲੀਆਂ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨ ਦੇ 
ਡੂੰਘੇ ਵਲਵਲੇ ਦਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰਿਆਂ 
ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ' ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੈਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, 
ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਹਾਲਤ ਦੀ ਮੁੱਢ ਤੋਂ' ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 


ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜ਼ਰੂਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਅ ਤੇ . 


ਆਪ-ਮੁੰਹਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀਪਣ ਵਿਚ ਗਾਂਈਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀਰ ਤੇ 
ਭੈਣ, ਮਾਂ ਤੇ ਧੀ, ਧੀ ਤੇ ਪਿਓ, ਸੱਸ ਤੇ ਨੂੰਹ, ਦਿਓਰ ਤੇ ਭਰਜਾਈ, - 
ਸਾਲੀ ਤੇ ਜੀਜਾ, ਵਿਆਹੀ ਮੁਟਿਆਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਤ ਅਤੇ 
ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੇ ਆਂਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸੈਜੀਦਗੀ ਤੇ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਵਖਰੇਵੇ' 
ਦਾ ਪਤਾ ਸਾਨੂੰ ਭੁਲੀ-ਭਾਂਤ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇੱ 


ਬੋਲੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਤੁਕੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ 


ਇਸ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਲਮਕਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 


ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਲੋ ਬੱਲੇ ਜੋੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੋਠ ਲਿਖੀ ਇਕ- 
ਤੁਕੀ ਬੋਲੀ ਰ੍ 


ਤੇਰੇ ਲੌਂਗ ਦਾ ਪਿਆ ਲਿਸ਼ਕਾਰਾ ਰ੍ 
_ਹਾਲੀਆਂ ਨੇ ਹੱਲ ਛੱਡ ਤੇ। 


ਤੇ ਇਸੇ ਬੋਲ ਨੂੰ ਲਮਕਾ ਕੇ ਇਕ ਤਹਾਂ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 


'ਹੈ- 


` ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ, ਬਈ ਹਾਲੀਆਂ ਨੇ ਹਲ ਛੱਡ ਤੇ 











__ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ' 
'ਵੀ ਇਜ਼ਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੈਣਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਚਾਅ ਨਹੀਂ 
ਹੀ ਦੀ ਤਦ ਦਿ 

ਠਾਣੇਦਾਰ ਦੇ ਬਰੋਬਰ ਡਹਿੰਦੀ, 

ਕੁਰਸੀ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦੀ। 

ਅਤੇ ਜਿਸ ਭੈਣ ਦਾ ਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉਸਦੀ ਨੱਚਦੀ ਦੀ ਵੀ 
ਤਾਂਘ ਇਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਦੁਆ ਕਰਦੀ ਹੈ :-- 

ਇਕ ਵੀਰ ਦੇਈਂ ਵੇ ਰੱਬਾ, 

ਸਹੁ ਖਾਣ ਨੂੰ ਬੜਾ ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ। 

ਵੀਰ ਨਾਲ ਭੈਣ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੰਨਾ ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਚਾਵਾਂ 


੍ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਜੈਮਣ ੜੇ ਵੀ ਉਹ ਗਾਏ 


ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ :- 
ਚੈਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ਬਾਪ ਦੇ ਵਿਹੜੇ, 
_ ਵੀਰ _ਘਰ ਪੁੱਤ ਜੌਮਿਆ। 
ਜਾਂ ਭਰਾ ਦੇ ਘਰ ਧੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕੁੜੀ ਵੱਲੋਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ :- 
- ਗਿੱਧਾ ਪਾਓ ਕੁੜੀਓ ਨੀ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਰੀ ਆਉਨੀ ਐਂ। 
ਹਾਣ ਦੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਨੱਚ ਨੱਚ ਵੇਖਦੀਆਂ 
`_ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿੱਕੀਆਂ 
_ ਇਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ' ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪਿੜ ਵਿਚ ਦਿਲਾਂ ਦਾ 
- ਜੋੜ-ਮੋਲਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਵਾਨ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਾ ਪਰਗਟ 


74. 
ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨੌੜਤਾ ਤੇ ਦੂਰ ਦੇ ਸਬਧਾਂ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਤੱਥ ਭਲੀ- ਰੱ 


ਭਾਂਤ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ :-- 
ਇਵ ਚਾਚੇ ਤਾਏ ਮਤਲਬ ਦੇ। 


ਮਰੀ ਰਲਗੀ ਬਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਗਠੜੀ ਸਰਵਣ ਵੀਰ ਬਲਾਂ । 
ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦਈਂ.ਵੇ ਬਾਬਲਾ , 

ਹਾਲੀ ਪੁੱਤ ਬਥੇਰੇ __ 

ਨੌਕਰ ਪੁੱਤ ਤਾਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ 

_'ਵਿਚ ਪਰਦੇਸੀ ਡੇਰੇ, ਰ 
ਇਆ | 

ਮੇਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰਜ ਰਹੀ ਦਈ ਨ: ਬਾਬਲਾ ਫੋਰੋ... 
ਤਰ ਪਰ 


` ਮੇਲਿਆਂ ਆਦਿ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਉੱਤੇ 
-ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਤੇ ਜੱਥੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ 


_. ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਝ ਜਾਗ_ਉਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ 


_ ਅਮੁੱਕ-ਝਾਕੀਆਂ ਸ਼ਬਦ .ਚਿਤਰਾਂ (ਬੋਲੀਆਂ) ਰਾਹੀਂ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਂਐ 
ਹੀ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਥਾਨਕ-ਰੈਗਣ ਨਾਲ 
ਰੈਗੀਆਂ ਹ੍ਰੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਵਾਨੀਂ ਵਿਚ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਣ ਦਾ ਚਾਅ 


-ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਝ ਗਿੱਧੇ ਦੀ-ਪਿੜ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ _ 


_ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ :- 
ਰ੍ ਮਾਏ ਨੀ ਮਾਏ ਮੈਨੂੰ ਕੁੜਤੀ ਸੁਆ ਦੇ 
ਕੁੜਤੀ ਸੁਆ ਦੇ ਉੱਤੇ ਜੇਬ ਲੁਆ ਦੇ __ 
`_ ਜੇਬ ਵਿਚ ਡੱਬੀ, ਡੱਬੀ ਵਿਚ_ਨਾਗ 
ਕਿਸ ਗੱਭਰੂ ਦੇ ਭਾਗ _ 
ਨਾਗ ਤੋਂ ਮੈਂ ਬਚਗੀ। 


ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਕਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾਬਲ ਨੂੰ ; 


_ ਗਿੱਧੇ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ.ਹੈ -- 
ਮਾਝੇ ਸਾਕ ਨਾ ਦਈਂ ਵੇ ਬਾਬਲਾ 
ਮਾਝੇ ਦੇ ਜੱਟ ਬੁਰੇ ਸੁਣੀਂਦੇ ` ਹਦ 
_` ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਖਲ ਵੇ ` 

ਰ੍ ਖਲ ਤਾਂ ਸਾਥੋਂ' ਕੁੱਟੀ ਨੀ ਜਾਂਦੀ 
ਗੁੱਤੋ' ਤਾਂ ਲੈਂਦੇ ਫੜ ਵੇ 

_ ਮੇਰਾ ਉਡੇ ਡੋਰੀਆ _ 
ਮਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵੇ। 

___ ਗਿੱਧੇ ਵਿਚ ਕਹੇ` ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਅ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਖ਼ੂਨ ਦੇ 


< 


ਲਿਬਾਸਾਂ, ਸ਼ਿੰਗਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਭੀੜਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਤੇ ਬੱਕਰੇ 


ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਟੋਲੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੇ _ 


ਹੋਏ ਛਾਂ ਦਾਰ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਚੈਂਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ 
ਪਿੰਡ ਦੀ ਢਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈਘਦੀ ਵੇਖਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ 
ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ, ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ, ਔਰਤਾਂ, 
ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। _. 


ਰ੍ ਿਧੇ ਦੇ ਮੋਜੂਦਾ ਤਪਾ ਵਿਚ ਮੇ ਤੇ ਕੜੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਪੋ 


ਦੇ 


ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੀਆਂ _ 


ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ, ਮਹਿ 


ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ :-- 
ਬਾਰ੍ਹੀ ਬਰਸੀਂ ਖੱਟਣ ਗਿਆ ਸੀ, 
ਖਟ ਕੇ ਲਿਆਂਦੇ ਛੈਣੇ __ _ 
ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾ ਦੇ ਬਾਬਲਾ 
ਭਾਵੇ' ਦੇਈ' ਨਾ ਦਾਜ ਵਿਚ ਗਹਿਣੇ। ` 
ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੋ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ _ 
ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਂਝੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਲੜੀ 'ਚ ਪਰੋਣ ਲਈ _ 


ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਹ ਗਿੱਧਾ ਦਿਲਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਪਿੜ ਹੈ। ਇਸ- ` 


ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਿੱਥਾਂ_ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਇਸ 
ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ 


_` ਪਿੜ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤਪਾਤ ਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੀਆਂ _ 


ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਕਲ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ 'ਕਾਲਜਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ _ 
ਸਮਾਰਹਾਂ ਵਿਚ ਗਿੱਧੇ ਦਾ 'ਜੋ ਨਵਾਂ ਸ੍ਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆ _ 


ਰਿਹਾਂ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬਣ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ . : 
ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਇਸ _ 


ਤੂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲਣ -ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। 


ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ--ਗਿੱਧਾ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਾਚ' ਹੀ 


ਰ ਨਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਰਦ _ 


ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਰਦ ਵੀ. ਤੀਵੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ 
ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਹੀ ਗਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਆਮ 
ਕਰਕੇ ਮੇਲਿਆਂ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਛਪਾਰ ਦਾ 
ਮੇਲਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਜਿਥੇ_ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਈ ਟੋਲੀਆਂ . 


। 

















ਨ 


ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਤਕਨੀਕ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਵੀ ਤੀਵੀਆਂ ਵਾਲੇ ਗਿੱਧੇ 
ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਉਵੇਂ ਘੇਰਾ ਬੈਨ੍ਹ ਕੇ ਖਲੌਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਉਸ ਤੋ 
ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਆਮ ਕਰਕੇ ਲੰਬੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
“ਆਖ਼ਰੀ ਟੱਪੇ ਨੂੰ ਲੈਥੇ ਅਰਸੇ ਲਈ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਦੇ 
ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ, ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸ਼ਕੀਨੀ ਦੀ, 
ਜਵਾਨੀ ਦੀ, ਵੈਲੀਪੁਣੇ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਮਿਸਾਲ ਲਈ :-- 

ਮੇਲਾ ਤੇ ਛਪਾਰ ਲਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋ' ਭਾਰੀ, 

ਤਿਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆਂ, ਭਾਨ ਚੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, 


75 


ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਕੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹ ਤੇ ਚੱਲਗੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, . 


ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ ਨਾਲੋ ਪੁਲਿਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, 
ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ ਜਿਹੜਾ, ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, 

ਰ੍ ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ ਪੁੱਠੇ ਹੱਥਟੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀਂ, 

`_ ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ' ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇ ਹੱਲ 'ਚੋ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, 
ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਿਆਰੀ ਵਿ 


ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਵਿਚ 
ਵਧੇਰੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇ ਢੋਲ, ਤੂੰਬਾ, 
ਚਿਮਟਾ, ਇਕਤਾਰਾ, ਬੁਗਧੂ, ਨਗੋਜ਼ਾ, ਸੱਪ ਕਾਟੋ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਾਜ਼ 
ਤਹ ਦਿ ਹੀ 
_. ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


`___ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਅਲੋਪ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਜ੍ਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ 
_ ਭੈਗੜਾ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਗਿਨਜ਼ਬਰਗ, _ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਡੇਵਿਡ _: ਇਹ _ 


ਇਬਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ, ਜੋ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਇਬਰਾਨੀ ਵਿਚ. ਟੀਕੇ ਲਈ 
ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਦਸੈਬਰ, 


1831 ਨੂੰ ਵਾਰਸਾ ਵਿਖੇ ਇਕ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 


ਸੈਨ 1846 `ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਹ 
` ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ 1863 ਤੱਕ ਯਹੂਦੀਆਂ ਵਿਚ 
ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ 
ਸਮੇਤ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਮਸਰ੍ਹਾ (0350980) ਦੀ 
ਸੈਪਾਦਨਾ. ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1897 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ '1009080600॥ ੧੦ 
0 11੬676% 8੧0੬" ਲਿਖੀ ਪਰ ਇਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਮਨੀ 
ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਸੋਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ 


ਗਿੱਨੀ 


ਗਿਨਜ਼ਬਰਗ,` ਲੂਇਸ : ਇਸ ਯਹੂਦੀ ਵਿਦਫ਼ਾਨ ਤੇ 
ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਨਵੰਬਰ, 1873 ਨੂੰ ਲਿੂਏਨੀਆ ਵਿਚ 


ਕੋਵਨੋ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਮੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਕੋਵਨੋ ਤੋਂ 'ਤੇ ੍ 


ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੂਨੀਵਰਸ਼ਿਟੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀਂ। ਸੈਨ 1899 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆਂ ਅਤੇ 'ਜਿਊਇਸ਼ 
ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ” ਵਿਚ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ 
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1902 ਵਿਚ ਇਗੰਜ੍ਰਿਊਇਸ਼ 
ਥੀਆਲੌਜੀਕਲ ਸੈਮੀਨਰੀ ਆਫ਼ ਅਮੈਰਿਕਾ ਵਿਚ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ- 
ਪੁਸਤਕ “ਤਲਮੂਦ” ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ, 11 


ਨਵੰਬਰ 1953 ਤੀਕ ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ _ 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ` 1੬805 01 16੧5” ਅਤੇ ੦੦000੦10379 0॥ 
002 1310000 01 121053120 ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। _ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ 
ਵਿਦਵਤਾ ਤੇ ਲੈਮੀ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 424 


ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਹੜਾ ਬੋਹੀਮੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਤੀਹ 


ਸਾਲਾ ਯੁੱਧ ਤੇ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਪੁਸਤਕ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਦਾ ਜਨਮ3. ! 


ਸਤੈਬਰ, 1829 ਨੰ ਪਰਾਗ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਉ 


ਆਸਟੀਆ ਦਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਚੈਕਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ . | 


ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿੰਖਾਈ ਪਰਾਗ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1885 ਵਿਚ ,ਇਸ ਨੇ 
ਬੋਹੀਮੀਆਂ; ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਖੇ ਪੁਰਾਂਲੇਖਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤੀ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਰਾਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ 
ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ_ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ 


ਲਿਖੀਆਂ। ਸੈਨ 1862 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਾਗ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ _|. .` 
ਸੈਨ 1867 ਵਿਚ ਬੋਹੀਮੀਆ ਪੁਰਾਲੇਖਕ ਅਧਿਕਾਰੀ: ਨਿਯੁਕਤ `! 


ਕੀਤਾ 'ਗਿਆ। ,ਇਹ `800000043. 05(07131 001020063 _ | 


ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਿਹਾ। 66000 068 30 ਹ0ਮਮ॥ 


1010੬੪6 ( 1869-90), ੧0600. ॥ 30 ਨ£3002 2614 (1863 ਅਤੇ _! 


2668) ਅਤੇ ੧੪1 06601, ਜ81[ਵ6/00 ਜ8ਮਿਦ00 51905 
€950€11 ੬€161315 ; 
ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ। 24 ਅਕਤੂਬਰ, 1892 ਨੂੰ 
ਪਰਾਗ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਰਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 421 


ਗਿੱਲੀ : ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਕਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇਹ ਨਵੇਂ 20 
ਸ਼ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦਾ ਇਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਚਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਇਹ ਸਿੱਕਾ ਤਾਂ ਚਾਲੂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾਂ ਪਰ ਵਪਾਰ ਦਾ ਆਮ 
ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਨੇ ਇਕ ਚਾਰਟਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕੈਪਨੀ 
ਰਾਹੀਂ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਗਿੱਨੀ ਤੱਟ ਤੋਂ ਸੋਨਾ ਮੰਗਵਾਇਆ ਸੀ 
ਅਤੇ 1663 ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਗਿੱਨੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਕਾ 
ਬਣਵਾਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ. ਇਸ ਸਿੱਕੇ ਨੂੰ “ਯੂਨਾਈਟ” ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਡ 


(08088) ਕਿਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕ੍ਾਊਨ ਖਰੇ ਸੋਨੇ (22 ਕੈਰਟ) ਦਾ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਸਿੱਕਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ -ਵਿਚ ਨਿਰੋਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰ੍ 


ਬਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 7 ਮਾਰਚ, 1914 ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ 131-29. 


ਮਿਡਲਸੈਕਸ ਵਿਚ ਪਾਮਰਜ਼ ਗ੍ਰੀਨ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 
__ ਹੁ. ਮੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ੧0 : 423; ਐਨ. ਅਸੈ. 12 : 659 


`_41 ਗ੍ਰੇਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1670 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1813 ਈ. ਵਿਚ ਜਾਰੀ 


ਕੀਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਿੱਕੇ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ 129-39/89 


ਗ੍ੇਨ ਸੀ, ਗਿੱਨੀ ਦੇ ਆਰਭੰਕ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉਪੁਰ ਇਕ ਹਾਥੀ ਦਾ 


(ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ--$885-86) ਇਸ ਦੀਆਂ ` ! 











ਗਿੱਨੀ ਦੀ ਖਾੜੀ - 


ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਮੁਹਰ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੈਨ 1675 ਵਿਚ 


ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕਿਲਾ (2੩50੦) ਵੀਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜ- 


ਗਿੱਨੀ, ਦੋ-ਗਿੱਠੀ ਅਤੇ ਅੱਧੀ-ਗਿੱਨੀ ਦੇ ਵੀ ਸਿੱਕੇ ਚਾਲੂ ਕੀਤੇ 
ਗਏ। ਸੈਨ 1688 ਵਿਚ ਗਿੱਨੀ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵਧ ਕੇ 21 ਸ਼ਲਿੰਗ 6 ਪੈਂਸ 
ਅਤੇ 1694 ਵਿਚ 30 ਸ਼ਲਿੰਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1696 ਵਿਚ 


ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਮੁੜ ਢਲਾਈ ਚਾਲੂ ਹੋ' ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਗਿੱਨੀ ਦਾ ਮੁੱਲ 


_ ਹੌਲੀ -ਹੌਲੀ 28 ਸ਼ਲਿੰਗ, 26 ਸ਼ਲਿੰਗ, 22 ਸ਼ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸੈਨ 


__ 1638 ਵਿਚ 21 ਸ਼ਲਿੰਗ 6 ਪੈਂਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1717 ਵਿਚ . 
__'ਇਹ ਮੁੱਲ ਘਟ ਕੇ 21 ਸ਼ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ £ 
(1813) ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨੇ ਇਹੀਂ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1718 ਗਊ 
ਵਿੱਚ ਚੌਥਾਈ ਗਿੱਠੀ (੨੦੩7੧-੬੦੧੩੬) ਅਤੇ 1797 ਵਿਚ _. 


ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ __, 
ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਬਲ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ,ਦੀ ਔਸਤਨ _, 
ਉਚਾਈ 333 ਮੀ. ਹੈ। 

4. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਤ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ--ਇਹ 
ਗਿੱਲੀ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਜੱਸਾ ਹੈ ,ਜਿਹੜਾਂ ਜਗਲਾਂ ,ਨਾਲ ਚੁਕਿਆ ਰ੍ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਾਰਜ ਤੀਜੇ ਲਈ ਤਿਹਾਂਈ ਗਿਨੀ (0096-808) ਅ. ਚ 


ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਘੜਿਆ ਗਿਆ। ਜਾਰਜ ਤੀਜੇ ਨੇ ਸਪੇਡ ਗਿੱਨੀ ਨਾਂ ਦਾ 
_ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਹੀ-ਨੁਮਾ ਢਾਲ ਦੀ ਡ੍ 


ਜ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੈਨ 1816-17 ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ. ਦੁਬਾਰਾ 


` ਢ਼ਲਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਗਿੱਠੀ ਦੀ ਥਾਂ 123274 ਗ੍ਰੇਨ ਵਾਲੇ ਪਾਊਂਡ 


ਰ੍ ਸਾਵਰਿਨ (00000 509696020) ਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੂ 


_ਦਾ ਮੁੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਿੱਕਾ ਬਿਲਕੁਲ ਪ੍ਰਰੱਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਯੂ. ਰ੍ 
` ਕੇ: ਵਿਚ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਫ਼ੀਸਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਿਆਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਾਉਣ ਲਈ _ 


_ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।- ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ 


ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਦੌੜਾਕ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਕਈ_ ਵਾਰ ਜ਼ਮੀਨੀ 


ਰ੍ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਗਿੱਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨੂ, ਬ੍ਰਿ. 10 : 1019 ; ਚੈਂਬ. ਐਨ. 6: 650- 


:੍ ਗਿੱਠੀ ਗਣਤੰਤਰ : ਪੱਛਮੀਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਅੰਧ 
_ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਤੱਟ ਨਾਲ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਗੈਂਬੀਆਂ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰੰਬ ਵਿਚ ਮਾਲੀ, ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਆਇਵਰੀ 


ਕੋਸਟ ਲਾਇਬਰੀਅਨ ਅਤੇ ਸਿਐਨਾ ਲੀਓਨ' ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ 


__ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 245,857 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਪਿ 


ਰਿ ਨ ਵਾ 


ਭੂ-ਆਕ੍ਿਤੀ ਵਿਗਿਆਂਨ 
`-ਧਰਾਤਲ-ਧਰਾਤਲੀ ਪੱਥਂ ਇਸ ਨੰ ਹਠ ਲਿਖੇ ਚਾਰ ਕੁਦਰਤੀ 
ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :-- 


1: ਉਪਰਿ 


ਰੱ ਸਾਹਿਲੀ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਹਿਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਬਹੁਤ ਕੱਟਿਆ- ਵਿ ਹਿਰ ਚ < 


`_ ਕਈ ਣਾਪੂ,ਜਿਹੇ ਬਣੇ ਰੋਏ ਹਨ। 


੨. ਫੂਟਾ ਜਾਲੋਨ-ਅੰਧ ਮਰਾਂਸਾਰਰੇ ਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 
ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। ਇਸੇਂ 50 ਤੋਂ 80 ਕਿ. . ਮੀ. ਚੌੜੇ ` 


--_ ਮੈਂਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫੂਟਾ ਜਾਲੌਨ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਔਸਤਨ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 950 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਹ ` 
ਪਹਾੜ 75,000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ, ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਦਾ 


2 


ਸਿ 515 ਮੀ. ਉੱਚੀ 


ਅਪੋਰ,ਗਿੱਠੀ-- ਇਹ ਦੇਖਦਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਥੇਤਰ ਹੈ 


ਰ ਜੋ ਨਾਈਜਰ ਅਤੇ ਇਸੂਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ 





ਜਲਾਵਾਯੂ--ਇਹ ਦੇਸ਼ ਤਪਤ-ਖੰਡ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਦੋ 


_ ਹੀ੍‌ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਬਰਸਾਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ। ਜਨਵਰੀਂ ਤੋਂ ਮਈ ਤੱਕ 
ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਜੂਨ ਤੋਂ ਦਸੈਬਰ ਤੱਕ ਵਰਖਾ ਵਾਲਾ' ਮੌਸਮ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ। 


,ਸਮੈਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੋਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 400 ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਰ੍ 
ਰ੍‌ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ` ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੂਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲੋ 


ਵਰਖਾ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਕੇਵਲ 200 ਸੈਂ ਮੀ. ਰਹਿ' 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 20 ਸੈਂ. ਤੋਂ ਉਪਰ ਰਹਿੰਦਾਂ ਹੈ! 
ਬਨਸਪਤੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ . 
ਮੈਂਗ੍ੋਵ ਜੈਗਲ ਅਤੇ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤਾੜ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ___ 


ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੂਟਾ ਜਾਲੋਨ ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦਰਿਆਈ 


` ਘਾਟੀਆਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਕਈ ਫ਼ਲਦਾਰ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਹੇਨ] ____ 
ਅਪਰ ਗਿੱਨੀ ਵਿਚ ਸਵਾਨਾ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।_ . __ ` 
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੈਗਲਾਂ ਹੇਠਾ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਕਤ 004 
ਨ. ਹੀ 


ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਜਾਨਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


_ਕਰੰਸੀ-ਇਥਂ' ਦੀ ਕਰੋਸੀ ਕਿੱਨੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਇਕ ਫਰੈਂਕ 
ਵਿਚ 100 ਸਾਂਤੀਮ ਹੋਦੇ ਹਨ। ਰ੍‌੍ 


ਕੌਮੀ ਝਡਾ-ਇਥੋਂ ਦੇ ਕੌਮ ਡੇ ਵਿਚ ਘੀਲੇ ਅਤ ਹਰ ਰਗ ਰਾ 


ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲੋਟਵੀਆਂ ਪੱਠੀਆਂ ਹਨ। 


ਕਿ 467 ਐਨ... 13 : 538 ; ਹੋ-ਵ। 
ਐ. 


ਗਿੱਠੀ ਦੀ ਖਾੜੀ : ਹਿਰ ਮਾ 
. ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਦੋਵੇਂ-ਪਾਂਸੇ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਰਿ 


ਖਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ 7”. 00 ਪੇਂ. ਲੈਬ. ਉਪ 


ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰ- ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਬਾਰਾਂਸਿੰਗਾ, ਹਾਥੀ, ਚੀਤਾ, _ 














ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਥੁਲ੍ਹੀਆਂ ਖਾੜੀਆਂ ਵੀ 


__ ਹਨ। ਘਾਨਾ ਅਤੇ ਨਾਈਜਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਡੈਲਟੇ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦੀ 


ਖੁਲ੍ਹੀ ਖਾੜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਿਨ ਬਾਈਟ ਅਤੇ` ਧੁਰ ਪੂਰਬੀ ਕੋਣੇ ਵਿਚ ਫੈਲੀ 
ਹੋਈ ਨੂੰ ਬੀਆਫਰਾ ਬਾਈਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਖੁਲ੍ਹੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ 
ਕੈਮਰੂਨ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ 96 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਵਰਨਾਡੋਂ ਪੈ ਟਾਪੂ ਹਨ। ਇਸ 
ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਤੇ ਖਾੜੀ ਦੇ ਇਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲਾਵੇ ਦੇ 
ਉਦਗ਼ਾਰ ਤੋ' ਬਣੇ ਕਈ ਹੋਰ ਟਾਪੂ ਤੱਟ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਆਨੋਬਾਨ 
ਟਾਪੂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰ੍ 

ਗਿੱਠੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਰੋਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਦੀ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ 
ਦੀ ਬੈਂਗੁਏਲਾ ਰੋਂ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮ 
ਵਿਚ ਚਲਦੀ ਹੋਈ ਦੱਖਣੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖੀ ਰੋਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੋ. ਅਤੇ 
-ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖੀ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰੌਂ ਜਿਸਨੂੰ 
ਹਨ ਬੀਆਫਗ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪੱਛੰਮ ਵੱਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 
` ਵਗਦੀ ਦੱਖਣੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖੀ ਰੌਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਖਾੜੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ 
` ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ 'ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਅੰਤਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
__ ਐਪਰ ਵੋਲਟਾ ਡੈਲਟੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੀ 
`ਰੋਂ ਚੱਲਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਖਾੜੀ ਵਿਚ 


ਡੁੱਬੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸ਼ੈਲਫ਼ ਦੀ ਚੋੜਾਈ 32 ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਹ ਸ਼ੈਲਫ਼ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀਆਂ 


ਰ੍ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
_ਰ. ਪੁ.-ਬ੍ਰਿ. ੧0 : 1019 


_____ਗਿੱਠਨੀ ਪਿੱਗ : ਬਿਹ,ਰੋਡੇਸ਼ੀਆ ਵਰਗ ਦੀ ਕੋਂਵਾਈਡੀ 
__ ਕੁਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦੱਖੰਣੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਕੁਤਰਨ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਇਕ 


ਪਾਲਤੂ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਕੇਵੀਆ . 


_ ਪਾੱਰਸੈਲਸ (੪੪ 76੮੬//੪5) ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਗਠੀਲਾ ਛੋਟੀਆਂ 
` ਲੱਤਾਂ. ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 25 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਬਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 


`-... ਕੋਨ' ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੂਛ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ`ਫ਼ਰ ਦਾ 


ਰੰਗ ਕਾਂਲਾ, ਧੁਪਿਆਲਾ, ਕਰੀਮ, ਚਾਕਲੇਟ-ਭੂਰਾ, ਲਾਲ ਜਿਹਾ 
_ ਭੂਰਾ ਜਾਂ ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਲਾਂ 


੧ ` ਦੀ ਲੈਬਾਈ ਵੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ: ਹੈ। 





ਨੂੰ ਗਿੱਨੀ ਦੀ ਰੋ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ . 


ਗਿੱਨੀ ਫ਼ਾਊਲ ` 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ.ਮੁਖ ਆਹਾਰ ਘਾਹ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਰੇ ਪੌਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਜੇ ਇਹ ਅਹਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਤੋਂ' ਬਿਨਾਂ 
ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ. ਨੂੰ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਸੁੱਕੇ 


ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾ: ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ - _` 
ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਜੈਗਲੀ ਸਬੈਧੀਆਂ ਨਾਲੋਂ `_` 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਜਣਨਕ ਹਨ, ਮਾਦਾ ਸਾਲ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਬੱਜ਼ੇ ਦੇ. __ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਚ ੪ ਤੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ! ਗਰਭ 


ਕਾਲ 58 ਤੋਂ 72 ਦਿਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਚੰਗੇ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅੱਡ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਦਾ ਵਿਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿੰਗੀ 
ਪ੍ਰੜ੍ਹਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਔਸਤਨ ਆਯੂ-ਕਾਲ ਦੋ ਸਾਲ ਹੈ 
ਪਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਛੇ ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿ 
ਵਿਦ 
ਜਾਨੰਵਰ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 4 : 791 


ਗਿੱਨੀ ਫ਼ਾਊਲ : ਇਹ ਗੈਲੀਫ਼ਾਂਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦੀ 
ਨੂਮਿਡੱਡੀ (1400061636) ਕੁਲ ਦੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। 
ਕਈ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੈਜ਼ੀਐਨਡੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 7- 10 ਜਾਂਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ,ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


-ਜਾਤੀ ਨਿਊਮਿਡਾ ਮੈੱਲੀਐਗਰਿਸ (40000 ॥18&95) ਹੈ, 


ਜਿਸਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਹ ਪੰਛੀ ਤਕਰੀਬਨ 5% ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੋਥਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 


ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਚੁਝ ਉਤੇ ਲਾਲ ਤੇ ਨੀਲੀਆਂ ਮਾਸ 


























_ਗਿੱਨੀ ਵਰਮ ਲਾਗ 


ਹਤਰ ਕਬ ਜਿਹਾ ਹਦ ਹੈ ਨਿਊਮਿਾ ਮੈਲਜਗਰਿਸ 





ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੈਲਮੈਟ ਗਿੱਨੀ ਫ਼ਾਊਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ।ਦੋਵੇਂ ਲਿਗ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋ' ਵਡੀ 
ਤੇ ਰੈਗੀਨ ਜਾਤੀ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾਂ ਦੀ ਐਕਰੀਲੀਅਮ ਵਲਚਰੀਨਮ 
ਸਦ ₹ਗ(ਗ7॥000) ਹੈ; ਇਹ ਲੈਬੀ ਗਰਦਨ .ਵਾਲਾ, ਸਿ 


ਟੀ ਹ। 


ਇਹ ਪੰਛੀ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਗਿ 


>> <੩-੨੩ 


' ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਤੇ ਗੋਲ ਖੰਭਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਉਡ ਸਕਦੇਹਨ 


ਪਰ ਡਰਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਭੱਜਣਾ ਹੀ ਪਸੈਦ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਬਸੇਤ ਰੁੱਤ ਵਿਚ 

ਮਾਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਇਕ ਟੋਏ ਵਿਚ 10-15 ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅੰਡੇ 

ਦੇਣੁ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 790 


ਗਿੱਠੀ ਵਰਮ ਲਾਗ : ਇਹ ਮਰੀ ਦਿਰ ਦੀ 


ਲਾਗ ਹੈ ਜਿਹੜੀ -ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਚਮੜੀ ਹੇਠਲੇ ਟਿਸ਼ੂ ਅਤੇ ਚਮੜੀ _ 
ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਸਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਗ ਐਸਕ ਹੈਲਮਿਨਥੀਜ਼ 


ਫ਼ਾਈਲਮ ਦੀ _ਨੈਮਾਂਟੋਡਾ ਢੇ ਇਕ _ ਵਰਮ, ਗਿੱਨੀ ਵਰਮ 


 (1)9360020105 9069106515) ਰਾਹੀਂ ਫ਼ੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਮ ਨੂੰ ` 
'ਮਿਡੀਨਾ ਵੇਰਮ ਜਾਂ ਡਰੈਗਨ ਵਰਮ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਮ 


ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਤਪਤ-ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਰਜੀਵੀ 
ਹੈ; ਹੁਣ ਇਹ ਵੈੱਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ.ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ 
ਵਿਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ 
ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


ਗਿੱਨੀ ਵਰਮ ਦੀ ਮਾਦਾ ਲਗਭਗ 50- 120 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਬੀ 


- ਭੈ ਨਰ (ਜਿਹੜਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ) ਕੋਈ 12-29 ਮਿੰ.. 
'ਮੀਂ, ਲੈਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰ ਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਨੋਂ' ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੇ 


ਜੋੜਕ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਦਾ 10-14 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ 
ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਨਰ ਮੈਥੁਨ' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਗਰਭਵਤੀ ਮਾਦਾ ਫਿਰ ਚਮੜੀ ਥਲਵੇਂ' ਟਿਸ਼ੂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਚਮੜੀ ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਛਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਫਿਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਛਾਲੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਅਸੰਖਾਂ 


_ਲਾਰਵੇ ਬਾਂਹਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਲਾਰਵੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ 


ਨਿਕਲਣ ਅਤੇ ਸਾਈਕਲਾੱਪਸ (ਇਕ ਜਲੀ ਕ੍ਰਾਸਟੇਸ਼ੀਅਨ) ਰਾਹੀਂ 
ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਰਵਿਆਂ 
ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੂਤ ਦਾ ਰੋਗ 


ਲਾਉਂਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਪਾਣੀ (ਜਿਸ ਵਿਚ - 
ਕ੍ਰਾਸਟੇਸ਼ੀਅਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਪੀ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _ 


ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇਹ ਲਾਰਵੇ ਆਂਦਰ ਟਰੈਕਟ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ 


_ਵਹਿਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਥੋਂ ਜੋੜਕ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਇਹ ਲਾਰੇ ਪ੍ਰੰਢ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ 


ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਕਲੀਨਿਕਲ ਲੱਛਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਤਿ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, 


` ਮਾਦਾ ਦਾ ਡੂੰਘੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਚਮੜੀ ਤੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਡਿ੍‌ਨਲਿਨ ਰਾਹੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੌਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੈਮੀਆਂ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਲਾਵੇਂਦਾਰ ਸੁਰੈਗਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਇਹ ਵਰਮ ਰਹਿੰਦੇ- ਹਨ, ਵਿਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਰਾਹੀਂ ਜਲਦੀ ਲਾਗ 
ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਤੋ ਜੇ 


ਹਰ ਫਰੈਂਡਜ਼” (1901), 


ਬਹੁਤ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾ 
ਮੋਜ਼ਿਜ਼ 008੦8) ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਇਸਦਾ ਇਲਾਜ 44 


ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਂਲ ਕਰਦੇ ਹਨ1 ਨੰਗੇ ਛਾਲੋਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਿਸੇ 
ਸੋਟੀ ਆਦਿ ਤੇ ਰੋਜ਼ ਵਰਮ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ-ਲਪੇਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ 
ਇਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਵਰਮ ਬਾਹਰ ਨਾ 
ਆ ਜਾਵੇ। ਸੁਰੰਗ ਦੇ ਆਲੋ-ਦੁਆਂਲੇ ਫ਼ੀਨੋਬਾਈਜ਼ੀਨ ਮਲੂਮ - 
ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਵਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ-ਹੈ। 


ਵਰਮਾਂ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਪਲੈਂਕਟਨ ਖਾਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਛਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਈਕਲਾੱਪਸ 
ਖਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਮਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 10 : 1022; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ-ਮਾ. 4 : 791 ਰ੍ 
ਗਿਬਸਨ, ਚਾਰਲਸ' ਡੇਨਾ : ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ __ 
ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 14 
ਸਤੋਬਰ, 1867 ਨੂੰ ਮੈਸਾਚੂਸੈਟਸ ਵਿਚ ਰਾੱਕਸਬਰੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਕ ਸਾਲ, ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਆਰਟ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਵਿਖੇ,' 


ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਲਾਈਫ਼' ਲਈ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਣ 
ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਬਣਾਕੇ 
“ਗਿਬਸਨ ਗਰਲ” ਨਾਂ ਦੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਬੜੇ ਹੀ ਰ੍ 
ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਏ। 
ਬਨ ਜੰਗੀ ਬਣੀ ਉਤ ਇੱ ਚਲ ਦੀ ਬੜੀ ਨਿਕਲ 


ਹੋਣ ਲੱਗੀ।.ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲੱਗ 0 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਕੋਲੀਂਅਰਜ਼ ਵੀਕਲੀ” ਇਸ ਦੇ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਲਈ _ 


ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ 50 200 ਡਾਲਰ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ _. 
“ਦੀ ਐਜ਼ੂਕੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਮਿਸਟਰ ਪਿਪ” ਨਾਂ ਦੇ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ੍ 
ਲੜੀ ਏਨੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਹੋਈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫ਼ਲ ਨਾਂਟਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।_. 
ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਈ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਆਪਣੇ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਸਬੈਧੀ ਵੀ 


ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪਵਾਈਆਂ। ਲੰਡਨਐਜ਼ ਸ਼ੀਨ ਬਾਈ.ਸੀ. ` ਰੱ 
ਡੀ. ਗਿਬਸਨ” (1895-97), “ਪੀਪਲ ਆਫ਼ ਡਿਕਨੇਜ਼' (1897)? ` 


“ਸਕੈਚਿਜ਼ ਇਨ ਈਜ਼ਿਪਟ” (1899), “ਦੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ 
ਮਿਸਟਰ ਪਿਪ” (1899), “ਅਮੈਰੀਕਨ” (1900), 'ਏ ਵਿਡੋ ਐਂਡ 
, ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਲੈਡਰ” (1902) ਅਤੇ 'ਆਵਰ 
ਨੌਬਰਜ਼” (1905) ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਨਾ 
ਰ੍ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 23 ਦਸੰਬਰ, 1044 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਰ੍ 
ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਰ੍ 

_ ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 532 ੍‌੍ 

ਗਿਬਸਨ, ਜਾੱਠ : ਇਹ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਵ-ਸਨਾਤਨੀ 
ਬੁੱਤਘਾੜਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਜੂਨ, 1790 ਨੂੰ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ 
ਗਿਫ਼ਿਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1802 ਤੋਂ 1817 ਤੱਕ- ਇਹ 


_ਲਿਵਰਪੂਲ' ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਰਾਜਗੀਰੀ ਕੇ 


ਸਿੱਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1816 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਨੂੰ 


'ਆਪਣੀ 98੧602 ਸਹ0੬ 08 ੧੧੬੪ 0 26ਮਜੁ੪5 ਨਾਂ ਦੀ ._ 
ਕਿਰਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।ਸੈਨ 1817 ਵਿਚ ਇਹ ਰੋਮ ਚਲਾਂ ਗਿਆ। ਉਥੇ ...: ਰਿ 
ਨਵ-ਸਨਾਤਨਵਾਦ ਦੇ ਲੀਡਰ ਆਨਟੋਨੀਉ ਕਾਨੋਵਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਵਡ. 2. 


ਦੋਸਤੀ ਹੋਗਈ। ਵ_ 














.___ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਬੁੱਤਕਾਰੀ ਵਿਚ ਰੈਗ 
ਪਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 1833 ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ “ਕਿਊਪਿਡ 
ਟਾਫਸੈਂਟਿੰਗ ਦੀ ਸੋਲ” ਦਾ ਬੁੱਤ 1851-55 ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ 
“ਟਿਟਿਡ ਵੀਨਸ'” ਦਾ ਬੁੱਤ ਸਾਰਾ ਰੈਗੀਨ ਸੀ। 

ਸੈਨ 1838 ਵਿੱਚ ਗਿਬਸਨ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਪੂਰਾ 


79 


`_ ਸੈਂਬਰ.ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 27 ਜਨਵਰੀ, 1866 ਨੂੰ ਰੋਮ ਵਿਚ ਹੀ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


" ਹ ਪੂ--ਐਨ. ਬਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 532 


ਗਿਬਸਾਈਟ (61008) ; (01੧9॥8੪8000%€) : ਇਹ - 


_ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ _ਹਾਈਡ੍ਰਾਕਸਾਈਡ ਜਾਂ _ਟ੍ਰਾਈਹਾਈਡੇਟ ਕਈ 
ਬਾਕਸਾਈਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਣਿਜ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਟਰ ਾਈਹਾਈੜੇਟ 
ਬਾੱਕਸਾਈਟ (ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ) ਵਿਚ 
60% ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਆੱਕਸਾਈਡ ਜਾਂ ਐਲੂਮਿਨਾ ਹੋ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਰਕੈਨਜ਼ੈਸ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਭਾਰਤ, 


_ ਜਾਮੇਕਾ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬਾੱਕਸਾਈਟ ਵਿਚ 


ਗਿਬਸਾਈਟ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾੱਕਸਾਈਟਾਂ ਵਿਚ 


_ਗਿਬਸਾਈਟ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬਾਰੀਕ ਦਾਣਿਆਂ ਜਾਂ ਗੂੜ੍ਹ-ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ 


ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੋਟੇ ਰੁਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 

` ਛਿੱਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਗਿਬਸਾਈਟ-ਵੈਲੱਸਪਾਰ ਜਾਂ 
_ ਫੈਲਸਪੈਥਾਇਡ ਵਰਗੇ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਵਾਲੇ ਖਣਿਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਣ 
'ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਸੈਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਗਿਬਸਾਈਟ; ਬਾੱਕਸਾਈਟ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਐਲੁੰਮਿਨਾ' 


ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸ਼ਕ ਭਸਮੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਂਝਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ (41.0, .3ਸ,0) ਹੈ। ਗਿਬਸਾਈਟ ਦੇ 
ਦੂਸਰੇ ਰੂਪ ਅਰਥਾਤ ਬੇਰਾਈਟ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ 


_ ਲਗਦਾ। ਗਿਬਸਾਈਟ ਮਾਨੋਕਲਿਨਿਕ ਪ੍ਰਿਜ਼ਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇ ਕੋਣੀ_ 


ਟਿੱਕੀਆਂ ਤੇ ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਨੋਰਤਾ 
_` -2.5 ਤੋਂ 3.5 ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ 244 ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਅਤੇ ਖਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁਲੁਣਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਖਣਿਜ ਵਿਚ 
65.4% ਐਲੂਮਿਨਾ ਅਤੇ-34 6% ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ 
ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਗਿਬਸਾਈਟ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਫ਼ੈਰਿਕ ਆੱਕਸਾਈਡ, 
_ਸਿਲੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ. 10 : 398 


_ ' __ਗਿਬਜ਼, ਜੇਮਜ਼ (1682-1754) : ਲੰਡਨ ਦੇ ਸੇਂਟ 


` _ਮਾਰਟਿਨ-ਇਨ-ਦੀ' ਫੀਲਡਜ਼ ਗਿਰਜਾ-ਘਰੰ ਕਰਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ 
ਵਾਲੇ ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਦਸੈਬਰ 


1682 ਨੂੰ ਫੁੱਟਡੀਸਮਾਇਰ, ਐਬਰਡੀਨਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਰੋਮ ਦੇ 
ਪੌਂਟੀਫੀਸਲ ਸਕਾਟਸ ਕਾਲਜ, ਜਿਥੇ ਇਹ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਲਈ _ 


ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ ਵਜੋਂ ਟਰੇਨਿੰਗ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਨੇ 
ਪਹਿਲਾਂ ਰੈਗ-ਸਾਜ਼ੀ ਦੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ 
_ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਰ੍ 

ਇਸ ਦੀ ਮ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸੇਂਟ ਮੇਰੀ-ਲੀ-ਸਟਰੈਂਡ ਸੇਂਟ ਮਾਰਟਿਨ 
(1722-26); ਕੈਂਬਰਿਜ਼ ਦੇ ਸੈਨੇਟ ਹਾਊਸ (1722-30) ਅਤੇ 


_ਆੱਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਰੈਡਕਲਿਫ ਕੈਮਰਾ (1737- “ਵਲ ਇਸ ਰਾ ਰ੍ 


_ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਹੈ। 
__ 5 ਅਗਸਤ, 1754 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 530 


ਗਿਬਨ 


੧੧1੪0; 1839-1903) : ਸੈ੍‌ਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਂਨ ਭੌਤਿਕ ਤੇ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਫਰਵਰੀ, 1839 ਨੂੰ ਨਿਊ 
ਹਾਵੈਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਸੈਨ 1863 ਨੂੰ ਯੇਲ ਤੋ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ 
ਡਾਕਟਰੇਟ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ-ਖੋਜਾਂ ਵੱਲ ਲਗਾਇਆ। ਇਸ 
ਨੇ 1866 ਤੋਂ 1869 ਤੀਕ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਗਣਿਤ ਤੇ ਭੌਤਿਕ- 
ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੇਧੀ ਲੈਕਚਰ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਲੰਘਾਏ।ਸੈਨ 1871 ਵਿਚ 
ਇਹ ਯੇਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਇਥੇ ਗਣਿਤਕ-ਭੰੌਤਿਕ- 
ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ। “ਏ ਮੈਥਡ ਆਫ਼ ਜੀਓਮੀ- 
ਟਿਕਲ ਰੀਪਰੀਜੈਂਟੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦੀ ਥਰਮੋਡਾਈਨਾਮਿਕ ਪ੍ਾਪਰਟੀਜ਼ 
ਆਫ਼ ਸਬਸਟਾਂਸਿਜ਼ ਬਾਇ ਮੀਨਜ਼ ਆਫ਼ ਸਰਫ਼ੇਸਿਜ- 1873” ਅਤੇ 
“ਆਨ ਦੀ ਇਕੁਲੀਬਰ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਹੈਟਰੋਜੀਨੱਸ ਸਬਸਟਾਂਸਿਜ 
1876” ਇਸ ਦੀਆਪੁਮੁੱਖ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚੋ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਥਰਮੋਡਾਈ- 
ਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਉਪਯੋਗ ਕਰਕੇ ਸਟੈਟਿਸ- 
ਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ 
ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰ੍ 

28 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1903 ਨੂੰ ਨਿਊ ਹਾਵੈਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਰ੍ ਨ 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 530 


ਗਿਬਨ : ਹਾਈਲੋਬੇਟਿਡੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇੰਡੋ-ਮਲਾਇਅਨ 
ਜੈਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗੇ ਏਪਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇਂ 


ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਬਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਬਹੁਤ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਹਾਂ, ਚਿੱਤੜਾਂ ਾਂ 





ਗਿਬਜ਼, ਜੋਸੀਆ ਵਿਲਰਡ (੦00%, 90900 _ 














ਗਿਬਨ,-ਐਡਵਰਡ ਰ੍ 80 


_ਦੀ ਚਮੜੀ ਕੁਝ ਮੋਟੀ ਅਤੇ ਸੂਏ ਦੇਦ ਵੱਡੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂ 
` ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੈਗੀਤਮਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। _ 

ਇਹ ਲੈਮੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੋਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਕਰੀਬਨ 40-65 ਸੈ. ਮੀ. 
ਲੈਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੈਗ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕੋ 
ਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਾਂਦੀ ਰਗਾ, ਭੂਰਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਬਿਰਛਵਾਸੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
` ਦਰਖਤਾਂ ਤੋਂ ਲਟਕ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 


`_ਕਲਾਬਾਜ਼ੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਇਹ ਬਾਹਾਂ ਉਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ 


ਜਾਂ ਪਿਛੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਹ ਦਿਨਚਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ 


ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ, ਫ਼ੁੱਲ, . 


ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਅੰਡੇ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਕਰੀਬਨ 
ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਗਰਭ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਤੀਆਂ ਕਾਲਾ ਗਿਬਨ 
(ਸ੧1੦08(੬5 66060) ਅਤੇ ਹੁਲਾਕ ਗਿਬਨ (ਸੇ. ੧੦010) 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਲਗ਼ ਨਰ ਕਾਲੇ ਅਤੇ. ਮਾਦਾ ਭੂਰੇ ਜਿਹੇ ਰੈਗ ਦੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੈਗ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਗਿਬਨ (ਜੁ. ੬08) 
ਧੁਪਿਆਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੈਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ 
_ ਚਿੱਟੇ ਚਟਾਖ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚਿੱਟੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਗਿਬਨ (ਜ. 1ਗ) ਉਪਰਲੇ 
ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਚਿੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

_ਗਿਬਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਾਨਜਡੀ (00463) ਕੁਲ ਦੀ 
ਦਿ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 529 


___ਗਿਬਨ, ਐਡਵਰਡ : ਤਾ 
ਜਨਮ 8 ਮਈ, 1737 ਨੂੰ ਸਰੇ ਵਿਖੇ ਪਟਨੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ. ਇਕ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ 
_ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਐਡਵਰਡ ਦਾ ਜੀਵਨ 
` ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਸੱਤ ਬੱਚੇ 
_ਪੇਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਪਰ ਐਡਵਰਡ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। 

___ ਸੈਨ 1752 ਵਿਚ ਇਹ ਐਗਡਾਲੇਨ ਕਾਲਜ, ਆੱਕਸਫੋਰਡ 
_ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਇਹ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮਤ 


ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਰਾਜ਼ . 


੍ ਤਿਨਿ ਹਿਰ 


ਨੂੰ 1754 ਈ. ਦੀ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ 


202੫੫-.੨੩੦ 


ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੁੜ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮਤ. 
ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
ਸੈਨ 1758 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ 
ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ 
ਪਟਨੀ ਬੁਲਾਂ ਲਿਆ। - __ 

_ਅਗਲੇ ਇਆ ਸਾਲਾਂ 





ਰਿ 


ਨਾਲ ਕਈ _ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਾ ੍ 





ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ! ਸੈਨ 1760 ਤੋਂ 1762 ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਹੈਂਪਸ਼ਿਰ . 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਿਸ 


ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਘਨ ਪਿਆ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੂੰ 


ਕੈਪਟਨ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਕੇਪ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ` 
ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੈਦ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਨ 
___ ਸੈਨ 1776 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਹੀ “ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ 
ਡਿਕਲਾਈਨ ਐਂਡ ਫ਼ਾਲ ਆਫ਼ ਦੀ ਰੋਮਨ ਐਂਪਾਇਰ” ਨਾਂ ਦੀ 
ਇੰਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ 
ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਸੈਨ 1781 ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਸੈਨ 1785 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਐਡਵਰਡ ਗਿਬਨੁ ਨੂੰ 
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ ਲੈ ਆਂਦਾ। 


ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਲੋਜੈਨ ਅਤੇ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 

ਰਿ 1764 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ ਤੋ 
ਗਈ! 


>- ਪੁ--ਐਨ. ੍ਿ. ਮੈ. 8 : 153 
ਗਿਬਨਜ਼, ਆਰਲੈਂਡੋਂ : ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ _ 


ਸੋਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਸੈਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਇਹ 
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨੋਮ 1583 ਨੂੰ ਆੱਕਸਫੋਰਡ ਵਿਖੇ 


_ਗੋਇਆ। 12 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ, __ 
- ਕੈਂਬਰਿਜ਼ ਵਿਖੇ ਜੋਟੀ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਥੋਂ ਹੀ 1606 _` 
_` ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 21 ਸਾਲ ਦੀ 
ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ ਆੱਰਗਨਵਾਦਕ 


ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ; ਉਮਰਭਰ ਇਹ ਇਸ ਪਦਵੀ ਉਤੇ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। 


ਸੈਨ 1622 ਵਿਚ ਆੱਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਗੀਤ : . 


ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ 


ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਸੈਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਕ - 


ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਅਵਸਰ ਤੇ 5 ਜੂਨ, 1625 ਨੂੰ ਕੈਂਟਰਬ੍ਰਰੀ ਵਿਖੇ ਮਿਰਗੀ ` 
ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ੍ 


ਰ੍ ` ਆਰਲੈਂਡ ਗਿਬਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਰਏ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਚਰਚ ਸੰਗੀਤ 
ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੇਵਲ ਦੋ `ਤਰਾਨੇ ਹੀ ਛਪੇ 


੨੩- ੨੨੩ 


_ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ 40 ਤਗਨੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਰਚੇ ਹੋਏ _.. - `' 


'ਦੀ ਸਿਲਵਰ ਸਵੈਨ” “ਵਟ ਇਜ਼ ਆਵਰ ਲਾਈਫਾਂ ਅਤੇ 'ਫ਼ੈਨਟੈਸੀਜ਼ 
ਇਨ ਬ੍ਰੀ ਪਾਰਟਸ ਕੈਪੋਜ਼ਡ ਫ਼ਾਰ ਵਾਇਲਜ਼' ਤਿਉ 


.ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 530 - 


ਗਿਬਨਜ਼, ਗ੍ਰਿਨਲਿੰਗ : ਇਹ ਸੀ ਉਤ ਵੀ ਨ 


ਲੇ ਉਹਦੀ ਕਹਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 


ਬਲੈਨਹਾਈਮ ਅਤੇ ਹੈਪਟਨ ਕੋਰਟ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ- ਸੇਂਟ ਪਾਲੋ. ਦੇ ` 


:. ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੀਂ ਸਜਾਂਵਟ ਵਾਲਾ ਬੜਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ - 


ਦਾ ਜਨਮ ਹਾਲੈਂਡ ਵਿਚ ਰਾਂਟਰਡੈਮ ਵਿਖੇ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1648 ਨੂੰ ` 


ਛੂ ਹਟਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ `ਵਿਚ 


ਲਕੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1693 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ _ 


ਨਿਯੁਕਤੀ ਮਾਸਟਰ ਉਕੱਰਈਏ ਵਜੋਂ ਹੋਈਂ । ਗਿਬਨਜ਼ ਨੇ ਸੇਂਟ ਪਾਲ `__ 
-_ਦੇਗਿਰਜੇ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਗਿਰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਲੱਕੜੀ ਅਫ਼ੇ ਪੱਥਰ _ 


ਦੀ ਸਜਾਵਟੀ ਉਕਰਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 3 ਅਗਸਤ, 
1721 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 529 














ਗਿਬਨਜ਼, ਜੇਮਜ਼ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਰੋਮ 
ਬਲ ਕਂਰਡੀਨਲ ਅਤੇ ਆਰਚਦਿਸਪ ਸਜਸ ਨੰ ਰੂਜੈਟ ਨ 


_23 ਜੁਲਾਈ, 1834 ਨੂੰ 
ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪਿਛੋਂ ਇਸ _ 
ਨੂੰ 30 ਜੂਨ, 1862 ਨੂੰ 


ਜੇਮਜ਼ ਗਿਥਨਜ 


ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 1869-70 
ਵਿਚ ਵੈਟੀਕਨ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ 
1872 ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕੇ ਰਿਚਮਾਂਡ ਬ਼ਿਸ਼ਪ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ-ਅਤੇ 1877 ਵਿਚ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ ਪਦ ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ। 
ਦੱਖਣੀ ਦੌਰੇ ਦੇ ਸੱਤਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਹਰ ਪੱਖ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ 
ਰਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਸਬੈਧੀ ਵਿਸਤ੍ਤ ਬਿਆਨ 
_ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੇ ਰਿਚਮਾਂਡ ਵਿਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ 
ਦੌਰਾਨ “ਦੀ ਫ਼ੋਥ ਆਫ਼ ਆਵਰ ਫਾਦਰਜ਼” (1876) ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ 
ਜੋ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਰਚਨਾ ਸਿੱਧ ਹੋਈ। 
ਅਕਤੂਬਰ, 1877 ਵਿਚ ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਦਾ ਵਾਰਸ 
ਬਣਿਆ। ਇਸਨੂੰ 1886 ਵਿਚ ਪੋਪ ਲੀਓ ਸਗ ਨੇ ਦੂਜਾ 
ਅਮਰੀਕਨ ਕਾਰੰਡੀਨਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿੱਤਾਂ ਸਬੈਧੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1889 
ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿਖੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਖੁਲਣ ਤੇ. ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ _ਚਾਂਸਲਰ`_ ਬਣਿਆ। 


ਇਸ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦ ਸੋਚ ਸਦਕਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੇ ਵੱਖ 


ਵੱਖ ਸਥਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ 


- ਵਿਚ ਪਾਦਰੀ ਵਜੋਂ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਤੇ ਕਾਰਡੀਨਲ ਵਜੋਂ ਸਿਲਵਰ - 


ਜੁਬਲੀ ਸਮੇਂ `ਦੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਸੇ _ਗ਼ੈਰਸਰਕਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ 
ਜੋ. ਮਾਣ ਕੀਤਾ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। 
_ ਜ੍ਰੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ 


ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ 24 ਮਾਰਚ, 1921 ਹਿਹ 


ਗਿਆ। ਰ੍ 
ਹ. 'ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ 10 : 397 


- ਗਿਬੀਅਨ : ਯੋਰੇਸ਼ਲਮ ਤੋਂ 8 ਕਿਂ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ-ਜਾਰਡਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਕੇਨਾਨ 


-ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ 


ਨਾਲ ਹੀ ਜੋਸ਼ੂਆ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਪੁਰਾਤਨ 
;ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲੋਮਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਇੰਕ ਅਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ।,. 


` ਸੈਨ 1956 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਜੋ. ਬੀ. ਪ੍ਰਿਚਰਡ ਨੇ 





ਗਿਰਗਿਟ 

ਇਥੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵੀ ਥੇਜ ਸਬੈਧੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲੇ। 

ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਕਬਰਿਆਂ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ 

ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 


ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। 12ਵੀ' ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ _ 


ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੁਰਤਾਨ ਦੀਵਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਣੀ ਇਕ ਹੋਰ 
ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੀਵਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੂਡਾ ਦੀ ਉੱਤਰੀ 
ਹੱਦ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਉਸਰਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਵਦੀ ਮੀ ਬਿ ਜਬ ਤੀ 
ਰਿਹਾ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ 30 : 398 
ਗਿਬੀਆ : ਬੈਜ਼ਮਿਨ-ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਇਕ 


ਸ਼ਹਿਰ ਯੋਰੇਸ਼ਲਮ ਤੋਂ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਰਡਨ ਵਿਚ -_ 
ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੈਨ 1922 ਅਤੇ ਸੈਨ 1933 ਵਿਚ ਡਲਬਯੂ. ਐੱਫ. . 
ਐਲਬ੍ਰਾਈਟ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ। ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਿਖ਼ਰ ਤੇ. 


ਸਥਿਤ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ 2000 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਅਤੇ 
ਝੱਖੜ ਨੇ ਇੰਨਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਦੇ 
ਘਰਾਂ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀ' ਰਿਹਾ ਪਰ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ 
ਚੋਟੀ ਹਾਂਲੇ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ'ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 
ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 11ਵੀ' ਅਤੇ 17ਵੀਂ 


ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। 11ਵੀਂ ਈ. ਪੂ. ` 


ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੁਨਰ 
ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀਆਂ ਦੇ 
ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। 
ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰ ਤਬਾਹ ਹੋ 
ਰਿਆ। ਨ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 398. 


ਗਿਰਗਿਟ : ਇਹ ਸੌਰੀਆ ਉਪ ਵਰੰਗ ਅਤੇ ਕਾਮੀਲੀਅ- 


ਨਟਿਡੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕਿਰਲੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਸ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਬਰੁਕੇਸੀਆ (੩੧008) ਰ 


ਜਿਸ ਦੀਆਂ ੧6 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਮੀਲੀਉ (40460) 
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਰੀਬ 68 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 


ਅੱਧੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਸਿਰਫ ਮੈਡਗਾਸਕਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; 


ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ .(ਸਹਾਰਾ. ਦੇ ਦੱਖਣ 


ਵੱਲ) ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਕ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਲੌਕਾ ਵਿਚ ਅਤੇ 
- ਦੂਜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰਆਮ ਕਾਮੀਲੀਅਨ (ਜਾਂ ਗਿਰਗਿਟ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 
ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨਿਕਟ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਪੇਨ 


ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 

ਬਹੁਤੀਆਂ ਗਿਰਗਿਟਾਂ 17-25 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਗਿਰਗਿਟ ਦੀ ਲੈਬਾਈ 60 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਗਿਰਗਿਟ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚਪਟਾ ਅਤੇ ਪੂਛ ਕਈ ਵਾਰੀ 
ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਉਭਰਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਲ ਸਕਣ 
ਦੇਂ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

- ਕਈਆਂ ਦਾ ਸਿਰ ਟੋਪ ਵਰਗਾ ਹਦ ਹੈ। ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ 


ਹਦ ਦ=ਦ-" ੨ 
੦ ਮਲ ਦਾਦ ਦਵਾ & ਦਰ 
੧. ਨ ੨ ਕਬ, ਮਤ 











ਕਿ ਮੱਲ ਕਹੇ ਰੋ ਤਨ ਜਹ ਉਦੇ ਹਨ।ਇਹ 


(ਉੱਪਰ) ਅਮਰੀਕੀ ਗਿਰਗਿਟ ਜਾਂ ਅਨੋਲੀ (48010 
` ੬870810€09/5) (ਹੇਠਾਂ) ਅਫਰੀਕੀ ਤਿੰਨ ਸਿੰਗਾਂ 
ਵਾਲਾ ਗਿਰਗਿਟ (6940046120 ਪਵੇ 


ਇਹ ਆਪਣਾ ਭੌਗ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੋਗ ਦੀ ਬਦਲੀ 
ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਾਰਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਤਾਪ ਅਤੇ ਵਲਵਲਿਆਂ, 
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਰ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਗਿਰਗਿਟਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਆਦਿ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ 
ਇਕ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਗ਼ਲਤ ਧਾਰਨਾ ਜਿਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈਂ ਹੈ ਕਿ ਗਿਰਗਿਟ 
ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਦਾ-ਯੂਲਦਾ ਰੋਗੀ ਵਟਾ ਲੈੱਦੀ 
`ਹੈ। ਦੇ ਰ੍ 


ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਰਖਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਕਿਰਲੀ ਹੈ 
ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਹਨ; ਵੱਡੀਆਂ ਗਿਰਗਿਟਾਂ - 


ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ. ਵੀ ਖਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ 
ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਖਖ਼ਤਾਂ 'ਜਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ 
ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਗਲ-ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵਿਚ 2-40 ਅੰਡੇ 
ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਡੋ-ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਦੱਖਣੀਂ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਜਾਤੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ 
ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


“ਗਿਰਗਿਟ” ਨੌਦਿਇ ਵਾ ਨਿੰਡੀ ਬੋਲੀ ਨੀ ਦੀ 


ਇਕ ਕਰਲੀ ਭੂਠੀ ਗਿਰਗਿਟ ਜਾਂ ਅਨੋਲੀ ਲਈ ਕੀ ਕਰਤਿਆ ` 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 721 


ਗਿਰਜਾ_: ਜਿਸ ਭਵਨ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਲੋਕ ਮਿਲ 


ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਰਜਾ ਜਾਂ ਚਰਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
`_ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਆਇਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲੈਬਾਈ ਦੇ ਇਕ 
ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ' ਵੇਦੀ 


__ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 





ਵੇਦੀ ਗਿਰਜਾ-ਘਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੇਜ਼ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਈਸਾਈ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਦੀ ਦੇ 


> 


_ ਵਿਚਕਾਰ ਕਗੱਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮੋਮਬਤੀਆਂ 


ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਬਰਤਨ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਅਖੰਡ ਦੀਪਕ 


_ਜਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਬਣੇ ਇਕ ਕਟਹਿਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ 


ਗਿਰਜਾ-ਘਰ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦੀ ਦੇ ਨੋੜੇ 
ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਉਪਾਸਨਾ ਸਥਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਪੁਜਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 
ਆਸਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਕੱਪੜੇ.ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਦੇ _ 
ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਰਜਾ-ਘਰ ਵਿਚ 
ਕਟਰਿਰੇ ਦੇ ਕੋਲ ਸਟੇਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ` 


_ ਕੋਲ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਘੰਟੇ, ਉੱਪਰ ਬੁਰਜ 


ਵਿਚ ਲਟੁਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਈ' ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ 
ਹੋਰ ਵੇਦੀਆਂ ਹੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੈਥੋਲਿਕ-ਗਿਰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀਆਂ 
ਹਨ! ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਾ ਜਲ 
ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉੱਗਲਾਂ ਡੁਬੋ ਕੇ ਭਗਤ ਲੋਕ ਆਪਣੇ 


_ ਉਪਰ ਕਰਾੱਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਹ, ਖੁ-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 431 


ਗਿਰਧਰਕੂਟ : ਭਾਰਤ ਦੇ_ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਪਟਨਾ 
ਬਹਿਰ ਦੇ ਨੋੜੇ ਰਾਜਗਿਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। 
ਪਾਲੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ! ਇਹ ਵੈਪੂਲਯ 
ਨਾਮੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੈਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ 
ਚੋਟੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਗਿੱਧ ਵਰਗੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸਦਾ ਨਾਂ 
ਗਿਰਧਰਕੂਟ ਪਿਆਂ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਗੌਤਮ 
ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਰਾਜਗਿਰੀ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ 
ਵਰਖਾ ਦਾ ਸਮਾਂ _ਗਿਰਧਰਕੂਟ ਦੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚ 


_ਬਿਤਾਉਂਦੇ। 


`ਚੀਨੀ ਯਾਤਗੀ ਵਾਹੀਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ 
ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਆਈ ਆਨੰਦ ਦੀ ਗਿੱਧ ਪੰਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ 
ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਕਾਮਦੇਵ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ 


_ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗਿਰਧਰਕੂਟ ਪਿਆ, ਫਾਹੀਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧ ਜਿਸ .__, 
ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਗੁਫ਼ਾ ਪਰਬਤ- ਸਿਖਰ ਤੋਂ ਕੋਈ 16 


ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। _ ਸਿ 
ਗਿਰਧਰਕੂਟ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਰਾਜਗਿਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ _ 
ਛਠਾਗਿਰੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਵਿਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ . 
ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਇਕ ਵਿਚੋਂ ਸੱਤ ਬੁੱਧਾ ਅਤੇ ਇਕ ਮੁਤਰਾਸ . 
ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ 
ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਥੇਹ ਜਿਹੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ 
ਚਬੂਤਰੇ ਉਤੇ ਕਈ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ 'ਮੰਦਰ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਪਤਾ 


ਲਗਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਦੇ ਇਕ ਚਿੱਤਰ ਤੋਂ 


ਗਿਰਧਰਕੂਟ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ`ਵੀ ਲਗਦਾ ਹੈ। ` 
ਜਿਰਰਗ ਤਪ -ਬਲਾ ਦੀਨ ਇਦਾ ਜਿ ਇਸ 
ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। _ ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 488 




















ਵਿ 


ਗਿਰਧਰਦਾਸ : ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਦਾ 
ਜਨਮ ਪੋਹ ਵਦੀਂ 15, ਸੈਮਤ 1890 (1833 ਈ.) ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਪੱਖ 
ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਤਾਂ ਗੋਪਾਲ ਚੈਦਰ ਸੀ 'ਪਰ ਇਹ “ਗਿਰਧਰਦਾਸ”, 
“ਗਿਰਿਧਰ” ਅਤੇ 'ਗਿਰਿਧਾਰਨ” ਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦਾ 
ਸੀ। ਰ੍ 

ਰਮਨ ਜਾਲ ਦੀਓ ਹੀਰਾ ਦੀ ਜੈਕ ਜਾਗੇ 
ਤੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤੰ ਦੀ 
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਡਮੁੱਲਾ ਭੰਡਾਰ 
ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਨੇ 


-'ਸਰਸਵਤੀ' ਭਵਨ” ਰੱਖਿਆ। 


83 ` 


ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਨੇ ਇਸਦੇ 40 ਗ੍ਰਥਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 


ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਰਾਸੈਧਵਧ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, 
ਭਾਰਤੀ ਭੂਸ਼ਣ (ਅਲੋਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਆਕਰਣ (ਪਿੰਗਲ ਸਬੇਧੀ), 
ਰਸ ਰਤਨਾਕਰ, ਗਰਗ-ਸੈਹਿਤਾ, (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਰਿਤ ਦਾ ਦੋਹੇ ਚੌਪਈ 
ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਗ੍ਰੰਥ), ਲਕਸ਼ਮੀਨਖਸ਼ਿਖ, ਸ਼ਿਵ-ਸਤੋਤ੍,. ਗੋਪਾਲ- 
-ਸਤੋਤ੍‌ ਆਦਿ ਇਸਦੇ ਕੁਝ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। 

ਇਸਨੇ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ ਹਨ। ਭਗਤੀ 


ਪਰ ਵਿਰਕ ਦੀ ਬੀ ਬਿ ਚ 


ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹਨ। 


ਆਪਣੀ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਏਨੀਆਂ 


ਗਿਰੀਆਕ 


` ਗਿਰਨਾਰ : ਗੁਜਰਾਤ (ਭਾਰਤ) ਵਿਚ ਕਾਠੀਆਵਾੜ 
ਪਰਬਤ-ਲੜੀ ਦੀ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ' 
ਦੇ ਕੋਈ 16 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ, _! 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1100 ਮੀਂ, ਉੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ` _ , 


ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ-ਅੰਬਾ ਮਾਤਾ ਇਥੇ ਅੰਬਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ 
ਹੈ ; ਗੋਰਖਨਾਥ ਇਹ ਸਭ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ'ਉੱਚੀ ਹੈ ; ਉਰਾਧ ਸਿਖ਼ਰ, 
ਗੂਰ ਦੱਤਾ ਤਰਾਯਾ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ ਚੋਟੀ। ਕਾਲਕਾ ਚੋਟੀ ਤੇ ਕੁਝ 


ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਮਾਸਖੋਰ ਜਾਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ._.. 


ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁੰਡ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਊ 
ਮੁੱਖ ਹਨੂੰਮਾਨ ਥਾਣਾ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲ ਕੁੰਡ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਭੇਰਪ ਜਾਪ ਦੀ 
ਚੱਟਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਜੈਨੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ 
ਸਥਾਨ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਰੁਦਰਾ ਦਮਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਲਿਖਤਾਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵੇਂ ਇਥੇ 
ਬੰਹੁਤ ਖੰਡਰਾਤ ਹੀ ਹਨ ਪਰੋਤੂ ਇਥੇ ਦੇ ਮੰਦਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ 


_ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਬਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ-ਨਵੇਂ ਵਿਆਰੁਤੇ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਚ ਦਾ ਸਥਾਨ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਚ ਕੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਕੁਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪਰਿਚ 


-ਦਿੱਤਾ` ਹੈ। 


- `ਹ.ਪੁ-ਰਿੰ. ਸਾ. ਇ.-ਸ਼ਕਲ 


ਗਿਰਧਰ ਰਾਏ : ਇਹ ਉੱਨ੍ਹਂਵੀ ਸ੍ਰਦੀ ਵਿਚ ਅਲਾਹਾਬਾਦ 


_ ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਹੋਇਆ ਇਕ ਕੇਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ 


__ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ “ਹਰਿਦਾਸ' ਸੀ। ਇਹ 
__ ਉਦਾਸੀਨ ਸਾਧੂ ਬਹੁਤ ਵਿਰੱਕਤ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਹ 


ਹੈ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਬੈਨ੍ਹਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕਰਦੇ 
ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 


ਉਆ 


ਢਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਣਿਜੀ ਪਦਾਰਕ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ` 


ਹ. ਖੁ--ਇੰ. ਪ. ਗ. ਇੰਡ : 12: 247 


ਗਿਰੀਆਕ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਗਯਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 


_ਪੰਚਾਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੈਢੇ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ 


ਸੇਂਗਰ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸੈਨ ੧713 ਵਿਚ. 


-ਹੋਇਆ। ਇਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ 


ਮੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਗਿਰਧਰ ਰਾਏ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ 'ਕੌਡਲੀਏ” ਲਿਖੇ ਹਨ। 


`. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੈਮ ਦੀ 


`__ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੀ. ਹੈ। ਬਾਹਰਲੇ ਭੇਖ ਕਿਸੇ ਕੈਮ 


ਦੇ ਨਹੀਂ'। ਮਨ ਦੀ ਵਾਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਸੰਭਵ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਸ਼ੂ-ਕਾਮ, ਕ੍‌ਰੰਧ, ਲੋਭ, 
ਮੋਹ ਅਤੇ ਹੈਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲ ਉਸਦਾ 
ਕਲਿਆਣ ਹੋ ਸਕਦਾਂ ਹੈ। ਕਪਟ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ 
ਵਿਚ ਉਹ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੁੰਦੀ 


` ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨੀਤੀ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਪਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਝੀ, ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ, 


ਜਸ, ਨਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਣੀ, ਚਿੰਤਾ, ਵੈਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਤਿਸੰਗ, ਦੁਸ਼ਮਨ, 


_ ਹੈਨ, ਗੁਣ, ਵਿਵਹਾਰ, ਰਜਾ, ਚੁਗਲ, ਧਰਮ, ਭਾਗ, ਮਨ, ਦਾਨ, 
_ ਹੋਣਹਾਰ, ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਦਿ ਹਨ। 


ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀ' ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ 


ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ _ ਰ 
ਸ਼ਹਿਰ ਗਯਾ ਦੇ ਲਾਗੇ ਦੋ ਪਰਬ੍ਰਤੀ ਲੜੀਆਂ ਆਪੋ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ , .. . ` 
ਹਨ। ਇਸ ਜੁੜਵੇਂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਸਿਖਰ ਤੇ.ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ___ 


ਖੰਡਰ ਅਤੇ ਥੈਮ੍ਹ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜਨਰਲ 


ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਹੀਆਨ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਦੇ _ 


ਉਨਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇਕ 
ਨਵੇਕਲੀ ਪਹਾੜੀ ਜਾਂ “ਏਕਿਗਿਰੀ” ਕਿਹਾ ਹੈ। ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ 


ਕਿਰੀਆਨ ਨਾਂ ਇਸੇ' ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਗੜ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। 


ਡਾਕਟਰ ਬੁਚਾਨਨ ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਖੰਡਰ ਕਾਫ਼ੀ 


ਦਿਲਚਸਪ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ-ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੁਰਬੀ ਸਿਰੇ ਵਿਚ 


ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਟਾਇਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ 4 ਮੀਟਰ ਚੌੜੀ ਸੜਕ ਦੇ 


ਇਹੋਂ ਜਿਹੇ 457 ਕੁੰਡਲੀਏ ਗਿਰਧਰ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਜਿ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਧੇਰੇ ਠੇਠ ਤੇ ਸਰਲ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। 


` ਰ. ਪੁ.-ਪੰ. ਸਾ. ਦਾ ਇ. 2 : 198 ; ਮ. ਕੋ. ; ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ 2 


ਖੰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਬਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਤੱਕ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰ ਵੱਲ ਇਕ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾਂ ਥੜ੍ਹੇ ਵੱਲ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਥੜ੍ਹੇ ਤੇ ਗ੍ਰਨਾਈਟ ਦੇ ਥੋਮ੍ਹ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੇ 
ਪੂਰਬ ਵਿਚ 3 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (45 ਵ. ਫੁੱਟ) ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਜਰਾਸੈਧਾ 


ਦਾ“ਚਬੂਤਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ 17 ਮੀਟਰ` 
_ ਉੱਚਾ ਇਕ ਥੈਮ੍ਹ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ 


ਜਰਾਸੰਧਾ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦੇਣ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਚਬੂਤਰੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ` ਤੇ 


ਵਰਤ ਦਰੀ ਦਰਸ 


ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 
255 02' ਉ. ਵਿਥ ; 852 32' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ : 12 : 245 











__ ` ਗਿਰੀਰਾਜ : ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਭਾਰਤ) ਰਾਜ ਦੇ ਮਥਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਗੋਵਰਧਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਨਵੇਕਲੀ ਪਹਾੜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। 


ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ' 'ਅਨਾਕੱਤ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ 'ਸ਼ਾਹੀ ਪਹਾੜੀ” ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ੜੋਂ ਦੱਖਣ- 


84 


ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈਂ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਵਿਚ` 


ਜਲੋਂਢ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਦਮ ਉੱਪਰ ਉਠਦੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਗੋਵਰਧਨ ਵਿਖੇ' ਮਨਾਸ਼ੀ ਗੈਗਾ ਤਲਾਅ ਤੱਕ 
ਜਾਂਦੀ- ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਇਸ ਉਪਰ 


ਰ੍ ਗਊਆਂ ਚਰਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਦ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤੇ ਨੇ 
ਇਥੋਂ/ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਦੇਖੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰੋਧ 


੨ ੩੬੪੬ -= “੯੨੩ 


ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ 7 ਦਿਨ ਅਤੇ 7 ਰਾਤਾਂ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 
ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਪੋਟੇ ਤੇ ਛਤਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ 


ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਥਾਂ 


ਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ 


ਵਿਚੋਂ 103,664 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਅਤੇ 20,508 ਦੇਸੀ` 


ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 

ਇਸ ਗੋਤ ਦਾ ਵੱਡਾ-ਵਡੇਰਾ ਗਿੱਲ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ 
ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ੇਰ-ਗਿੱਲ ਦਾ ਪਿਤਾ- ਸੀ। ਸ਼ੇਰ-ਗਿੱਲ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ 
ਉਤਪਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥੀਪਤ ਦੇ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ 
ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹੂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 


` ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਵੇ। ਇਸੰ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ 


ਇਕ ਭੁੱਲਰ ਜੱਟ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਸ . 
- ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਪਰ ਪਿ੍‌ਥੀਪਤ ਦੀਆਂ 


ਦੂਜੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਾਜਪੂਤ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਇਕ 
ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਦਲਾ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ' ਜੈਗਲ ਵਿਚ ਛੱਡ 
ਆਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਿਥੀਪਤ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਜੈਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ 
ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ੇਰ ਕੋਲ ਵੇਖਿਆ। 


_ਪ੍ਰਿਥੀਪਤ ਨੇ ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂਲ ਘਰ ਲੈ 


ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਕੇ 


ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
275 2੪' ਤੇ 27 31' ਉ. ਵਿਥ. 775 26' ਤੇ 77? 29' 


, %5 


ਹ. ਪੁ.-ਇੰਧੰ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 247 ;ਮ ਕੋ.431 


ਗਿੱਲ (ਗੋਤ) : ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਗੋਤਾਂ ਵਿਚੋਂ 


ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੋਤ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 


ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗਿੱਲ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ 


ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਲੋਕ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ 
ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਥੱਲੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ 
ਇਲਾਕੇ ਤੱਕ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਸਨ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ.ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਨੰ: 
91, 93, 94, 95, 96, 97 ਅਤੇ 99 ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਵਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। 
__ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੇਡ 
` ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 'ਆ ਵਸੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ .ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
__ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਿਤ ਰਿ ਗਿ 
ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ। 


ਆਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੱਚਾ ਇਕ ਦਲਦਲੀ (ਗਿੱਲੀ) ਥਾਂ ਤੋਂ 
ਲੱਭਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਰ-ਗਿੱਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ 


ਗਿਆਂ। ਗਿੱਲ ਰਘੂਬੈਸੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਜੱਦ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ` 


ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੜ੍ਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ 
ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਵੜੀਆ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ 
ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਸ 
ਗੋਤ ਨੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕ਼ੀਤੀ। ਸਾ 

ਗਿੱਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਗਿੱਲ ਚੌਤੰ ਦੀ ਚੌਧਵੀ' ਨੂੰ ਪਿੰਡ 
ਰਾਜੀਆਣਾ- (ਤਹਿਸੀਲ ਮੋਗਾ) ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡ-ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਮੰਦਰ 


`ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੱਡ-ਵਡੇਰੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ 
ਪੀਰ- ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੁ. ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ- ਵੈਰਸੀ 
ਗਿੱਲਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੀਂਦ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਗਿੱਲਾਂ _ 


ਦਾ ਜਠੇਰਾ ਸੁਰਤ ਰਾਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਜੇਵਾਲਾ (ਪਟਿਆਲਾ) 
ਵਿਚ ਸਮਾਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਧ ਤੇ ਇਕੱਠੋਂ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ 
ਮਰਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ 
ਵਾਲੇ ਗਿੱਲ ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 


` ਪੂਜਨੀਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 


ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਂ-ਬਾੜੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ 


ਇਹ ਛੋਟੇਂ ਛੋਟੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ-ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ` 


ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ 
ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਈ.ਉੱਚੇ 
_ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਦੇਣ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾਕਟਰੀ ਅਤੇ 
ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਚ _ਵੀ` ਇਨ੍ਹਾਂ _ਕਾਫੀ_ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। 
ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿੱਲ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 300 ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ 
ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ. ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਰੜਾ` ਇਸ ਸਮੇਂ.ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ 
ਅਦਾਰਾ ਹੈ। ਮੋਗੇ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਚੂਹੜ ਚੱਕ ਦਾ ਇਕ ਗਿੱਲ੍ ਸ. 
ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਕ ਧੜੱਲੇਦਾਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਰਿਹਾ 


ਹੈ। ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੈਨ 


_ 1881 ਵਿਚ ਗਿੱਲ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 124,172 ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 


ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮੀਆਂ ਦੀਪ, ਮੀਆਂ ਸਰੂਪ 


ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਵੇਲੇ ਗਿੱਲ 


ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨੜੇ ਦੇ ਛੱਪੜ ਵਿਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰਸਮ 
ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। . ਰ੍ 


ਹੇਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧੂ ਜਟਾਂ ਵਾਂਗ ਗਿੱਲ ਜੱਟ ਵੀ ਆਮ ਹਿੰਦੂ 
ਨਿਯਮ .ਦੇ ਉਲਟ ਆਪਣੇ ਨਾਨੇ ਦੀ ਗੋਤ `ਵਿਚ ਵਿਆਹ 
ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਲ ਗੋਤ ਦਾ ਲਾੜਾ ਆਪਣੀ ਜ੍ਰੈਵ' ਨੂੰ _ 
ਅਗਲੇ ਘਰ ਲਿਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਡ ਦੇ ਦਰਖਤ ਦੀ ਇਕ ' 


ਟਾਹਣੀ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। 


_ਰ. ਪੁ--ਗ. ਧੰ. ਕਾ. 2 : 299 


ਗਿੱਲ : `ਪਿੰਡ-ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ _ 
ਵਿਚ ਗਿੱਲ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਹੜਾ , 


ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 8 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅੱਜ 
ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਪਿੰਡ ਲੁਧਿਆਣੇ ਸ਼ੁਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਹੀ 
ਜੁੜਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਥੋ ਇਕ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ, 
ਜੱਚਾ-ਬੱਚਾ ਕੇਂਦਰ, ਭਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਕੇਂਦਰ 


ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿੱਦਿਅਕ - 

















ਸੈਸਥਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ, 4, 564 (1971) 
307 50' ਉ. ਵਿਥ. 755 50' ਪੂ. ਲੰਬ. 


ਰ ਗਿੱਲ, ਐਰਿਕ : ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
` ਬੁੱਤਘਾੜਾ, ਉਕਰਾਈਕਾਰ, ਛਪਾਈ ਡਿਜ਼ਾਈਨਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ 
ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ._22 ਫਰਵਰੀ, 1882 ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਈਟਨ ਵਿਖੇ 
`_ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1902 ਤੋਂ 1910 ਤੱਕ ਇਹ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉਤੇ 
ਉਕਰਾਈ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1912 





ਰ੍ ਐਰਿਕ ਗਿੱਲ 
ਵਿਚ 'ਅਦਰ ਐੱਡ ਚਾਈਲਡ” ਦਾਂ ਬੁੱਤ ਬਣਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ 


. ਬੁੱਤਘਾੜੇ ਵਜੋਂ` ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1913 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 


ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਰਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ 


ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਉਤੇ ਈਸਾਈ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। 


ਇਸ ਕੋਲੋਂ ਮੈਨਕਾਈਂਡ” (1828), 'ਪਰਾਸਪੈਰੋ ਐਂਡ ਏਰੀਅਲ' 
` (1931) ਅਤੇ “ਦੀ ਕੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਐਡਮਜ਼”" ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਘੀਆਂ 
` ਕਿਰਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਸੈਨ 1924 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
“ਗੋਲਡਨ ਕਾਕਰੈਲ ਪ੍ਰੈੱਸ” ਲਈ ਉਕਰਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ 
, ਆਖਿਆ ਕਿਆ ਉਥੇ.ਕੀਤੇ ਖੈਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੋ ਗਿਆਂ। ਰ੍ 
ਰ੍ ` ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਗਾਇਆ ਜਿਥੇ 1931 ਵਿਚ 
ਆਪਣਾ ਵਿਵਾਦਜਨਕ ਲੇਖ “ਟਾਈਪੋਗਰਾਫ਼ੀ'` _ਛਪਵਾਇਆ। 
_ਇਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਟਾਈਪ'ਬਣਾਏ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ “ਪਰਪੈਟੂਆ” (1925), “ਗਿੱਲ ਸੈਨਜ਼ ਸੈਰਿਫ” 


_ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 

` ਸੈਨ 1937 ਵਿਚ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਗੱਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ 
_ ਐਸੋਸੀਏਟ ਅਤੇ 1838 ਵਿਚ “ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ 
`ਸਕੱਲਪੰਚਰਕ” `ਦਾ _ਐਸੋਸੀਏਟ _ਬਣਾਇਆ _ਗਿਆ ਸੀ] 
_'ਕ੍ਰਿਸਚੈਨਿਟੀ ਐਂਡ ਆਰਟ” (1927), “ਵਰਕ ਐਂਡ ਪਰਾਪਰਟੀ” 
: (1937) ਅਤੇ “ਆਟੋ ਬਾਇਓਗਰਾਫ਼ੀ” ਹਿਤ 
'ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। 


੭ 


ਗਿਲਸੋਨਾਈਟ 


17 ਨਵੰਬਰ, 1940 ਨੂੰ ਅਕਸਬ੍ਰਿਜ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਜੰ 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 543 


ਗਿੱਲ, ਸਰ ਡੇਵਿਡ : ਰਿ 


ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜੂਨ, 1843 ਨੂੰ ਐਬਰਡੀਨ (ਸਕਾਟਲੈਂਡ) ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1874 ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਕਰ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪਾਰਗਮਨ (ਪ8੧86() 
ਦੇ ਪ੍ਰੇਖਣ ਲਈ ਲਿੰਡਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਰਿਸ਼ੀਅਸ ਵੱਲ ਇਕ ਮੁਹਿੰਮ 
ਤੇ ਗਿਆ। ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪ੍ਰੇਖਣ ਲਈ 1877 ਵਿਚ ਇਕ 
ਅਜਿਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਆਸੈਨਸ਼ਨ ਟਾਪੂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਤੋ ਗਿੱਲ ਨੇ ਸੂਰਜੀ ਪੈਰੇਲੈਕੱਸ ਦਾ ਇਕ ਸੁਧਰਿਆ 
ਹੋਇਆ ਮੂਲ ਪਤਾ ਕੀਤਾ। ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ ਹੋਪ ਪ੍ਰੇਖਣਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ 
ਇਹ ਐਸਟਰਾਨੋਮਰ ਰਾਇਲ (1879-1907) ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅਰਸੇ 
ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਖ਼ਗੋਲ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 
ਵਿਲੀਅਮ ਲੋਵਿਸ ਐਲਕਿਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਸੂਰਜੀ 
ਪੈਰਲੈੱਕਸ ਅੜੇ ਚੈਂਦਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜ ਦਾ ਸਹੀ ਸਹੀ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ । 


_ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੌਵੇਂ 'ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਦੱਖਣੀ 


ਨਛੱਤਰਾਂ ਦਾ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਸਰਵੇ ਕਰਨਾ ਆਰੈਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 


- ਜਾਕੋਬਸ ਕਾਰਨੀਲਸ ਕੈਪਟੀਨ ਦੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸਰਵੇ ਨੂੰ 


“07੬ 28੦00 28800 07 707" 72 ਨਹ” 
1875" ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 
ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਡੂ-ਗਣਿਤੀ ਸਰਵੇ ਦੀ ਵੀ ਇਸ ਨੇ 
ਸਕੀਮ_ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰੈਭ 1885 ਵਿਚ ਹੋਇਆ 


`ਸੀ। ਸੈਨ 1900 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਈਟ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ 


ਗਿਆ। 


24 ਜਨਵਰੀ, ਵਿ ਵਿ ਚ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। _ 


ਸ `ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਅਸੈ. 22: 645 ਰ੍ 

___ ਗਿਲਸੋਨਾਈਣ : ਇਹ ਇਕ ਚਮਕੀਲਾ ਜੈੱਟ-ਸ਼ਲੈਕ 
ਸਥਾਨਕ `ਬਿਟੂਮਨ ਐਸਫਾਲਟਾਈਟ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਯੂਇੰਟਾ ਬੇਸਿਨ 
ਵਿਚ ਕਾਲੋਰਾਡੋ ਊਟਾ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਬਨ 
ਡਾਈਸਲਫਾਈਡ ਵਿਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਇਸ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ 


ਖੋਜੀ ਐੱਸ. ਐੱਚ. ਗਿਲਸਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਂ ` 


ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਇੰਟਾਈਟ ਅਤੇ ਯੂਇੰਟਾਹਾਈਟ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ 
ਪਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਭੂਰੀ ਲੀਕ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ 


. ਘਣਤਾ 1.03 ਤੋਂ 1. 10 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪਿਘਲਾਉ-ਦਰਜਾ 


1105 ਤੋਂ 2602 ਸੈਂ. (ਰਸਾਇਣਿਕ ਬਣਤਰ ਉਤੇ ਨਿਤ 
ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਰਲ ਨਾਈ ਮੀਤ ਖਰੀਆਂ ਹੈਨ ਐਵਚ ਮਿਲ ਹੈ 
ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਕਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੋਬੀਆਂ, ਸੈਂਕੜੇ 


(1927), ਜੋਆਨਾ” (1930) ਅਤੇ 'ਬੁਨਯਾਨ' (1934) ਬਹੁਤ - ਮੀਟਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ 7 ਮੀ. ਮੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਸੈਨ 1950 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੇਂਟ 
ਅਤੇ ਲੇਪਣ ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਦਾ 
ਸਾਲਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਲਗਭਗ 75,000 ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਸੀ। ਸੈਨ 
1957 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ 
ਖੁਦਾਈ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਟਰ- 


ਸਲੱਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੋਕ ਅਤੇ ਗੈਸੋਲੀਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਧਾਈ 


ਵਾਲੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 
`ਰ. - ਪ.-ਐਨ. ਰਿ 10 : 421 














. 


_ਗਿੱਲਗਮੇਂਸ਼ 


ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗਿਲਗਮੇਸ਼ ਦੀ 
ਕਹਾਣੀ ਦਰਸਾਂਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮੈਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 


ਨਾਇਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ' ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ' 


ਇੰਕਿਦੂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਭਾਵੇਂ ਕਲਪਿਤ ਹੈ ਪਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 


`ਵਿਚ ਚੈਗੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਬੀਰ ਕਾਵਿ.ਦਾ 
_ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬੀਰਗਾਥਾ ਹੈ, 
ਜੋ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ' ਸੀ 'ਚਾਹੁੰਦਾ। ੍ 


ਗਿਲਰਸੇਸ਼ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੀਰ-ਕਾਵਿ ਹੋਣ ਤੋਂ 


__ਇਲਾਦਾ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ 


ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ' ਪ੍ਰਸੈਗ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਲਗਮੇਸ਼ ਨੇ 
ਉਰੂਕ ਤੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ 


___ ਇਹ ਉਥੇ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ 
. ਉਸ ਦੇ ਮਾਰਨ ਲਈ ਅੱਧੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ 
ਇੰਕਿਦੂ ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਗਿਲਰਮੇਸ਼ ਨੇ ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ 


ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਭੇਜੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਲ-ਛਲ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ 


ਜਿੱਤਿਆ। ਨਾਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਗਿਲਰਮੇਸ਼ ਦੇ ਦਰਬਾਰ 


ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਫੇਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਪਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ'ਉਸਦਾ ਕਿਲਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।. ਖਾਂ ਰ੍ 

ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵੱਖ ਵੱਖ 12 ਪੱਟੀਆਂ ਜਾਂ ਇੱਟਾਂ ਉਤੇ 
ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇੰਕਿਦੂ ਦੀ ਰੂਹ ਦੇ ਵਾਪਸ 
ਪਰਤਣ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪਤਾਲ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਬਾਰੇ 
ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਰਪੋਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗਿਲਗਮੇਸ਼ ਕਾਵਿ ਦੀ 


- ਕਹਾਣੀ ਸੁਮੇਰੀ ਹੈ, ਭਾਵੇ ਇਹ ਅੱਕਾਦੀ ਜਾਂ ਸਾਮੀ ਕਾਲ ਵਿਚ 


ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ' ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਕੀਲਨੁਮਾ ਲਿਪੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ 
ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਲਿਖ ਲਈ ਗਈ 1 


_ਪਰਲੋਂ ਕੀ ਕਥਾ ਇਸੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ! 


ਹੋ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 5422 ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3: 434 


ਗਿਲਗਿਤ _: ਏਜੈਸੀ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ _ 
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਧੀਨ ਇਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ. ਕਬਜ਼ੇ 
_ ਅਧੀਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 39, 325 ਵ. ਕਿ. 


ਮੀ. ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਏਜੈਸੀ 
ਦੀ ਵਸੋਂ ਅੰਤਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 176,242 ਹੈ। 


ਗਿਲਗਿਤ.ਅਤੇ ਹੁੰਜਾ ਦਰਿਆ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ . 
__ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਦੀ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਇਸ ਦੇ _ 
_ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1934 ਵਿਚ 'ਗਿਲਗਿਤ ਏਜੋਸੀ 


ਵਾਲੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਗਿਲਗਿਤ ਵਜ਼ਾਰਤ ਅਤੇ ਗਿਲਗਿਤ ਲੀਜ਼ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ 


` ਵਿਚ ਹਾਲੇ_ਤੱਕ ਹੱਦਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ | 


` ਅਗਸਤ, 1947 ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ 


ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇ 


ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ _; 
_ਗਿਆਪਰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਵਸੋਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਾਤਹਿਤ . 
ਰਹਿਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1948 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦ 


` 86 


ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਜੋਂ ਕਾਇਮ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੀ ਮਾਤਹਿਤ ਹੈ। 


ਗਿਲਗਿਤ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਦੋ ਉਪ-ਮੰਡਲਾਂ-ਗਿਲਗਿਤ ਅਤੇ' 


ਅਸਤਰ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਹਨ--ਗੁਪੀਸ, ਪੰਜਾਲ, ਅਸ਼ਕੁਮਾਂ ਤੇ _ਯਾਸੀਨ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 
ਵਾਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੋ-ਦੁਆਲੇ ਕੁੱਲ' 
6060 ਮੀਟਰ ਦੀ ਔਸਤ.ਉਚਾਈ ਦੇ' ਪਹਾੜ ਹਨ। ਜਲਵਾਯੂ ਬੜਾ 


ਚੈਗਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਪਹਾੜ ਤਾਂ ਬਰਫ਼ਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ ਪਰ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਠੰਢ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਇਖੇ ਸੇਂਜੂ ਖੇਤੀ 


ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਲ, ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਜੌ ਅਤੇ ਫ਼ਲ ਕਾਫ਼ੀ 


ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਰਾਂਦਾ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਚਾਰੇ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਠੀ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਸਨਅਤ 
ਇਥੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਟੂ ਨਾਂ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
4 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਗਜ ਰਾਹੇ ਵੀ, ਗਿਲਗਿਤ ਏਜੇਜੀ ਅਤੇ ਮੰਜਨੀਕਿਆੰਗ ਵਿਚੋਂ 
ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਸੀ। ਗਿਲਗਿਤ ਨੂੰ ਹੁੰਜਾ ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਿਨਤਾਕਾ' ਦੱਰੇ 
ਰਾਹੀਂ ਕਾਸ਼ਗਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਹ ਕਰਾਕੁਰਮ 
ਦੱਰੇ ਰਾਹੀ' ਲੇਹ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਛੋਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ 
ਹਿਤ ਪਦ 
ਗਿਆ ਹੈ। __ 


.ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : ਉਆ 


ਦਰਿ ੍ 


ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ 240 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰ 


_ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫਿਰ ਗਿਲਗਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ- 








ਕੇ ਵਿਚ ਫਰੰਦਾ ਹੋਇਆ ਭੰਜੀ ਤੋਂ ਹਾ ਉਨਂਧ ਲਹ ਦਰਿਆ, 


ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
355 44'ਉ. ਵਿਥ; 745 37' ਪੂ. ਲੰਥ. 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ: 4 : 543; ਐਨ. ਅਜੈ. 12 654 "' 





ਸੋਹਰਾਬ) : : ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨ 


ਇਕ ਪਿੰਡ ਗਿਲਗੂ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਦੇ 


ਨਾਲ ਗਿਲਗੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ . 


ਪਤਾ ਨੇਹੀਂ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ੍‌ ਇਹ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਅਬਦੱਰਹੀਮ ',. 


੧ੰ(ਰੂਲਵਾਨ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਰ 


ਰ ਟਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਸੀ। ਛੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ੍ 
ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਰੀ 


ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 


ਇਹ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਸਰਤ ਕਰਦਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ` 
ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਇਸਨੂੰ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ' ਹੀ ਪੈਂ ਗਈ ਸੀ। , 


ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਾਰੇ'ਸਾਨੂੰ ਜਾਣਕੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਝੋਟੇ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਉਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨ 





`ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ.ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਰਾਨ-ਸ਼ਰੀਫ ਜਬਾਨੀ ਯਾਦ ਰ ਲੀ 





ਇਕ ਮੀਲ ਤੁਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ _ __ 


_ ਨਜਾਇਜ਼ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਤਾਕਤੂ ਇੰਨੀ ਸੀ ਰ੍ 

















ਗਿਲਗੂ ਸਦੀਕਾ ਪਹਿਲਵਾਨ 
ਕਿ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਮੀਲੋ ਵਾਂਗ ਇਕ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਕੇ ਇਹ ਖੋਤ੍ਹੇ ਦੀ ਜਾਨ 
_ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਵਾਦੀ 
ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਦਿਓ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ 
ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਸੂ ਦਿਓ ਨਾਲ ਵੀ ਘੁਲਿਆ। 


ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਕਟੜਾ ਕਰਮ _ 


ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਇਕ ਮਾਰਉੰਢਾ ਸਾਨੂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਲੰਘਦੇ ਬੰਦਿਆਂ 


- ਦੇ' ਮਗਰ ਭੱਜ ਉਠਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਸਦੀਕੋ“ਪਹਿਲਵਾਨ 


ਮਗਰ ਵੀ ਨੱਠਿਆ। ਸਦੀਕੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜਕੇ 
ਜ਼ੋਰ-ਅਜ਼ਮਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਇਹ 
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਤੱਕ ਰੋਜ਼ ਭੱਜਦਾ ਸੀ। 


ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ : _ ਇਸਦੀ 


ਹੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਬਰਾਬਰ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕਾਲੇ ਜੰਗੀ 


ਨਾਲ ਇੰਦੌਰ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਰਹੀ। ` 


ਹੋਈ । ਇਸ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਮੁਨਸਫ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੀ। 

_ ਅਲਵਰ ਵਿਖੇ ਇਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ 16 ਮਣ ਦੀ ਬੋਰੀ ਚੁੱਕੀ 
` ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਂਰਨ ਇਸਦੇ ਜਿਗਰ ਵਿਚ ਖਿੱਚ ਪੈ ਗਈ। ਕੁਝ ਸ਼ਮਾਂ 
ਕਿਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ-ਪਿਛੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨ-ਪੰਨਾ : ੪ __ 


ਨੀ ਜਿ 


ਗਿਲਡ ਸਮਾਜਵਾਦ 
ਲਿਖਤੀ ਹਵਾਲਾ ਤਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ 


ਲੱਭੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੋ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ 


ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੇਰੋਸ਼ਲਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਕਿਆ ਗਿਲਗੈਲ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ 
ਜਾਰਡਨ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ_ਸ਼ਹਿਰ ਜੈਰਿਕੋ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਰਡਨ 
ਦੇ ਖੁਸ਼ਕ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਰਕ ਵਿਚ ਯੇਰੋਸ਼ਲਮ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 22 ਕਿ. 
ਮੀ. (14 ਮੀਲ) ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਥਾਂ 
ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ (ਯਹੂਦੀਆਂ) ਦਾ ਅਸਲੀ ਘਰ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ.ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਜ਼ਭਾਈਲੀ ਕਬੀਲੇ ਜਾਰਡਨ 
ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਲੈਘ ਕੇ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਲਗਭਗ 
1400 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ 'ਜੋਸ਼ੂਆ ਦੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ 


ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਵੇਰ ਢਾਹਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ।_ 
`ਹੀਬ੍ਰਿਊ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ 


ਜੋਸ਼ੂਆ ਨੇ 12 ਪੱਥਰ ਲਾਏ ਸਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਲਾਈ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ 
ਹੀ ਗਿਲਗੈਲ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆਂ। ਜੋਸ਼ੁਆ ਪਿਛੋ' ਇਹ ਥਾਂ ਸ਼ਹਿਰ 


ਬੈਜ਼ਾਮਿਨ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ 


ਜੈਰਿਕੋ ਦੇ ਉੱਤਰ- ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲੋਹ-ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਸੋਂ ਦੇ ਸੰਬੂਤ ਮਿਲੇ 
ਹਨ। ਜਿਸ ਤੋਂ' ਗਿਲਰੈਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇ' ਤੋਂ ਵੀ ਵਸੇ ਹੋਣ 
ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ4 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਸੈ. ੧2 : 653, ਵੈ. ਜੁਗ. ਡਿ. 
ਗਿਲਡ ਸਮਾਜਵਾਦ : ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਲਹਿਰ 


ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਿਲਡਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਉਦਯੋਗਾਂ ` 


ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਦੇਣ ਸੈਬਧੀ ਜੋਰਦਾਰ 
ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗਿਲਡ ਸਮਾਜਵਾਂਦ ਲਹਿਰ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਵਿਚੋਂ ਉੱਠੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀਹਵੀਂ 
ਸਦੀਂ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪਿਆ 
ਸੀ। 


ਗਿਲਡ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ _ਸਭ_ ਤੋਂ _ਪਹਿਲੀ 
ਗਹਿ ਦਿਤੀ 


ਇਹ ਲਹਿਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਗਈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ 
ਸਮਰਥਕ ਬਣ ਗਏ। ਸੈਨ ੧੭15 ਵਿਚ 'ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਿਲਡ 
ਲੀਗ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਇਕ ਸੰਗਠਤ ਰੂਪ 
`ਧਾਰ ਲਿਆ। 


ਭਾਵੇਂ ਪੈਟੀ ਨੇ ਗਿਲਡ ਸਮਾਜਵਾਦ ਸਬੰਧੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ 

















ਗਿਲਡਰਸਲੀਵ, ਬੈਜ਼ਿਲ ਲੈਨੀਓ 


`` ਮੱਧ ਯੁੱਗੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ 


ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਆਰੇਂਜ ਹਾਬਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ . 


__ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਗੋਏ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀ' ਪਾਈ ਗਈ। 
ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਸੈਘਵਾਦ ਦੈ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗਿਲਡ 
ਸਮਾਜਵਾਦ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਦਯੋਗਕ 
ਸੈਗਠਨ ਦੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਕਿਸਮ _ਅਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮੀ 
ਹੈ। ਗਿਲਡ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਜਰਤਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 
ਨੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਸਤੂ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ 
ਸੀ। ਰ੍ 


ਮਜ਼ਦੂਰ _ਸੰਘਵਾਦੀ ਵਾਂਗ ਹੀ _ਗਿਲਡ ਸਮਾਜਵਾਦੀ 


_ਉਦਯੋਗਕ ਘੇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੂੰ 
ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੈਣ ਸਬੰਧੀ 
_ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁੱਠ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਹੋਰਨਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ 
ਉਠਾਈ ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਦਯੋਗਾਂ ਉੱਪਰ 
ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। 

ਗਿਲਡ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ਾਖਾ 
ਦਾ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਿਲਡ ਦੇ ਰਾਹੀ, ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ .ਹੱਥੋਂ ਹੀ 
ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਬੈਧ ਵਿਚ ਸਾਰੀ 
ਜਨਤਾ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਮਾਲਕੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ 
` ਗਿਲਡਾਂ ਕੋਲ ਇਕ ਟਰਸਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 


ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਦਯੋਗਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ` 


ਖ਼ੁਦ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਗਿਲਡਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੋਣ ਦੀ 

ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਅੰਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਜ ਕੋਲ ਹੀ ਰੱਖੀ ਗਈ'ਸੀ। ਰਾਜ ਨੇ 

ਆਪਣੀ ਸੁਤੌਤਰ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਤਰਫੋਂ 

ਗਿਲਡਾਂ ਨੂੰ ਮੁਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਚਾਰਟੰਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਰ 
ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾਂ ਹੱਕ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ। 


ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਪਿਛੋਂ 
ਗਿਲਡ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ 
- ਉਦਯੋਗਕ ਸੈਗਠਨ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਆਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੇ 
ਕਿਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਬੈਚੇਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। 
ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ` ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ _ਵਿਚ _ ਤਬਦੀਲੀਆਂ 
ਲਿਆਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਉੱਤੇ ਕੈਟਰੋਲ 


ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੈਧ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ 


ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ । ਯੁੱਧ ਮੁੱਕਣ ਪਿਛੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਕਾਮਿਆਂ 
ਦੇ ਗਿਲਡ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਿਲਡਿੰਗ ਗਿਲਡ, ਜਿਸ ਨੇ 
ਕਈ ਪ੍ਰਾਜੈਂਕਟਾਂ ਉਤੇ ਕੈਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕੈਮ ਕਰਕੇ 
ਵਿਖਾਇਆ ਪਰ ਵਿੱਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਾਰਨ ਆਖਰ ਸੈਨ 1922 ਵਿਚ 
ਇਹ ਗਿਲਡ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਗਿਲਡ ਦੇ ਸਥਾਨ 


ਚਲਦੇ ਰਹੇ। ਹਰੇਕ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਏਕਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 
ਬਹੁਤ. ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈ। ਕੁਝ ਕੁ ` ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ 
__ ਰਹੀਆਂ ਪੁਰ ਗਿਲਡ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਹਿੱਲ 


ਗਿਆ। ਸੈਨ 1925 ਵਿਚ 'ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਿਲਡਜ਼ ਲੀਗ” ਖ਼ਤਮ 


_ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 786 


ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਅਕਤੂਬਰ, 
1831 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸਟਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ 
ਇਸਨੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਂਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ 
ਇਸਨੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਪਿਛੋਂ 
ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ, ਬਰਲਿਨ, ਬੋਠ ਅਤੇ ਗਟਇੰਗੈੱਨ ਵਿਖੇ ਵਿੱਦਿਆ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1856 ਤੋਂ 1876. ਤੱਕ ਇਹ ਵਰਜੀਨੀਆਂ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੱਗਿਆ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਜਾਨ 
ਹਾੱਪਕਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨੀ' ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ 
ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਥੋਂ ਇਹ ਸੈਨ 1915 ਵਿਚ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ 
ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1867 ਵਿਚ ਗਿਲਡਰਸਲੀਵ ਨੇ 'ਲੋਟਿਨ ਗਰਾਮਰ” 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸਦਾ ਝੁਕਾਅ ਯੂਨਾਨੀ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਇਸ 
ਨੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਵੀ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਸੈਪਾਦਨਾ ਅਧੀਨ 
ਅਸੈਰੀਕਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਫਾਈਲੋਜੀ” ਨਾਂ ਦਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ 40 ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ। 


9 ਜਨਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 414; ਐਨ. ਅੰਮੈ. 12 : 651 
ਗਿਲਡਾਸ _: ਇਹ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੰਤ _ਅਤੇ 


` ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਸਾਧੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਵਿਚ ਸ 
ਇਕ ਮੱਠ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ 6 9064 _ 


੧00੧੪ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ (ਦੀ ਰੂਇਨ ਆਫ਼ ਬ੍ਰਿਟੈਨ) 10੪ 
੬863030 €(60142 03003" ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 6ਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ , 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 


ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੀਡਰ ਐੱਬ੍ਰੋਸੀਅਸ ਔਰੀਲਿਏਨਸ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਗਰੋਂ, 


ਕਿੰਗ ਆਰਥਰ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ) ਦੀ ਸੈਕਸਨਂ ਦੇ ਹਥੋਂ 
ਹਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਇੱ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 543 


_ਗਿਲਡੋਂ : ਇਕ ਤਾਕਤਵਰ ਮੂਰਿਸ਼ ਸੀ` ਜਿਸਨੇ 397-398 
.ਈਂ. ਵਿਚ ਰੋਮ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੈਨ 375 ਵਿਚ _ 


ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਫਰਮਸ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਰੋਮਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 
ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਕਾਊਂਟ ਅਤੇ` 
ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਉਥੇ ਇਸ _ 


._ ਨੇ ਥੀਓਡੋਂਸ਼ੀਅਸ ਪਹਿਲੇ ਯੂਜੀਨੀਅਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਮਦਦ ਕਰਨ ਤੋਂ 


ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 397 ਵਿਚ ਰੋਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ _ 
ਦੇ ਅਨਾਜ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੈਨੇਟ ਨੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੋਣਾ ਕਰਾਰ-ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੈਨ 398...? 


ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾ ਮੈਸੰਕੀਜ਼ੀਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਇਸ ਦੇ ਦੀ 
ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜ.ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਫ਼ੋਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ'ਵੀ ਫ਼ੌਜ 


ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ?0,000 ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ 
ਹਰਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਾ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਗਿਲਡੋ, ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਹੀਂ 
ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਉੱਤਰੀ ਤੱਟ ਤੇ ਜਾਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਫਾਸੀ ` 
ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 

















401 


੭ 





_ਗਿਲਡੋ` ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਇਸਦੀ 
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਮਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ 
ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 
ਰ੍ ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ ੧6: 415. 


ਗਿਲਪਿਨ, ਬਰਨਾਰਡ : ਇਹ ਇਕ ਪਾਦਰੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ 
“ਉੱਤਰ ਦਾ ਭਗਤ” ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 


`ਫੈਸਟਮੋਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਕੈਂਟਮੀਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਵੀਨ 


ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ 
ਪਾਦਰੀ-ਪਦ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ 
ਅਤੇ ਲੂਵੈਂ' ਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਵਾਪਸੀ ਤੇ 1556 
ਵਿਚ' ਇਸ ਨੂੰ ਡਰਐਮ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਪਾਛਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਦੀ ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ 
ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਏ ਪਰੈਤੂ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਸ਼ਪ-ਪਦ ਵੀ ਦੇ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਨੇਂ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਉਚਿੱਤ 
ਸਮਝਿਆ। ਇਥੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਚੈਗਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੈਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਗਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਵੀ 
ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। 

`ਰ. ਪੁ--ਐਵ. ਐਨ. 5 : 762 

ਗਿਲਬਰਟ ਅਤੇ ਐਲਿਸ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ : ਪੱਛਮੀ 
ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ-ਵਿਚ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ 
ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਇਹ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਹਨ। ਜੁਲਾਈ, 1979 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੋਹਾਂ ਦੀਪ-ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਉਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਹ 
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਕੋਈ 4500 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ 
` ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 2,560,000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਐਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਕਬਾ ਸਿਰਫ਼ 
713 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 56,400 (1979) ਹੈ। 


ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਰਿਸਮਾਸ ਤੋਂ ਉਸ਼ਨ ਦੀਪ ਤੱਕ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ . 


ਦੀ ਦੂਰੀ 3,200 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਗਿਲਬਰਟ ਦੇ ਦੀਪ-ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ 
ਗਿਲਬਰਟ ਅਤੇ ਐਲਿਸ ਦੀਆਂ ਉਸ਼ਨਦੀਪ, ਫ਼ੈਲਿਗ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, 
_ਕਿਉਸਮਾਸ ਅਤੇ ਫ਼ੀਨਿਕਸ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੀਪਾਂ 
`_ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਬਸਤੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ 
1892 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰੈਰੀਟੌਰੈਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਸਨ ਅਤੇ 
1915 ਵਿਚ ਇਕ ਬਸਤੀ ਵਜੋਂ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
1916 ਵਿਚ ਫ਼ੈਲਿੰਗ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਉਸ਼ਨ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਹੋਰ 
ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 1919 ਵਿਚ ਕਰਿਸਮਾਸ ਅਤੇ 
1937. ਵਿਚ ਫ਼ੀਨਿਕਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ । ਸੈਨ 
1971. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੈਵਿਧਾਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1976 
ਵਿਚ ਗਿਬਲਬਰਟ ਅਤੇ ਐਲਿਸ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੱਦਾਂ 
_ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ 
ਹਨ। ਇਹ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਤੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵਾਕਿਆ ਹੋਣ 


ਰਹ“ - ਕਾਰਨ ਜਲਵਾਯੂ ਪੱਥੋਂ` ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ-ਖੰਡੀ ਪੇਟੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ 
`_ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਦੀਪਾਂ ਤੇ ਵਰਖਾ 2,00 ਤੋਂ 2,500 ਮਿ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
- ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦੀਪਾਂ ਤੇ 1000 ਮਿ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਆਸ . 


ਪਾਸ ਪਿਛਲੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ 


ਨਾਂਗੈਅਲ, ਪਾਮ ਅਤੇ ਐਡੀਨੈਸੀ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਥੋਂ 


ਗਿਲਬਰਟ, ਸਰ ਹੈਫਰੀ 


ਦੇ ਉਸ਼ਨ ਦੀਪ ਤੇ ਫ਼ਾਸਫੇਟ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਤੇ ਇਥੋਂ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰਟਕੈਟੋਰੋਟ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਇਹ 
ਖਣਿਜ ਇਥੋਂ ਕੱਢ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਪਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਫਰਨੈਂਡੋ ਡੇ __ 
ਗਰੀਰਾਲਵਾ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ' ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਜੀ 1537 
ਵਿਚ ਇਥੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 1765 ਈ. ਵਿਚ ਜਾਨ 
ਬਾਇਰਨ ਗਿਲਬਰਟ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸੈਨ 1777 ਵਿਚ ਕੈਪਟਨ 
ਜੇਮਜ਼ ਕੁੱਕ ਕਰਿਸਮਾਨ ਦੀਪ ਤੇ ਗਿਆ। 1892 ਈ. ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ . 
ਇਹ ਦੀਪ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਅੱਜਕਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੈਦਰਗਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਤੇ ਇਥੋਂ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ 
ਖਣਿਜ, ਨਾਰੀਅਲ ਪਾਮ, ਖੋਪਾ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਬਾਹਰ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਵਪਾਰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਲਬਰਟ 
ਦੀਪਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਮਾਈਕਰੋਨੌਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਐਲਿਸ ਦੀਪਾਂ ਤੇ 
ਪੇਲੀਨੇਸ਼ੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਪਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਵੱਖ 
ਵੱਖ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਤਕ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ 
ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਕਈ ਉੱਚ- 
ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋ ਕਈ 
ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲੰਡਨ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈਆਂ 


` ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. 4 : 540; ਐਨ. ਅਸੈ. 12 : 650 


ਗਿਲਬਰਟ, ਸਰ ਐਲਫ੍ਰੈਡ : ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੁੱਤਘਾੜਾ 


ਅੰਤੇ ਸੁਨਿਆਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੀ ਕਿਤ (ਈਰੋਸ) ਨਾਂ 


ਦਾ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਫ਼ੁਹਾਰਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਿਕਾਡਲੀ ਸਰਕਸ, 
ਲੈਦਨ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੈਨ 1893 ਵਿਚ ਇਸ ਉਪਰੋਂ 
ਪਰਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਹੀਰੇ 
ਜਵਾਹਰਤ ਦੇ ਜ਼ੇਵਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਾਲ ਹਾਸਲ ਸੀ। 


ਹ.ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : “538 


ਉਸ 


ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਸੈਨ 1537 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਡਰਟਮਊਥ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਮਪਟਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ 
ਦਈਟਨ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਹੋਈ । ਸੈਨ 1563 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ, ਸੈਨ 1566 ਤੋਂ 1568 ਡੱਕ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਅਤੇ 
ਸੈਨ 1572 ਵਿਚ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਵਿਚ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1571 
ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਪਲਾਈਮਊਥ ਲਈ ਸੈਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ 
ਪਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਕ ਖੋਜਾਂ ਕਰਨਾ ਇਸਦੇ 
ਮੁੱਖ ਸ਼ੌਕ ਸਨ। ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਨ 1566 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਰਾਣੀ ਅਲੈਜਬਥ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ .ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ 
ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ । 1573 ਤੋਂ ਸੈਨ 1578 ਤੱਕ ਇਹ ਲਾਈਮ ਹਾਊਸ 
ਵਿਖੇ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1575 ਵਿਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰਸਤੇ ਦੀ ਖੋਜ . 
ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਮੁੜ ਰੁਚੀ ਹੋ ਗਈ। ਸੈਨ 1578 ਵਿਚ ਖੋਜਾਂ 
ਅਤੇ ਆਬਾਦਕਾਰੀ ਲਈ. ਇਸ ਨੂੰ -ਇਕ ਅਧਿਕਾਰ-ਪੱਤਰ 
ਮਿਲਿਆ। ਸੈਨ 1578 ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ 
ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਸੈਨ 1583 ਵਿਚ ਜੈਗੀ ਜ਼ਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ 
ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧ ਕਰਕੇ 11 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਸਨੇ ਪਲਾਈ ਮਾਊਥ ਤੋਂ ਫਿਰ 


ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਨਿਊ ਫਾਉਂਡਲੈਂਡ ਨੂੰ ਛੱਡਣ 


ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 5 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਜਾਨ ਦੀ _ 




















ਗਿਲਬਰਟ, ਸਰ ਜਾਨ 
ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ 


ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਸਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੱਖਣ 


ਬਦਲ ਲਿਆ। 


__ 9 ਸਤੋਬਰ, 1583 ਨੂੰ ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਸਮੋਤ ਹੀ 
ਸਮੁਦੇਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 411; ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 649 


ਗਿਲਬਰਟ, ਸਰ ਜਾਨ : ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਰੋਮਾਂ- 
ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸੈਕਸਪੀਅਰ ਅਤੇ ਸਕਾਟ ਦੀਆਂ 
ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਈ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਉਣ 
ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਜੁਲਾਈ, 
_ 1817 ਨੂੰ ਲੇਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੇ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰਜ 
ਲਾਸ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਪਾਸੇਂ_ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1837 ਵਿਚ 
ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੱਧ-ਕਾਲ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਪਸੰਦ 
ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ “ਦੀ ਸਕਾਟ ਆਫ਼ ਪੇਟਿੰਗ” ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ 
ਪਿਆ। ਸੈਨ 1871 ਵਿਚ ਇਹ “'ਓਲਡ ਵਾਟਰ ਕਲਰ ਸੁਸਾਇਟੀ” 
ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ.ਗਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ “ਨਾਈਟ” ਦਾ 
ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1876 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ 
ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਣਾਏ ਚਿਤਰਾਂ -ਨੇ “ਦੀ 


ਇਲਸਟੇਟਿਡ ਲੰਡਨ ਨਿਊਜ' ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਬਣਾ 


ਦਿੱਤਾ। 
` ਇਸਦੀ ਮੌਤ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1897 ਨੂੰ ਲੈਡਨ ਵਿਚ ਹੋਈ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 539 ਰਹ 


ਗਿਲਬਰਟ, ਸਰ ਜੋਜ਼ੈਫ ਹੈਨਰੀ : ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਸਿੱਧ 
ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ, 1817 ਵਿਚ ਹਲ, 
ਯਾਰਕਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ' .ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇਣ 
ਸਬੈਧੀ ਖੋਜ ਸੀ। ਸੈਸਾਰ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 


ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ, ਰੋਥਮਸਟੈੱਡ ਐਕਸਪੈਗੀਮੈਂਟਲ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਹਾਂਰਫਰਡਸ਼ਿਰ , 


ਵਿਖੇ` ਇਸਨੇ 1843 ਵਿਚ ਸਰ ਜਾੱਨ ਬੈਨ ਲਾਜ ਨਾਲ ਸਹਿ 
ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਬੈਧੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹੇ ਇਕੱਠੇ ਕੌਮ. ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1840 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਇਕ 'ਖਖੋਜ ਸੁਪਰਫ਼ਾਸਫੇਟ ਖ਼ਾਦ ਦਾ 


ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1884 ਤੋਂ 1890 ਤੱਕ ਇਹ _ 


ਆੱਕਸਫੋਰਡ _ਯੂਨੀਵਰਸਿੰਟੀ ਵਿਖੇ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ 
ਸਿਬਥੋਰਪੀਅਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਇਹ 23 ਦਸੰਬਰ, 1901 ਨੂੰ 
ਰ੍ ਗਾਰਪੈਨੱਡੇਨ, ਹਾਰਫਰਡਸ਼ਿੰਰ ਵਿਖੇ ਸਦਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੌਂ ਗਿਆ। 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿਰਿ. ਮਾ. 4 : 
ਗਿਲਬਰਟ, ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ਵੈਕ : ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 


539 


ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਹਾਸਰਸ_ਦਾ_ਲੇਖਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ _ਹਾਸਰਸੀ 


ਓਪੇਰਿਆਂ ਕਰਕੋ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 18 
ਨਵੰਬਰ, 1836 ਨੂੰ ਲੈਂਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 


1857 ਵਿਚ ਇਹ ਪਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ 





ਸਰ ਵਿਲਿਆਮ ਸ਼ਵੈਕ ਗਿਲਬਰਟ 


ਮਗਰੋਂ 1893 
ਇਸ ਨੇ 'ਮੋਰ ਬੈਬ ਬੈਲੈਡਜ਼” ਅਤੇ 1898 ਵਿਚ `ਸਾਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਏ 
ਸੈਵੋਯਾਰਡ”, ਛਪਵਾਇਆ। ਸੈਨ 1866 ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਮੌਲਿਕ ਨਾਟਕ 


ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 1870 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮੇਲ ਸੁਲੀਵਾਨ 


ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। 
'ਥੈਸਪਿਸ, ਆਰ ਦੀ ਗਾਰਡਜ਼ ਕਰਾਉਨ ਓਲਡ”, (1871) ਅਤੇ 
“ਟਰਾਇਲ ਬਾਈ ਜੂਰੀ” (1875) ਤੋ ਮਗਰੋਂ ਚਾਰ-ਗੀਤ-ਨਾਟ 'ਦੀ 
ਸਾਰੱਸੁਰਰ” (1877), 'ਐਚ. ਐਮ. ਐੱਸ ਪਿਨਾਫੋਰ” (1878), “ਦੀ 
ਪਾਈਰੇਟਸ ਆਫ਼ ਪੈਨਜ਼ੈਨਸ” (1879). ਅਤੇ `230੦ਫ. 0 
0੦705 380' (1881) ਹੱਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 
ਇਸ ਨੇ ਹੋਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਓਪੇਰੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
`$013900€. 0 0% 1€€ 300 0% 8" (1882), 'ਪ੍ਰਿਸੈਸ 


_ਈਦਾ, ਆਰ ਕੈਸਲ ਐਡਾਮੈਂਟ (1884), 'ਦੀ ਮਿਕਾਡੋ” (1485), 


'ਰਡੀਗੋਰ” (1887) “ਦੀ ਯੀਓਮੈਨ ਆਫ਼ ਦੀ ਗਾਰਡ” (1888) . 

ਅਤੇ `ਦੀ ਗੋਡੀਲੀਅਰਜ਼” (1889) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਰ੍ 
29 ਮਈ. 1911 ਨੂੰ ਮਿਡਲਸੈਕਸ ਵਿਚ ਹੈਰੋ ਵੀਲਡ ਵਿਖੇ 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈਂ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 540 ਰ੍ 
ਗਿਲਬਰਟ, ਸੇਂਟ : ਇਹ ਮੱਧਕਾਲ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਧਾਰਮਿਕ 


ਆਗੂ ਅਤੇ ਗਿਲਬਰਟੀਨਾ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ __ 
ਲਿਕਨਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਸੈਮਪ੍ਰਿਗਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ 
ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1123 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਧਰਮ-ਦੀਖਿਆ `_ 


ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੈਮਧ੍ਰਿਗਮ ਦਾ ਪਾਦਰੀ ਬਣ ਰਿਆ। ਇਥੇ 
1131 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ ਕਾਇਮ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦੇ ਕੇਮਾਂ 
ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਭਾ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਮਤ ਚਲਾਇਆ । ਗਿਲਬਰਟੀਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਗ ਸਨ 
: ਨੱਨਾਂ , ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਿਸਟਰਾਂ, ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕਾਮੇ ਭਰਾ। ਰ੍ 
ਧੋਪ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬੜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗਿਲਬਰਟ ਦੇ _ 
ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਇੰਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਈ . 


_ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 


ਰੀ 


ਇਸ ਉਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ 

















ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਦੀ ਮੌਤ 4 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1189 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਇਸ ਦਾ 
ਪੁਰਬ 16 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਿਵਾਏ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਇਕ ਘਰ ਦੇ 
ਇਹ ਮਤ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਫੈਲਿਆ। ਹੈਨਰੀ 
ਅੱਠਵੇਂ ਨੇ ਨੇ ਬੜੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ 
ਨੀ ੍ 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ, ਮਾਂ. 4 : 540 


ਗਿਲਬਰਟ, ਕੈਸ (1859-1934) : ਨਿਊਯਾਰਕ 
ਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਫੂਲਵਰਥ ਬਿਲਡਿੰਗ (1908-13) ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ 
ਵਿਖੇ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਇਮਾਰਤ (1935) ਦੇ ਸਿਰ 
ਕਢ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਅਤੇ ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਨਵੈਬਰ, 
-_ 1859 ਨੂੰ ਜੇਨਜ਼ਵਿਲ, ਓਹਾਈਓ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਸਾਲ ਲਈ 
ਉਪਰੇਤ ਇਸਨੇ ਮੈਕਕਿਨ ਮੀਡ' ਐਂਡ ਵਾਈ੍ਹੀਟ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਰਮ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ .ਵਿਚ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। ਮਿਨੋਸੋਟਾ 
ਸਟੇਟ ਕੈਪੀਟਲ ਸੇਂਟ ਪਾਲ (1896-1903)ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 


91 


ਗਿਲਬਰਟ 


ਗਿਲਬਰਟ : ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। 
ਜਿਸਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਬਗ਼ਾਵਤ 
ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿਚ ਅਤੇ ਅੰਰਰੇਜ਼ਾਂ-ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ (1845-46) 
ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਜੋਗ (1846-49) ਵੇਲੇ ਬੜਾ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ ਸੀ। 
ਸੈਨ 1843-44 ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ 
ਪਈਆਂ। ਸਿੰਧ ਵਿਚ ਇਹ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਿਚ 


ਕਟੌਤੀ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੋਈਆਂ ਪਰ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੈਢੇ, _ 


_ ਵਿਸ਼ੇਸ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਇਹ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਕੇਪਨੀ 


ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧਤਾ ਦਿੱਤੀ । ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਮੂਨਿਆਂ ` 


ਵਿਚ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਕਸਟਮ ਹਾਊਸ (1899-1905) ਅਤੇ 
ਫੈਡਰਲ ਕੋਰਟ ਹਾਊਸ (1936)ਸਟੀਲ ਦੇ ਫ਼ਰੇਮਾਂ ਉਤੇ ਟੇਰਾਕੋਟਾ ਵਿਚ 
ਗਾਥੀ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੀ 60 ਮੰਜ਼ਲੀ 
__ ਇਮਾਰਤ ਵੂਲਵਰਥ ਸਕਾਈ ਸਕਰੈਪਰ ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਮਿਨੌਸੋਟਾ ਅਤੇ ਟੈਕਸਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ - ਦੀਆਂ 
ਬਿਲਫਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ। 

__ 17 ਮਈ, 1934 ਵਿਚ ਬਰਾਕੈਨਹਰਸਟ ਹੈਂਪਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


- `ਰ.ਪੁ--ਐਨ, ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 538 


ਗਿਲਬਰਟ, ਗਰੌਵ ਕਾਰਲ : ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ 
-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਮਈ, 1843 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ -ਦੇ 

ਰੋਚਸੈਟਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਇੰਆ। ਸੈਨ 1862 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਰੋਚਸੈਟਰ 
ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆਲੇ ਤੋਂ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1869 ਵਿਚ 
ਇਹ ਦੂਜੇ ਓਹਾਈਓ ਰਾਜ ਸਰਵੇਖਣ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 
1871 ਵਿਚ ਇਸਨੇ 100” ਮਧਿਆਨ ਰੇਖਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਦਾ ਸਹਾਇਕ 
` ਜੀ. ਐਮ. ਵੀਲਰ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ। ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ 
ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇਸਨੇ ਕਾਲੋਰਾਡੋ ਦਰਿਆ 
`ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਸਨੇ 
ਬੇਸਿਨ ਲੜੀ ਅਤੇ ਪਠਾਰੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੋ ਪਰਚੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ । 


ਸੈਨ 1875 ਵਿਚ ਊਟਾ ਵਿਖੇ ਇਹ ਜਾਨ ਵੇਸਲੇ ਪੋਵੈੱਲ 
ਸਰਵੇ ਲਈ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1879 ਵਿਚ ਸੈਯੁਕਤ ਗਜ 


ਇ 


1889 ਵਿਚ ਇਸੇ ਵਿਭਾਗ. ਦਾ ਖੂਬੀ 
1855 ਵਿਚ ਜਲੇ ਜਪਣਾ ਚੀੜ 





੧; ਰੀ 18 ਨੂੰ ਜੋਕਸਨ (ਮੀਨ) ਵੋ ਇਸਦੀ ਮੋਤ 
ਹੋ ਗਈ। 


ਸੀ `ਹ. ਖ਼ੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 538; ਐਨ. ਬ੍ਰ. 10 : 411 


ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ (ਅੰਗਰੇਜ਼-ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ) ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਅਤੇ 
ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਸਖ਼ਾਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਫਰਕ 
ਕਾਰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੈਪਨੀ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਢੇ 
ਅੱਠ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ' ਕਿ ਲਾਹੌਰ 
ਰਿਹਾ ਸੀ। 

ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੇ ਖਾਲਸੇ ਵੱਲੋਂ ਉਤਾਸਹਿਤ ਕੀਤੀ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕਿਹਾ 
ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਐਲਾਨੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਝਗੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ 
ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਸੈਨ 1844 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ 
ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਹੋਰ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਡਿਊਕ 
ਆਫ ਵਲਿੰਗਟਨ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ “ਜੋ ਆਪ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ 
ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ 


ਜੁਟ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਲੋਬਾ ' 


ਹੋਵੇਗਾ।” ਮਦ 

ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ,ਰੋਈਆਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਗਵਹਨਰ ਏਈ 
ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ 
ਬਣ ਗਈਆਂ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਰ ਰਾਬਰਟ ਡਿੱਕ ਤੋਂ ਸਲਤੁਜ ਸਰਹੱਦ 
ਦੀ ਕਮਾਨ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ _ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ 
ਵਾਲਟਰ ਗਿਲਬਰਟ ਨੂੰ ਕਮਾਨ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 

ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਜੈਗ (21 -ਦੁਸੈਬਰ, 1945) ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ 
ਜਰਨੈਲ ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਹਮਲਾ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਫ਼ੌਜ ਮੁੜਕੇ 
ਦੋ ਮੀਲ ਪਿੱਛੇ ਪਿੰਡ ਮਿਸਰੀ ਵਾਲਾ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 
ਵਾਲਸ ਅਤੇ ਗਿਲਬਰੱਟ_ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ! ਬੜੀ - 












ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਲੜਾਬਹੀ ਹੋਈ। ਕਨਿੰਘਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ' “ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ. 


। ਕਯਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਮੱਚ ਗਈ।` 
ਛਿੱਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਪਰੀ!” ਉਸ 
ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ 


ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਜੀ. ਬੀ. ਸੈਲਸਿਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਫਿਰ ਬਹੁਤਿਆਂ 


ਵਿਚ ਹਫੜਾ-ਦਫ਼ੜੀ ਤੇ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ। ਇਕ ਕਮਾਂਡਰ ਅਫ਼ਸਰ 


._ ਜੋ ਆਪਣੇ ਖਿੰਡੇ-ਪੁੰਡੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਸਫ਼ਲ 


ਜਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਆਖਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸਾਡੇ ਹੱਥੋਂ 


- ਗਿਆ।” 


ਰ੍ ਸਿ 
ਉਹ ਇੰਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਥੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਾ 
ਕਰਨਾ ਸੈਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ 


ਰੀ ਰ੍ ੩ 














- _ਗਿਲਬਰਟ, ਰਫਸ ਹੈਨਰੀ 

ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਸਿੱਥ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿਤਾ 
ਸੀ ਤੇ ਗਿਲਬਰਟ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਕਰਨੀ ਪਈ ਸੀ। 
ਗੱਲ ਕੀ ਸਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਮੱਚ ਗਈ ਸੀ। 


ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਮੁਸੀਬਤ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਅਜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ 


ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ 10,200 ਜਵਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 
ਜੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਹੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ 
ਦੀ ਕਮਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਾਲ 
ਨਾ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਪਰੰਤੂ ਜਿਹਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਇਹੋ 


ਜਿਹੇ ਸਿਆਣੇ ਆਗੂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। 


ਰ੍ - ਸਭਰਾਉਂ ਦੀ ਲੜਾਈ (10 ` ਫ਼ਰਵਰੀ, 1846) ਵੋਲੋਂ 
_ ਐਗਰੇਜ਼ਾੰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧੁਰ ਸੱਜੇ ਮੋਰਚੇ ਉਤੇ ਜਿਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ 
ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਵੱਡਾ ਹੱਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ 
ਬਣਾਈ। ਰਾਬਰਟ ਡਿੱਕ ਦੇ ਡਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਉਤੇ ਹਮਲਾ 
ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆਂ। ਡਿਕ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰ ਰਾਬਰਟ 
ਗਿਲਬਰਟ (ਖੁਸ਼ਵੈਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰ ਵਾਲਟਰ ਗਿਲਬਰਟ) ਦੇ 
ਡਵੀਜ਼ਨ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਸਰ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਦੇ 
ਡਵੀਜ਼ਨ ਨੇ ਗਿਲਬਰਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸਦੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਸੀ। 


ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ. ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ 
ਗੋਲਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਗੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਡਿਕ ਦਾ 
ਡਵੀਜ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗੇ ਵਧਿਆ। ਜਦੋਂ ਡਿਕ ਦਾ ਸਾਰਾ 
` ਡਵੀਜ਼ਨ ਅਗੇ ਵਧ ਗਿਆ, ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਹਦੇ ਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰ ਰਾਬਰਟ ਡਿਕ ਨੂੰ 
ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਨੇ ਚੀਕ ਕੇ 
ਆਖਿਆ “ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੋ।” ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਖੜੀ 
ਹੋਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਫਿਰ ਜੈਮ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਲਬਰਟ ਦੇ 
ਡਵੀਜ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੱਚੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੇ ਤਕੜੀ 


ਗੋਲਾਂਬਾਰੀ ਕੀਤੀ । ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਲਬਰਟ ਦੇ ਡਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾੜ - 


ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸੈਭਲ ਗਏ ਸਨ। ਹੁਣ 
ਗਿਲਬਰਟ ਤੇ ਡਿਕ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਡਵੀਜਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਿਆਦਾ ਫ਼ੌਜ 
ਨਾਲ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥੀ ਘੋਰ ਟਾਕਰੇ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। 


ਵਿਲੀਅਮ ਐਡਵਰਡ ਜੋ ਇਸ ਸਮੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਨੇ ਇਸ 


_ਸਮੇਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਉਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਗਿਲਬਰਟ ਦੇ ਦਸਤੇ ਝਟ-ਪਟ - 


ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬੜਾ ਤਕੜਾ 
ਤੇ ਮੂਲੋਂ ਅਜਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾ ਕੇ 
ਪਿਛੇ ਹਟਣ ਲਈਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਰ ਹੈਰੀ.ਸਮਿੱਥ ਦਾ ਡਵੀਜ਼ਨ 
ਗਿ੍‌ਲਬਰਟ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖੋ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਧੁਰ ਖੱਬੇ 


`ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਅਗਲਿਆਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਪਰ ਭਾਰੀ 


ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਪਛਾੜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।” 

ਰ੍ ਜਦੋਂ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਪੂਰੀ ਭਖੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਗਦਾਰ 
ਦੀ ਥਾਂ _ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਪੁਲ ਰਾਹੀਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਦਰਿਆ 
ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਪੁਲ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਬੇੜੀ ਡੋਬ ਦਿਤੀ । 


ਗਿਲਬਰਟ ਦੇ ਡਵੀਜ਼ਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੋਰਚੇ ਉਤੇ, 


_ਤੀਜਾਂ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਉਹ 
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤੇ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 


ਰ੍ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧੇ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝਪਟ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 


ਨੀ ਬਰ ਵਲਿ 


ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਮੇਜਰ 
ਗਿਲਬਰਟ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਸਰ ਦਿ ਪਿਉ 
ਆ 


_ਗਿਲਬਰਟ, ਰਵਫਸ- ਹੈਨਰੀ : ਇਸ ਸਰਜਨ ਦਾ ਜਨਮ 


26 ਜਨਵਰੀ, 1832 ਨੂੰ ਫਿਲਫਰਡ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖ ਹੋਇਆ। 
ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੈਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੈੜੀ ਸਿਹਤ ਵਾਲੀ 


ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ . 


ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਕੈਮ ਬੜੀ 
ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਕਾਲਜ _ ਆਫ਼ 
ਫੀਜ਼ੀਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਸਰਜਨਜ਼ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ 1861- 
65 ਵਿਚ ਘਰੇਲੂ ਜੈਗ ਸਮੇਂ ਫ਼ੈਡਰਲ ਆਰਮੀ ਵਿਚ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ 
ਕਰਨਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਸਰਜਨ ਦਾ ਕੌਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ 


ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ 17 ਜੂਨ, 1872 ਨੂੰ ਗਿਲਬਰਟ ਇਲੈਕਟ੍ਰਕ. 


ਰੇਲਵੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀਂ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਡੱਬੇ, ਅੱਗੇ ਵਧਵੀਂ 


ਸੈਰਚਨਾ ਉਤੇ ਟੈਗੀਆਂ ਹਵਾ ਦੇ. ਦਬਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਟਿਊਂਬਾਂ ਰਾਹੀਂ, 
ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬੇਸ਼ਕ ਮਾਲੀ ਔਕੜਾਂ 
ਸਦਕੇ ਇਹ ਕੈਮ 1876 ਤੱਕ ਨੇਪਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਆਮ 


ਗਿਆ। ਅਜਿਹੀ ਛੇਵੀਂ ਲਾਈਨ ਟਰੀਂਟੀਚਰਚ ਤੋਂ ਸੈਂਟਰਲ ਪਾਰਕ 
ਤੀਕ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1878 ਵਿਚ ਮੁਕੈਮਲ ਹੋਣ ਉਪਰੈਤ ਚਾਲੂ -ਕੀਤੀ 


-_ ਗਈ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
_ਕੈਪਨੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਇਹ 10 ਜੁਲਾਈ, 1885 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿਖੇ 


ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੇ ਗਿਆ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ.4:539 


ਗਿਲਬਰਟ ਵਿਲੀਅਮ : ਚੁੰਬਕਤਾ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ _ 


. ਵਾਲੋਂ ਇਸ ਮੁਢਲੇ ਖੋਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਈ 1544 ਨੂੰ ਕੋਲਚੈੱਸਟਰ 


ਈਸੈਕਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਡਾਕਟਰੀ-ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ 
ਉਪਰੈਤ ਇਹ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਧ੍ਰਕਟਿਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। 


_ਇਸ _ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤ _`2£ %੦੬7੬੬, _ਅਧ੬/660€ 


£97]79/96882/ ਹਟ ਅਰੂਸ? ਅਹਸ਼ਟਇ /੬/0-1600) ਵਿਚ 


ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਇਸ _. 
ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ-ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਸੂਈ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਦੀ _` 
ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ 


ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਇਕ ਛੜ-ਚੁੰਬਕ ਦਾ 


ਕੈਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਬਿਜਲੀ _. 
ਆਕਰਸ਼ਣ; ਬਿਜਲੱਈ ਬਲ. ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਧਰੁਵਾਂ ਬਾਰੇ -ਰੌਸ਼ਨੀ 


ਪਾਈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਤੇ _ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ 


__ਬਿਜਲੱਈ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। 


ਸੈਨ 1601 ਵਿਚ ਇਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਇਲਿਜ਼ਬੱਥ- ਨ 
ਨਿੱਜੀਂ ਡਾਕਟਰ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਸੈਨ 1603 ਵਿਚ 


ਇਸ ਨੂੰ ਕਿੰਗ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਡਾਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ . 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਭਰਾ ਲੇਂ ਇਸ 
_` ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੈਪਾਦਨ- ਕਰਕੇ `7% 40807 ੧67/20 
545 0767 790/6%06 8੬੦” ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ 1651 ਵਿਚ 


> ੯ 




















ਛਪਵਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸੈਰਚਨਾ ਸਬੈਧੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤਿ- 
ਆਧੁਨਿਕ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਕਾੱਪਰਨੀਕਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਕਿ “ਧਰਤੀ 
ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ,” ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ 
ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਥਿਰ ਤਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇਕੋ ਦੂਰੀ 
ਉਤੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਇਕ 
ਜਿ ਚ ਵਿ ਦੀ ਨਗ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


10 ਦਸੈਬਰ, 1603 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 541 

ਗਿਲਮਾਂਟ : ਇਹ ਕੈਰਾਡਾਇਫਾਂਰਮੀਜ਼ ਕੁਲ ਦੀ ਸੈਫਸ 
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਕਾਲੇ ਚਿੱਟੇ ਰੈਗ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੰਛੀ ਹੈ। 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਨਾਂ ਉਸ ਪੰਛੀ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, 
ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਰ (0001) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 
ਅਤੇ ਤਲ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਆਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁਝ 





ਕਾਲਾ ਗਿਲਮਾਂਟ 


93 


- _ਗਿਲਯਾਕ 


ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਕੇਢਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ 


_ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਇਹ ਪੰਛੀ ਕਿਸੇ ਝੀਥ ਵਿਚ ਦੋ ਡਬਖੜੱਥੇ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 
ਬੱਚੇ ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ ਹਫ਼ਤੇ ਭੀਕ ਇਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 
ਉਹ ਉੱਡਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ । 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 788 

ਗਿਲਮਾਂਟ, ਫੈਲਿਕਸ _ਅਲੈਗਜ਼ਾਂਦਰੇ : ਇਹ 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਆੱਰਗਨਵਾਦਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਇਸਨੇ 
ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ- ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ 
ਖੂਬ ਧੁੰਮਾਂ ਪਾ ਦਿਤੀਆਂ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਾਰਚ, 1837 ਨੂੰ 
ਬੁਲੋਨ-ਸੁਰ-ਮੇਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੇ ਬ੍ਰਸਲਜ਼ (ਬੈਲਜੀਅਮ) ਦੇ 


ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ !6ਵੀਂ, 17ਵੀਂ, ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ 
ਨੂੰ ਸੈਪਾਦਿਤ _ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੈਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 29 ਮਾਰਚ, 1911 ਨੂੰ ਮਿਊਡਾੱਨ (%੬00011) 
ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 1019 


ਯੇਲ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸੇਂਟ 
ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ ਰੂਸ ਵਿਖੇ ਰਾਜਦੂਤ ਸਹਿਕਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਗਿਆ। ਸੈਨ 
1854- 55 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 
ਯੋਲ ਵਿਖੇ ਇਸਨੇ ਤਕਰੀਬਨ 17 ਸਾਲ ਸਹਾਇਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ 


_ਤੇ ਭੂਗੋਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੋਧਕੀ ਬੋਰਡ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 


ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1872 ਤੋਂ ਸੈਨ 1875 ਤੱਕ ਇਹ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆਂ 
ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆਲੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1875 ਤੋਂ ਸੈਨ 1901 
ਤਕ ਇਹ ਜਾਨ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ ਵਿਸ਼ਵਿਦਿਆਲੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸੈਨ 1904 
ਤਕ ਵਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੀ ਕਾਰਨੇਗੀ ਸੈਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। 


ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ 


ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। 13 ਅਕਤੂਬਰ 1908 ਨੂੰ ਨਾੱਰਵਿਚ 


_ਵਿਖੋ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਤ ਪਰਸਧ ਕਾਲਾ 


`_ਗਿਲਮਾੱਟ ਜਾਂ ਟਾਈਸਟਿ (੧€6੬-੦. £191) ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ 
-_ ਤਕਰੀਬਨ 35 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਣਨ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਇਸਦੇ 
ਕਾਲੇ ਖੰਭਾਂ ਉਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚਟਾਖ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸਦੇ 
ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਬਿਲਕੁਲ ਚਿੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਪਰੋਂ ਭੂਰੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ 
ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਰਕਟਿਕ ਸਰਕਲ ਦੇ ਆਸਪਾਸ 
ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਰਤਾਨੀਆਂ, 
__ ਮੋਨ ਅਤੇ ਬੀਰਿੰਗ ਸਟਰੇਟ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ 
_ ਮਿਲਦਾ ਕਬੂਤਰ ਗਿਲਮਾੱਟ (੦. 601010018) ਉੱਤਰੀ ਸ਼ਾਂਤ 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 420. 


ਗਿਲਯਾਕ : ਪੂਰਬੀ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਦੇ ਇਹ ਲੋਕੀ ਅਮੂਰ 
ਦਰਿਆ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਸਖਾਲੀਨ 
ਲਾ ਤੀ ਦਿੰਦੀ ਗਜ ਸਿਰ ਨ ਲੀ 
ਬੋਲਦੇ ਹਨ। 
ਚਿਰਾਂ ਤੋ ਹੀ ਗਿਲਯਾਕ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ 
ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਮੱਧ ਵਿਚ ਇਥੇ ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਧੈਦਾ ਮੱਛੀ ਫੜਨਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਸੈਦ 


ਬਣਾਉਣਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। 


ਔਰਤਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸਿੰਗ, ਭੋਜ-ਪੱਤਰ, ਕਪੜੇ 




















ਅਤੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬੂਟੇ 
ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘਰ ਦਾ ਕੈਮ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ 
ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੁੱਤਾ ਹੀ ਪਾਲਤੂ 
ਜਾਨਵਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਬਰਫ-ਰੇੜ੍ਹੀ ਖਿੱਚਣ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਖੱਲ 


ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ _ਸੀ। ਕੁੱਤੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ` 


ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ_ਵਿਆਹ 
ਕਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਲੀ ਦਾ ਪੈਸਾ, ਵਹੁਟੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਅੰਤਮ 
ਸੈਸਕਾਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਖਰਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਰੂਸੀ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਦੇ ਹੇਠ ਇਥੇ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਵਾਈ"ਸਮੂਹਕ ਕਰ 
ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਤੇ ਨਵੇਕਲਿਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿਤਾ 


ਗਿਆ। ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ 


ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਖਾਲੀਨ ਟਾਪੂ ਦੇ ਗਿਲਯਾਕਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੀ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 


___ ਗਿੱਲ, ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਸਿੱਧ ਮੁੱਖ 
ਮੰਤਰੀ, ਉਚ ਕੌਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ . ਸਖਤ ਪ੍ਰਬੈਧਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ 


ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੁੱਦਈ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਜੂਨ. 1917 ਨੂੰ ਹੋਇਆ । ਇਹ 
ਕਈ ਸਾਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੇਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ 


ਅਤੇ ਸੈਨ 1937 ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ _ 


ਠੇਕੇਦਾਰ ਰਿਹਾ। 
ਅਖੀਰ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਦਾ 
ਕੌਮ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ 


ਗਿੱਲ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ 


(ਸੈਤ) ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਕੋਟ 

ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ 
ਵਾਰ ਫਿਰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1967 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ 
ਵਜੋਂ 8 ਮਾਰਚ, 1967 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਯੂਨਾਇਟੀਡ ਫਰੋਟ ਗੋਰਮਿੰਟ 
ਬਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਸੈਤ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਗਰੁੱਪ) ਦਾ 
ਨੇਤਾ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ-ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। 
ਦਿਹਾਤੀ, ਬਿਜਲੀਕਰਨ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਤੇ `ਦਿਹਾਤੀ-ਯੋਜਨਾਬੈਦੀ, 


ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਿਲਖਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਿ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ _ 


ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲੀ ਹਾਈ ਕਮਾਂਡ ਤੇ ਮੁੱਖ 
ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਮਤ-ਭੇਦ ਹੋ ਗਏ। 





ਸਬੈਧੀ ਇਹ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰੀ ਗਠਜੋੜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ 
ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ (ਸੈਂਤ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਗਰੁੱਪ) ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਐਮ. 
ਐਲ. ਏ. ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਐਮ. ਐਲ. ਏ.-ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ 


` ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ 
ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਦੇ ਦਲ-ਬਦਲੀ ਕਰ ਲੈਣ ਕਰਕੇ 22 ਨਵੈਬਰ, 


1967 ਨੂੰ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ 
ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ 25 ਨੰਵਬਰ, 1967 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ 
ਵਿਚ ਜੈਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ 
ਮੁੱਖ-ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਬਣੀ 
ਗੈਰਕਾਂਗਰਸੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ। 


ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਬੋਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨੰਵੇਂ ਇਕ- 


` ਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ 


ਲੋੜੀਂਦਾ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੀਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ 
ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ 
ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਾਰ ਨਾ ਕਰਵਾ ਸਕੀ। ਗਿੱਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ 


ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੈਮ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਇਸ ਨੇ 


ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੜੀ 
ਸਰਬ-ਸੈਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 29 
ਦਸੈਬਰ, 1967 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜ ਪਾਲ 
ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ 
ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਲੈਬੀ ਲੜਾਈ ਪਿਛੋਂ ਵੱਡੀ 
ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। 


ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1 ਜਨਵਰੀ, 1968 ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਤੇ 
ਪੰਜਾਬੀ ਲਾਗ਼ੂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 14 ਜਨਵਰੀ, 1968 ਨੂੰ 
ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਰਿਆ। 
ਐਪਰ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1968 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ 
ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਂਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ 
ਮੁਕਟ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ਬੱਝਾ। ____ 


ਆਪਣੇ ਅਲਪਕਾਲੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ' 


ਨਾਲ ਵੀ ਅਣਬਣ ਹੋ ਗਈ। ਆਪੋਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿਚ ਇਹ 'ਗਿੱਲ 


ਜਾਂ ਨਿਲ” ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 20 ਅਗਸਤ, 


1968 ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਮਾਇਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ 
ਜਿਸ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 21 ਅਗਸਤ, 1968 ਨੂੰ ਗਿੱਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 
ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। 23 ਅਗਸਤ 1968 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 
ਗਵਰਨਰੀ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇਂ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦ ਹੂਬਹੂ ਠੀਕ 


ਉੱਤਰੇ । 


ਇਸ ਨੇ! ਆਪਣੇ ਅਅਲਪਕਾਲੀ ਰਾਜ-ਕਾਲ (ਲਗਭਗ ਨੌ 
ਮਹੀਨੇ) ਦੌਰਾਨ ਦਿਹਾਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ 


ਅਤੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ _ਕੀਂਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਖੁਲ੍ਹੇ 
ਦਰਬਾਰ ਲਾਏ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ 


ਮੌਕੇ ਤੇ ਸੁਣੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ 
ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੋਮ ਵੀ 
ਕੀਤੇ । ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ 
ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਫ਼ਲੈਟ ਰੇਟ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨਾਂ 
ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਤੇ ਚੈਗੀ ਦਰ ਤੇ ਵੇਚਣ ਦੀਆਂ 








> ੧੧ 














ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਗਿੱਲ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਤਾਂ 
ਗਿਣਵੇਂ ਅੱਠ-ਨੌਂ' ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਚੱਲੀ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ 
ਵਿਚ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦਾ ਨਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਮਕਦਾ ਰਹੇਗਾ। 

ਹ. ਪੁ.-ਟਾਈਮਜ਼. ਆਫ. ਇੰਡੀਆ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਐਂਡ ਯੀਅਰ 
ਬੱਕ- 1968. 


ਦਰਿਆ ਦੇ ਵੱਲ ਯਾਰਮੂਕ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਵਾਦੀ ਅਨਮਾਉਜੀਬ ਤੱਕ 
`ਦਾ ਪਰਬਤੀ ਜਿਹਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ 
ਜਾਰਡਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
ਯਾਰਮੂਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੋਐਬ ਦੇ 
ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੀਕ ਸਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਸ ਦੀ ਹੱਦ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਪਤਾ 
ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮੋਐਬ ਅਤੇ ਐਮਾਨ ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣ- 
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਦੱਖਣੀ ਗਿਲੀਐਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ 
_ਦਾ 'ਵਰਣਨ ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ 
ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਸਿਹਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਤਾਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਰਿਊਬਨ 
ਗਾਂਡ ਅਤੇ ਮਾਨਸੀਹ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 733 
.ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਤਿਗਲੈਥਪਾਈਲੋਜਾਰ ਤੀਜੇ ਨੇ ਇਥੇ ਹੀ ਅਸੀਰੀਆ 
ਹੀ ਦੇ ਗਲਅਜ਼ਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ 
ਗਿਡੀਆ ਅਤੇ ਮਿਡੀਆ ਨਾਈਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਹ 
ਪੈਸ਼ੋਬਰ ਐਲੀਜ਼ਾ ਦਾ ਵਤਨ ਵੀ ਹੈ। 


ਰੰ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ: 4 : 542. : ਵੈ ਜੁਗ. ਡਿ. 


95 


ਗੀਆਨਾ : ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਥ ਵਿਚ _ 


__ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੱਟ ਉਤੇ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਿਸ 
_`ਦੀ- ਆਬਾਦੀ 837,000 (1984) ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਖਤਰਫ਼ਲ 
215,000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਵੈਨਜ਼ੂਏਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸੂਰੀਨਾਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ 


`` ਫੇਸ਼ ਹਨ। ਸਾਲ 1966 ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਇਮ 


ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ 
ਕਾਮਨਵੈੱਲਥ ਸੰਘ. ਵਿਚ ਹੀ_`ਕੋਆਪ੍੍‌ਟਿਵ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ 
ਗੀਆਨਾ` ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇਹ 
` ਪਹਿਲਾ 'ਕੋਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਰਿਪਬਲਿਕ” ਹੈ! ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਜਾਰਜਟਾਊਨ ਹੈ। ਰ੍ 
ਰ੍ ਭੂ-ਆਗਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 

__ਇਹ ਦੇਸ਼ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਲੇਬੇ ਰੁਖ 
ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੈਬਾਈ 800 
ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਚੌੜਾਈ 456 ਕਿ. ਮੀ. (285 
ਮੀਲ) ਹੈ। ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪਹਾੜ, ਪਠਾਰ ਅਤੇ ਮੈਦਾਟ 
ਤਿੰਨੋਂ ਹੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭੂਗੋਲਕ 
` ਖੰਡਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੁਰਬੀ ਸਾਹਿਲੀ ਮੈਂਦਾਨੀ ਪੱਟੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਪਠਾਰੀ ਪੱਟੀ 


ਰ _ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਪੱਟੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੇਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਮੀ 


ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ-ਦੀ ਚੌੜਾਈ 16 ਤੋਂ 
64' ਕਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਧਰੀ ਦਲਦਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿਥੇ 
__ਕੈਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੀਨ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ' ਬਿਨਾਂ ਨਹਿਰਾਂ 


ਗੀਆਨਾ 


ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲੋਂ 
ਆਉਂਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੀਵਾਰਾਂ 
ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇੰਜ ਇਹ ਪੱਟੀ ਸਾਗਰੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ 
ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਕੇਂਦਰੀ ਪੱਟੀ `ਦਾ ਪਠਾਰੀ ਖੇਤਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਹੁਤ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਠਾਰ ਸਵਾਨਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢਕਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਠਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੁਕੂ 
ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਵਾਹੀਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਘਾਹ ਦੀ 


ਪੱਟੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਝ ਸੈਘਣੇ ਜੈਗਲ ਹਨ।. ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਜੋਗਲਾਂ ਨੇ ਕੁੱਲ ਰਕਬੇ ਦਾ 75 ਫ਼ੀਸਦੀ ਖੇਤਰ ਮੱਲ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। 
ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ-ਕੁੱਲ ਰਕਬੇ ਦੇ ੨ ਫ਼ੀਸਦੀ ਉਪਰ ਹਨ। 

ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵੈਨਜ਼ੂਏਲਾ ਅਤੇ 
ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫ਼ੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਫੈਲੇ 
ਪੈਕਾਰਾਈਮਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਸਿਖਰ ਰੋਰਾਇਆ (2772 ਮੀ.) ਦੇਸ਼ਭਰ 
ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਫੇਰ ਪੰਹਾੜ ਇਸ ਦੀ 
ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਨਾਲ ਲਗਵੀਂ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫ਼ੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

-ਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੰ ਕੋਰਨਟਾਈਨ, ਬਰਬੀਸ, ਐਸਾਕਵੀਬੋ 
ਅਤੇ ਡੈਮਾਰੇਰਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਦੱਖਣ 
ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਅੰਧ-ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦੇ 
ਹਨ। - 


ਜਲਵਾਯੂ-ਇਹ ਊਸ਼ਣ ਜਲਵਾਯੂ ਵਾਲਾ ਖੰਡ ਹੈ ਜਿਥੇ 
ਵਰਖਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਨਮੀ ਵੀ ਵੱਧ 
ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਇਕਸਾਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ 
ਸਾਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ ਲ. 27? ਸੈ. ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲੋਂ 
ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਗਰਮੀ `ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਵਰਖਾ ਦੇ ਦੋ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਹਿਲਾ--ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ 
ਹੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ ਭਰ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਔਸਤ ਵਰਖਾਂ 2175 


ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ' ਕਿ ਜੈਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪਠਾਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ 


ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ 3560 ਮਿੱਲੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਤੀ ਅਤੀ ਦੀ 


ਖੇਤਰ ਊਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਜੰਗਲਾਂ ਨੇ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਈ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ 


ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ 5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਖੇਤਰ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੇ 


-ਕਜ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜੀਵ- 


ਜੈਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਇਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਜੈਗਲਾਂ 

ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰ 
ਇਤਿਹਾਸ-ਯੂਰਪੀਨਾਂ ਦੇ ਇਧਰ ਆਉਣ_ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 

ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਡੀਅਨ ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਥੇ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ .ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਇੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ 
ਦਾ ਮੋਜੂਦਾ ਨਾਂ “ਗੀਆਨਾ” ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ_ 


ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ 'ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ” ਹੈ। 1500 ਈ. 
ਵਿਚ ਸਪੇਨੀ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ 
ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰਲੇ 100 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਯੂਰਪੀਨ ਲੋਕ 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਸੋਨ ਸ਼ਹਿਰ ਐਲ ਡੋਰਾਡੋ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ 
ਰਹੇ।ਸੈਨ 1624 ਤੀਕ ਇਥੋਂ ਤਿਨ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ 
ਵਲੰਦੇਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬਸਤੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾ ਲਈਆਂ ਸਨ। 1700 ਈ. ` 














ਗਿਆਨਾ 

ਵਿਚ ਇਥੇ ਰੀਨੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੈਨ 1781 
ਬਸਤੀਆਂ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਸਤੀ ਜਾਰਜ ਟਾਊਨ 
ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਆਉਂਦੇ ਸਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਉਤੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ 1784 ਤੋਂ 1796 ਵਿਚ 


96 


ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ 1802-03 ਵਿਚ ਵਲੈਦੇਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਬਸਤੀਆਂ ` 


ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ 


ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਖੀਰ 1814 ਵਿਚ ਇਥੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ. 


ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਇਥੇ ਆਪਣਾ 
ਪ੍ਸ਼ਾਸਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ. ਢਾਂਚਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਿਆਸੀ 
ਵਿਵਸਥਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲੰਦੇਜ਼ੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ। 
ਪ੍ਸ਼ਾਸਨ ਭਾਵੇਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਹੇਠ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਮਾਲ 
ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਾਂ ਕੋਲ ਹੀ 
ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੰਜ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੀਕ ਸੱਤਾ 
ਹਾਸਲ ਰਹੀ। 1928 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੈਵਿਧਾਨ ਘੜੇ ਜਾਣ 
ਤੱਕ ਇੰਜ ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਨਵੇਂ ਸੈਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਲ 
ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਿਛੋ 1950 ਦੇ 
ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਵੀ ਜਾਗਰਤੀ ਆਈ । ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਜ਼ੋਰਾਂ 
ਤੇ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ 
ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ 'ਪੀਪਲਜ਼ ਪ੍ਰਾਗਰੈਸਿਵ ਪਾਰਟੀ” 
ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਸੈਨ 1953 ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ 
ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਵੇਂ _ਸੈਵਿਧਾਨ 
ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲੀ ਪਰ ਇਸੇ ਸਾਲ 


ਇਥੋਂ 1.6 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਬਾਕਸਾਈਟ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਰ੍ 
ਮੈਗਨੀਜ਼, ਯੂਰੇਨੀਅਮ, ਪੈਟਰੋਲ, ਤਾਂਬਾ ਮਾਲੀਬਡੇਨਮ ਵੀ __ 
ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਹੀਰੇ ਇਥੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ' ਹੀ ਕੱਢੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 1884 ਅਤੇ ਹੀਰਿਆਂ ਦਾ 1887 
ਵਿਚ ਆਰੈਭ ਹੋਇਆ ਸੀ।-ਪਰ ਇਹ ਖਣਿਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ 


_ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤੇ ਕੱਢੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ 


ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ` 


ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਟੇਟ ਬਣਾ ਲੈਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋ' ਸੈਵਿਧਾਨ ਹੀ ਭੰਗ ਕਰ 
ਛੱਡਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰਲੇ ਸਾਲ ਰਾਜਸੀ ਗੜਬੜ, ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ 
ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਜ਼ੇ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ 
ਹਬਸ਼ੀਆਂ ਨੇ “ਪੀਪਲਜ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ” ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀ 
ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਗੜਬੜ ਪਿਛੋਂ ਅਖੀਰ 1961 
ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰੀ ਮਿਲ ਹੀ ਗਈ। ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ 
ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਆਪੋ ਵਿਚ ਮਿਲ 


ਗਈਆਂ ਤੇ _1966 ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ “ਪੀਪਲਜ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ 


ਕਾਂਗਰਸ” ਨੇ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ 
ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ । ਪੀਪਲਜ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣ 
ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਥੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਅਪਣੇ ਆਪ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ 
ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਮਤ ਇਥੋਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਕਾਮਨਵੈਲਥ 
ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਗਣਰਾਜ 
ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ, 
ਕਾਮਨੰਵੈਲਥ, ਕੈਰੀਕਾਮ (੯੦000), ਯੂਰਪੀਨ ਕਮਿਊਨੀਟੀਜ਼ 
ਅਤੇ ਨਾਨਏਲਾਈਡ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। 


ਮਰਤਾ ਇੱ ਦੀ ਬੰਦ 


ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੋ ਮੁਖ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ- ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ 


ਉਦਯੋਗ ਧੰਦੇ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਹਨ। 


ਪੂੰਜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਸਾਲ 1980 ਵਿਚ ਇਥੋਂ 10,206 
ਹੀਰੇ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸਨ । 





ਚੀ ਬੀਨ (ਜਾਰਜ ਉਨ ਅਤ ਮਤ ਡੀ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਗਿਰਜਾ ਵੀ 
ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਖੇਤੀਬਾੜੀ--ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਵਿਚ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ 20 ਫੀਸਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਵਸੋਂ ਦਾਇਕ . 
ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੀਨਾ ਇਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਸਾਰੀ 
ਮਾਲ ਗੁਜਾਰੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 142 ਹਿੱਸਾ ਰੈਨੇ ਅਤੇ ਖੰਡ ਉਤੇ ਲੱਗੇ . 
ਕਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਚੌਲ ਵੀ ਉਗਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ' ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਰਤ ਲਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਕੈਰਿਬੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਖਣਿਜ-ਖਣਿਜਾਂ ਵਿਚ ਬਾਕਸਾਈਟ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 


ਤੇ ਹਨ। ਬਾਕਸਾਈਟ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 


ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਾ. 


ਇਹ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਬਾਕਸਾਈਟ ਦੇ ਭੈਡਾਰ ਡੈਮਾਰੇਰਾ ਅਤੇ 


ਕਵੇਕਾਨੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੈਨ 1985 ਵਿਚ 


ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਲੱਕੜੀ ਚੀਰਨਾ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋਰ 
ਰੁਝੇਵੇਂ ਹਨ। ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਸਾਲ 26.000 ਟਨ . 
ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ, ਸੂਰ, 
ਮੁਰਗ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਵੀ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਸਨੱਅਤਾਂ-ਖੰਡ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬਾਕਸਾਈਟ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ 
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਰ੍ 

ਵਪਾਰ--ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰ ਵਸਤਾਂ `ਦਾ. ਬਹੁਤਾ 
ਲੈਣ-ਦੇਣ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਯੁਕਤ, 
ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ-ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਖੰਡ, ਚੌਲ, ਬਾਕਸਾਈਟ, ਐਲੂਮਿਨਾ, ਲੱਕੜ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸੀਰਾ 
ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 








ਰ੍ 97 
ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ-ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ 8870 ਕਿ. ਮੀ.. 


ਲੈਬੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਹ-ਰਾਹ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਤੱਟ 


ਰ੍ ਉਤੇ ਪੱਮਰੂਨ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਵੱਸੇ ਚੈਰਿਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕੋਰਨਟਾਈਨ 


ਦਰਿਆ ਉਤੇ ਕਰੈਬਵੁੱਡ ਕਰਕ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। 
___ ਰੇਲਾਂ ਦੀਂ ਆਵਾਜਾਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਰੇਲ ਪਟੜੀ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਵਿਚ 
ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੀਆਨਾ ਖਾਣ-ਖੁਦਾਈ ਨਿਗਮ ਦੀ ਆਪਣੀ 133 
ਕਿ. ਸੀ. ਲੰਬੀ ਰੋਲ ਪਟੜੀ ਹੈ। ਜਾਰਜਟਾਊਨ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵੱਡੀ 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹੂਲਤਾਂ--ਇਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ 
ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। 5 ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। 


ਇਥੋਂ ਦੇ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਰਜਟਾਊਨ ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ 
ਦਿ ਤਉ ਦਿ 
ਹੋਏ ਹਨ। 

ਇਥੇ ਸਿਨਮੇ ਵੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਗੀਆਨਾ 
ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ 
ਇਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਾਲੇ 
`_ਇਥੇ ਘੱਟ ਹੀ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਆਦਿ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਰੱਖੇ 
ਹਨ। ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ, ਬੀਮਾਰੀ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਹੋਰ`ਹਾਦਸਿਆਂ ਤੋਂ 
ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਆਦਿ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
-. ਲੋਕ-ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਘਣਤਾ--ਇਥੇ ਆਬਾਦੀ 
ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ 4 ਵਿਅਕਤੀ ਫ਼ੀ ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ 


ਹਨ। ਵਧੇਰੇ ਵਸੋਂ ਸਾਹਿਲੀ ਪੱਟੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵਸਿਆ 
_ਜਾਰਜਟਾਊਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਨਿਊ 


- -“ਐਮਸਟਰਡੰਮ ਅਤੇ ਐਵਰਟਨ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। _ 


ਵਸੋਂ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ 3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਹੈ। ਜਨਮ 
_ਦਰੇ 36 ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰ 6.5 ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ 


__ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਮਲੋਰੀਆ, ਇਨਫਲੂਐਂਜਾ ਅਤੇ 


ਖਸਰਾ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਇਥੇ ਆਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾ, 
ਨਸਲਾਂ-ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ 
,ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਰੁਪ ਈਸਟ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਦਾ 
_ਹੈ। ਕਾਲੇ ਲੋਕ ਜਾ ਹਬਸ਼ੀ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਡੀਅਨ ਅਤੇ ਹੋਰ 
_ ਮਿਲੀਆਂ ਜੁਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ 
ਲੋਕ ਬਸਤੀਵਾਦ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਲਿਆ ਕੇ ਵਸਾਏ ਗਏ ਸਨ। 
_`ਸਨ। ਸੈਨ 1834 ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 


___ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪੁਰ ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ 


ਰਹੇ । ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਵੀ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। 1838 ਤੋਂ'` 


1947 ਤਕ 240,000 ਭਾਰਤੀ ਖੇਤ-ਕਾਮੇ-ਇਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਲੋਕ 
- ਅੱਜ ਵੀ ਗੀਆਨਾ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਮੋ- 
ਰਿਵਾਜ ਆਦਿ ਗੀਆਨਾ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਿ 
ਖੇਤੀ ਹੈ। 


ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੈਧ-ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 1980 ਦਾ 
ਬਣਿਆ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਸੈਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ 
ਸੱਤਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਕੋਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਾਰਜ-ਭਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ 


੧ 
੧ 


ਗੀਕੀ, ਸਰ ਆਰਕੀਬਾੱਲਡ 


ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੀ ਕੈਬਿਨਟ ਦੇ 


ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਮੰਤਰੀ' ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੈਸ਼ਨਲ . 
_ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 65 ਹੈ। ਚੋਣਾਂ 5 ਸਾਲਾਂ ਪਿਛੋਂ 


ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਂਸ਼ ਨੂੰ ਇਕੋ ਚੋਣ ਹਲਕਾ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1950 ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ 
ਵਿਚ ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। 1985 ਦੀਆਂ 
ਚੋਈਾਂ ਪਿਛੋਂ ਪੀਪਲਜ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜਾਂਗਰਸ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਹੈ ਪੀਪਲਜ਼ 
ਪ੍ਰਗ਼ਰੈਸਿਵ ਪਾਰਟੀ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਫੋਰਸ, ਵਰਕਿੰਗ ਪੀਪਲਜ਼ 
ਅਲਾਇੰਸ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ। 


ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਬਾਸਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ 10 ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਭਜ -ਗੀਆਂਨਾ ਨੇ: 56607ਢਅਓਤੀਐ ਦੀ ਇਕੋ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ'ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


-ਤੋਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ-ਇਥੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸਿਸਟਮ ਲਾਗੂ ਹੈ। ` 


-_ ਕੁੰਸੀ-ਗੀਆਨੀ ਡਾਲਰ ਜਿਸ ਵਿਚ 100 ਸੈਂਟਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, 
ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਬੁਡਾ--ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਇਤਾਕਾਰ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੇ ਝੋਡੇ ਵਿਚ, 
ਡੰਡੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਝੰਡੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਕੁਝ ਘੱਟ 
ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲਾਲ ਤਿਕੋਣ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ' ਝੰਡੇ ਦੇ 
ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਲਾਲ ਤਿਕੋਣ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਪੀਲੀ ਤਿਕੋਣ ਹੈ। 
ਤਿਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਦੋ ਤਿਕੋਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਹਰੇ ਰੈਗ ਦਾ 


- ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 5 : 584; ਐਨ. ਅਮੈ. 13 : 632; ਸਟੇ. 


ਕੀ. ਬੁੱਕ 1987. 


ਗੀਸ਼ਾ : ਇਹ ਇਕ ਚੀਨੀ-ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ 
ਭਾਵ 'ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ” ਹੈ। ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ 
ਅਤੇ ਹੋਟਲਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੈਜਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਗੀਸ਼ਾ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ . 


ਗਾਉਣ, ਨੱਚਣ, ਉੱਠਣ-ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਸਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 
ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਂਵ ਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੰਦਰਾਂ ਆਦਿ ਦੀ 
ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰੈਜਨ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ 
ਵਿਅਕਤੀ ਭਗਤ -ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ। 


- ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਉਪਰੌਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰਤਨਾਮੇ ਤੇ 


ਦਸਖ਼ਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੌਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀ' ਕਰ 
ਸਕਦੀਆਂ । ਦੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਗੀਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਧੀਨ ਗੀਸ਼ਾਵਾਂ, 
ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਵਾਲੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਤੇ ਕਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਜਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਇਹ 
ਪ੍ਰਥਾ ਹੁਣਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.ਹਿ, ਵਿ. ਗੋ, & 46 


ਗੀਕੀ, ਸਰ ਆਰਕੀਬਾੱਲਡ : ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਭੂ- __ ਰ 




















_ ਗ਼ੀਜ਼ਰ __ ਕੰ ਚ ` 98 


ਵਿਗਿਆਨੀ'ਦਾ ਜਨਮ 28 ਦਸੈਬਰ, 1835 ਨੂੰ ਐਡਨਬਰਗ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਐਡਨਬਰਗ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆਲੇ ਤੋਂ ਇਸਨੇ ਸਰਵੇਖਣ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇੱਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੋਈ । ਸੈਨ 1867 ਤੋਂ ਇਹ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ- 
ਤੂ- ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇਖਣ ਜੇਰਨਲ ਅਤੇ ਸੈਨ 2901 ਤੱਕ 
ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ “ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਜੀਆਲੋਜੀ” ਦਾ 
ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਿਹਾ । ਸੈਨ 1901 ਵਿਚ ਇਹ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਸੈਨ 1902 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਅਤੇ 


1909 ਵਿਚ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ ਰ੍ 


1914 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ “ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ 
ਰਿਆ। 


ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਰ੍ 
ਹਨ। ਦੀ ਸਟੋਰੀ ਆੱਫ਼ ਏ ਬੋਲਡਰ (1858); ਟੈਕਸਟ ਬੁੱਕ ਆੱਫ਼_ _ 


ਜੀਆਲੌਜੀ (1882); ਦੀ ਐਨਸੈਂਟ ਵਾਲਕੈਨੋਜ਼ ਆੱਫ਼ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ 
(1897); ਟਾਈਪਸ ਆੱਫ਼ ਸੀਨਰੀ ਐਂਡ ਦਿਅਰ ਇੰਨਫਲੁਐਂਸ ਆਨ 
ਲਿਟਰੇਚਰ (1898); ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਇੰਨ ਹਿਸਟਰੀ (1905) ਦੀ ਲਵ 
_ਆੱਫ਼ ਨੇਚਰ ਅਮੰਗ ਦੀ ਰੋਮਨਜ਼ (1912) ਅਤੇ ਏ ਲਾਂਗ ਲਾਈਫ 
ਆਟੋਬਾਇਓਗਰਾਫ਼ੀ (1924) ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। 

10 ਨਵੰਬਰ, 1924 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸਰੀ ਨਾਂ ਦੀ ਕਾਉਂਟੀ 
ਦੇ ਹੇਜ਼ਲਮਿਰ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਵਿਖੇ,ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਹ. ਪੁ-- ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 362; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 437. 


ਗੀਜ਼ਰ : ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਈਜ਼ਰ ਜਾਂ ਗੱਸ਼ਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ! ਇਹ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ 


ਆਈਸਲੈਂਡ ਦੇਂ ਗੀਜ਼ਰ ਖੇਤਰ ਤੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਦੇ ਸੋਮੇਂ ਆਂਮ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ' ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਗੇ੍‌ਟ 
ਗੀਜ਼ਰ ਅਤੇ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਊਅਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ 
_ਇਕੋਂ ਹੀ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ 
ਜਿਥੇ ਲਾਵਾ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ 
ਅਗਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੈਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਗੀਜ਼ਰ ਆਈਸਲੈਂਡ, ਸੈਯੁਕਤ 
ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਯੇਲੋਸਟੋਨ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ 
_ ਵਿਚ. ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਯੋਲੋਸਟੋਨ ਪਾਰਕ ਵਿਚ 3,000 ਦੇ ਕਰੀਬ 
ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇਂ ਅਤੇ 100 ਗੀਜ਼ਰ ਹਨ। ਇਹ ਸੈਸਾਰ ਵਿਚ 
ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੋਮੇ ਹਨ। ਰ੍‌ 

ਗੀਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਧਮਾਕਿਆਂ ਨਾਲ 
ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਇਹ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ 
ਕਈ ਗੈਸਾਂ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਣਿਜ ਅਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਮੈਗਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਮਿਲੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਪਾਣੀ 
ਸਿੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਆਦਿ ਵੀ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ 
ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। 
- ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ “ਵਿਸਫ਼ੋਟ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ 
` ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ਵਿਚੋਂ' ਤਾਂ.ਰੋਜ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਕਈਆਂ ਵਿਚੋਂ 


ਕਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਰੋਜ਼ ਇਕੋ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
ਯੇਲੋਸਟੋਨ ਪਾਰਕ ਦੇ ਓਲਡ ਫ਼ੇਥਫ਼ੁੱਲ ਗੀਜ਼ਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ 65 ਮਿੰਟ 
ਮਗਰੋਂ ਵਿਸਫ਼ੋਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਹ 
ਤਰਤੀਬ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ 25 ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਹੀ 


ਇਸ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਗੀਜ਼ਰ ਵਿਚੋਂ_ 


ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 38 ਮੀਟਰ (125 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 53 
ਮੀਟਰ (175 ਫੁੱਟ) ਤੀਕ ਉਚਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ'` ਹਰੇਕ 


ਵਾਰ 10,000 ਗੈਲਨ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ 


ਗੀਜ਼ਰ ਤਾਂ 305 ਮੀਟਰ (1000 ਫੁੱਟ) ਉਚਾਈ ਤੀਕ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ' 
ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸੈਂ. ` 
ਮੀ. ਤੀਕ ਹੀ ਉਪਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਗੀਜ਼ਰ ਇਕ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ` 


_ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਬੜੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ _ 


ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬੈਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ 
ਸਮੇਂ ਵਿਸਫ਼ੋਟ ਫਿਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੀਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੀਂਹ ਦਾ ਹੀ 
ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਗੀਜ਼ਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਸਮੇਂ 
ਦਰਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜਾ ਕੇ 
ਨਿਕਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 

`ਗੀਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਭੂਮੀ 
ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੀਟਰ ਹੀ ਭੂਮੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਤੇ 
ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਉਬਾਲ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਜ਼ਰ ਦੇ 


ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਤਾਪ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚਟਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ 


ਮੈਗਮਾ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਹਾਵ ਦਾ.ਇਕ 
ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੀਜ਼ਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਭੂਮੀ-ਪਟਲ ਦੇ ਇਕ 
ਚਟਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਜੈਮਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਉਬਾਲ 


ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਾਫ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ . _` ਇੰ 


ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉਪਰ ਧੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਕਿਸੇ 
ਦਰਾਰ ਜਾਂ ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ 


- ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਗੀਜ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਗੀਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਨਿਕਾਸ ਨਲੀ ਜਾਂ ਟਿਊਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ 
ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਈ 
ਨਲੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਲੀ ਪਿਘਲੇ 
ਸੈਗਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ 


ਬਾਹਰ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਨਲੀ ਸਿੱਧੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ _. ਹਦ 
ਵਿਚ ਮੋੜ ਘੱਟ ਹਨ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ - _ : 


ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੀਜ਼ਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਨਲੀ ਦੇ ਰਾਹ ` 
ਵਿਚ ਰਕਾਵਟ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਮੈਗਮਾ ਦਾ 
ਤਾਪਮਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਲੀ ਦੀ ਲੈਬਾਈ 
ਜਿੰਲੀ ਜਿਆਦਾ ਹੋਬੇਗੀ ਉਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਾਂ ਬਹੁਰ ਨਿਰਲਣ 
ਲਈ ਦਬਾਉ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।“ __` 


ਹਰੋਕ ਗੀਜ਼ਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਪਦਰਾਬ ਜ਼ਰੂਰ ਰੀ 
ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੋਟਾਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਰ ਮਿਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ 
ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਕੁਝ ਨਿਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹ ਨਿਖੇਪ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਡੋਮ ਜਾਂ ਕੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਗੀਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਹੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਖ਼ਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਯੇਲੋਸਟੋਨ ਪਾਰਕ ਵਿਚ 3,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ.ਇਹ ਸੈਸਾਰ ਦੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੋਮੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 12 . 631: ਐਨ ਜੋਸ਼, 8 : 470 


`__ ਗੀਤ .: ਨਗ 

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦ' _ਹ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜਿਸ ਗਾਉਣ ਨਾਲ 
ਨਿਰਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ' ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਗੀਤ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਵੀ - 4 ਦਦਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੂਰ ਅਤੇ ਤਾਲ 


ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵੀ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ __ :. 














1 
ਵੇ 
ਹੀ 
& 
ਿ 
ਉਰ 
& 
ਨ 
ਲਹ 
1 
੭ 


ਹ 
ਹ 


ਵਿਚ ਬੈਨ੍ਹੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ 'ਪ੍ਬੈਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗਾ । ਪ੍ਰਬੈਧ” ਦੇ ਪਹਿਲੇ 


` ਭਾਗ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤੋਂ ਗੀਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, “ਉਦਗ੍ਰਾਹ”, ਦੂਜੇ ਨੂੰ 


“ਮੇਲਾਪਕ” ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਨੂੰ 'ਧਰਵ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। “ਧਰੁਵ' ਸ਼ਬਦ 
ਦਾ ਅਰਥ “ਸਥਿਰ” ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ “ਟੇਕ” 
-ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਮ ਭਾਗ ਨੂੰ “ਆਆਭੋਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ 
ਵਾਰੀ 'ਆਭੋਗ” ਅਤੇ “ਧਰੁਵ” ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਪਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ 
ਨੂੰ 'ਅੰਤਰਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 

ਜੈਦੇਵ ਦਾ “ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ” “ਪ੍ਰਬੋਧ” ` ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਪ੍ਰਬੈਧ ਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਤਕ ਰਿਹਾ। 
ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ 'ਪ੍ਰਬੋਧ” ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

'ਪ੍ਰਬੈਧ” ਤੋਂ ਬਾਅਦ “ਧਰਵਪਦ” ਗੀਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ। 


ਰ ਇਹ ਪ੍ਰਬੋਧ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ। “ ਧਰੁਵਪਦ” ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਪਦ ਨੂੰ 


<< ੧੩ 


ਸਥਾਈ" ਦੂਜੇ ਨੂੰ “ਅੰਤਰਾ” ਤੀਜੇ ਨੂੰ 'ਸਚਾਰੀ' ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਨੂੰ “ਆਭੋਗ' 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਥਾਈ ਦੇ ਇਕ ਭਾਗ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ 
ਦੁਹਰਾਂਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰੁਵਪਦ' ਦੋ ਜਾਂ ਤਿਨ ਪਦ ਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ । ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਤੋਮਰ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇ ਧਰੁਵਪਦ 
ਨੇ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੌਤਾਲ, ਆੜਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਨਸੇਨ “ਧਰੁਵਪਦ” ਦਾ ਹੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਰ੍ 
ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ “ਖਿਆਲ” ਜਾਂ 'ਖਿਆਲ 
ਗਾਇਕੀ" ਦਾ ਆਰੈਭ ਕੀਤਾ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੁਹੈਮਦਸ਼ਾਹ 
ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਨਤ ਹੋਈ ਇਸਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦੋ 


=- .2੩੬੦--੩ 


ਗਾਇਕਾਂ ਅਦਾਰੈਗ ਅਤੇ ਸਦਾਰੈਗ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ _ 


ਕੀਤੀ। ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਦੋ ਤੁਕ 'ਸਥਾਈ” ਅਤੇ 'ਅੰਤਰਾ” ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


- ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਕਤਾਲ, ਆੜਾ' ਚੌਤਾਲ, ਝੂਮਰਾ ਅਤੇ 


` `. ਤਿਲਵਾੜਾ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। 


ਨੁਮਰੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਪਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ _. 


ਪੰਜਾਬੀ ਠੇਕਾ, ਦੀਪ ਚੋਦੀ ਆਦਿ ਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


.- ਹੈ! ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਹਿਰਵਾ ਤਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
__ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 'ਸਥਾਈ” ਅਤੇ 'ਅੰਤਰਾ” ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਟੱਪਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ 


__ ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਹੈਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਚਤੁਰੈਗ ਗੀਤ ਵਿਚ ਚਾਰ ਅੰਗ-ਬੋਲ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ, ਤਰਾਨਾ, 


ਸਰਗਮ ਅਤੇ ਮਿਰਦੈਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਥ ਸਰਗਮ ਵਿਚ ਸਡਜ, 


ਰਿਸਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮਾਧਿਅਮ, ਪੰਚਮ, ਧੈਵਤ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਸੈਕੇਤਿਕ 


__ ਅੱਖਰਾਂ ਸ, ਰੇ ਗ, ਮ, ਪ; ਧ, ਨਿ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
-__ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਅਰਥ ਵੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਗ ਦਾ ਸਰਗਮ 


ਹਂਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਰਾਗ ਦੇ ਸੂਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


` ਸੂਰ ਸਾਹਿਤ ਆਦਿ ਗੀਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰ ਦੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਬਲੇ ਦੇ ਬੋਲ 
ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਾਂ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕੋਈ ਪਦ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ “ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੈਗੀਤ” ਵਿਚ 


_ ? “ਤਰਾਨਾ” ਅਤੇ “ਕਰਨਾਟਕ ਸੈਗੀਤ” ਵਿਚ '“ਤਿਲਾਨਾ” ਕਿਹਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ ਰਾਗਮਾਲਾ-ਇਸ ਗ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਗੀਤ ਦੇ ਅਲਗ 
ਅਲਗ ਪਦ ਅਲਗ ਅਲਗ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬੈਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


`_ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੈਗੀਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਗ-ਸਾਗਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


99 ਗੀਤ ਕਾਵਿ 


_ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਪੱਲਵੀ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਅਨੁਪੱਲਵੀ ਅਤੇ 


ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਚਰਣਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਕੀਰਤਨ 'ਪ੍ਰਬੈਧ' 
ਅਤੇ 'ਧਰੁਵਪਦ” ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਕੀਰਤਨ 
ਨਾਲ ਖੋਲ ਵਜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਟਕੀ ਗੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਹੈ ਅਤੇ ਭਜਨ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਤਿ੍‌ਤਾਲ, 
ਦਾਦਰਾ, ਕਹਿਰਵਾ ਆਦਿ ਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਜਨ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹ.ਪੁ-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 3: 438 


_ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ : ਰਜਿ ਕਵਿ 
ਪੀਉ ਹੀ ਹੋਰ ਮਸਾਂ ਜਰ 


ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ, ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕੁਝ ` 


ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ' ਸ਼ੈਕਾ ਵੀ ਉੜਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍੍‌ਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਗਾਉਣ _ ` 


ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸਮਾਂਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਸ 
ਭਾਗ ਵਿਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ 
ਵਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮੂਹਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੈਧੇਜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ, 
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੇ 
ਅੰਦਰ ਸੈਘਰਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ 
ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤਾਂਕਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਕਿ੍‌ਸਟੋਕਰ 
ਕਾਡਵੈਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ 
ਹਉਮੈ -ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖ-ਦੁਖ-ਪ੍ਰਮ-ਬਿਰਹਾ, ਹਰਖ-ਸੋਗ, 
ਕਰੁਣਾ-ਕੋਂਧ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼-ਸੰਦੇਹ ਆਦਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ .ਅਨੁਭਵਤਾ 
ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਸੈਭਵ ਹੈ। ____ 

_ ਸੈਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਵਿ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ 
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਦਿ ਗੌਥ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠ 
ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗਾਉਣ ਲਈ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਾਮਵੇਦ 
ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ 


- ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਹਿਗਾਨ, ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀਆਂ 


ਵੀਰ ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਪੱਛਮ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਵੀ 


_ਹੋਮਰ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵੀ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਨੰਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ 


ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵੀਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਭਾਵ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਕਵਿਤਾ, ਸੈਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਰੈਭ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਗੀਤ- 
ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਨਿਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਸੀ। ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗੀਤ ਨੂੰ ਲਿਰਿਕ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਿਰਿਕ ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਾਨ ਦੇ 'ਲੂਰਾ” ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ 
ਇਕ ਤੇਤੀ ਸਾਜ਼ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਰਿਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਉਹ ਗੀਤ 
ਜੋ ਲਿਊਰਾ ਜਾਂ ਲਾਇਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਯੂਨਾਨੀ 


. ਗੀਤ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਮੋਲਿਕ ਜਾਂ ਲਿਰਿਕ ਜੋ ਇਕ 


ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ`ਕੋਰਿਕ ਗਤ ਜੋ ਕੋਰਸ 
ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੀਤ 


ਰ੍ ਕਾਵਿ ਲ਼ਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਨਾਨੀ ਕਵਿਤਰੀ ਸੈਫੋ ਨਿਪੁੰਨ ਗਾਇਕਾ ਵੀ 


ਸੀ! 
ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਵੱਖ 
ਸੁਤੋਤਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੈਅ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਚੁਣੇ ਜਾਣ 


੨ 

















_ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ 


ਲਗੇ। ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਂਥ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਬਹੁਤ 
ਲਿਖੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠੇ ਸੂਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਜ਼ੋਰ 


_ਦਿੱਝਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਦੀ 


ਇਹੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਛੰਦ ਤੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਨ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ 


ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤਕਾਂ ੍ 


ਦੇ ਰੁਪ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੁ ਦੇ 


ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈਦੀ। ਸੈਸਰ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਇਕ 


ਪਾਸੇ ਕਾਲੀਦਾਸ .ਦੇ ਲੰਬੇ ਗੀਤ ਕਾਵਿ “ਰਿਤੁ ਸਹਾਰਾ” ਅਤੇ 
'ਐੇਘਦੂਤ” ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਰਤਰੀ ਹਰੀ ਦੇ ਸ਼ਤਕ” ਜਾਂ 
__ਜੈਦੇਵ ਦੇ “ਗ਼ੀਤ-ਗੋਬਿੰਦ' ਦੇ ਪਦ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਇਕ 
ਪਾਸੇ ਸੂਰ, ਮੀਰਾ ਅਤੇ ਅਨੌਕਾਂ ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਪਦ ਹਨ। ਉੱਥੇ 
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਿਰਾਲਾ ਦੀ, 'ਸਰੋਜ ਸਿਮਰਤੀ” ਜਾਂ- 'ਰਾਮੁ_ਦੀ 
` ਸ਼ਕਤੀਪੂਜਾ” ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ 
14 ਪਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਨੈੱਟ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੈਲੀ ਆਦਿ 
ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਮਰਸੀਏ ਅਤੇ ਸੰਬੋਧਨ ਗੀਤ ਹਨ! 


ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਦੇ ਪੱਥੋਂ ਅਮੀਰ, ਅਨੋਖਾ 
ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ. ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇਂ ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਬੱਝਵਾਂ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ 
ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਹਾੜੀ ਨਾਲੇ ਵਾਂਗ ਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ 
ਰੂਪ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਵਿਚ 
ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਵਿਤਾ'ਸੁਨੇਹੜੇ', ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੀ ਬੈਂਤ ਵਿਚ 
ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਵਿਤਾ “ਰਾਧਾ ਸੰਦੇਸ਼' ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ 
` ਬਹੁਤੀਆਂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗੀਤਾਂ ਵਾਂਗ ਗਾਈਆਂ ਜਾ 
ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਤੀਖਣਤਾ ਤੇ ਰੂਪਕ 
ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੀਤਾਂ 
`ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਸੈਭਵ ਨਹੀਂ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ 
ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਛੋਟੇ ਬਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਤੇ ਆਪ ਹੁਦਰੇ ਰੂਪਾਂ 
_ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗੀਤ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰੂਪ 
ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ 
ਵੈਨਗੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ :- (ਉ) ਨਿੱਜੀ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਗੀਤ 


` ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਗੀਤ; (ਅ) ਲੋਕ-ਗੀਤ (ਸਮੂਹਿਕ ਜੰਜ਼ੇਬੇ 


ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੀਤ); (ਏ) ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ; (ਸ) 
ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਗੀਤ (ਰੱਬ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਮੁਰਸ਼ਦ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰਖ 
ਕੇ ਜਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤ); (ਹ) ਕਿਰਤ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਗੀਤ (ਕੌਮ 
ਸਮੇਂ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ); (ਕ) ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤ (ਖੇਡਦੇ, ਚਲਦੇ, 
ਸੌਂਦੇ ਤੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ); (ਖ) ਫ਼ਿਲੌਸਫੀਕਲ, 
ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਤੇ ਵਿਚਾਂਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੀਤ (ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ)। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵੰਲਗੀਆਂ ਨੰ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਵੈਨਗੀਆਂ ਵਿਚ 


ਵੀ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :- - 


ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਗੀਤ (ਜਦੋਂ ਗੀਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੇ ਭਾਵ ਹੋਣ) 
2. ਸਮੂਹਿਕ ਗੀਤ (ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਇਕ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵ 


` ਕਵਿਤਾਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮੂਹਿਕ ਗੀਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿ 


ਲੋਕ-ਗੀਤ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਤੇ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਜਵਾਨੀ 
ਹੈ। ਸਾਰੈਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤ ਜਾਂ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਪਰੋਪਰਾ 
੍ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੋਧਿਆ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। 
ਰ੍ ਮਿ 
ਨੀ ਰ 


100 


ਟੱਪਾ, ਬਾਰਾਂਮਾਹ, ਦੋਹਰਾ, ਦੋਹਾ, ਝੋਕ ਤੇ ਗਿੱਧਾ ਆਦਿ ਹਨ। 
ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਕ ਜਾਂ ਆਲੋਚਕ ਦੀ ਕਾਢ ਨਹੀਂ ਤੇ, 
ਨਾਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲੇ ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਬੈਧਨਾਂ ਦੀ ਫੌਲਾਦੀ ਦੀਵਾਰ 
ਉਸਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਡਾ. ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਨੰਦ ਲਾਲ 
ਨੂਰਪੁਰੀ, ਬਲੱਗਣ, ਉਪਾਸ਼ਕ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, 
ਹਸਨਪੁਰੀ, ਸ਼ਰਫ, ਤੀਰ ਬੇਕਲ,.ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, 
ਸਰ ਤਦ ਬਿ 
ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ. ਕੌ. 3 
ਪੰਜਾਬ। 


ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ : ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ 
ਮਨੋਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਵਿ ਹੈ। ਇਸ ਅਮਰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰਚਣਵਾਲਾ 


ਵੇ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਅੱਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, 


ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੈਦੇਵ ਬੈਗਾਲ ਦੇ` ਅੰਤਿਮ ਸੁਤੰਤਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਾ __ 


ਲਕਸ਼ਮਣਸੈਨ (12ਵੀ' ਸਦੀ) ਦੀ ਸਭਾ ਦੇ ਕਵੀ ਰਤਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 


__. ਆਖ਼ਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਭੋਜਦੇਵ.ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ 


ਰਾਧਾਂ (ਰਾਮਾ) ਦੇਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਕੇਦੂਬਿਲਵ - 
(ਵਰਤਮਾਨ ਕੇਂਦੁਲੀ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਜਿਥੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਇਸ ਦੀ 
ਯਾਦ ਵਿਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ 
ਹੈ। ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ 12 ਸਰਗਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। 


ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ. ਕਿੰਨੀ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, _ 
-. ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਗਦੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਇਕ ਅਤੇ 
ਰਾਧਾ ਨੂੰ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ 
ਹੈ! ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਹੱਸਵਾਦ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆਂ 

ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਵ੍ਰੰਦਾਵਨ ਵਿਚ ਮੇਲ ਜੀਵ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ 
ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ' ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ੍ 


` ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਰੋਣ ਦਾ ਵੱਡਾ 
ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ` ਹਨ। ਰਾਧਾ ਕੁੰਭਾ ਤਾ 
(ਕੁੰਭ ਕਰਣ 1563 ਈ.) ਅਤੇ ਸ਼ੋਕਰ ਮਿਸਰ (1759 ਈ. ) ਦੀਆਂ _-_ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ _ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ _ ਇਲਾਵਾ _ਵਰਮਾਲੀ ਭਟ, ___ । 
ਤਮ ਕਲੌਲਿਨੀ) ਦੀਆਂ ` 


ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੇਵਲ 
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸਗੋਂ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ, 
ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਕੈਨੜ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਵੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਮਹਾ ਪ੍ਰਭੂ 
ਚੈਤਨਯਦੇਵ ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਪਰਮ ਉਪਾਸ਼ਕ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਪਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਗਾਉਂਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਲਗ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹੂ 


` ਸੋਸਕ੍ਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੁੱਢ ਜੈਦੇਵ ._ 
ਨੇ ਤੋਰਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਅਸ਼ਟਪਦੀ _ 


ਲਿਖਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ. ` ਮਾ 


ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ “ਗੀਤ ਸਾਹਿਤ” ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲੇ 


ਵਿਚ ਭਾਨੁਦਤ ਦਾ ਗੀਤ 'ਗੌਰੀਪਤੀ” ਤਾਂ ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਬੱੜੀ 


ਸਫ਼ਲ ਨਕਲ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਗੌਰੀ ਅਤੇ 
ਮਰਦ ਤੀ ਤਕ 
ਗਿਆ ਹੈ। _ 


ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅਨੁਵਾਦ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ . 




















ਰ੍ 101 


ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਤਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿਚ 
ਰਾਏਚੰਦ ਨਾ ਗਰ ਦਾ “ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦਾਦਰਸ਼” ਅਤੇ ਭਾਰਤੇਂਦੂ 
`_ਹਰੀਸ਼ਚੈਂਦ ਦਾ “ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦਾਨੰਦ' ਬਿ੍‌ਜ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਨ। ਖੜੀ 
ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਵਿਨਯ ਮੋਹਨ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। 
ਮਰਾਠੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਪਰਸੂਰਾਮ ਪਾਟਣਕਾਰ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਬਹੁਤ 
ਚੋਗਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੌ.: 3 : 439 


ਗੀਯੋਮ, ਚਾਰਲਸ ਐਡੋਅਰਡ : ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਨਿਕਲ 
ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ ਇਨਵਾਰ 
(ਇਕ ਨਿਕਲ-ਸਟੀਲ ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤ) ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਂਲੇ ਇਸ 
ਭੌਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੂੰ 1920 ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨੋਬਲ 
ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 15 


ਫਰਵਰੀ, 1861 ਨੂੰ ਫਲੁਰੀਅਰ ਵਿਖੇ ਸਵਿਟਰਜ਼ਲੈਂਡ ਵਿਚ _- 


_ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1883 ਵਿਚ ਇਸੇ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਪ ਤੋਲ 
` ਬਿਊਰੋ ਸੇਅਵਰ (56੧੩੦) ਵਿਖੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ 1915 ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੈਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ 
ਪਾਰਾ ਥਰਮਾਮੀਟਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ 
ਕਿ ਇਕ ਲਿਟਰ ਆਇਤਨ 1 ,200.028 ਸੈਂ. ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
1,000.028 ਸੈਂ.! ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕਸਰ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1890 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ 
ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਵੱਲ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਇਨਵਾਰ ਅਤੇ ਐਲਿਨਵਾਰ 
ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾੜਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇਨਵਾਰ ਗਰਮ ਹੋਣ ਤੇ ਬਹੁਤ 
ਘਟ ਫ਼ੈਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਐਲਿਨਵਾਰ ਘਟ ਲਚਕੀਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ 
ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਸਸਤੀਆਂ ਵੀ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਪ੍ਯੋਗ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੈਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 13 ਜੂਨ, 1938 ਨੂੰ ਸੇਅਵਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 
`ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿਮਾ.4:787 


ਗੀਰ (੦੪) : ਗੁਜਰਾਤ ` ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਵਿਚ 
_ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਵਿਖੇ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਲੋਬਾਈ 64 ਕਿ. 





ਗੀਰਲਾਨਦਾਈਓ, ਦੋਮੇਨਿਕੋ 


ਮੀ. ਹੈ। ਇਹ ਦਿਊ ਟਾਪੂ ਦੇ 32 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ' 


ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੈਨ 1813 ਵਿਚ ਬਾਵਾ ਵਾਲਾ ਨਾਮੀ ਇਕ 
ਜਲਾਵਤਨੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇਂ ਕੈਪਟਨ ਗ੍ਰਾਂਟ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਢਾਈ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਕੀਤਾ। 


ਵਕਦੀਆਂ ਜਿਹੀ -ਦੀਗਲਾ ਨੇਰਲੇ ਗੀਆਂ ਹੋਆ ਹਨ 


`` ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੋਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 12 : 245 


_ ਗੀਰਲਾਨਦਾਈਓ, ਦੋਮੇਨਿਕੋ : ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਤੀ ਕਾਲ 


ਪਲ ਮਨ 1449 ਵਿਚ ਜ਼ਲੋਰੈਂਸ ਵਿਖੇ 


ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਦੋਮੇਨਿਕੋ ਦੀ ਤੋਮਾਸੋ ਬਿਗੋਰਦੀ ਸੀ। 
ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਕੈਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਬਾਲਦੋਵਿਨੈਡੀ 
ਅਤੇ ਵੇਰੋਚੋ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਕੈਧ-ਚਿੱਤਰ ਬੋਤਸੀ ਦੇ ਸੰਤ ਆਂਦਰੀਆ ਦੇ ਗਿਰਜੇ, ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਅਤੇ 
ਉਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। 





ਇਸ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ, ਭਰਾ ਅਤੇ 
ਸਹਿਯੋਗੀ ਕੌਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ 


ਇਟਲੀ ਵਿਖੇ ਵੱਡੀ ਸੈਖਿਆ ਵਿਚ ਕੈਧ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ` 


ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਵਿਚ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ 
ਮਾਈਕੇਲ ਐੱਜਿਲੋਂ ਵੀ ਸੀ। ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ . ਵਿਖੇ ਗੀਰਲਾਨਦਾਈਓ 
ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਉਘਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਕਈ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਮੀਰ, 
ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਦੇ ਗਾਹਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇਸ ਦੇ 
ਅਨੇਕਾਂ ਚਿੱਤਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਬਣਾਏ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰਾਂ 
ਅਤੇ ਖ਼ਾਕਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। 
ਗੀਰਲਾਨਦਾਈਓ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਫਲੋਰੈਂਸ ਦੇ 
ਓਗਨੀਸੈਂਟੀ ਚਰਚ ਵਿਚ ਵੈਸਪੁਟਚੀ ਵੇਦੀ ਤੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ 
(1472-73); ਸੈਤ ਫਿਨਾ ਦਾ ਜੀਵਨ (1475; ਸਾਨ ਜਿਮਿਨਯਾਨੋ 


`ਵਿਚ ਕੋਲੇਜਿਆਟਾ ਵਿਖੇ ਸੈਤ ਫਿਨਾ ਦੇ ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ); ਲਾਸਟ 


ਸਪਰ (1480; ਫਲੋਰੈਂਸ ਵਿਚ ਓਗਨੀਸੈਂਟੀ ਦੇ ਚਰਚ ਵਿਚ); ਸੈਤ 
ਜਿਰੋਮ (1480); ਰੋਮਨ ਹੀਰੋਜ਼ (1482); ਐਡੋਰੇਸ਼ਨ .ਆੱਫ ਦੀ 
ਮੇਜਾਈ_(1488) ਅਤੇ ਦੀ ਵਿਜ਼ੀਟੇਸ਼ਨ (1491; ਰਿ ਪੈਰਿਸ) 


ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


11 ਜਨਵਰੀ, (094 ਵਜ ਵਿ ਜੀਰਾ ਦਈਓ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿਚ ਬੜੇ ਉਤਰਾ-ਚੜ੍ਹਾ 
ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ 

















ਗੁਆਨਿਡੀਨ 


ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫਲੋਰੈਂਸ ਦੇ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ 


ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਧਨੀ ਬਾੱਟੀਸੈਲੀ ਜਾਂ ਫਿਲੀਪਿਨੋ ਲਿੱਪੀ 


ਨੂੰ ਪ੍ਧਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ। ਸੈਨ 1960 ਤੋਂ ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ 
ਦੀ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਨੇ ਪੜਚੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਸ 
ਰ੍ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 8 : 150; ਕੋਲ. ਐਨ. 8 : 474: ਹਿੰ. ਵਿ. 


`ਕੋ.4:118 


___ਗੁਆਨਿਡੀਨ : ਇਸ ਕਾਰਬਨੀ. ਯੋਗਿਕ ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ 
ਸੀ : ੮-04੩), ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਡੋਲਫ ਸਟਰੈੱਕਰ 
ਨੇ 1861 ਵਿਚ ਗੁਆਨੀਨ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਆਨੀਨ 
ਗੁਆਨੋ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ 


ਮੂਲ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਜਾਂ ਵਿਚ ੍ 


ਵੀ ਇਹ ਯੌਗਿਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਸ ਦੇ ਕਈ ਵਿਉਤਪੰਨ ਪੇਸ਼ੀ-ਟਿਸ਼ੂ 
ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ 
ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਯੂਰੀਆ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ 
ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਸਾਇਐ ਨੇਮਾਈਡ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 


`ਹੈ ਤਾਂ ਡਾਈਸਾਇਐਨਡੀਐਮਾਈਡ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ 


ਡਾਈਸਾਇ-ਐਨਡੀਐਮਾਈਡ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਮੋਨੀਅਮ ਲੂਣ ਨਾਲ 
ਫਿਊਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਗੁਆਨਿਡੀਨ 
ਬਣਦੀ ਹੈ। 


ਰ੍ 4੨ ੧0104 
ਨ : ' ੮: 
2/4.6੧੫-ਦ॥੬ਊ 
ਵਖ ਜਾ ਵਿ 
ਸ ਪੀ ਨ ਵੀ 
੭ ਪਿੰਮਿ 
€ - €( ` -->` ੬0੪=6 
ਆ - ਲਾ 
ਸੈਣੀ ਢਿਟ ਸੈ 
ਚਿੱਤਰ--ਗੁਆਨਿਡੀਨ_ - ਰ 


ਗਜ ਨੰਗੀ ਹੀਨ ਅਰ ਪਦ 
ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਸੋਖ 
ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ 
ਕਠਿਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਲੂਣਾਂ ਦੇ ਰਵੇ ਚੰਗੇ 
ਬਣਦੇ ਹਨ। ਗੁਆਨਿਡੀਨ ਕਈ ਕਾਰਬਨੀ'ਖਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਹੈ। 
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਘੋਲਾਂ ਦੀ _ਚਾਲਕਤਾ ਅਲਕਲੀ 
ਹਾਈਡ੍ਰਾਂਕਸਾਈਡਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਰਿਕ ਤੇ ਸਿਲੀਸਿਕ 


ਵਰਗੀ ਖੀਣ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਥਾਈ ਲੂਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ` 


`ਦੇ ਖਾਰੇਪਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਇਓਡਾਈਡ ਦੇ ਰਵੇ ਦੇ ਐਕੱਸ- 
ਕਿਰਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨੇ ਨਾਈਟੋਂਜਨ ਐਟਮ, 
ਆਇਨ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ 
ਐਟਮ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਤਲ ਵਿਚ ਸਮਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰਮ-ਬੱਧ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨਾਂ ਬੰਣਤਰਾਂ ਵਿਚ ਰੈਜ਼ੋਨੈਸ ਹੈ। ਰੈਜ਼ੋਨੈਸ 
ਊਰਜਾ ਕਾਰਨ ਆਇਨ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਹੁਤ 
ਖਾਰਾ, ਹੈ। . 


ਵਿਉਤਧੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਾਈ੍ੁਆਨਿਡੀਨ ਦੀ ਵਰਤੇ 


102.- 


ਵਿਸਫ਼ੋਟਕਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਮੀਨੋਗੁਆਨਿਡੀਨ ਅਤੇ 
ਪ੍ਤਿਸਥਾਪਿਤ ਐਮੀਨੋਗੁਆਨਿਡੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ 
ਰੰਗਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੈਟਰੋਸਾਈਕਲੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ 
ਇੰਟਰਮਿਡੀਏਟ ਤੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਰਜਿਨੀਨ ਸ੫ : €' 
ਕਜ,). ।ਜ. (€ਜ,-ਜ੧ਜ, “009 ਪ੍ਰੈਟੈਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟ- 
ਐਮੀਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਜਿਹਜ਼ਾ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ 
ਐਕਸਕ੍ਰੀਸ਼ਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਹੇਵੈਦ ਹੈ। ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਯੂਰੀਆਂ. ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। 
ਕੀਏਟਿਨ, ਸੇਖ : € (ਖੋਜ). 1੧੪੦. €ਸ,. ੮003 ਵਧੇਰੀ 
ਮਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬਣਧਾਗੀਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਟਰਨਲ (ਪੁਨਰ) ਐਮਾਈਡ ਕ੍ਰੀਏਟਿਨਿਨ 
ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਧੇ ਦੌਰਾਨ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। 
ਗੁਆਨਿਡੀਨ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਉਤਪੰਨ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਡੈਕਾਮੈਥਿਲੀਨ ਡਾਈਗੁਆਨਿਡੀਨ (ਸਿਨਥਾਲਿਨ) ਅਤੇ ` 
ਸੈਬਧਤ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਟ੍ਰਿਪਨੌਸੋਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ 
ਸਲਫ਼ਾ-ਗੁਆਨਿਡੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਾਈ 
ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦਸਤਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਥਾਮ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
_ਕਲੋਰਗੁਐਨਾਈਡ _ਹਾਈਡੋਰੋਕਲੋਰਾਈਡ _(ਸੈਸ਼ਲਿਸ਼ਟ _ਐਂਟੀਮ- 
ਲੇਰੀਅਲ) ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਸਥਾਪਿਤ ਬਾਈਗੁਐਨਾਈਡ ਹੈ-- 


2 &%, ੩ ਰ ` .6% 
ਰ੍ ੧੧੬_੧-੧੪ਮ --੮-10੫4--੮-੪੧--€14 
ਰ੍ ਵਾ 1. ੧੧ 
ਰ੍ ਵਿ ਪਿ . ਉਤ 
ਗੁਆਨਿਡੀਨ ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 980 


_ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਤੋਹਫਾ 9 ਵੀਂ ਤੋਂ 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲਿਆ 


ਹੋਵੇਗਾ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਅਰਬਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ _ 
ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ, ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ - 


ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਰਬ ਲੋਕ ਗੁਆਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਦਾਣੇ _ `;? 
ਚਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਇਆ' ਕਰਦਾ .. 
`ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬੀਜ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ _ 


ਗੁਆਰਾ ਇਕ ਸਬਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾ . 
ਵਿਚ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰ੍ । 

ਗੁਆਰਾ ('€98000088 (੦08੬68616987) ਇਕ 
ਝਾੜੀਨੁਮਾ, ਸਿੱਧਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਕ-ਸਾਲੀ ਪੌਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 
ਖੁਸ਼ਕ ਜਾਂ ਅਰਧ-ਖੁਸ਼ਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਚੈਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਗ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਰੇਤਲੀ ਮੈਰਾ-ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ _ 


ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ __ 


ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਪਣ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਪੁੰਦੇ 1 .5-2.5 
ਮੀ. ਤਕ ਪੁਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵੀ ਸਿਧੀਆਂ .- 
ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਿਤਰ (1) ਵਿਚ । ਇਸ ਦਾ ਤਣਾ ਕੋਣਾਕਾਰ ਅਤੇ ਝਰੀਆਂ 
ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉਪਰ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਗੁਲਾਬੀ ਰੈਗ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲਗਦੇ 
_ਹਨ। ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਤੋ' ਬਾਅਦ ਫੁੱਲ ਕੁਝ ਕਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੰਬੀਆਂ 























103 ਗੁਆਰਾ 


ਸਿਧੀਆਂ ਫਲੀਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫਲੀਆਂ 9 ਸੈਂਮੀ. 
ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 5-12 ਤਕ ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ 
ਸਲੇਟੀ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੈਗ ਦੇ ਬੀਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੁਸ਼ਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕ 
ਹੈਕਟੇਅਰ ਲਈ 10 ਤੋਂ '25 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ ਬੀਜ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 
ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਿਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਆਰਥਕ_ ਮਹੱਤਤਾ--ਇਸ ਫਸਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਆਰਥਕ 
ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾਂ ਦੂਜੀ ਸੈਸਾਰ 





ਜੈਗ ਦੌਰਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ -ਜੈਗ ਦੌਰਾਨ ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਦੇ 
ਰਸਤੇ ਕੈਂਰੋਬ ਦੀ ਆਮਦ ਬੈਦ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲ ਦੀ ਖੋਜ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਘਰੇਲੂ ਸੋਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ 
ਇਸ ਤੋਂ' ਕੈਰੋਬ ਰ੍ਹੀਦ ਦਾ ਬਦਲ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਸੈਨ 1949 
ਵਿਚ ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਇੰਸਦਾਨ. ਈ. ਐਂਡਰਸਨ ਨੇ ਇਸ ਦਾ 
ਬਦਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਆਰੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ 
ਇਹ ਰ੍ਰਦ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾਈ। ਇਹ ਪੌਦਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ 
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 1906 'ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


_ਫਿਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਆਰੇ ਦੇ 





ਗੁਆਰੇ ਦੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਿਤਰ 


ਹਰੇਕ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਵਪਾਰ ਸੋਮੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੈਰੋਬ ਰ੍ਰੀਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ 
ਸੀ, 15-20 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਚੈਗੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਗੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 
ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਪੈਦਾਵਾਰ ਤੋਂ ਕੋਈ 10 ਗੁਣਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੀ 
ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਘਾਟਾ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਆਰਾ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਪੂਰਾ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ.15 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ 
ਗੁਆਰਾ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ; ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁਆਰਾ 
ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗੁਆਰਾਂ ਬੀਜਣ 
ਵਾਲੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ। ਰ੍ 

ਗੁਆਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ--ਗੁਆਰੇ ਤੋਂ ਨਾਂ ਕੇਵਲ ਰ੍ਰਦ ਹੀ 
ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਸਗੀਂ ਇਸ ਦੀ ਕਈ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 




















ਗੁ ੀਐਂਤੋ 
ਫਲੀਆਂ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ-ਬੀਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਿ ਵਿਚ ਵਰਤ ਲਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 

ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ'ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ (16%) ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਫ਼ਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਵੀ ਪਸ਼ੂਆਂ. 


ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ 
ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ (31%) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵਰਤਣ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ 
ਸੁਆਹ ਬਣਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾਕੇ 
ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੇ ਪੁਲਟਸ ਵਾਂਗ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਬੀਜਾਂ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਧੇ ਹੋਏ 
ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹੱਡਾਂ ਤੇ ਗੁਆਰੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ 
ਪੁਲਟਸ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਚੰਗੇ ਦਸਤਾਵਾਰ .ਵੀ 
ਹਨ। _ 

. ਗੁਆਰੇ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਧਰਕ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਛਾਂ 
ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰੀ ਖਾਦ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਢਕਣ ਵਾਲੀ 
ਫ਼ਸਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਬੀਜ ਜਾਂ ਦਲੇ ਹੋਏ ਬੀਜ 


-__ ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਛਿਲੜ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਪੱਤਰ ਪਸ਼ੂਆਂ 


ਦੀ ਖੁਰਾਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਵਜੋਂ 
ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਟਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸੈਕਟ ਵੇਲੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ 
ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਲਣ ਜਾਂ ਗੋਹਾ ਘਟ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ। 


ਹ. ਪੁੰ.-- ਸਾ. ਰਿ. ਮਈ. 1979 : 337 


ਗੁਆਰੀਐਂਤੋਂ : ਇਹ 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਾਲਵੀ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਪਾਦੂਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ 
`_ ਨੇ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜੋਤੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ 
_ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1365 ਵਿਚ 


ਵੈਨਿਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਰਾਡਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਸਪੋਲੀਟੋ ਦੇ ਯੁੱਧ 


ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ 


ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ 


_ ਦੇ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਏ। 
ਇਸ ਦੇ ਕੈਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ਨੰ ਕੈਨਵਸ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰ ਕੇ 


ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਵਰਗ ਨਾਂ ਦਾ 


_ ਚਿੱਤਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 

ਸੈਨ 1368 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ, ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 983; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 446. 

ਗੁਸਾਈ : ਇਹ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਰਕੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ 
ਰ੍ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਮ ਸਾਧੂ-ਸੈਨਿਆਸੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ੍ਰੀ 

ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ 


ਜਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੈਖਿਆ ਮਿਲਦੀ _ 


ਹੈ। ਕਾਂਗੜੇ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਿਆਸੀ ਜਾਂ ਦਸਨਾਮੀਏ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਨਾਮੀਏ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਫਿਰਕਾ ਅੱਗੇ ਦਸ 


ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀ-ਪੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੈਡਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 


_ ਸ਼ਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਦਸ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।' 

__ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਆਰੈਭ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਬਸਤੀਆਂ ਬਣਾ 
ਲਈਆਂ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨਾਲ 


104. 


ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਕਰਵਾ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੌਲੀ . 
ਹੌਲੀ ਇਹ ਲੋਕ ਇੰਨੇ ਮਾਲਦਾਰ ਹੋ- ਗਏ ਕਿ ਉਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜੇ-ਰਾਣੇ ਵੀ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਥੱਲੇ ਆ ਗਏ। ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 
ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਪਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ' 
ਤਿਉ 


` ਦੀਆਂ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ. ਜਾਂਦਾ ਮੁੜਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 


ਰਿ 
ਬਦਸ਼ਗਨੀ ਵੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਨਾਦੌਣ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਵਿਖੇ 
ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੁਸਾਈਂ-ਕਬੀਲੇਂ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਨਿਧੜਕ ਕਿਸਮ ਦੇ 
ਸਨ। ਉਹ ਥੋਕ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੱਟਾ ਲਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ 
ਮਾਹਿਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੈਣ ਦੇਣ ਦੱਖਣ ਤਕ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਚਲਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਇੰਨੇ ਗਰੀਬ ਹੋ_` 
ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਜਵਾਲਾਮੁੱਖੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਮਕਾਨ ਵੀ 


`ਬੇਹ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਗੁਸਾਈ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਅੱਗੇ 


ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਗੀਰ ਸ਼ਬਦ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ 
ਗੁਸਾਈ ਅਣ ਵਿਆਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਜਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਲੌਕਾਂ _ 
ਵਿਚੋਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁਸਾਈਆਂ ਲਈ ਸਮਰਪਣ 


ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ _- 


ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਂ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਦੀ-ਸ਼ੁਦਾ ਗੁਸਾਈਆਂ ਨੂੰ 
ਘਰਬਾਰੀ (ਗਿਰਿਹਸਥੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਖੋਂ 
ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਜਨੇਊ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਦੇ। ਬੋਦੀ ਰੱਖਦੇ 


ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਭਗਵੇਂ ਰੈਗ ਦੀ ਪਗੜੀ ਬੈਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਪੈਦਾ _. 


੮<=੨ ੫ % 


, ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਉਦੋਂ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਜਦੋਂ ਤਕ 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। 


੯ ੯੨੦ <<, (੭੩ 


ਗੁਸਾਈਆਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਗੋਤ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ __ 


ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਿ 


ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਮਠਧਾਰੀ--ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਨਨ ` 


. ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾਰੀ ਦੇ ਕੇਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ _ ! 


ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ। ` 
ਆਸਣਧਾਰੀ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ। ਰਿ ਰ 
ਅਬਧੁਤ--ਇਹ ਥਾਂ ਥਾਂ ਮੰਗਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਰਿ 


ਸੱਤ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਗਾਤਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਜਾਂ 
ਵਰਖਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾਇ ਇਹ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ 
ਇੱ ਦਿ ਵਿ 
ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ.- ਗਲਾਂ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ. 2 : 303 


ਗੁੱਗਲ : ਇਹ ਇਕ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੇ (1.3-ਤੋਂ 2 ਮੀ. _! 
` ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ) ਰੁੱਖ ਦੀ ਗੂੰਦ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫੁੱਲ ਛੋਟੇ __. 
ਅਤੇ ਭੂਰੇ ਰੈਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਮੈਸੂਰ, ਕਾਠੀਆਵਾੜ,- 

_ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਮਾਰੂਥਲ, ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ, ਪੂਰਬੀ ਬੈਗਾਲ 


ਅਤੇ ਆਸਾਮ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ' ਰੁੱਖ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ- 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਕੋਮਿਫੋਰਾ ਮੁਕਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਨਾਂ 
ਬਾਲਸਾਮੋਡੈਂਡਰੋਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਬਰਸੇਰੇਸੀ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਧੂਪ ਦੇਵ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 











,105". 


` ਧੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ 
_ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਧਕ, ਕੀਟ-ਨਾਸ਼ਕ. ਅਤੇ. ਉਤੇਜਕ ਹੈ। 
ਇਹ ਖੰਘ ਦਾ ਦੌਰਾ. ਘਟ ਕਰਨ, ਬੈ ਜਾਂ ਬਾਦੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ 
ਖ਼ਾਰਸ਼ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੁਲਾਬ ਵਜੋਂ ਅਤੇ 
_ ਨਾੜਾਂ ਦੇ ਤਣਾਉ ਘਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੈਂ' ਕੀਤੀ 
`____ ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਗੂੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੋੜ੍ਹ, ਜੋੜਾਂ ਦੇ 
- ਦਰਦ, ਆਤਸ਼ਕ ਵਿਗਾੜਾਂ, ਹੈਜੀਰਾਂ ਰੋਗ, ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ 
_ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ 'ਜਾਂਦੀ-ਹੈ। ਇਸ ਗੂੰਦ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ 
ਲੋਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਸੂਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
__ ਦਵਾਈ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਇਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਓਲੀਉ-ਰੇਜ਼ਿਨ 


ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਐਮਟਿਕ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਾਮਲ 


ਹੁੰਦੇ ਹਨ। . 
_ਹ. ਪੁੰ--ਮ. ਕੋਂ. : 411; ਗ. ਇੰ. ਸੈ. ਪੁ. 75 , 


ਗੁੱਗਾ : ਇਹ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਗਿਆਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 


` ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ` 
ਤੀ ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਲੋਕ ਇਸ 


ਨੂੰ ਸ਼ੇਸਨਾਗ ਦਾ ਅਵਤਾਰ_ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ 
(ਮਾੜੀ) ਬਣਾ ਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਨੌਵੀਂ ਨੂੰ (ਜੋ 
ਇੰਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ. ਹੈ) ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
“ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਓਡੋਰੋ ਪਿੰਡ ਵਿਚ` ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 


'ਮੌਤ ਤੈਹਰ਼ ਨੰਗਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਕਬਰ ਪੂਜਦੇ 


ਹਨ। ਇਹ' ਕਥਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਵਾਛਲ_ ਨਾਮਕ ਰਾਜਪੂਤ 


` ਕੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨੋ ਸੈਤਾਨ ਲਈ ਗੁੱਗਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ_ਜਿਸ “ 


` ਤੋਂ ਗੁੱਗੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਿਰਿਯਾਲੁ 
ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਨਾਂ ਜਵਾਦਿਯਾ ਸੀ। ਰ 


ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਆਟੇ ਦੇ ਸੱਪ ਅਤੇ ਗੀਡਰੀਡੋਏ ਬਣਾ ਕੇ 
ਜਗਤ ਰੀ ਇਹਨ 
. ਲਈ ਬਿਨੈ ਕੀਂਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। . ਆ 


ਰ੍ “ਹ. ਪ- .ਮ. ਕੈ; 433 


ਗੁੱਜਰ : : ਗੁੱਜਰ ਅਹੀਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਜਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ 


`ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ -ਬਹੁਤ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚੋਂ 


ਅੱਠਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਕੌਨਿੰਘਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁੱਜਰ 


-ਜਾਤ ਦਾ. ਮੁੱਢ ਪੂਰਬੀ ਟਾਰਟਾਰਾਂ ਦਾ ਕੂਸ਼ਾਨ ਯੂਚੀ ਜਾਂ` ਟੋਕਾਰੀ 
ਕਬੀਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਈਸਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇਕ ਸਦੀ 


_ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ੌਰ ਨੂੰ ਜਿਤਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ 
ਦੇ ਪੁੱਤਰ “ਹੀਮਾ ਕਦਫਿਸਸ” ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਪਰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ 
-ਮੱਥਰਾ ਵਿੰਧੀਆ ਤਕ ਜਮਨਾ ਦੇ ਇਲਾਕੋ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਧੀਨ ਕਰ 
`ਲਿਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਵਾਰਸ ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ , ਵੀ 
_ ਆਪਣੇ ਟੋਕਾਰੀ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ 
_ਕੈਸਪੀਰਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗੋਏ। 


`ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੱਜਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ 


'ਇੰਡੋਸਿਬੀਅਨ ਲਹਿਰ ਕਾਰਨ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ 
ਰਥ ਵਿਕ ਇਦਾ 


ਨੂੰ ਬਲਾਸ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਧੱਕ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਜੰਮੂ ਦੇ ਗੁੱਜਰ ਰਾਜੇ ਆਲਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਵਰਤਮਾਨ ਗੁੱਜਰ ਦੇਸ਼ ਕਸ਼ਮੀਰ 
ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਰਲਦਾ ਮਿਲਦਾ 


ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ੍ 


ਅਲੀ ਖਾਂ ਗੁੱਜਰ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। 


_ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਜਾਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿਚ 
ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਰੈਗਾ ਨਦੀ ਤੱਕ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਪਰਬਤਾਂ ਤੋਂ` ਲੈਕੇ ` 
ਗੁਜਰਾਤ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੂਜੈ ਪਾਸੇ ਅਪਰ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੈਢਿਆਂ 
ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਗਾਧਰੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ , ਬੂੜੀਆ ਅਤੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ 
ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਗੁੱਜਰਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੈਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ। ਸਹਾਰਨਪੁਰ 
ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ` ਸੀ। 


. ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਗੁੱਜਰਗੜ੍ਹ` ਨਾਂ ਨਾਲ 


ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਚ ਇਹ ਦੂੰਰ 
ਦੂਰ ਤੱਕ ਥਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਆਬਾਦੀ ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 
ਪੱਛਮੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ 
ਵਿਚ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਨਹਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕੁੱਲ ਜਨ-ਨਖਿਆ ਦਾ 
ਰਿ 

“ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਰਿਵਾੜੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਗੁੱਜਰ ਜਾਤ 


ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਦਬਦਬਾਅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ 


_ ਵੱਲ`ਨੂੰ ਆਬਾਦੀ ਸੰਘਣੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ 
- ਵਿਚ ਵੀ ਗੁੱਜਰਾਂ` ਦੇ` ਨਾਂ ਤੇ ਕਈ _ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਵਾਂ 


ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਗੁਜਰਖਾਂ ਆਦਿ ਹਨੰ। 

ਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਂ ਕੋ ਵਸਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਭਾਵੇਂ ਠੀਕ ਠੀਕ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਂ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਮਨਾ ਦੇ 
ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੋ ਬਾਕੀ ` 


` ਸਾਰੇ ਦੇ` ਸਾਰੇ ਗੁੱਜਰ ਲਗਭਗ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ' 


ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ 


%੩=੩ ੩੩ ੩ 


_ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ .ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ 


ਗੁੱਜਰਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਾਰ ਨਗਰ ਤੋ' 


ਸਰਸੇ ਵਿਚ ਰਣੀਏ ਆਂ ਕੇ ਵੱਸੇ ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਕਸੂਰ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 


ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ_ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਲੰਧਰ _-ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗੁੱਜਰ 
ਆਪਣੀ.ਆਮਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਮੰਨਦੇ, ਹਨ। 


ਬਹਿਣੀ `ਹਿੰਦੂ ਰਹੁ-ਗੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 


_ਸਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪੇਠੀਕੋਟ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਦੀ ਥਾਂ 
_ ਲਾਲ ਰੈਗ ਨੂੰ ਪਹਿੰਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁੱਜਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਕੜੇ ਅਤੇ 
ਚੰਗੇ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ` 


ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਜੱਟਾਂ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਮਿਲਦੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਣਾ- 


ਪੀਣਾ ਵੀ ਜੱਟਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਕੰਮ ਨਾਲੋਂ 


ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵੇਚਣ ਆਦਿ ਦੇ ਰੋਮਾਂਚਿਕ' ਕੰਮ ਨੂੰ ਇਹ 


_ ਦਿਲਚਸਪ ਸੇਮਝਦੇ ਸਨ। ਡੈਗਰ-ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਕਬੀਲੇ 


ਆਪਣੀ ਪੂੰਜੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ 


` ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ.ਦੀ ਰੁੰਚੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੌਕ _ 
ਰਤ ਤਾ 
ਹਿਰ ਪਿਤ ਨ 


ਹਨ। 


ਮੇਜਰ ਵੇਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ਹਜਾਰਾ ਦੇ (ਅਜਕਲ ਪਾਕਿ 
ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗੁੱਜਰ ਸਾਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਮਿਹਨਤਕਸ਼ 
ਅਤੇ ਕਫ਼ਾਂਇਤਸਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕਲਵਾਂਡੇ , 


” ੧. ੩ 














ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੈਗੀ 
ਰਹਿਣ ਵਾਂਲੇ ਹਨ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ 
ਬੜੇ ਹੀ ਨਫ਼ੀਸ ਹਨ। ਟਾਮਸਨ ਅਨੁਸਾਰ, “ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਗੁੱਜਰਾਂ ਨੂੰ 
ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿ ਕਰਣ ਅਤਿ ਨਹੀ 
ਹੋਵੇਗੀ।” 

ਜੀ 
`_ ਆਚਰਣ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਾਲੇ ਗੁੱਜਰਾਂ ਦੀ 
ਚੋਰੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਦੇ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
_ਮੇਜਰ ਵੇਸ ਹਜਾਰਾ ਦੇ ਗੁੱਜਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤੀ, ਕਰ ਉਤ ਦੀ 
ਅਮਨ-ਪਸੈਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। 

ਗੀ 


ਕਾਫ਼ੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਬਦਨਾਮ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ' . 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ ਛੱਡ ਦਿਤੇ ਹਨ ਉਜ਼ .. 
ਰਿ 


ਹਨ। ` 
ਹ. ਪੁ- ਪੁੰ. ਕਾ. : 182 


- ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ : ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ 
_ ਤਾਕਤਵਰ ਮਿਸਲ ਭੰਗੀ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਨਾਮਵਰ ਸਰਦਾਰ ਸੀ। 
ਇਹ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਰੋੜਾਂਵਾਲੋ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਸੁੱਖਾ 
ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਇਸਦੇ ਤਿਨ ਲੜਕੇ ਸਨ। 
ਸਮਕਾਲੀ ਭੋਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸਰਦਾਰਾਂ 
ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ 
ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1761 ਵਿਚ ਖਵਾਜਾ ਅਬਦ 
_ ਖ਼ਾਨ (ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ) ਅੰਤੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ 
ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਏਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ_ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। 
-ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਅਬਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੁੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। 
ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ 
ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, ਝੈਡਾ ਸਿੰਘ, ਜੈ ਸਿੰਘ 
_ ਕਨ੍ਹਈਆ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ, ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ 
ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੈਂਦਦ ਲਈ ਤਾਕਤ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 


_`ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ' ਨੂੰ ` ਕੂਚ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ` ਨੇ 


`ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 6 ਕਿ. ਮੀ. ਹਟਵਾਂ' ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ। 
ਹੁਣ ਖਵਾਜ਼ਾ ਅਬਦਖ਼ਾਨ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰ ਚੁੱਕਾ 
_ਸੀ। ਰਾਂਤ ਪੈਣ ਤੇ ਖਵਾਜ਼ਾ ਅਬਦ ਸੈਚਾਨ ਛੱਡ ਕੇ_ ਭੱਜ ਗਿਆ। 
ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਫਤਹਿ ਹੋਈ। -.. 


ਵਗ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਰੋੜਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਾਲ੍ਹੀ ਪਿੰਡ 

ਸਨ। ਉਸ ਦਾਂ. ਆਪਣਾ, ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ. ਅਤੇ. ਉਸ ਨੇ 
ਦਰਗਾਹੀਆਂ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਸਾਧਾਂ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 
ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾਂ ਪੁਤਰੇਲਾ (ਗੋਦ ਲਿਆ) ,ਬਣਾਇਆ 


ਸੀ 


_ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਸਰਦਾਰ 
ਗੁੱਜਰ _ ਸਿੰਘ ਭੈਗੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ _ਲਹਿਣਾ_ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ 
ਝਗੜਾ ਛਿੜ ਪਿਆ। ਸੇਰਦਾਂਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੁਲ੍ਹਾ 


_` ਕਰਵਾ ਕੇ ਜਾਗੀਰ ਅਧੋ. ਅੱਧ .ਵੰਡ .ਦਿਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ 


ਮਿ ਅਨ ਸਰਲ ਰਟਗ ਆ 
_ ਵਸਿਆ। ਹੇ 

: .._. ਮਾਰਚ, (0 ਨੋ ਤਬਦੀਲ 
_ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਸਰਹਿੰਦ ਠਹਿਰਨ ਤੋਂ 
_ ਪਿੱਛੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਨੂੰ ਮੁੜਨਾ ਸੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 


106 


ਸ਼ਾਇਦ ਰੋਪੜ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ' ਉਸ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। 


ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤਕ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦਮ ਕਰੀ _` 
ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਹਰੀ 
ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, ਰਾਮ ਦਾਸ, ਗੁਲਾਂਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੱਘ ਭੰਗੀ ਨੇ 


_ਕਮਾਨ ਸੈਭਾਲੀ ਸੀ। 


` ਸਤਲੂਜ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਅਬਦਾਲੀ 
ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਘਾਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। 
ਵਿਧੀ ਨਾਲੀ ਪੋਰਨ ਸਚੀ ਨੀ ਜਰ 
ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਵੀ ਸ਼ਾਂਮਲ ਸੀ। ਇੱ 

ਰ ਸਰਚ 14 ਦਵੇ ਅੰਤਿ ਦਸ ਐਬੰਲੀ 

ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਵਾਪਸ, ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। . 

ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਵੱਖ ਵੱਖ _ 
ਇਲਾਕੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ 
ਵਾਣੀਕੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇਹ ਇਥੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰ੍ 

_ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ . 
` ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿਤਾ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ _ 
ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਏ। ਲਗਭਗ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਤਕ 
ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ' ਪਿੱਛੋਂ 
ਸਭ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਆਂਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਆਪੋ ਆਪਣਿਆਂ 


ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ 


'ਭੈਗੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੈ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਰੈਗੇਰੂਨੀ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ 
ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ 
ਦੇ ਗਵਰਨਰ (ਕਾਬਲੀ ਮੱਲ) ਅਧੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਕ ਰਾਜਧਾਨੀ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੋਲ ਸੀ। 
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੜਕਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ 
ਸਨੰ। ਕਾਬਲੀ ਮੱਲ ਅਠਵੇਂ' ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਮੁੜਦੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਤੋਰਨ 


- ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੋ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦੀ 
. ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਲੈਂਦਿਆਂ 


ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ 2000 ਸਿਪਾਹੀਆਂ 
ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਬਗ਼ੰਬਾਨਪੁਰੇ ਆ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਕੌਮ 


ਕਰਦੇ ਪੂਰਬੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂਬਾਤਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੁ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ 
_ਪਰ'ਇਹ ਪੂਰਬੀਏ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਉਪਰ ਨਾ ਆਏ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ 
` ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਨਕਰਾ_ਜਾਂਟ_ ਮਿਹਰ ਸੁਲਤਾਨ, ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ, 
_ਅਸ਼ਰਾਫ਼ ਚੂੰ, ਬਕਰ ਅਤੇ ਬਗਬਾਨਪੁੰਰੇ ਦੇ ਅਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾ 


ਆ ਰ੍ 


_ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰੇ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਚੀਫ਼ਸ ___ 
`ਦਾ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਕਿਲੋਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਮੋਰੀ ੮ 


ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਵੜਿਆ ਸੀਂ। ਲਹਿਣਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਵੈ 


ਉਸ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਆਪਣੀ ਗੋਂਦ ਅਨੁਸਾਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਂਹ ਦੇ ਬਣੇ 


ਲੱਕੜ ਦੇ ਖੇਮੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿਤੀ, ਪਿਛੋਂ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆ` , 


`ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਨਾਚ ਵੇਖ ਰਿਹਾਂ ਸੀ। ਭੈਗੀ __ 
ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕੈਦੀ- ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 
. ਮੁਜੈਗ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸ _ ਤਰ੍ਹਾਂ 15 ਮਈ, 1765 ਨੂੰ 


ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ __ 


_ਨਿਆਜ਼ਬੇਗ ਵਾਲਾ ਸਰਦਾਰ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਵੀ 200 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੰ 











107. ` ਗੁਜਰਵਾਲ 


ਨਾਲ ਆ ਮਿਲਿਆ। ਤਿੰਨਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉਤੇ ਆਪਣੀ 
ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਤਿੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
ਵੜਦਿਆਂ ਹੀ ਲੁਟ ਮਾਰ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ ! ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੇ.ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਬ੍ਰਾਹੀ ਕਰਨੀ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਤਵੰਤੇ ਚੌਧਰੀ ਰੂਪਾਂ, ਮੀਰ ਨਥੂ ਸ਼ਾਹ 
ਮੀਆਂ ਮਹੁੰਮਦ ਆਸ਼ਕ, ਹਾਫਿਜ਼ ਕਾਦਰ ਬਖਸ਼, ਦੀਵਾਨ ਸੂਰਤ 
ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਾਲਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਆਦਿ 


_ ਫ਼ਰਿਆਦ ਲੈ ਕੋ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਪ੍ਹੂਚੇ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਭੇਟ ਰ੍ 


ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ । 

“ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਜਨਮ-ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ 
ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀ' ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਕਰੋਗੇ ਪਰ ਜੇ-ਤੁਸੀ' 
_ਇਸ ਨੂੰ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ 

ਰ੍ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।” 


ਰਿ 


ਵਿਚ ਫਿਰ ਕੇ ਅਮਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ 
ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਢੈਡੋਰਾਂ ਫੇਰਿਆ। __ 


ਕਾਬਲੀ ਮੱਠ ਦਾ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਰਿਵਾਰ ਤੀਰ. 
ਹਜ਼ਾਰ ਨਜਰਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਰਿਹਾ ਕਰ-ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਬਲੀ ਮੱਲ 


ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ' ਕੇ ਜੈਮੂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ 


ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਿੰਨਾਂ ਸਰਦਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦ 


ਪੁਰਬੀ ਹਿੱਸਾ-ਕਾਬੋਲੀ ਮੱਲ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ “ਬਾਗ਼ 
_ ਤੱਕ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ। ਗ਼ੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਰ 
ਦੀਵਾਰੀ ਬਜ਼ੈਰ ਇੰਕ ਕਿਲਾਂ ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ “ਕਿਲਾ 


ਰਿ 


ਤਖ਼ਤ ਬਣਾਇਆ। 


ਲਾਹੌਰ ਕਬਜ਼ਾ ਹੌਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ 
ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਪਹੋਚਿਆ। ਸ੍ਰ. ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ, ਸਰ. ਲਹਿਣਾ 
ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 
ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾਉਣਨ ਯੋਗ ਨਾਂ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ 


` ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ (ਭੈਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ) ਜਿਹੜੀ ਅੱਜਕਲੂ ਲਾਹੌਰ 
_ ਵਿਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਾਲੇ ਚੌਕ ਵਿਚ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਸਜਾ-ਕੇ 


ਰੱਬੀ ਰੋਈ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਸਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 


ਰ੍‌ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ . 
_ ਕੈ ਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 


ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਗੀਂ ਕੀਤੇ। . 
ਸੋਨ 141 ਤੋਂ 1365 ਡਕੇ ਚੱਜ ਦੁੰਆਬ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਕਰਬ 


ਖ਼ਾਨ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੱਖੜ ਸਰਦਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ . 


ਅਹਿਮੰਦ ਸ਼ਾਹ. ਦੁਰਾਨੀ ਪ੍ਰਤਿ ਬਹੁਤ ਵਫ਼ਾਦਾਂਰੀ ਰੱਖਦਾ 'ਸੀ। 
' ਸਰਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੋਗੀ ਨੇ ਗੱਖੜ ਸਰਦਾਰ ਦੇ. ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ 
_ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ 
ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ -ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆ ਰਲਿਆ। 
`- ਮੁਕੱਰਬ ਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਾ ਅੜ 
ਸਕੀਆਂ । ਮੁਕੱਰਬ ਖ਼ਾਨ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗੁਜਰਾਤ 
' ਵਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਪਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਨੇਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ 


` ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ“ ਲਿਆ। ਸਿੱਖੋ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ` 
ਕਿਲਾਬੈਦੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 'ਦੀਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। 
ਸਰਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੀ ਗੁਜਰਾਤ ਸ਼ਹਿਰ _ 


ਵਿ ਰੀ ਵਚਿ ਬਿ 


ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੈਗੀ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ 
ਅੰਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿਚ 
ਬਰਾਬਰ _ ਬਰਾਬਰ ਵੈਡ ਲਿਆ। ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਵੜਾਇਚ ਤੇ 
ਤਅੱਲੁਕੇ ਗੁੱਜਰ`ਸਿੰਘ ਭੋਗੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆ ਗਏ। ਕੁੰਜਾਹ ਪੰਗਨੀ 
ਉਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਾਲਟ ਰੇਂਜ ਦੀਆਂ 
ਭੈਗੀਆਂ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। 

ਨਵੰਬਰ, 1766 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ 
ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਅਠਵਾਂ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ 
ਨਾਕਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ 
ਅਬਦਾਲੀ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਲ ਨੂੰ ਵਧਿਆ। 


ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। 27 ਦਸੈਬਰ, 
1766 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ- ਲਿਆ ਅਤੇ 


“ਦਾਦਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਥਾਪ ਕੇ ਆਪ ਵਾਪਸ ਚਲਾ “੫ 


ਗਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ, 
ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ 


ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। ਦਾਦਨ ਖ਼ਾਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ ਦੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੈਗੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਤੇ 


` ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ। 


ਨ ਸੈਨ 1769 ਵਿਚ ਚੱਜ-ਦੁਆਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ 
ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਸੈਨ 1772. ਵਿਚ ਰੰਗੀਆਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ 


_ ਕਬਜ਼ਾ .ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੋ ਇਸ ਉਤੇ 


ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੈ 
ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਬਲੋਚੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਕੇਰਾ 


` ਉੱਤੇ ਖੁਰਾਜ ਲਾਇਆ। ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕਾਲਾਬ੍ਾਂਗ . 


ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਧੁਰ 


ਉੱਤਰ ਵਲ ਦੇ ਗੱਖੜ, ਜੈਜੂਏ, ਆਵਾਨ, ਖੱਟੜ ਅਤੇ ਹੋਰ 


ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ 


_ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਨੂੰ ਜੇ 


ਅਪਣਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੰਡੀਘੇਬ, ਫਤਹਿ ਜੈਗ 


-ਅਤੇ ਅਟਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲਿਆ।_` ਇ ਸਿ 

`_ ਇਸੇ' ਵੇਲੇ ਹੀ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾਂ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, ਮਿਸਲ ਦਾ 
- ਸਰਦਾਰ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਉਸਦਾ. ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਿਆ। 8 . 
ਫਰਵਰੀ, 1780 ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ, ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿ _ 
. ਹੋਰਨਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਸੂਜਾਬਾਂਦ' ਦੇ ਲੋੜੇ ਤੈਮੂਰ ਨਾਲ 


ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। _-__ 
- ਸੈਨ 1781 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ 


੨੪ .੩<-੨ ੩; 


ਦੀ ਸਮਾਧ ਸੁਮਨ ਬੁਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ-ਜਿ. ਮਿੰ. ਸ. ਸ. ਸੀਤਲ; ਹਿ. ਸਿ:-ਹ. ਰ. ਗੁਪਤਾ; , 


ਹਿੰ..ਸਿ-ੂਸ਼ਵੈਕ ਸਿੰਘ. 
ਗੁਜਰਵਾਲ : ਤਨ 


ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਹ ੍ਿੜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਡ ਹਜ ਰ੍ 














#ਭ ” 


_ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 6 ਕਿ.'ਮੀ. (4 ਮੀਲ) ਪੱਛਮ 


ਗੁਜਰਾਤ 


ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 11 ਕਿ. ਮੀ. ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। 


ਇਥੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਿਰਾਜੇ 


ਸਨ। ਪਿੰਡ 3 ਕਿ. ਮੀ. ਬਾਹਰਵਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਜਿਸ 


` ਨੂੰ ਗੁਰੂਸਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 
`ਨਾਂ 30 ਵਿਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਚੇਤਰ ਦੀ ਚੌਦਾਂ ਨੂੰ ਇਥੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ 
-ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕੁਲ ਰਕੁਬਾ 1,298 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ । 


ਆਬਾਦੀ -4, 085 (1981)' 
302 45' ਉ. ਵਿਥ. ; 752 45' ਪੂ. ਲੈਬ. 
੩ ਹਰ. ਪੁੰ-- ਮੰ. ਯੌ. 412 
ਗੁਜਰਾਤ : ਰਾਜ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਰਾਜ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਪੂਰਬ 
ਵਿਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 


ਰਕਬਾ 1,87,091 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਵਸੋਂ 41,309,582 


(3991) ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗਾਂਧੀਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੈ।. 


੍ .. ਧਰਾਤਲ--ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ:ਬਹੁੱਤ ਹਿੱਸਾ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ 
ਦਿਰ ਰਿ ਰੀ 


`ਨੂੰ ਰਣ ਕੱਛ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ 


ਵਾਲੇ ਬਨਾਸ ਅਤੇ ਸਾਬਰਮਤੀ ਦਰਿਆ ਇਸੇ ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ 
ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਦਾ ਉੱਤਰੀ- 


ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਨਾਲ ਲਗ਼ਦਾ' ਹੈ ਅਤੇ ਖਾੜੀ 


ਕੰਢੇ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ-ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵੀ ਖੁਸ਼ਕ 


_ ਜਿਹਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। 
_ਗੁਜ਼ਰਾਤ ਦਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਪੱਧਰਾ ਜਿਹਾ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ . 


ਹੈ ਜਿ ਵਿੱਚ ਕਿ ਵਿ ਦਰ ਟੀ ਪਹ ਸੀਸ ਜਨ 


ਰਾਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 36.7 


108 


ਨਰਬਦਾ, ਮਾਹੀ, ਤਾਪਤੀ ਅਤੇ। ਸਾਬਰਮਤੀ ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਦਰਿਆ' ਹਨ। 


ਜਲਵਾਯੂ--ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਾਰੂਥਲ ਤੇ ਨਾ 
ਭਿਨਤਾ ਪੱਤੀ ਜਾਦੀ ਹੈ ਉੱਤਰੀ ਰਿਸ ਵਿਚ ਤਨ ਗੀ ਦੋ 
ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ 
ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਾਂਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ 
ਸੇ. ਤੋਂ 43.35 ਸੈ. 


ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਦੀ ਦਾ ਔਸਤ 'ਖ 2੭ਸੈਂ. ਤੋਂ 


.-18.32 ਸੈਂ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਵੀ ਸਮੇਦਰ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਔਸਤ ਰ੍ 


ਵਰਖਾ 33 ਤੋਂ 152 ਸੈਂ ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਖੇਤੀਬਾੜੀ--ਇਥੇ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਦਲਦਲੀ ਖ੍ਰਤਰਾਂ _ ਰ 
ਵਿਚ ਜਲੌੜ੍ਹ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ_ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ __'. 
_ਮਰੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਥੇ.ਦੀ 2/3 ਕਲਿ ਰੀ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਮਾਕੂ, ਤੇਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜ, ਕਣਕ, 'ੱਕੀ ਆਦਿ ਇਥੋਂ 


ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਹਨ। 
ਖਣਿਜ-ਖਣਿਜਾਂ.ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ-ਥਹੁਤ ਅਮੀਰ'ਹੈ। ਕੈਬੇ 


ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ 12' ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। 
` ਬੜੌਦਾ ਅਤੇ ਪੁੰਚਮਹਲ 'ਵਿਚ ਮੈਗਨੀਜ਼ ਮਿੰਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 
`ਲਿਗਨਾਈਟ ਅਤੇ ਬਾਕਸਾਈਟ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਾ 


`ਉਢਯੋਗ--ਇਥੇ ਕਪਾਹ ਦੀ'ਉਪਜ ਬਹੁਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੂਤੀ 
“ਕਪੜੇ ਦੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ। ਰਾਜ ਦੀਆਂ 116 ਸੂਤੀ ਕੰਪੜੇ 
ਦਿ ਸਿਦਕ ਵਿ 

















109 


੍ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਔਰਤ 
ਦਬ ਉਤਰਨ ਰ੍ 


_ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ--ਰਾਜ' ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ 
'ਵੀ.ਬੜੇ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਇਹ ਰੇਲਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੇ 


`` ਹਵਾਈ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ 'ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ 


_ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਜ ਵਿਚ 46 ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ੭ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 
_ ਹਨ। ਸ਼ਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੋਦਰਗਾਹ ਕਾਂਡਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਹਵਾਈ 
_ਸੇਵਾ_ਰਾਹੀ' -ਬੈਬਈ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਂਦ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੇ 


ਸਿ 


` ਗੁੱਜਰ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਮੱਧ ਵਰਤੀ ਏਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਆ ਕੈ ਇਥੇ _ 
ਵੱਸੇ ਅਤੇ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲਣਾ ਸੀ। ਇਹ 


__ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ 
` ਸਾਬਰਮਤੀ ਅਤੇ ਮਾਹੀ ਨੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਤਾਂ ਧੱਥਰ ਯੁੱਗ 
_ਵਿਚ ਵੀ' ਵੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ 'ਖੇਤਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਸ਼ੋਕ 

(ਲਗਭਗ 250 ਈ. ਪੂ.) ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਰਿਹਾਂ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਅਤੇ 

ਪੰਜਵੀ' ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਂਜ ਦਾ ਅੰਗ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਈਸਾ 

`ਤੋਂ ਕੋਈ 760 ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਰਾਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਤੇ ਜੈਨ ਮਤ ਦੇ 

_ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦਾ 

ਇਕ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ। ਮੰਦਰ ਬੜਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ 

“. ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨੀ (1024) ਇਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣੋਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ। 


ਸੈਨ 1298 ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


ਗੁਜਰਾਤ 


` ਅਲਾਊਦੀਨ ਖਿਲੰਜੀ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ 


ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦਾ ਇਸ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ 
ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਇਸ ਖੋਤਰ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਮੌਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। 


_ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ.ਪਹਿਲੇ (1411-1441) ਨੇ ਇਸ 
- ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਖੋਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ` ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦਾ 


ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ _ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ 
ਉਸਾਰਿਆ। ਸੈਨ 1572- 73. ਦੌਰਾਨ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ 
ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। 18ਵੀਂ-ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 








`ਗਜਜਾਤ ਦੀ ਸਜ-ਵਿਆਰੀ ਮੁਟਿਆਰ 


ਮਰਿਆਂ ਨੇ-ਇਸ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਮਰਾਠਿਆਂ' ਤੋਂ` ਇਸ :ਨੂੰ 


. (1818) ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤਕ __ 

















ਦਰ ਨੀ ਰਤ ਉਹੀ ਰਿਹ ਦੀ ਗਤ ਗ 


ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਹੱਦਬੈਦੀ ਸਮੇਂ ਰਣ-ਕੱਛ `ਅਤੇ ਸੋਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ 


ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰੇ ਗੁਜਰਾਤ ਨੂੰ ਬੈਬਈ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ' 


-ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 1956 ਵਿਚ ਰਣ-ਕੱਛ ਅਤੇ 


`___ਸੋਰਾਸ਼ਟਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਬਈ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 


1960 ਵਿਚ ਬੈਬਈ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੋ 
ਵੱਖਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੈਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ,ਉਂਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹ੍ਰਿਰ ਹੇਨ ` ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 


ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਦਵਜ਼ਕਾ, ਜਾਮਨਗਰ, ਰਾਜਕੋਟ, ਪੋਰਬੈਦਰ ਅਤੇ . 
ਸੂਰਤ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗਾਂਧੀਨੰਗਰ .ਹੈ ਜੋ 


ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। 


ਹ: ਪੁ. - ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12: 349; ਇੰਡ. ਰਿ ਜਗ; .ਵੈਂ. ਡਿੰ. ? 3' 


ਐਨ. ਰਿ ੈ. 8 478 
ਗੁਜਰਾਤ 
ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਭਾਰਤ) ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਜਿਹਲਮ, ਦੱਖਣ- 


ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹਪੁਰ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ .ਵਿਚ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ 


ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 5,864 ਵ. 


ਕਿ ਮੀ. ਅਤੇ ਅਬਾਦੀ 2,247,000 (1981) ਹੈ। ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ 


ਮੁਕਾਮ ਗੁਜਰਾਤ ਨਾਂ ਦਾ.ਹੀ ਸਹਰ ਹੈ। 


- ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਧਰੀ ਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰ 
ਮੈਦਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
ਕੋਢੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਕਈ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 470 ਮੀਟਰ ਤਕ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਪੁਰਬ 
ਵਿਚ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਪਠਾਰੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਇਸੇਂ ਪਠਾਰ ਦੇ 
ਨਾਲ ਨਾਲ 12 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜੀ ਚਨਾਬ ਦੀ ਦਰਿਆਈ ਵਾਦੀ ਹੈ। 


ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਪਖੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ.ਦੀ ਬਣਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ 


___ ਗੈਗਾ-ਜਮਨਾ ਦੋਆਬ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਕਿਧਰੇ ਕਿਧਰੇ 
- ਰੋਡਾਪੱਬਰ, ਰੇਤ, ਚੀਕਣੀ ਸਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਜਲਾ "੯੬: £-੨ 

ਇਤ -ਪ੍ਰਾੜਾਂ ਦੇ ਇੱਕ' ਦਮੰ ਹੇਠਾਂ ਵਾਕਿਆਂ ਰੋਣ ਕਰਕੇਂ ਇਥੋਂ ਦੀ 

ਜਲਵਾਯੂ ਸਿਹਤ ਆਫ਼ਜਾ-ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ 

ਗਰਮ ਨਹੀਂ ਰੁੰਦੀਆਂ1 ਇਥੋਂ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਰਾ 70 ਸੈ. 
ਮੀ. ਹੁੰਦੀ. ਹੈ। 


ਰ੍ ਨਹਿੰਭ ਦ ਪਾਣੀ ਨਾਲ 3,290 9000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਭੂਮੀ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੇਂਜੂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਕਣਕ, ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਕਈ 
ਹੋਰ ਅਨਾਜੀ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਜਰਾਤ ਇਥੋਂ 


ਦਾ ਸਨੱਅਤੀ ਸਹਿਰ ਹੈ। ਇਥੋ ਚੀਨੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ 


_ਗਲੀਚੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੇ 
ਲੀ ਆ 


0 ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦਾ' ਹੈ। ਇਥੇ ਮੋਗ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਕੁਝ ਖੇਹ _ 
__ 'ਮਿੱਲੇਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ, ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ 
“ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੱਸੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 326 ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ 


੯੦ =੩ 


ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ 


ਪਿਛੋਂ 231 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੀਕ ਇਹ _ 


ਇਲਾਕਾ ਮੌਰੀਆ ਬੈਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਫਿਰ ਇਹ 


ਰੀ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿ. `ਦੇ 
ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ' 


110 


ਯੂਨਾਨੀ ਨਕ (ਨੀ ਰਾਜੇ ਦਮਿਤਰੀਅਸ _ 
ਹੇਠ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪਾਰਥੀਅਨਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ- 
ਬਾਖ਼ਤਰੀਅਨ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ' ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਕਈ 
ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਬਾਰੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। _ 
ਮੈਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 455 ਅਤੇ 540 ਦਰਮਿਆਨ ਇਥੇ ਗ੍ਰਰੇ ਹੁਨ _ 
ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੋਧੀ _ 
ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਗੁਜਰਾਤ 'ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 

36.8 ਕਿ. ਮੀਂ. ਦੇ ਫਾਂਸਲੇ ਝੇ 'ਖਹਿਲੋਲਪੁਰੇ ਨਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਉਣ 
ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਰਸ਼ੋਂ ਮੁਰੀਲ ਰਾਜ ਹੇਠ ਅਕਬੜ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


_ਨੇ ਇਥੇ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ,ਇਲਾਕੇ 
_ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। 


`` ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਹੇਠ ਕਾਫ਼ੀ.ਮਹੱਤਵੰਪੂਰਨ ਰ੍ 
ਰਿਹਾ' ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 


ਕਾਇਮ ਸਨ ਉਦੋਂ 1765 ਵਿਚ ਭੌਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰ੍ਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ”`-- 
_ ਸਿੰਘ ਨੋ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ 


ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨੇ ਗੁੱਜਰਾਂ 
ਵਾਲੇ ਦੇ'ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦੇ 
ਲੜਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਤੋ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਅੰਤ ਇਸ ਦੀ 


_ਅਧੀਨਤਾ ਸਵੀਕਾਂਰ ਕਰ ਲਈ। ਸੈਨ 1846 ਵਿਚ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ 


ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਰਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਦੋ 
ਵਰ੍ਹੇ ਮਗਰੋਂ ਇਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸੇ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚੇਲਿਆਂਵਾਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ' 13 ਜਨਵਰੀ, 1849 ਦੇ 
ਦਿਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈ ਹੋਈ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਂਰਾ 


ਇਲਾਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਿਚੋਂ 
ਅੰਰਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ.ਨਵੀਂ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ' ਜਿਲ੍ਹਾ, 


ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆ ਗਿਆ। ਰੀ 
'ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 32: 363; ਜਗ. ਪਾਕਿ. 


_ ਗੁਜਰਾਤ : : ਸ਼ਹਿਰ-- ਗੁਜਰਾਤ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿ) ਰ੍ 
ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ-ਝਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲਾਹੌਰ ਤੋ” 


`_ਪਿੱਸ਼ੌਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹੁ ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ`। ਲਾਹੌਰ :ਤੋ' 


ਪਿਸ਼ੌਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ। ਹੈ 
ਇਥੇ 1867 ਵਿਚ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਕਾਇਮ ਹੋਈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ 


ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ 2 ਕਾਲਜ ਹਨ। ਇਹ. ਰਿ 
ਹਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਪੱਥਂ ਵੀ ਉੱਨਤ ਹੈ। ਲੋਅਰ ਜਿਹਲਮ ਰ ਰੱ ਟਨ ਕਦ 











131 ਰ੍ ਰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ 


ਤਦ ਦਲ ਪਿੱਤਲ' ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਚੀਨੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਾਂ ਵਿਚ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੀ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤਕ ਜਾਗ੍ਤੀ 
ਬਿਜਲੀ ਦੇਂ ਪੱਖੇ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਆਦਿ ਬੰਣਾਉਣ ਦਾ ਕੈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। - ਦੀ ਲਹਿਰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਵੀ. ਆ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 

ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਸੈਨ _ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਨਰਸੀ ਮਹਿਤਾ ਅਤੇ ਭਾਲਣ ਕਵੀ ਹਨ। ਨਰਸੀ ਦਾ 
1580 ਵਿਚ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਥੇ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲਾ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 15ਵੀ' ਸਦੀ ਦਾ ਪਿਛਲੇਰਾ 
ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਿਲੋ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਅਜੋਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਧ ਸੀ। ਨਰਸੀ ਮਹਿਤਾ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪਦ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ 
ਵਸਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਵਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਭਾਲਣ ਕਵੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਲਗਭਗ ਇਹ' ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ 
` ਲੋਕ-ਗਾਥਾ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਸੋਹਣੀ ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਹਿਣ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਦੇ ਤੱਥਾਂ 
_ਵਾਲੀ ਸੀ। ੍ ਤੇ ਅਨੇਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ` ਅਤੇ ਗਰਬਾਸਹਿਤ ਨੂੰ ਜਨਮ 
ਰ੍ ਰਤਿੰਗਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਕੰਗ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਤਸਲ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ ਚਿਤ੍ਣ ਵਿਚ ਭਾਲਣ ਉਸਤਾਦ 
ਆ _ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ. ਹੈ। ਪਦ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 


!, ਦੋਹਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੇ ਮਧ ਕਾਲੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਈ ਕਵੀ 
ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਦਿੱਤੇ। ਜੇਲੀ ਦੀ. ਗਾਰ 


ਉਸ ਸੋ ਰ੍ (16 ਵੀ. ਸਦੀ) ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨੁਰਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ 


ਰ੍ ਜਿਦ ਦੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਰਹਾਂ ਮਰਾਬਾਈ ਦੇ ਅਨੇਕ 
`_, ਆਬਾਦੀ--155, 058 (1981) ਹੀ ਕਮਾਲ ਦੇ ਪਦ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਰਸੀ ਦੇ 
!`_ਰ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਤ-12: 363; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 795; ਸਿ. _ਪੁਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ' ਗੁ ` ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 

ਸ੍ਰਾ. ਵੈ. ਪਾਕਿ, ਰ੍ ਰ੍ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ- ਹਨ। ਕਥਾ-ਕਾਵਿ 'ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ. ਨਾਗਰ, ਕੇਸ਼ਵਦਾਸ, 


ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਗਣਪਤਿ ਆਦਿ ਕਈ ਕਵੀਆਂ 
ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਰਿਤ : ਰੀ ਓ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸਿਖਰ ਪਰਾਨੰਦ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ 


- ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਆਰੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ - ਦਿੰਦਾ ਹੈ।. 

` ਵਿਕਾਸ ਸੌਰਸੈਨੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਿਤ ਦੇ ਪਰਵਤੀ ਰੂਪ ਨਾਗਰ ਅਪਕ੍‌ਰੰਸ਼ ਤੈਂ 

` ਗਇਆ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਗੁਜਰਾਤ, ਸੌਡਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ __ ਪ੍੍‌ਮਨੈਦ (17 ਵੀ. ਸਦੀ) ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਗਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ 
'ਕੱਛ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੈਬਈ ਦਾ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ _7ਤਂ ਤੋਂ' ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੜੌਦਾ ਦੇ ਨਾਗਰ 
ਦਾ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵੀ ਹੈ। ਸੌਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਕੱਛੀ ਇਸ _ ਬਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ, 


ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਹੇਮ ਚੰਦ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ` ਗੁਜਰਾਤੀ ਆਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾਂ ਚੰਗਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ। ਪ੍ਰਮਾਨੰਦ ਨੇ 


`_ ਜਿਸ ਅਪਤੁੰਸ਼ ਦਾ ਸੈਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਵਰੇਤੀ ਰੂਪ ਮੁਰਜਰ ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ, ਭਾਗਵਤ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇ ਪੁਰਾਣ ਦੀਆਂ 


:. ਕਿਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। । ਇਸ ਅਪਕੈਸ਼ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਜਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ 


'ਗੁਜਰਾਤ` ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਨਾਟਕ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ` 


'ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਰਥਾਤ ਮਾਰਵਾੜੀ ਦਾ ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ _ ਨੰ ਵੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੱਟ ਦੀਆਂ 
ਸਬੈਧ ਹੈ। ਗੁਰਜਰ ਜਾਂ ਸਾਵੇਤਾਂਬਰ ਅਪਤ੍ਰੈਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ _ਅਨੇਕ ਕਵਿਤ੍ਰਾਵਾਂ, ਮੁਕੁੰਦ ਦਾ ਭਗਤਮਾਲ, ਦੇਵੀ ਦਾਸ ਦਾ 


` ਗੁਜਰਾਤੀ ਦੀਆਂ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਮੰਨਿਆ`ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਨ, ਰੁਕਮਣੀ ਹਰਣ ਮੁਰਾਰੀ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ-ਵਿਵਾਹ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਰ੍ 


_ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ.ਲੋਕ' ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਰਾਸ, _ ਭਾਲਣ ਕਵੀ ਨੇ ਗਰਬਾ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ 
_ਫਾਗ ਅਤੇ ਚਰਚਰੀ ਕ੍ਰਾਵਿ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਗਰਬੀ-ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, -ਭਰਤਬਾਹੂਬਲਿਰਾਸ, ਰੇਵੈਤਦਾਸ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਹੀ ਚਲ ਪਈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਰਬੀ-ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਬਲੱਭ ਭਟ, 


<੩=੨ 42 %<<੩= 


ਲੇ - ਬੂਲੀਭਦਫਾਗ,_ ਨੇਮਿਨਾਥ ਚੌਪਈ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ, ਧੀਰੋਭਗਤ, ਨੀਰਾਂਤੰ ਭਗਤ ਅਤੇ-ਭੋਜਾ ਭਗਤ ਹਨ। 


13ਵੀਂ ਅਤੇ 14ਵੀ' ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਗਦ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ . ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਿਖਰ ਗਰਬੀ-ਸਮਰਾਟ ਦਯਾ _ਰਾਮ (1767- 
_ ਹਨ ਜੋ ਜੂਨੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਤੇ ਜੂਨੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਸ਼ੈਕਹਾਤੀ 1852) ਦੇ ਗੀਤਾਂ. ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਯਾ-ਰਾਮ ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਰਸ 
-ਕਾਲੀਨ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਰਵ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੱਧਕਾਲੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ 


ਮੀਰਾਬਾਈ_ (16ਵੀਂ ਸਦੀ) ਤਕ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ _ ਨੇ ਸਰਲ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤੀ 


ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਇਕ ਅਣਵੰਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਖੇੜ ਇਸੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ-48 ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ, 


ਰੀ ਹਿਰ ਵਲਿ 5. ਕੀ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ, ਮਰਾਠੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਹੀ 'ਪਾਚੀਨ` ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਇਸ ਨੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। . 
ਅਮੀਰ ਨਹੀਂ .ਹੈ। ਆਰੰਭਿਕ. ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀਧਰ ਕਵੀ ਦਾ ਕਿੰਨੀ 


ਰਣੇਮੱਲਛੋਦ (ਲ. 1390 ਈ.) ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਈਡਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨਾਰਾਇਣ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਥ ਜ਼ਿਹਾ_ਹੈ। ਕੱਛ ਅਤੇ` ਜਾ 


“ਰਣਮੱਲ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ - ਗੁਜਰਾਤ ਫਿਰ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ 
ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਕ੍ਰਿਤ ਪਦਮਨਾਭ ਕਵੀ ਦਾ ਕਾਨੂੜਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ (1456) ਹੈ ਨੂੰ। ਦਾਰਸ਼ਨਿੰਕ ਤੱਥ, ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਖੰਡ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਾਲੌਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਾਂਨ੍ਹੜਦੇ ਉੱਤੇ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ _ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧੂ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ 
ਦੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਬੀਰ ਰਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਾ ਪ੍ਮੁੱਖ ਕਵੀ ਬ੍ਹਮਾਨੰਦ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਗੌਰਥ ਅਤੇਂ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ 


ਵੱਜ ਬੀਜੀ ਫੁਟਕਲ ਪਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਚੋਰਾਂ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਮੁਕਤਾਨੰਦ, 





|. 
1 
1 
1” 
| 
[%% 
ਹ 
[2੬ 








ਕਸਨਦ' ਅਤੇ ਦਵਨੰਦ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹ। 


- ਗੁਜਰਾਤੀ ਗਦ ਦੇ ਵਿਕਾਂਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ- 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦਾ ਹੱਥ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਨ੍ਹੀਵੀ' 


'ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਗੁਜਰਾਤੀ ਗਦ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ` 
__ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਡੁਮੰਡ ਨੇ 1808 ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤੀ ਦਾ ਸਭ` 


ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਕਰਣ ਲਿਖਿਆ। ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਚ ਨਵੀਂ' ਚੇਤਨਾ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਆਂਈ ਉਨ੍ਹਾਂ `ਵਿਚ ਪਾਦਰੀ _ਜੇਵਿਸ, 


ਨਰਮਦਾਸ਼ੈਕਰ, ਨਵਲਰਾਯ ਅਤੇ ਭੋਲਾ ਨਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੈਪਾਦਨ ਰ੍ 


ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਨਰਮਦ ਜਾਂ ਨਰਮਦਾਸ਼ੈਕਰ ਦਾ 


__ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ. ਇਲਾਵਾ ਇਹ 


ਗੁਜਰਾਂਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮ- 
ਚਰਿਤ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਨਰਮਦ ਅਤੇ ਦਲਪਤਰਾਮ ਮਗਰੋਂ ਹੋਏ ਅਨੇਕ ਕਵੀਆਂ ਦੇ 
ਆਦਰਸ਼ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਵਿਤਾ_ਨਾਰਾਯਣ, ਮਣੀਲਾਲ ਦ੍ਰਿਵੇਦੀ, 
_ ਬਾਲਸ਼ੌਕਰ ਕੌਥਾਰੀਆਂ, ਕਲਾਪੀ ਆਦਿ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਦਾ ਸਰਵ ਸ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਵੀ ਕਾਠੀਆਵੜ ਦਾ 
ਠਾਕੁਰ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੋਹੇਲ (1874-1913) ਸੀ, ਜੋ “ਕਲਾਪੀ” 
,ਉਪਨਾਮ ਅਧੀਨ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 


“ਕਲਾਪੀ ਨੋ ਕੇਕਾਰਵ” ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹ - 


ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦਾ ਜਨ੍ਮਦਾਤਾ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ 


ਸਾਰੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆ ਹਨ ਜੋ “ਗ਼ਜ਼ਲਿਸਤਾਨ” ਨਾਮੀ . 


ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸੈਕਿਲਤ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਕੈਥਾਰੀਆਂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀ 


ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ - ਹੀ 
__ਤ੍ਰਪਾਠੀ, ਪੰਨਾ ਲਾਲ'ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਧੂਮਕੇਤੂ ਨੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ . _ -!. 

ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਕਹਾਣੀ ਸਾਹਿਤ `ਦਾ ਆਰੰਭ 1918 “ਵਿਚ ___ 
_ ਵਾਸੂਦੇਵ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਗੋਵਾਲਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ - 
ਰਿ ੍ 


- ਕੀਤਾ ਹੈ। ` 

ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਦਾਂ ਵਿਕਾਸ ਬਲਵੰਤ ਰਾਏ, ਦਾਮੋਦਰ 
`_ ਖ਼ੁਸ਼ਾਲਦਾਸ ਬੋਰਾਦਕਰ, ਮਣੀਸ਼ਕਰ ਰਤਨਜੀ ਭੱਟ ਅਤੇ ਨਨਾ 
_ ਲਾਲ ਨੇ ਕੀਤਾਂ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ` ਨਾਨਾ ਲਾਲ ਜੋ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਵੀ 
ਦਲਪਤ ਰਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਨੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ। 


_ ਪ੍ਰਬੈਧ ਕਾਵਿ, ਖੰਡ ,ਕਾਵਿ ਅਣੇ_ਮੁਕਤਕ ਕਾਵਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ 


_ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ;. ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਦਾ 'ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ' ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ਹੈ। ਨਵੀਂ. ਗੁਜਰਾਤੀ 
.ਕਵਿਤਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ-ਅਤਂ ਸਾਹਿ= 

ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇ਼ਠ ਬ. ਕ. ਠਾਕੁਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ 


ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜ ਪਾਸੇ ਖਿੱਥਵਾਦੀ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਂਵ 
ਪਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਯੋਗਵਾਦੀ ਢੈਗ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਰਾਜੇਂਦ 
ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਦਿਨੇਸ਼ ਕੋਠਾਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇਂ ਭਾਂਸ਼ਾ, ਛੈਦ ਅਤੇ 
ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਹਨ।_. 6 


ਗੁਜਰਾਤੀ -ਨਾਟਕ ਦਾ “ਬਹੁਤਾ `ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆਂ। ਸਿ 


ਨਚਮਦਾ ਸ਼ੈਕਰ ਨੇ ਸ਼ਾਕੁਤਲਾਂ ਦਾਂ ਅੰਤੇ ਰਣਛੋੜ _ਭਾਂਈ ਨੇ ਕੁਝ 
ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ 'ਸੀ। 


'ਰਣਛੋੜ ਭਾਈ ਨੇ ਕਈ ਮੌਲਿਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਂਜਿਕ ਨਾਟਕ _ 
_ਹੈ। ਹਿਠਾੜ ਦੀਆਂ ਕੁਛਾਰੀ ਭੂਮੀਆਂ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਦੇਗ 


`ਵੀ ਲਿਖੇ। ਹੋਰ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦਲਪਤਰਾਮ, ਨਾਵਲ ਰਾਏ, 
`ਨਾਨਾਂ ਲਾਲ ਅਤੇ ਸਰ ਰਮਣਬਾਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਂਧੁਨਿਕ 


112 


_ਚੰਢ੍ਵਦਨ ਮਹਿਤਾ ਅਤੇ ਧਨਸੁਖ ਲਾਂਲ ਮਹਿਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। _ 


ਨਿਬੈਧ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਨਾਟਕ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। , 
ਪਹਿਲਾ ਨਿਬੈਧ ਲੇਖਕ ਨਰਮਦ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸਮਾਲੋਚਨਾ ਅਤੇ , 
ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਵਾਦੀ 
ਵਿਚਾਰਕ ਕਾਕਾ ਕਾਲੇਲਕਰ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਹਿਯੋਗੀ 
ਮਹਾਦੇਵ ਭਾਈ ਦੀ ਗਿਣਤੀ-ਨਿਬੈਧ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ.ਹੈ। ___ 

ਗੁਜਰਾਤੀ ਨਾਵਲ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦਸ਼ੈਕਰ ਦੇ 


ਨਾਵਲ “ਕਰਣਘੇਲੋ” (1868) ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ _ 


ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਜੋ ਪਰੈਪਰਾਂ ਮਹੋਪਤਰਾਮ, ਅਨੰਤ ਰਾਮ ਸ੍ਰੀ ਕਮਲਾਲ 


ਅਤੇ ਚੁੱਨੀ ਲਾਲ ਵਰਧਮਾਨ ਨੇ ਸਥਾਪਿੰਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਖਰ` 


_ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਰਾਮ 


ਸੂਰਯ ਰਾਮ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪੰਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ 
ਜਿਸ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 
ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰਮਣਲਾਲ ਦੇਸਾਈ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਸਥਾਨ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਨਾਵਲ ` 
ਦਿਵਯਚਕਸ਼ੂ ਅਤੇ -ਭਾਰੇਲਾ ਅਗਨੀ` ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ 
ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਸਹਤੀ ਕ੍ਰਿਤ 'ਗ੍ਰਾਮਲਕਸ਼ਮੀਕੋਣ ਨੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਾਵਲਾਂ 
ਦੇ ਸੈਚੇ ਵਿਚ ਢਾਲਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਝਵੇਰ ਚੰਦ ਮੇਘਾਣੀ `ਨੇ 
ਕੀਤਾ।` ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਵਲ _ਲੋਖਕਾਂ ਵਿਚ _ਗੋਵਰਧਨਰਾਮ 


੍ਕਾਬਿਤ ਹੋਈਆਂ। 


੬੬ 


ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ 
` ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਥਾ ਸਾਰ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ 
_ਸਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਰ 
__ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਕਾਂਤ ਰਹਿਤ ਛੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।_ _. 
__ ਠਾਕੁਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਮਾ ਸ਼ੈਕਰ ਜੋਸ਼ੀ,'ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ ਪਾਠਕ, ___ 
ਕਿਸ਼ਣ_ਲਾਲਾਂ:ਸ੍ਰੀਧਰਾਣੀ 'ਆਦਿ_ ਕਵੀਆਂ ਤੇ _'ਮਿਲਦਾ . ਹੈ। ਣਾ 
` ਵਿਚ ਲਾਰੌਰ ਖੰਡ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਲ 
ਸਿਆਲਕੋਟ, ਪੱਛਮ ਵਲ ਝੰਗ, ਉੱਤਰ ਵੱਲੋ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ' ਦੱਖਣ ___ 
ਵੱਲ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁਲ ਰੱਕਬਾ 5,੧88 ਵੇ. ਜਮ 

`ਕਿ. ਸੀ. (2,312 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਵਸੋਂ 23,659,000 (1981) 
`ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦਾਂ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਮੀ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀਗੱਠ ਨੂੰ ਦੇਗ ਨਾਲਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦਾ 


_ ਹ. ਪੁ=ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 2. 449. 


ਰਿ ਦਿਨ, 


ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇੱਕ ਪੱਧਰਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਨਾ ਕੋਈ ਪਹਾਂੜੀ 


`ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਖੱਡ ਵਰੈਰਾ ਹੈ । ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ' ਤੇ ਰਹ ਚੋ 


ਵੱਡੇ 'ਖੰਡਾਂ-ਹਿਠਾੜ ਅਤੇ ਉਠਾੜ ਖੇਤਰ ਵਿਚ `ਵੰਡਿਆਂ ਹੋਇਆ 
(ਨਉ ਦਰਿ ਲਗਦੀ ਗਜ ਰਨ ਜਉ 











113 ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ 


ਤੁਮੀਆਂ) ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਦੇਗ ਨਾਲੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦਾ 
ਹੈ। 

ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਤਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ 
ਉਪਜਾਉ ਉਪ-ਪਰਬਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਝੰਗ ਦੇ 
ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਾ ਤੋਂ 
ਦੂਰੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਠਾੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ 
ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 
ਵਲ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ 
ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਚਨਾਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਰਤ ਰੇਤਲੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਬਹੁਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਨਾਬ ਨਹਿਰ 
`_ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ, ਨੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਹਰਿਆਵਲ ਭਰੇ 
ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਨਹਿਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ 
ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿਸਾ ਬੈਜਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਥੇ ਖੁਸ਼ਕ ਪੱਛਮੀ 
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਰਗੀ ਬਨਸਪਤੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਣ. 
ਜੈਡ, ਫਰਵਾਂਹ ਅਤੇ ਮਲ੍ਹੋ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਝੁੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ਾਂ 
_ ਵਿਚ ਬੇਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। - _ 
ਰ੍ ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ 
_ ਹੈਂ ਪਰ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਅੜੇ ਸਰਦੀ ਦੀ 


ਰੁੱਤ' ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵੇਲੇ ਇਥੇ ` 
' ਸਖਤ ਗਰਮੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਔਸਤਨ ਸਾਂਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 45 ਸੈ. ਮੀ. ਤਕ ` 


_ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਸਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਨਹਿਰਾਂ ਨਾਲ 
ਸਿੰਜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਂ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ 

ਵਧੀਆ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੋਣ ਲਗ ਪਈ ਹੈ। ਕਣਕ, ਕਪਾਹ, ਛੋਲੇ, 

ਮੱਕੀ, ਬਾਜਰਾਂ ਅਤੇ ਦਾਂਲਾਂ,ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ 

` ਇਲਾਵਾ ਅੱਜਕਲੂ ਅੰਬ, ਰਿ ਬਿ 
ਭਰਮਾਰ ਹੈ। 


=- _ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਥਂ ਵੀ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ ਨੇ ਕਾਫੀ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹ। 
ਰਨ ਰਸ 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਧੁੱਖੇ, ਰੇਸ਼ਮੀ 


` ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕਪੜਾ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ ਕਣਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨਾਜੀ ਫਸਲਾਂ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ 
ਬੀਜ ਇਥੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜ 
ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 
ਉਰ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪੁਰਬੀ 
ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ ਵਲ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਇਕ ਬ੍ਰਾਂਚ 


ਲਾਈਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੈਘਦੀ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਮੁੱਖ 


ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

___ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਐਮਨਾਬਾਦ, ਕਾਮੋਕੇ ਕਿਲਾ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਵਿਰਕਾਂ, 
_ ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਹਵਾਲੀ, ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ, ਡਂਕਲ ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ, ਰੱਖੜ' 
ਰੀ ਬਲ ਚੀਸ ਰਮਨਗਰ ਸੋਢਰਾ, ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ, ਪਿੰਡੀ 


ਭੱਟੀਆਂ, ਹਾਫਿਜ਼ਾਬਾਦ ਅਤੇ ਜਲਾਲਪੁਰ ਭੱਟੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ 


ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਥਾਂ ਹਨ। 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਆਰੈਭਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨਹੀਂ 


ਹੈ। ਐਪਰ ਪੁਰਾ ਖੋਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਬਤ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾਂ ਹੈ ਕਿ ਸੈਨ 1919 ਤਕ ਦਾ ਇਸ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ 
ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਾਂਗਲਾ 
ਜਾਂ ਸਾਕਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਇਸੇ ਹੀ ਸਥਾਨ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ`ਮਹਾਨ ਜੇਤੂ ਸਿੰਕਦਰ ਨੂੰ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ 
ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਾਤਰੀ ਹਿਊਨਸਵਾਂਗ 630 ਵਿਚ ਭਾਰਤ 
ਆਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਡੋਗਰਾਂ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਸਰੂਰ ਵੀਂ ਕਿਹਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਸਰੂਰ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮੀਆਂਵਾਲੀ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸਿਧ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤਕ ਫੈਲੇ 
ਹੋਏ ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ੍ 

` ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਅਤੇ 
ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਥੇਹ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜੈਗਲੀ 


_ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ 
ਜਦੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੈਘਣੀ ਵਸੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ 


ਵਿਚ ਜ਼ੋਰਾਂ ਸ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਵਾਹੀ ਚਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 


ਹਿਊਨਸਵਾਂਗ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ 
ਤਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇ ਦੌਰਾਨ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 


ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਪਰੁ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ 


ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤੀ ਹੋਈ। 
ਅਕਬਰ ਤੋਂ` ਲੈ ਕੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਖੂਹ ਹੀ ਖੂਹ 


ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪਿੰਡ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੱਸੇ 


ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਥੇਹ ਬਾਰ ਦੇ ਜੈਗਲੀ ਅਤੇ ਉਜਾੜ ਵਾਲੇ 
ਵਾਲੇ ਐਮਨਾਬਾਦ, ਸੋਢਰਾ ਸਾਹੋਮਲੀ, ਚੱਠਾ, ਹਾਫਿਜ਼ਾਬਾਦ ਅਤੇ 


ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਨਾਂ ਦੇ ਛੇ ਪਰਗਨਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ 
ਗੁੱਜਰਾਵਾਂਲਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੇ 


ਕਸਬੇ ਸਨ। ਗੁੱਜਰਂਢਾਲਾ ਐਮਨਾਬ਼ਾਦ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਗਨੇ: ਵਿਚ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਦੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ 


ਅਜੇ ਵੀ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਖਤਮ ਹੋਣ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਦੀ ਵਸੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਕਤ 


- ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ 


ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਂਦਾ ਸੜਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ 
ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ 
ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਦਾ ਸਦਰ- 
ਮੁਕਾਮ (ਰਾਜਧਾਨੀ) ਬਣਿਆ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ 
ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਆਬਾਦ 
ਹੋਏ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੱਛਮੀ` ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤ ਭੱਟੀਆਂ ਅਤੇ 
ਚੱਠਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ । ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਥਿੰਡੇ-ਪੁੰਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 


ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆਂ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ 


ਤਕ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ 




















ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ 
ਨਲਵੇ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ।! ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ' ਖੁਸ਼ ਹੇ 
ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਕ 
ਵਾਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ 
“ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮੈਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ 

ਰਤ ਰੀ ਲਿਆ 
ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਇਹ ਇਲਾਕਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ 


ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ` 


ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆਂ ਪਰ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ 
ਹਲਾਸ਼ੇਰੀ ਮਿਲੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ 
ਬਸਤੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਰ ਦੇ ਉਜੜੇ ਹੋਏ 
ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਦੇਗ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਲਬਾਣਾ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ 
ਹੀ ਕੰਮ ਕੰਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਤਰ ਜਿਹੇ ਲਗਾਨ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 
ਦਿੱਤੀਆਂ। 


ਸੈਨ 1847 ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਗੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਚਲਾ ` 


`__ਗਿਆ ਅਤੇ 1849 ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ`ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ 
ਵਿਖ ਇਕ ਛਾਉਣੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਹੜੀ 1855 ਵਿਚ 
ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਹੀ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ ਦਾ 


ਸਾਰਾ ਹੀ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ) ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ . 


1852 ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਅਤੇ 
ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚਕਾਰ ` ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ _ਗਿਆ। _ਇਸ_ ਵੇਲੇ 
ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਾਰਾ ਹੀ ਪਠਾਰ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਚਨਾਬ ਤੋਂ 
ਰਾਵੀ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ 1853 ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦੱਖਣ- 
ਪੂਰਬੀ ਪਾਸਾ ਜਿਸ ਵਿਚ 303 ਪਿੰਡ ਪੈਂਦੇ ਸਨ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਬਦਲ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ 324 ਪਿੰਡ ਹੋਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ 


ਰਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵੇਲੇ 


ਸੈਨ 1947 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਚਲਾਂ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਿਨ 
ਬਦਿਨ ਬਹੁਤ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਰ. ਪੁ - ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 9੬੨ ਪੰਜਾਬ ਫਸਟ ਗਜ਼ਟੀਅਰ 
_ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ - 1935 


__ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ : ਰਿ ਨ ਆ 
ਵਿਚ ਇਸੋ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਲਾਹੌਰ ਤੇ 
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਂਲਾ ਵੱਡੀ ਰੇਲ ਲਾਈਨ ਉਪਰ, ਲਾਹੌਰ 
__ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 70 ਕਿ. ਮੀ. (42 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ 
ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਗੁੱਜਰਾਵਾਲਾਂ ਦੂਹਰੀ ਸੜਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗੁੱਜਰ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਕਬੀਲੇ ਨੇ 
._ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋ ਆਏ ਸਾਂਸੀ ਜੱਟਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ 
ਗੁਆਂਢ ਦੇ 11 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ) ਨੇ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੱਜਰਾਂ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ 


._ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬਾਨੀ ਇਕ ਖ਼ਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 


ਦਾ ਨਾਂ, ਖ਼ਾਨਪੁਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਕਮ ਬਦਲ ਜਾਣ ਨਾਲ.ਇਸ ਦਾ 


114 


ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਹੀ ਫਿਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਕਾਲ ਵੇਲੋਂ ਵੀ 
ਇਹ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਆਈਨੇ 
ਅਕਬਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆਂ 


ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ _ ਰ 


ਉੱਘੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ 


ਪਰ _`ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਰੈਭਕ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਜਾਣਕਾਰੀ. 


ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ । ਕੇਵਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਥਾਂ 
ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ 
ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਕਰਕੇ ਹੀ. ਸੀ। 
ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਇਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਉਸਾਰੀ ਤੇ 
-ਫੇਰ ਇਕ ਪੱਕਾ ਕਿਲਾ ਤਾਮੀਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ 
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਦੇ ਜਨਮ-ਅਸਥਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਮਾਣ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੈਨ 1799 ਵਿਚ.ਲਾਹੌਰ 
ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲਾਸਰਦਾਰ 
ਹਰੀ `ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਿਆਂ, 
ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੁਹਾਰ.ਹੀ ਬਦਲ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਜਾਂ ਤੋਂ 
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੂੰ ਵਿਹਲ .ਮਿਲਦੀ ਤਾਂ ਉਹ 
ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਹੀ ਆਣ ਕੇ ਠਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਹੌਣਕ 
_ਵਧਾਉਂਦਾ । ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ 
ਦੇ ਕੱਚੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਗ਼ ਸਮੇਤ _ 
ਹਵੇਲੀ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ 
ਮਹੱਲੇ ਵੀ ਪੱਕੇ ਕਰਵਾਏ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦੂਰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ _- 
ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕੇ ਇਥੇ ਵਸਾਇਆ। ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰ੍ 
ਚੈਗੀ ਆਬਾਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ 
ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਲੈਣ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ 
ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਜਾਗੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੋਂ 
ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 


ਬਹਿਰ ਦਮ ਦਲ ਕਦੀ ਹਨ ਰਜ 
ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹਿਰ`ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਕੰਧ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 
11 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਬਹੁਤ ਹੋਂ ਚੁੱਕਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀਆਂ। ` 
ਗੱਡੀਆਂ-ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜਾਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਉਪ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ' ਬਣ _ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ 
ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ | ਅਪਰ ਚਨਾਬ ਨਹਿਰ ਇਥੋਂ 6 ਕਿ. _ 
ਮੀ. (4 ਮੀਲ) ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ 
ਕਈ ਮੇਲੇਂ ਵੀਂ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿਵਲ ਸਟੇਸ਼ਨ _ 
ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਰੇਲ ਲਾਈਨ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵਖਜ਼ਾ 
ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਚਹਿਰੀਆਂ, ਗਿਰਜਾਘਰ, ਕਬਰਸਤਾਨ, 
ਜੇਲ੍ਹ, ਨਹਿਰੀ ਦਫ਼ਤਰ, ਮਿਡ ਲਉ 
ਆਦਿ ਹਨ। 


_ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਛਾਉਣੀ ਗਰ, ਰ੍ 
ਸਦਰ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਬਾਗ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ 




















115 


ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਧਾਂ ਅਤੇ 





ਸਮਾਧ ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ (ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਪਾਕਿ.) 
“ਹਾਂਸਿੰਘ ਬਾਗ' ਵਿਚਲੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਦੇ ਉੱਤਮ 


ਨਮੂਨੇ ਹਨੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬੁਰਜ ਹੈ। 


ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਕ 
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋ ਆਂਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਸੈਤ ਸਨ, ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਜਿਸ ਥੜ੍ਹੇਂ ਉਪਰ ਬੈਠ ਕੇ ਬਾਬਾ' ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ 


ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 


ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਇਕ ਤਜਾਰਤੀ ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 
ਇਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਪੇਟੀਆਂ ਤੇ ਤਾਂਬੇ, ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ 
ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਦੇ ਬਰਤਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਯੋਗਿਕ 
ਐਸਟੇਟ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੂਤੀ ਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ 





ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਪਾਕਿ) ਵਿਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ 


ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇੱਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਚੀਨੀ 

ਯੂਨੀਵਰੰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਇਥੇ ਤਿੰਨ ਕਾਲਜ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ” 658.753 (1981). 

325 9' ਉ. ਵਿਥ. ; 74511'ਪੂ ਰ੍ ੍ 
ਰੁ. ਪੁ _ਐਨ. ਬਰਮਾ. 4 : ਨੌ; ਇ੫ ਗ. ਇੰਡ. ੧2 : 3 


` ਗੁਜਰਾਲ, ਸਤੀਸ਼ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ; 
ਮੂਰਤੀਕਾਰ, ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਕਾਰ .ਅਤੇ _ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣਕਾਰ ਦਾ; 
ਜਨਮ 25 ਦਸੈਬਰ, 1925 ਨੂੰ ਜਿਹਲਮ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ) 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਬੋਲਾ ਹੋ 
ਗਿਆ। 1937 ਤੋਂ 1944 ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਆਰਟ ਸਕੂਲ 
ਵਿਚ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬੈਬਈ ਦੇ ਜੇ. ਜੇ. ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ 
ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿਚ ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 
1947 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੈਡ` ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਤੀਸ਼ 
ਗੁਜਰਾਲ ਦੇ ਮਨ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ 
ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਕੌਹੇ ਮਾਸੂਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੀਕ ਪੁਕਾਰ 


'ਲੋਨਲੀਨੈੱਸ” ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਸਿੱਧ.ਚਿੱਤਰ ਹਨ। 
1961 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਾਵਿਕ 
ਹੈ। ਰਿ ਦਿ “ਸਾਂਗ ਆਫ਼ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ', ਮੈਨ”, 'ਐਕਸ- 
ਸੀ ਗੁਜਰਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ _ 
ਅਤੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਤੋਂ ਕੰਧ- 
ਚਿੱਤਰ 'ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਅਤੇ 
ਕਬਾਇਲੀ-ਕਲਾ ਤੋਂ ਬੜਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ 


` ਬੜੌਦਾ ਹਾਊਸ, ਪਾਲਮ ਏਅਰਪੋਰਟ, ਓਡੀਅਨ ਸਿਨਮਾ, ਉਬਰਾਇ 


ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਸ਼ਾਸਤਰੀਂ ਭਵਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੇ ਹਿਸਾਰ 
ਦੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਮਸਕਟ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ 


_ਸ਼ੀਸ਼ਾ, ਕਾਂਸੀ, _ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


੬ `1977.ਦੇ ਚਿਤਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਲ ਨੇ ਆਇਲ, ਬੁਰਾਦਾ 
ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਇਹ ਬੁੱਤ-ਸਾਜ਼ੀ 
ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ 1980 ਦਾ ਬਣਾਇਆ 'ਬੈਰਟ ਬਲੈਕ 


__ ਵੁੱਡ' ਇਸ ਦੇ ਸੈਵੇਦਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। . 


ਗੁਜਰਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦੇਣ ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ-ਕਲਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬਣੀ 
ਬੈਲਜੀਅਮ ਐਂਬੈੱਸੀ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਨ 











ਗੁਜਰੀ ਮਾਤਾ 1167 


ੁੱਧੀ ਦੀ ਛਾਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਦੇਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਰੋਆ 
ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਨੇਪਾਲ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਐਂਬੈੱਸੀ ਅਤੇ ਸੀ. ਐੱਮ. 
ਸੀ. ਹੈਦਰਬਾਦ ਇਸੇ ਲੜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨੇ ਹਨ। 

ਜਨਵਰੀ, 1986 ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਲ ਨੇ ਫਿਰ ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਦੇ 
ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਮੁਹਾਰ ਮੋੜੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਇਹ ਮਾਲਕ 
. ਹੈ ਉਸੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਸਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮਾਣ-ਤਾਣ ਵੀ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ ਅਤੇ 'ਤਿਨ ਵਾਰੀ 
ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਵਾਰਡ ਮਿਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰ- 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸੰਗਰਹਿ- -ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਕਿਰਤਾਂ 
ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੈਸਾਰਭਰ ਦੈ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਕਿਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਵੇਂਕਲੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲਾਗ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ। ੍ 


ਹ. ਪੁ. - ਇੰਡੀਆ ਰੂ-ਜ਼ ਹੂ ; ਪੰਜਾਬ। ` 


_ ਗੁਜਰੀ, ਮਾਤਾ : ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਰ-ਗੁਰੂ 
ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ 


ਨਿਵਾਸੀ ਲਾਲਚੈਦ ਸੁਭਿਖੀਏ ਖੱਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦੀ 


ਕੁੱਥੇਂ ਹੋਇਆ। 15 ਅੱਸੂ, ਸੈਮਤ 1686 ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ 
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 
23-ਪੋਹ ਸੁਦੀ ਸੱਤੇ ਸੈਮਤ 1723 ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ 
ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 


` ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਸਰਹੰਦ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਸ 
ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨ। ਆਂਪਣੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੀ 


ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 13 ਪੋਹ ਸੈਮਤ 1761 ਨੂੰ ਆਪਣਾ 


ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿਤਾ। 


ਤੀ 
ਸਨ ਉਸ ਬੁਰਜ ਨੂੰ ਹੁਣ 'ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਦਾ ਬੁਰਜ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ-ਸਰੂਪ ਕੋਲ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 411; ਸੈ. ਕੋ. 179 

ਗੁਟਸਕੋ, ਕਾਰਲ ਫ਼ਰਡੀਨੈਂਡ . ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦਾ 


ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਮਾਰਚ, 
1811 ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਬਰਲਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 


ਤੋਂ ਧਰਮ-ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹੀ। ਇਸ ਨੇ 831 ਵਿਚ ਆਪਣਾ ' ਸਰਸੇ, ਰ੍ 


0& 106003111(-618(0" ਛਾਪ ਕੇ 

ਸਾਹਿਤਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 

1833 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 16308-3090, ` 
6686050€ ੮005 30105" ਨਾਂ ਦਾ 
1835 ਵਿਚ ' ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 
“੧੩1 ਹਟ 2ਜਦ0€8॥' ਦੇ ਛਪਣ 
ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਫਿਰ ਹੈਮਬਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ 
ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁਖਾਂਤ “ਰਿਚਰਡ, 
ਸੇਵੇਜ' (1839) ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਲ ਰਨ ਗੁਟਕੇ 


ਹੋਰ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ 9੩ 000 125 18000! (1847) ਅਤੇ 


ਤਿਨ ਸੁਖਾਂਤ ਅਤੇ 10 46086 (1846) ਨਾਂ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ 
ਵਿਚ ਦੁਖਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੈਨ 1847 ਵਿਚ ਇਹ ਡ੍੍‌ਜ਼ਡੈਨ ਵਿਖੇ 


` ਸੈਕਸਨੀ ਦੇ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ 





ਸ਼ਾਹੀ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਨਾਵਲ ਵੀ 
ਲਿਖੇ । ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਜ਼ਾਕਸੋਨ- ਹਾਊਜ਼ੈੱਨ ਵਿਖੇ 16 ਦਸੰਬਰ, 1878 
ਨੂੰ ਹੋਈ। 


3 _ਹ. ਪੁ.--ਐਵ. ਐਨ. 6 : 245; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 1053 


ਗੁਟਸਲਾਫ਼, _ਕਾਰਲ ਫ਼ੀਡਰਿਕ 'ਆਗਸਟ : 
ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਲੂਥਰ ਮੱਤ ਦੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 1803 ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਚੀਨ ਵਿਚ ਗਾਏ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 
1839-482 ਦੋ ਅਫ਼ੀਮ ਯੂਧੋਂ ਦੇ ਬਾਂਵਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ 
ਸਫ਼ਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਆਪਣੇਂ ਵੱਲ ਖਿਚਿਆ ਅਤੇ 1847 ਵਿਚ 300 


ਚੀਨੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਸਭਾ ਬਣਾ ਦਿਤੀ ਜੋ 18 ਵਿਚੋਂ 12 ਸੂਬਿਆਂ 


ਵਿਚ ਅਸਰਦਾਰ ਢੋਗ ਨਾਲ ਕੌਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਂਈਬਲ 
ਦਾ ਚੀਨੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਲਿਖੀਆਂ! ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 9 ਅਗਸਤ, 1851 ਨੂੰ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਵਿਚ 
ਹੋਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦੇ 
ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ..ਬਿਿ. 10 : 19053; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 81 


ਗੁੰਟਰ, ਯੋਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸਟਿਆਨ : ਜਰਮਨ ਦੇ ਇਸ 


ਉੱਘੇ ਸਰੋਦੀ ਕਵੀ ਦਾ ਜਨਮ. 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1695 ਨੂੰ ਲੋਅਰ 
ਸਾਈਲੇਸ਼ੀਆ (8188), ਸਟਰੀਗਾਊ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ 


ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਭੇਜਿਆ ` 
`_ਦਿੱਤੀ। 


_ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ 'ਪੀਸ ਆਫ਼ ਪਾਸਰੋਫੀਟਸ”- 1718) 


ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ. 


ਯੋਹਾਨ _ਬਰਕਹਾਰਡ ਨੇ 


ਆਗਸਟਸ (ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਗਸਟਸ ਦੂਜਾ) 
ਕੋਲ ਇਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ 


ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਗੇਟੇ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ` ਤੋਂ ਵੱਡਾ 
ਜਰਮਨ ਸਰੋਂਦੀ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ` 
ਸੈਨ 1723-1735 ਵਿਚ -ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ _ਬ੍ੈਸਲਾਊ 
(1316518ਜ) ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। 


15 ਮਾਰਚ, 025 ਨ ੋਨਾ 0੪੦ ਵਿਥ ਇਸ ਦੀ ਮਤ ਰੋ 


_ ਗ੍ਰੰਟਰ ਨੂੰ ਮੱਧ-ਕਾਲ 


ਗਈ। 


ਐਨ. 9: 133. 








ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਸੈ. 13 : ਨ ਬੋਲਿ 893; ਕੌਲ. - 














117 


ਗੁਟਾਰ : ਇਸ ਨੂੰ ਗਟਾਰ ਜਾਂ ਦੇਸੀ ਮੈਨਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਇਹ ਪੈਸੈਰੀਫ਼ਾਂਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦੀ ਸਟਰਨੱਡੀ ਕੁਲ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ _ਨਾਂ__ਐਕ੍ਹੀਡੋਥੀਰੀਜ਼ _ਟ੍ਰਿਸਟਿਸ 
` (8616006165 08865) ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਲਗਭਗ 23 ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਭੂਰੇ ਰੋਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਿਰ ਕਾਲ਼ਾ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ, 
ਚੁੰਝ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਨੰਗੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਚਟਾਖ਼ ਸ਼ੋਖ 
ਪੀਲੇ ਰੈਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਡਦੇ ਸਮੇਂ ਸੁਹਣਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


। 
ਨ ੫੮ 


ਗੁਟਾਰ 


_ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ .ਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਿਲਾਪੜੇ 





`- ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਆਹਾਰੀ ਆਦਤਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਸਹਿ- 


ਕਾਰਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ_ਬਤੀਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੰਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ 
ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਜੋੜੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਜਾਂ ਅਹਾਤੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝ _ਕੇ 
` ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ 
ਆਉਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦੇ ਹਨ। ਖਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਇਹ ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ 
_ਸੈਖਿਆ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ 
ਰੈਡੋਏ, ਪਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਉਂਕਾਂ, ਬੋਹੜ ਤੇ ਪਿਪਲ ਦੇ ਫ਼ਲ ਆਦਿ 
_ਹਨ। ਘਾਹ ਚਰਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ-ਗਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪੰਛੀ ਇਸ ਲਈ 


ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚੋਂ 


ਉਪਰ ਆਏ ਹੋਏ ਟਿੱਡੇ ਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਆਦਿ ਖਾ ਸਕਣ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
_ਵਰਮ ਅਤੇ ਲਾਰਵੇ ਖਾਣ ਲਈ ਇਹ ਹਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਾਲੀ ਦਾ 


ਵਿਚ ਬਣੇ ਸਾਂਝੇ ਅੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਇਹ ਪੰਛੀ. ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ 


ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਢਦੇ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਛਾਂ ਵਾਲੀ 
ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਰ ਪੰਛੀ ਕੀਕ-ਕੀਕ- 
_ਕੀਕ, ਕੋਕ-ਕੋਕ-ਕੋਕ, ਚਰ-ਚਰ ਆਦਿ.ਦੀ ਸੁਰ ਅਲਾਪਦੇ ਹਨ। 


ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿਚ 4 ਜਾਂ 5 ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ, ਚਮਕਦੇ ਨੀਲੇ ਰੈਗ . 


ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 


'ਹ. ਮੁਕਾ. ਬ:-੪੭ 


ਗੁੰਟੁਪਲੀ : ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਐਲੋਰਾ ਤੋਂ 39 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ 100 ਈ. ਪੂ. ਦੀਆਂ 
ਬਣੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੈਤਯ ਗੁਫ਼ਾ ਸਭ 
ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ 
ਇਕ -ਸਤੂਪ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ `ਬੁਧ ਮੱਤ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹਨ। 
ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੈਟੂਪਲੀ ਦੀ ਥਾਂ `ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਜੋਨਪੁਰਮ ਨਾਂ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

175 ਉ. ਵਿਥ.; 81” 98' ਪੂ. ਲੈਬ, 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪੰ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 388. 


ਗੁੰਟੂਰ : - ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਰਿਆ ਦੁਆਰਾ 
ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 111 377 ਵ.ਕਿ 
ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 4,106. 999 (1991) ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦਾ 
ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨੇਲੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 
ਅੰਗੋਲ ਦੇ ਤਅੱਲੁਕੇ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ 
ਦਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਨਹਿਰਾਂ 'ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਜੁਆਰ, ਬਾਜਰਾ, ਲਾਲ ਮਿਰਚਾਂ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫ਼ਲੀ ਵਾਲੇ 
ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ-ਤੇਲ, ਸੂਤੀ 
ਕੱਪੜੇ, ਤੌਬਾਕੂ ਅਤੇ ਸੀਮਿੰਟ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। 

` ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਅੰਮਰਾਵਤੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਜੁਨ-ਕੋਂਡਾ ਨਾਂ ਦੇ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬੋਧੀ 
ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਹਨ। ੍‌ 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 803; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12: 388 


ਗੁੰਟੁਰ : ਸ਼ਹਿਰ-ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਭਾਂਰਤ) ਦੇ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ 
ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦੱਖਣੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ 
ਵਿਜੈਵਾੜਾ-ਮਦਰਾਸ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ _ 
ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੈਡਕੁਆਟਰਜ਼, ਕੋਂਡਾਵਿਡ ਜਿਹੜਾ 
ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਗੁੰਟੂਰ ਹੀ ਵਧੇਰੇ 
ਪਸੈਦ ਕੀਤਾ` ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ 
ਚੋਗਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ 
ਵਧੇਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ “3500? ` 
ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਕ ਤਲਾਅ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ। 

ਸੈਨ 1765 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉੱਤਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗੈਟੂਰ ਜਿਹੜੀ ਕਿ. ਉਸ ਵੇਲੇ 
ਬਸਾਲਤ ਜੈਗ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ (ਬਸਾਲਤ ਜੋਗ) ਸਾਰੀ 
ਗਿਆ। ਸੈਨ 1778 ਵਿਚ ਮਦਰਾਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਥਾਂ ਬਸਾਲਤ 
ਜੈਗ ਤੋਂ ਕਿਰਾਏ ਉਤੇ ਲੈ ਲਈ। ਸੈਨ 1780 ਵਿਚ ਇਹ ਥਾਂ ਫਿਰ 
ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਸੈਨ 1788 ਵਿਚ ਇਹ ਫਿਰ ਅੰਗੇਰਜ਼ਾਂ ਦੇ 
ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਸੈਨ 1823 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਈ ਗਈ। ਕੱ 


ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ 


_ਗਈ। ਬਹਿਰ, ਵਿਚ' ਆਧੁਨਿਕ ਸਰੂਲਤਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ 











ਗੁੱਡ, ਜਾਰਜ ਬਰਾਊਨ ਰ 118 


ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੋਈ ਸੰਤੋਖਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਥੇ 
_ ਆਂਧਰਾ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਕਾਲਜ, ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ, ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ, 
_ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਤਪਦਿਕ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਕਾਸ 
_ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ, ਦੀਆ ਸਲਾਈ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਣਾਉਣ, 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੋਟਰ-ਗੱਡੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ 
ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। 

_ ਆਬਾਦੀਂ-471,051 (1991) 

_162 1੪" ਉ. ਵਿਥ:; 805 25' ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 389; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੌ. 3 : 445: ਐਨ. 
ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 893 ਰ੍ 


_ ਗੁੱਡ, ਜਾਰਜ _ਬਰਾਊਨ (1851-1896) : 
ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿਖੇ 


ਰ੍ ਇਕੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ 


ਇਸ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ`13 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1851 ਨੂੰ 
ਨਿਊ-ਆਲਬਾਨੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਅਜਾਇਬ-ਘਰਾਂ ਦੇ 
ਪਰਬੰਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਸਬੈਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਜਾਇਬ-ਘਰਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। 

ਵੈਸਲੀਯਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮਿਡਲ ਟਾਊਨ ਤੋਂ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ 
ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਸਾਲ ਲਈ ਸਵਿਸ-ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ 
ਉਘੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਵਾਦੀ ਲੂਈਸ _ਅਗਾਸੀਜ਼_ ਅਧੀਨ _ਹਾਵਰਡ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਿਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 


ਇਹ ਸੈਨ 1871 ਤੋਂ 1877 ਤੱਕ ਔਰੇਂਜ਼ ਜੁੱਡ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ _ ` 


ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਦਾ ਇਨਚਾਰਜ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1874 ਵਿਚ ਇਹ 
ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਖੇ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ?887 
ਵਿਚ ਇਥੇ- ਹੀ. ਸਮਿਥਸੋਨੀਅਨ ਇਨਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਦਾ ਸਹਾਇਕ 
ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ ਉਤੇ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। 


` ਇੱਸ ਨੇ 1876 ਵਿਚ ਜ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਦੀ ਸੈਂਟੀਨੀਅਲ 
ਐਕਸਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ 1893 ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿਖੇ, ਵਰਲਡਜ਼ ਕੋਲੈਬੀਅਨ 
ਰ੍ ਐਕਸਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ 1860: ਵਿਚ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ, 1883 ਵਿਚ ਲੈਡਨ 
ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰ ਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ 
ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਨੇ ਸਮਿਥਸੋਨੀਅਨ ਇਨਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ 
ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ_ ਫ਼ਿਸ਼ਿਜ਼-1888 (4%1009688 115025) ਬਾਰੇ 
ਅਨੌਕਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਸੈਨ 1895 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ 
ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ` ਕਮਾਂ ਨੂੰ ਓਸ਼ੀਐਨਿਕ ਮੈਨਿ _ਇਕਥੀਆੰਲੋਜੀ 


ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 156 ਹੋਰ ਨਵੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ 
ਗਈਆਂ ਸਨ। 


ਰ੍ 6 ਸਤੰਬਰ, ੪ ਨੰ ਵਸਲ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਸੋ ਹ 
-_ਗਈ। 


ਹ. ਪ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 628 ` 


ਗੁੱਡ ਫਰਾਈਡੇ : [ਨੀ ਆ ਤਤੀ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ 


ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਈਸਟਰ ਤੋਂ' ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 
ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਨੂੰ ਸੂਲੀ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਦਾ 
ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ 
ਦਿਨ ਈਸਾਈਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਦ 


1956 ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ` 


ਠੀਕ ਢੈਗ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਸਬੈਧੀ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ 


ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਵਿਤੱਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਮਗਰੋਂ ਸੂਲੀ ਨੂੰ __ , 
ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਬੀ-ਭੋਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। `__ 
ਦੁਪਹਿਰ ਮਗਰੋਂ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਸੀਹ ਨੇ _' 
ਸੁਲੀ ਉਤੇ ਪਾਣ ਤਿਆਗ਼ੇ ਸਨ। ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿਚ 


ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਵਿਖੇ ਅਜਿਹੀ ਰਸਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ। 
ਕੱਟੜ ਪੰਥੀ ਈਸਾਈ ਮੱਤ'ਵਿਚ 'ਗੁੱਡ ਫਰਾਈਡੇ” ਨੂੰ 'ਗ੍ਰੇਟ 
ਫਰਾਈਡੇ' “ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ 


ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੈਸਪਰਜ਼ ਵਿਖੇ ਈਸਾ.ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ . 


ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਲਈ ਜਲੂਸ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। . 


ਮਗੀਖਨ ਚਰੀ ਵਿਪਨ ਮੀ ਰੇ 


ਦੁਪਹਿਰੇ 12 ਵਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 3.00 ਵਜੇ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵਖਿਆਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਜਨ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੁਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰੋਟੋਸਟੈਂਟ' ਚਰਚਾਂ ਵਿਚ 


_ਇਸੇ “ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਦੀ ਭਗਤੀ” ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। 


ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਦੇ ਹੋਰ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਵੱਖ 
ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ_ ਨਾਲ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਵਿਚ ਏਕੇ` ਨੂੰ 
ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ਰਾ 


ਹ. ਪੁ. - ਐਨ ਬ੍ਿ. ਮਾ. 4 : 628 


ਗੁਡਯੀਅਰ, ਚਾਰਲਸ : ਰਿ 


ਜਨਮ 29 ਦਸੈਬਰ, 1800 ਨੂੰ ਨਿਊ ਹਾਵੈੱਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ 


- ਨੇ ਰਬੜ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵਲਕਨੀਕਰਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ` 


ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਆਮੇਸਾ ਗੁਡਯੀਅਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਖੇਤੀ-ਬਾਂੜੀ 


ਦੇ ਸੈਦ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਹਾਰਡ ਵੇਅਰ ਦਾ. ਮਾਹਿਰ ਸੀ। ਸੈਨ 1821 ਰ੍ 


ਵਿਚ ਚਾਂਰਲਸ ਗੁਡਯੀਅਰ ਨੇ ਨਾਗਾਟੱਕ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ 


ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕੈਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇਸੇ ਗੱਲ ਵਿਚ __ 


ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿ_ ਇੰਡੀਆ ਰਬੜ ਉਪਰ ਅਜਿਹੀਆਂ 
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਖ਼ਰ 
ਦਾ ਤਾਪ ਅਤੇ ਠੰਢ ਸਹਿ ਸਕਣ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰਬੜ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਿਕ ਐਸਿਡ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆਂ_. 
ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ 1836 __ 
ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਡਾਕ ਪਾਉਣ 


ਵਾਲੇ ਥੈਲੇਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਠੇਕਾ ਲੈ ਲਿਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਰਬੜ ਰੇਸ਼ੇ 

ਵਧੇਰੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਰਾੱਕਸਬਰੀ 
ਰਬੜ ਫ਼ੈਂਕਟਰੀ .ਦੇ ਇਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨਾਥੈਲੀਅਲ-ਐਮ. ਹੈਵਰਡ 
ਨਾਲ ਮਿੱਲ ਕੇ 1837 ਵਿਚ ਰੀਧਕ ਅਤੇ ਰਬੜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ 


ਕੀਤੇ। ਗੁਡਯੀਅਰ ਨੇ ਹੈਵਰਡ ਤੋਂ ਇਸ ਅਪੂਰਨ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਰਤੇ 
__ਜਾਣ ਦੇ ਹੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ_ਲਏ। ਸੈਂਨ 1839 ਵਿਚ ਇਕ ਗਰਮ __ 
ਰਬੜ ਦਾ ਵਲਕੀਕਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਖੋਜ ਜੋ ਗਈ:ਅੰਤੇ 


1844 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪੇਟੈਂਟ ਹੱਕ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ -ਕਚਿਹਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ_ਸਾਰੇ ਮੁੱਕਦਮੇ ਲੜਨੇ 


ਪਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚਿ 1852 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਰ੍ 
ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋ' ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹੋਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਦਨ 











119 


ਗਈਆਂ ਪ੍ਰੈਤੂ ਇਹ ਉਥੇ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਲਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ 
ਸਕਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ 
ਨੁਕਤਿਆਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੇਟੈਂਟ ਹੱਕ ਗਵਾ ਬੈਠਾ। ਸੈਯੁਕਤ 
ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪੇਟੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ 
ਤੋੜਿਆ-ਮਰੋੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਸਾਥੀਆਂ 
ਦੁਆਰਾ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਇਸੇ ਢੰਗ ਰਾਹੀ' 
ਵਲਕਨੀਕ੍ਰਿਤ ਰਬੜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੈਪਨੀ ਫ਼ੋਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 
1855 ਵਿਚ ਗੁਡਯੀਅਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ 
ਵਿਚ ਕਰਜ਼ਾ ਨਾ ਲਾਹ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਾਰਿਆ 
ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਨੂੰ 1 ਜੁਲਾਈ 1860 ਨੂੰ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। . 


ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਇਸ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ 


੯੩ <%.= 


ਕਮਾ ਲਏ ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੇ ਕਰਜ਼ੇ ਥੱਲੇ 
ਛੱਡ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ ਇਕ ਪੁਸਤਕ “ ਗਮ- 
ਇਲਾਸਟਿਕ ਐਂਡ ਇਟਸ ਵੈਰਾਈਟੀਜ਼” (ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ 1853-55) 
_ਵਿਚ ਛਪਵਾਇਆ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 630 


ਗੁਡਰਿਚ, ਸੈਮੂਐਲ ਗਰਿਜ਼ਵਲਡ : ਇਹ ਅਮਰੀਕਨ 
ਛਾਪਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਪ ਨਾਂ ਪੀਟਰ ਪਾਰਲੇ ਸੀ। ਇਸ 
_ਦਾ ਜਨਮ 19 ਅਗਸਤ, 1793 ਨੂੰ ਰਿਜਫ਼ੀਲਡ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਨੇ 1828 ਤੋਂ' ਲੈ ਕੇ 1842. ਤੱਕ “ਟੋਕਨ” ਨਾਂ ਦਾ ਤਸਵੀਰਾਂ 
ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖ ਛਪਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ` ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 200 ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਹੈ, 
ਤੂਗੋਲ, ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹਰਮਨ 
ਪਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ । 

.__ਇਹ ਮੈਸਾਚੂਸੈਟਸ ਤੋਂ 1836 ਵਿਚ ਸਦਨ ਦਾ. ਮੈਂਬਰ 
ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1837 ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 
' ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।.ਇਹ 1951- 53 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਏਲਚੀ ਵੀ 
ਰਿਹਾ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1860 ਵਿੰਚ ਹੋਈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 519; ਐਵ. ਐਨ. 6 : 69 
-ਗੁਡਲੂਰ : ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ ) ਦੇ ਨੀਲਗਿਰੀ 


ਵਗ 00 ਦਰਦ 
ਉਟਾਕਮੰਡ ਤੋਂ ਕਾਲੀਕਟ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 


__` ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਾਹਵੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ 


`ਖਾਣ-ਖੁਦਾਈ ਕਾਰਨ ਵਧੀ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਮਹੱਤਤਾ ਖਾਣਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਸੋਨਾ ਕੱਢ ਲਏ ਜਾਣ ਉਪਰੈਤ ਪਹਿਲੋਂ ਜਿੰਨੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਅਤੇ ਰੋਮਨ-ਕੈਥੋਲਿਕ 
. ਗਿਰਜਾ-ਘਰ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਥੇ ਹਸਪਤਾਲ, _ਡਾਕਘਰ ਅਤੇ 


ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮੋ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 
ਆਬਾਦੀ-32 9603 (1991) 
115 60' ਉ. ਵਿਥ.; 76 30' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇਡ. 12 : 346 


ਗੁਡਵਿਲ 


ਗੁਡੇਵਿਨ, ਸੈਂਡਜ਼ : ਵਰ 


`ਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉੱਤਰ- ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ 


ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਬ੍ਰੇਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ 
ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ 
ਹੇਠਾਂ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਸੇ.ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੈਂਟ ਸਾਹਿਲ ਤੋਂ 
9 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਡੋਵਰ ਸਟਰੇਂਟ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਬ੍ਰੇਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਲ ਵਿਚਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ 


ਜਹਾਜ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈਦਰਗਾਹਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 


ਅਤੇ ਇਸੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੋ 1652 ਵਿਚ ਡੱਚਾਂ ਦੇ ` 
ਵਾਨ ਟਾਂਪ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਬ੍ਰੇਤੀਆਂ ਸਾਹਿਲੀ 
ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪਥਰੀਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨਾਲ 
ਕਈ ਵੇਰ ਜਹਾਜ਼ ਟਕਰਾ ਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ 
ਆਵਾਜਾਈ ਵਿਚ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਚਾਨਣ-ਮਨਾਰੇਬ੍ਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹੱਦ 

ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਗਏ ਹਨ। :੍ 
__ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰੇਤੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਡਵਿਨ ਸੈਂਡਜ਼ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ 
ਇਹ ਇਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਥੇ ਲੋਮੀਆ ਨਾਂ ਦੇ ਦੀਪ ਦੇ ਕੁਝ 
ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਇਹ ਟਾਪੂ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵੈਸਿਕਸ ਦੇ ਅਰਲ 


ਰਿ 


ਗੁੱਡਵਿਨ ਸੈਂਡਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 630 ; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 


ਗੁਡਵਿਨ, ਵਿਲੀਅਮ ਵਾਟਸਨ : ਇਹ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ 


`ਦਾ ਕਲਾਸਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਮਈ, 1831 ਨੂੰ 


ਕਾੱਨਕਾਰਡ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ 
ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1855 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੀ.. 

ਐੱਚ. ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਅਤੇ 1856 ਵਿਚ ਇਹ ਹਾਰਵਰਡ _ 
ਵਿਚ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1882 ਵਿਚ - 
ਇਹ ਏਥਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਅਮਰੀਕਾਂ ਦੇ ਕਲਾਸਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਕੂਲ “ਦਾ 
ਅਮੈਰੀਕਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਟੂਡੈਂਟਸ” ਦਾ ਪਹਿਲਾ 
ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ 9੪0੦੬;0੦05' ਅਤੇ 1 
6੦੦॥੩' ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਸੈਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਿਡੈਲ ਤੇ ਸਕਾਟ ਦੀ 
`ਗ੍ਰੀਕ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲੈਕਸੀਕਨ' ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ 
ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋ' ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਦੇਣ 
'ਸਿਨਟੈਕਸ ਆਫ਼ ਦਾ ਮੂਡਜ਼ ਐਂਡ ਟੈਕਸਿਜ਼ ਆਫ਼ ਦਾ ਗ੍ਰੀਕ ਵਰਬ” 


੩੩ 


ਗੀ. ਰ੍ ਜਰ ਰ੍ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿਖੇ 6 ਜੂਨ, 1912 ਨੂੰ ਹੋਈ। 
-_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 630; ਐਲ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 575 

` ਗੁਡਵਿਲ : ਅਰਥ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਅਛੋਹ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ 


ਗੁਡਵਿਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ ਫ਼ਰਮ ਦੇ ਚਾਲੂ ਬਾਜ਼ਾਰੀ 


ਦੇ ਆਪਸੀ ਫਰਕ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਉਚੇਰੇ 


ਲੌਕ ਸਬੈਧ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਕਸ` ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੈਪਤੀਆਂ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਉੱਦਮ ਦਾ ਮੁੱਲ, ਕੁਲ ਨਿਰੋਲ ਸੰਪਤੀਆਂ ਦੇ 
ਚਾਲੂ ਮੁੱਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸੈਭਵ ਹੈ ਉਥੋਂ 
ਗੁਡਵਿਲ ਨਾਲੋਂ ਮੁੱਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਲੈਣ 








'ਮੁੱਲ ਸਬੈਧੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ 
ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਡਵਿਲ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ 
ਦਿੰਦੇ। 


__ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 630 


ਗੁੱਡੀ: `ਗੁੱਡੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਆ 
“ਗੁੱਡਾ' ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪੀ 'ਗੁੱਡੀ” ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਡੀਆਂ ਦਾ 
ਇਤਿਹਾਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਰੈਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ 
ਲਈ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਡੇ ਸੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਾਏ 
ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹੰਨ। 
`` ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 
ਦੁਆਰਾ ਸਾਨੂੰ ਗੁੱਡੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਕਿਆਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।. ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਗੁੱਡੀਆਂ ਦਾਂ ਕੋਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇ' ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ 


ਲੱਕੜੀ, ਬਸਤਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। 


_ 3000 ਤੋਂ 2000 ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ ਬਣਹੁਈ ਗਈ ਗੁੱਡੀ ਦਾ ਇਕ 


` ਟਕੜਾ ਬੈਬੀਲੋਨ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਚੂਨੇਂ-ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ` 


ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਉਪਰ-ਨੀਚੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਨੂੰ 
ਹਿੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸਰ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ 
_ ਉਕਰਾਈਦਾਰ ਗੁੱਡੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਜੁਮੋਟਰੱਈ 
_ਨਮੂਨੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੁਰਾਤਨ 
ਯੂਨਾਨੀ ਗੁੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਆਸਾਨੀ 
ਨਾਲ ਪਹਿਨਾਉਣ ਪੱਖੋਂ, ਕਿੱਲਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜੋੜੀਆਂ ਹਈਆਂ ਹਨ। 


ਇਥੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੱਡੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ` 


ਵਿਚੋਂ ਕੋਰਿੰਥ (60000) ਵਿਖੇ 500 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਮਿਲਣ 
` ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਣਾਈਆ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 
ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਰੋਮ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ 
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਿਸਰ, ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਰੋਮ 


ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਕਈ 


ਵਾਰ ਗੁੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਘਰ, ਗੁੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਖਿਡੌਣੇ ` 


ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿਚ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਲੀਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲੀਆਂ 
ਹਨ। ਮਿਸਰ ਦੀਆਂ 500 ਪੂਰਵ. ਈ. ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਕ੍ਰੋਸ਼ੀਏ 
ਨਾਲ ਉੱਨ ਦੇ ਭੜਕੀਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ । ਮੱਧ 
_ਕਾਲ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਗੁੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। 
ਸੈਨ 1413 ਤੋਂ ਨੂਰਥਰਗ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਮਾਹਿਰ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ 
ਗੁੱਡੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੈਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ 16ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲੇ ਨੈਬਰ ਤੇ ਸੀ। 1469 ਈ. ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਦੀ ਐਨੀ. ਨੇ 


120 


ਸਪੇਨ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ-ਮਨੁੱਖੀ ਆਕਾਰ ਦੀ ਇਕ ਗੁੱਡੀ 
ਭੇਜੀ। 


ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਲੱਕੜ, ਚੁਨੇ-ਧੱਥਰ ਮੋਮ ਆਦਿ ਦੇ 


ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲਗਭਗ 1820 ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰੰਗਦਾਰ ਜਾਂ 
_ ਸਫ਼ੈਦ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰੈਗ-ਰਹਿਤ ਸਿਰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਏ। ਇਸ 


ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇਕ ਗੁੱਡੀ 1862 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ 
ਗਈ ਜਿਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਚੂੜ-ਛੱਲੋਦਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 


ਰ੍ ਬਾਕੀ ਦਾ ਸਰੀਰ'ਮੇਮਨੇ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬੂਰਾ ਭਰ ਕੇ 


ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ 
ਰਿਹਾ। ਪਿਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਬੂਰੇ ਦੀ.ਜਗ੍ਹਾ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੇ ਲੈ 
ਲਈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਖੁਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਬੈਦ ਕਰ ਲੈਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਦਾਰ, ਤੁਰਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਵੀ ਬਣਨ 
ਲੱਗ ਪਈਆਂ । ਫੇਰ ਕਾਗਜ਼ੀ ਗੁੱਡੀਆਂ ਇੰਡੀਆ-ਰਬੜ' ਜਾਂ ਗੱਤਾ- 
ਪਰਚਾ ਗੁੱਡੀਆਂ ਵੀ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਸੈਨ 1860 ਤੋਂ 1980 ਤੱਕ 


`ਦਾ ਸਮਾਂ ਚੂਨੇ-ਪੱਥਰ ਵਾਲੀਆਂ, ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ 


ਵਾਲੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਗੁੱਡੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ 
ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਮਾਂ ਸੀ। 


ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸ਼ਨ। ਲਗਭਗ 1820 ਵਿਚ ਯੂਰਪ 
੍ ਵੱਲੋਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਦੇ ਚੀਨੀ_ਸਿਰ ਵੀ ਮੰਗਵਾਏ ਗਏ ਅਤੇ 185੪ ਵਿਚ 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੁਦਵਿਗ ਗ੍ਰੀਨਰ ਨੇ ਗੁੱਡੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰਾਖਵੀਂ ਕਾਢ 
ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗੁੱਡੀ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿਖਾਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੱਚ ਦੀਆਂ 
ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ੪੪ ॥੩੦॥੬” (ਪੇਪਰ ਮੈਸ਼ੀ! ਗੁੱਡੀਆਂ ਦੀ 
ਹੋਰਨਾਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਸੀ। _. _ - 


_ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿਵਾਇ 


ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ 


ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁੱਡੀ-ਪਟੋਲਿਆਂ ਦੀ ਖਡ ਬਹੁਤ _. 
ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਕਈ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ 
ਸਬੈਧਤ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਨਾਗ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲੇ. 
ਦਿਨ ਗੁੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁੱਡੀਆਂ 
ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ 
ਗੁੱਡੀ-ਪਟੋਲਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁੱਡੀ-ਗੁੱਡੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਬਹੁਤ. 
ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ, ਨੂੰ” 
ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਵਿਜੇ: ਸਟੇਟ ਵਿਚ ਹਰ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਇਕ ਡੀ 


ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰਤ 


ਬਾਅਦ ਇਕ ਹੋਰ ਗੁੱਡੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋਂ- 3 ; ਐਨ. ਬਿ? : 557 ` 


ਗੁਣ : ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਸਾਂਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ 
ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਤੋ, ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਤਿ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ 
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਪਰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਮਤ ਦਿਤੀ ਲ ਿਰਦ ਿ 











ਅਤੇ ਗਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਤਸੋ ਗਤੀ ਨੂੰ. ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ 


ਅਧਰਮ, ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ 
` ਨੂੰ ਗੁਣਾਤਮਕ ਕਿਹਾ' ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇ 
ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਆਹਾਰ ਆਦਿ ਦੀ 
ਅਤੀਤ ਹੈ। ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਈਸ਼ਵਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। 


ਸਾਰੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ, ਸੈਸਾਰਕ ਅਨੰਦ ਆਦਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ 


ਵਿਰਕ 
ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰ੍ ੍ 


ਇਹ 


ਰ੍ ` ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਦ੍ਵ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ ਪਰ ਦ੍ਵ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ 


ਰਹਿੰਦੀ ਹ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 24 ਹੈ-ਬੁਧੀ, ਸੂਖ-ਦੁਖ, ਇੱਛਾ, 


ਵੱਖਰਾਪਣ, ਸੌਜੋਗ, ਵਿਭਾਗ, ਪਰਤਵ, ਆਪਰਤਵ, ਰੂਪ, ਰਸ, 


__ ਗੈਧ, ਸਪਰਸ਼, ਸ਼ਬਦ, ਧਰਮ, ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਸੈਸਕਾਰ ਇਹ ਸਾਰੇ 


ਗੁਣ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਦ੍ਵਾਂ ਦੇ ਹਨ। 

_ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਦਸ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਣ ਅਤੇ ਦਸ ਹੀ 
ਅਰਥ-ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ` ਨਾਂ ਇਕੋ 
ਜਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਹਨ। ਸਲੋਸ਼, ਪ੍ਰਸਾਦ, 
ਸਮਤਾ, .ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ, ਕਾਂਤੀ`_ ਸਮਾਧੀ, ਮਧੁਰਤਾ, 
ਅਰਥਵਿਅਕਤੀ` ਅਤੇ ਓਜਸ, ਮੰਮਟ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ, ਜਗਨਨਾਥ 
ਵਰਗੇ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਮਧੁਰਤਾ, ਓਜਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਹੀ 
ਸਿ 


ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


`. ਹ.ਪ.- ਜਿ, ਵਿ. ਕੋ. 3 :455 


ਗੁਣਨਖੰਡ : 1, 2 .. ਨ ਆਦਿ ਧਨ ਪੁਰਨ 


(ਵਨ ਜੇਕਰ ਇਹ ਰਿਣ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਣ ਪੂਰਨ 


ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਨ ਸੈਖਿਆ ਨ ਨੂੰ ੩ ਦਾ ਗੁਣਨਖੰਡ 


ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਇਕ ਪੂਰਨ ਸੈਖਿਆ € ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 2= 


6% ੦। ਅਜਿਹੀ ਪੂਰਨ ਸੈਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮ ਪੂਰਨ ਸੈਖਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 


_ ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣਨਖੈਡ 2 ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਪੂਰਨ ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ 
ਕਰ ਪਰਿਮ਼ੇਯ, ਅਭਾਜ ਆਦਿ ਰੱਖ ਲਈਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ 
- ਪਰਿਮੇਯ, -ਅਭਾਜ, _ਮਿਸ਼ਰਿਤ, ਕਲਪਿਤ, -'ਬਹੁਖਦ ਆਦਿ 
5 ਗੁਣਨਖੰਡਾਂ ਦੀ ਪੁਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰਿਮੇਯ ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਦੋ 

ਪੂਰਨ ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਜਨਫ਼ਲ ਹੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ 3/2, 


5/7 ਆਦਿ। ੪ ਨੂੰ ਅਭਾਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ % ੪ ਜਾਂ 
2 : ਨਾਲ ਹੀ ਵੰਡੀਣਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ 3, 5 ਆਦਿ। ` 


2=੩44ਚ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਸੈਖਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ੩, । 


ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ;../1 ਕਲਪਿਤ ਰਾਸ਼ੀ ਹੋਵੇ। 


ਬਹੁਪਦ ਉਹ ਵਿਅੰਜਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਚਲ ਦੀਆਂ ਘਾਤਾਂ ਵਿਚ 


ਵਿਦ ੩2- 1 ਆਦਿ। 


ਰ੍ ਕ੍੍‌ਿਕ ਸੌਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਗੁਟੈਨਖੰਡਨ--ਇਹ ਸੱਧਰ 
ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਪ੍ਰਕ੍੍‌ਤਕ ਸੰਖਿਆ > ਨੂੰ ਅਭਾਜ ਗੁਣਨਖੰਡਾਂ . 


ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੇ ਇਕ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ 


_ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ; ਗੁਣਨਖੰਡਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਜਿਹਾ ਨਾ 
ਹੋਵੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨਖਪਨਸੰਧਾਂਤ ਬਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਦਾਹਰਨ 30=2 


੍ 121 
` ਗਿਆਨ, ਧਰਮ, ਅਰ ਦਲ ਚ 


੍ 


ਗੁਣਨਖੰਡ 


%3%5;72=2%2%2%3 ੧3;27-3%3%3।ਕਿਸੇ 
ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਸੈਭਵ ਹੋ ਸਕੇ 2 
ਨਾਲ ਭਾਗ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਅਗਲੀ ਅਭਾਜ ਸੈਖਿਆ 3-ਨਾਲ ਆਦਿ। 
ਗੁਣਨਖੰਡ ਨਾਲ ਦੋ ਪਦਾਂ ਮਹੱਤਮ ਸਮਾਂਪਵਰਤਕ (ਮ. ਸ.) ਅਤੇ 
੨-ਲਘੁੱਤਮ ਸਮਾਪਵਰਤਕ (ਲ. ਸ.) ਦਾ ਸਬੈਧ ਹੈ। ਦਿਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ. 
ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮ.ਸ. ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਸੈਖਿਆ ਹੈ ਜੋ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਗੁਣਨਖੰਡ ਹੋਵੇ। ਮ. ਸ. ਦਿਤੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਸੈਖਿਆਂਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਭਿੰਨ, ਸਰਵ ਸਾਂਝੇ, ਅਭਾਜ 
ਗੁਣਨਖੰਡਾਂ ਦੇ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੀ ਇਕ ਵਿਚ ਸਭ 
ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਗੁਣਨਫ਼ਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਿਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਰਵ ਸਾਂਝੀ 
' ਅਭਾਜ ਸੌਖਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਮ.ਸ. ਦਿ ਰ੍ 
ਨ 
ਅਤੇ 72=2੦੭2੨੭2੦3%3ਦਾਮ.ਸ.2੦2%3=12 
_ਹੈ ਅਤੇ 15 = 3 %5 ਤੇ 56-22੧੭2੨7ਦਾਮ.ਸ.1ਹੈ। 
ਦਿਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਦਾ` ਲੰ. ਸ. ਉਹ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ 
ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਸੈਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਖਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ 
ਗੁਣਨਖੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਵਿਭਿੱਨ 
ਅਭਾਜ ਗੁਣਨ ਖੰਡਾਂ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਖਿਆਵਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਚ ਅਧਿਕਤਮ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਗੁਣਨਫ਼ਲ 
ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲ. ਸ. ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 60-2੫2੦3%5 ਅਤੇ 
72=2੨2੨2੨3>3੭ਦਾਲ.ਸੇ.2੦2੦੭2੨3%3%' 
5 = 360 ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਂ ਸੈਖਿਆਵਾਂ 4, $ ਦਾ ਲ. ਸ. 1 ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮ. 
ਸ. ਘ ਹੋਵੇ ਤਦ ੪ % 0 =1% 3 । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਸੈਖਿਆ ਦਾ 
ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਦ ਦੂਸਰੀ ਸੈਖਿਆ ਦਾ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ੪ 
ਅਤੇ ੧ ਭਿੰਨ ਸੈਖਿਆਵਾਂ (80068812 ॥0॥੩0€7) -ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ 
ਹਨ ਜੇਕਰ ਹਰ ਇਕ ਦੂਸਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਨਖੰਡਾਂ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਦੂਸਰੀ ਸੈਖਿਆ ਖੁਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
220 ਅਤੇ 284 ਭਿਨ ਹਨ। ____ 

ਬਹੁਪਦਾਂ ਦਾ ਗੁਣਨਖੰਡ ਕਰਨਾ-ਬਹੁਪਦ ਦੇ ਗੁਣਨਖੰਡ 
_ਕਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਹੁਪਦਾਂ ਦੇ ਗੁਣਨਫ਼ਲ ਦੇ ਰੁਪ 
ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ। ਅਭਾਜ ਬਹੁਪਦ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 
ਆਪਣੇ ਧਨਾਤਮਕ ਜਾਂ ਰਿਣਾਤਮਕ ਮੁੱਲ ਜਾਂ 1 ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ 
ਗੁਣਨਖੰਡ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਬਹੁਪਦ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਣਨਖੰਡ ` 
ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਅਭਾਜ ਗੁਣਨਖੰਡਾਂ ਦੇ ਗੁਣਨਫ਼ਲ 
ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ। ਹਰ ਇਕ ਬਹੁਪਦ _ 


”ਿ੩)= ਘੜ ੭੩੩ <........ ੫. : (੫ %0) ਤੋ ੩1 
ਨੂੰ ੩ ਇਕ ਘਾਤੀ ਪਦਾਂ (60 = ਘ, (੪- 3) 245 (੪-॥॥) ਦੇ. ` 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਕ੍ਰੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਣਨਖੰਡ 


ਅਨੋਖਾ ਹੈ।  ਸੈਖਿਆ 1 (੩) = 0 ਦਾ ॥ ਬਹੁਲਂ ਰੂਟ ਹੈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ . ੫ 


`(੪- 2) ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਣਖੰਡ ਵਿਚ ॥ ਵਾਰ ਆਵੇ। ਵੇ 
ਗੁਣਨਧੰਡਾਂ, ਦੇ ਸਰਲ ਭੂਪ੍ਹ-ਇਹ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਮੌਜ ਰ੍ 

ਤਜ਼੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ :-- 
467 82"8073€ ਵ00੬ 8340... 
&-॥ =(0-6) (0430) 
84022286 =(820) _ 











(੩ ੨ 9) = (੩੨॥) (ਭਾ ੨ &4 6) 
2੩੯” -2੩ਚ” ੨2੩੧” (੬੭1)(੬€੭1)(੩-1) 


॥ ਸਮੂਹੀਕਰਨ ਨਾਲ ਗੁਣਨਖੰਡ ਕਰਨਾ--ਪਦਾਂ ਦੇ 
ਸਮੂਹੀਕਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰਵ ਦਿਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ __` 
8੩ ੭ 9੩ - ੩੯ - 6੯ = (੩੧6), - 
ਜਦੋਂ ਤ੍ਰੈ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ ਦੋ ਘਾਤੀ_ ਅਭਾਜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਦ 
ਪਰਖ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਨਖੰਡ- ਕੀਤੇ ਜਾ_ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 
ਜੇਕਰ ੩” - 5੩ ੭ 6 = (੩੨੪) (੬6) ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਦ 
876=੮-5. 80 = 6 ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ 3=-2: 0= -3 
ਦਾ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗੁਣਨਖੰਡ ਸ਼ੇਸ਼ਫ਼ਲ 
ਪਰਿਮੇਯ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਵੀ _ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ (੩ - 4). ੧੩) = 0 ਦਾ ਇਕ 
ਗੁਣਨਖ਼ੰਡ ਹੋਵੇ ਤਦ । (੨)= 0 । ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ੧੩) = ੩ - 5੩ 
“6 ਹੈ ਤਦ (੨ - 2) ਇਕ ਗੁਣਖੰਡ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਗ ਦੇਣ 
ਨਾਲ ਦੂਸਰਾ ਗੁਣਨਖੰਡ (੩ - 3) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੫੩" ੨ 9% 
੭੦ ਵਰਗੀ ਦੋ ਘਾਤੀ ਦੇ ਗੁਣਨਖੰਡ ਦੀ ਪਰਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 8” - 
406 ਪੂਰਨ ਵਰਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਦੋ ਸਮਾਨ ਘਾਤਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਜੇਕਰ ੧ ਇਕ 
ਧਨ ਪੂਰਨ ਸੈਖਿਆਂ ਹੈ ਤਦ ੩"- ੧" ਦਾ ਇਕ ਗੁਣਨਖੰਡ ੨ -₹ ਹੈ, 
ਜੇਕਰ ਧਨਾਤਮਕ _ਸਮ _ਪੂਰਨ ਸੈਖਿਆ ਹੈ ਤਦ ੩ ੭ ਵੀਂ 
ਗੁਣਨਖੈਡ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ॥ ਬਿਖ਼ਮ ਧਨ ਪੂਰਨ ਸੈਖਿਆ ਹੈ ਤਦੇ ੩" 
੭੯" ਦਾ ੩ “ ੮ ਗੁਣਨਖੰਡ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ॥ ਸਮ ਧਨਾਤਮਕ 
ਪੂਰਨ ਸੈਖਿਆ ਹੈ ਤਦ ੩ “₹ ਜਾਂ ੩ -੯ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਣਖੰਡ 
ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਿਕੋਨਮਿੱਤਈ ਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਜਾਂ ਅਨੰਤ 
ਗੁਣਨਖੰਡਾ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 


6੩86 = 22 0896. ਰਾ ਵੀ (ਨੀ 
ਸੁ -.: ।। ਸ਼ 


$(ਠ]` 


9੪5੨ ਨ] -806= 
. .' £ 7 

0 ੁਣਨਬਡਾਂ ਦਾ ਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਅਨੌਕ ਖਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ -ਸਥਾਨ ਹੈ 

ਹ. ਪੁ.- ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3.: 456 ` 

_ਗੁਣਾਢਯ (ਗੁਣਾਢ) : ਇਹ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਵਿਚ ਬੱਡਕਹਾ 
(ਸੈਸਕ੍ਤ ਬ੍ਰਹਤਕਥਾ) ਨਾਂ ਦੇ ਅਣਉਪਲਭਦ ਆਖਿਆਇਕ ਗ੍ਰੰਥ 
`ਦਾਂ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਕਿਰਤ ਬ੍ਰਹਤਕਥਾ ਮੰਜਰੀ (ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ 
ਸਦੀ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕੀਰਤੀ ਸੇਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ 
'ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਤਵਾਹਨ 
ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ 


ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈਂ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਚੰਗੇ 


ਗਿਆਤਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜਲ-ਖੇਲਾਂ ਸਮੇਂ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ 
ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਦੇ ਸਨ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ 
ਇਸ ਵਿਦਵਾਨ ਤੋਂ` ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ. ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਗਿਆਨ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤੂ ਇਸ ਨੇ ਗੱਲ ਅਸੈਭਵ ਦਸੀ। 
ਰੁ ਦੂਸਰੀ ਸਭਾ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਰਵ ਵਰੂਮਾ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਛੇ ਮਹੀਨੇ 


ਗੁਣਨਖੰਡ 122 


ਨੀ (੦੧੧) (੮੧) ਰ੍ 


_ ਵਾਂਗ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ “ 


ਵਿਚ ਹੀ.ਸੈਭਵ ਦੱਸਿਆ। ਗੁਣਾਢ ਨੇ ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ 
ਵਿਚਾਰ ਦਾਂ ਉੱਤਰ ਆਪਣੀ ਰੋਸ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਦੁਆਰਾ 


ਦਿਤਾ। ਪੰਡਤ ਸ਼ਰਵ ਵਰਮਾ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੀ _ 


ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਤਾਂ ਗੁਣਾਢ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜ 
ਛੱਡ ਕੇ ਜੈਗਲ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਸਕ੍ਿਤ, ਪਾਲੀ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ 
ਪਿਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਰਗ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ 
ਹੈ। ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ “ਬਡਕਰਾ” 
ਰਚੀ ਜੋ ਚਮੜੇ ਤੇ ਲਿਖੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਫਿਰ 
ਸਾਤਵਾਹਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦਾ 
ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਜੈਗਲ ਮੁੜ _ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾੜਨ ਲੱਗ ਗਿਆ ਪ੍ਰੰਤੂ 
ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਗੁਣਾਂਢ ਨੂੰ 
ਮਨਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜੇਗਲ ਵਿਚ ਗਿਆ 
ਪਰ ਕੇਵਲ ਇੱਸ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਚਾ ਸਕਿਆ ਜੋ ਅੱਜਕਲੂ 


'ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਕਿਰਤ ਬ੍ਰਹਤਕਥਾ ਸ਼ਲੋਕ ਸੈਗ੍ਰਹਿ (75060 ਸ਼ਲੌਕ) ਅਤੇ 


ਸੋਮਦੇਵ ਕਿਰਤ ਕਥਾ ਸਰਿਤ ਸਾਗਰ (2400 ਸ਼ਲੋਕ) ਨਾਂ _ਦੇ 
ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪਾਂਤਰਾਂ ਵਿਚ ਉਪਲਭਦ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਮੇਂਸਬੈਧੀ _. 
ਸਿ 

ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਰ੍ ਜੀ 


ਭਾਵੇ ਇਸ ਦੀ ਕਿਰਤ 'ਬੱਡਕਥਾ” ਉਪਲਭਦ ਨਹੀਂ ਹੈ. ਫਿਰ 
ਵੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੇਖਕ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਾ ਵੀ 
ਲਾਹੀ ਹਿਹ 


ਤਵੀ ਦੀ ਗਬਨਰਲਚਰੀਆ ਨੀ ਇੱ ਇੱ 
ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਬਾਲਮੀਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ. ਅਗਲਾ 
ਸਭਾਨ ਅਤ ਇਸਦਾ ਗਿਤ ਕਿਹਰ 


`ਹ.ਪੁ.- ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3: ` 436 


ਗੁੱਤਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਵਾਨ (ਰਾਸ਼ਾ) : ਉਵ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ. ਖ਼ਲਚੀਆਂ. ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸ. 


_ਵਸਾਵਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1877 ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ।ਜਵਾਂਨੀ ਵਿਚੁਪਪੈਰ 


ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ ਇਹ ਕੱਲੂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੱਲੂ ਨੇ `. 
ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਦਾਅ-ਪੇਚਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਹਿਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। . 


ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ-ਪਰਿਲਵਾਨੇ ਨੇ ` 


ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਈ ਤਕੜੇ ਤਕੜੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ, ਨੂੰ ਚਿੱਤ 


ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੱਲਾ ਬਖ਼ਸ਼, ਬੁੱਧੁ, ਗਾਮਾ, ਗੜੱਬਾ, ਬਦਰਾ ਦੇਂ 


ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। .ਇਸ ਨੇ` ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਘੋੜਾ 


ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅੰਮਿ੍‌ਤਸਰ ਵਿਖੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੜੀ। ਇਸ ਕੁਸ਼ਤੀ 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਰਿਆ। ਕਰਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ 


ਕੁਸ਼ਤੀ ਪਿਛੋਂ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ _ਜਾਂਦੀ_ਰਹੀ। ਇੱਸ ਨੇ 


_ਕਮਰਉੱਦੀਨੰ ਨਾਲ ਕਈ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ_ ਉਸ _ ਨੂੰ 


ਲੁਗੁਭਗ ਦਸ ਵਾਰੀ ਢਾਹਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਠੇਲ੍ਹਾ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਤਿੰਨਾਂ ਮਿੰਟਾਂ 


ਵਿਚ ਹੀ ਚਿੱਤ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਕਾਲੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਵੀਂ ਦੇ ਇਨ 


ਦੂਜੀ ਵਿਚ ਕਾਲੇ ਨੇ ਹਰ ਮੰਨ ਲਈ। _ 

















123 ਰ੍ ___ਗੁਨਡੱਪਾ, ਡੀ. ਵੀ. 


` ਇਸ ਨੇ ਧੱੱਕੜ ਸਿੰਘ ਸੁਚਾ ਰੜ, ਨੌਰੈਗ ਖਾਂ ਅਤੇ ਜਲਾਲ 


ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ। ਮੰਨ੍ਹੀ ੍ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਹਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ` 
ਗਾਮੇ-ਯਕੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਲੰਬੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਬੁਰੀ-ੜਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਇਆ। 


ਇਸ ਨੇ ਹਾੜੂੰ ਖਾਂ ਅਤੇ ਰਜ਼ਬ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਹਿਆ। 


ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ 


ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ''ਰਾਸ਼ਾ” ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 
ਇਹ ਕੱਦ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪਰੈੜੂ ਬਹੁਤ ਫ਼ੁਰਤੀਲਾ ਸੀ। 
ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋ ਗਈ। ਉਥੇ ਗੁੱਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹੀ 


-`` ਲਾਠੀ ਚਲਾਈ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਾਠੀ ਚਲਾਂਉਂਦਾ 
__'ਚਲਾਉਂਦਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਰ੍ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਹਿੱਲਵਾਨ ਕੁਸ਼ਤੀ, ਵਿਚ ਤਾਂ ਹਾਰ ਰਏ ਪਰੰਤੂ 
ਸੰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਗਏ। 


ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਕਸਰੇਂਤ--ਇਸ ਦੀ ਰੋਜ 
_ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿਚ 509 ਗ੍ਰਾਮ ਮੱਖਣ, 500 ਗ੍ਰਾਮ ਬਦਾਮ ਅਤੇ 1ਕਿ. 
ਗਾ. ਮੀਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ 3 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਦੁੱਧ 
ਵਾਸੀ ਨ 


੪6 ਇਆ ਨਉ 


ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸੌ ਡੰਡ ਕੱਢਦਾ ਸੀ। ਗੁੱਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਾਮਨਗਰਂ, 


_` ` “ਇੰਦੌਰ, ਰਾਧਨਪੁਰ, ਕਵਰ ਉਨ ਮਰਦ ਤਦ 
_ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। __ 


ਸੋਨ 1928 ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਤਾ ਸਿੰਘ 


ਰ੍ `ਦੀ ਮੋੜ ਹੋ ਗਈ।_ 


ਹ. ਪੁ-ਭਾ. ਪਹਿ. 


__ ਗੁੱਡੀ ਤਾਪ : ਵੇਖੋ, ਕਾਲਾ ਆਜ਼ਾਰ 
ਗੁੱਥਰੱਮ : ਰੀ 


ਰੀ ` ਜਿਸਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ 
`_ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਫੈੱਡ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ . 


ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਐਂਗਲੀਆ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦਾ 


-_ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੈਨ 875 ਦੇ ਐਂਗਲੋ- -ਸੈਕਸ਼ਨ ਇਤਿਹਾਸ ` 


ਵਿਚ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਾਦਸ਼ਾਂਹ ਹੋਣ 


` ਵੱਜੋਂ ਮਿਲਦਾ _ਹੈ। 


ਕੰ “੧ 25 :ਜੈਨ ੪71 ਵਿਚ ਟੋਮਜ਼ ਦਰਿਆ ਤੇ ਸਥਿਤ ਰੈਡਿੰਗ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ` 
-__ ਕਬਜ਼ਾ ਕੱਰਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਡੈਨਮਾਰਕੀਆਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ 


%% -=੩੪੩ 


_` ਪੱਛਮੀ ਸੈਕਸਨਾਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਥੈਲਰੈੱਡ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ 
`___ `ਭਰਾ ਐਲਫ੍ਰੱਡ ਮਹਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 873 ਵਿਚ 
__ ਡੈਨਮਾਰਕੀਆਂ ਨੇ ਨਾਰਬੈਬਰੀਆ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ 
੍ ` ਸਾਲ ਮਰਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ। ਮਈ 878 ਵਿਚ ਐਲਰ੍ੈੱਡ ਨੇ 


ਗੁੱਥਰੁੱਮ ਨੂੰ ਵਿਲਟਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਐਡਿੰਗਟਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੌਰਾਇਆ। 


ਸੈਨ 878 ਦੀ ਵੈਡਮੋਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਐਲਫ੍ਰੈੱਡ ਇਸ ਦਾ 


_ ਧਰਮ-ਪਿਤਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸੇ ਸੈਧੀ ਅਧੀਨ ਮਿਲੇ _ 
'` ਪੂਰਬੀ ਐਂਗਲੀਆ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਰਾਜ 
__ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 880 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਥੇ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਈਸਾਈ 

`ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਂਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੁਪਤਿਸਮਕ ਨਾਂ ਦੇ'ਸਿੱਕੇ 

`ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 88੦ ਵਿਚ ਐਲਫ੍ਰੱਡ ਨਾਲ ਕੀਤੀ 

_ ਯੁੱਧਬੈਦੀ- ਸੈਧੀ ਦੀ ਨਕਲ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 





੧. ਕੀ 
ਦਾ. 
ਰਿ 
੧ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 890 ਵਿਚ ਹੋਈ। ਰ੍ 
ਹੁ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ, 10 : 1052; ਐਨ. ਅਮੈ? -13: ੨੪0. 


ਗੁਦਗੁਦਾਪੁਰ : ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਗੁਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ 
ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੇ ਧਾਰਵਾੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 
ਰਾਨੀਬੈਂਨੂਰ ਤਅਲੁੰਕੇ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ 
ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਮਲਾਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਯਾਦ-ਵਿਚ ਇਥੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ 
ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਕ ਭਾਗੀ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ 
ਮਲਾਰੀ ਨੇ ਭੈਰਵ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਕੇ ਇਥੇ' ਮਾਲ੍ਹਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦੈਂਤ ਨੂੰ 
ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਗਯਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਜੂਨ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੂਨ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਮੰਨੋ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਜ਼ ਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਏਥੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਤੋਂ 


ਗਨੀ ਦਹ ਨਿਜ ਪਰ 


ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਰ 
142 40' 'ਉ. ਵਿਥ.; 755 ਤੋੜ ਪੂ. ਲੋਬ. 
ਹ.ਪੂ. - ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ-12 । 346 


_ਗੁੰਦਲਾਕਾਮਾ : ਵਰਦੀ ਕਰਤ “ਦੀ ਨਦੀ: 


ਜਿਹੜੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰੇਸ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਕਰਨੂਲ ਨੰਲਾਮਲਾਈਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 
` ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ! ਇਸ ਤੋਂ ਛ੍ਰੇਤੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਇਸ ਵਿਚ ਦੇ 
` ਪਰਬਤੀ ਨਾਲੇ ਜੈਪਲੇਰੂ ਅਤੇ ਐਨੂਮਲੋਰੂ ਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰ੍ 


ਇਹ ਕੰਬਮ ਘਾਟ ਦੇ ਰਸਤਿਉਂ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਡੈਮ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੰਜਾਈ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ “ “ਕੈਬਮ ਤਲਾਅ' 


ਰਿ 


`ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਨੂਲ'ਜ਼ਿਲ੍ਹੋ ਦੀ ਇਕ ਗੁੱਠ ਵਿਚੋਂ `ਦੀ ਵੈਲੀਕੇਂਡਾ ___ 


ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਹੇਠ ਦੀ ਵਿੰਗ ਵਲਾਵੇ ਖਾਂਦੀ ਹੋਈ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


_ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਨਦੀ ਗੁੰਟੂਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ 
ਹੈ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੇਰ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ 


ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਨਦੀ ਨੈਲੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਰਾਹੀਂ 

ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਅੰਗੋਲ ਦੇ ਲਗਭਗ 20 ਕਿ. ਮੀ. ` 

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪੈਡਾ ਦੇਵਾਰਮਪਾਦ ਦੇ ਨੋੜਿਉਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾ 

ਡਿਗਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਰਭਾਟੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਤੋਂ 3 ਕਿ. ਰ੍ 

ਮੀ. ਤੱਕ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਿ ੍ 

`_ 15੯ 48'' ਉੱ. ਵਿਥ.; ; 78£ 5) ਪੂ -ਲੋਬ. 
ਹੁ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12: 386 ਹੁ 


ਗੁਨਡੱਪਾ,, ਡੀ. ਵੀ. : ਇਆ “ਵਿਦਵਾਨ 
ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸੈਨ 1889 ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਇਹ ਬਹੁ- 
ਰੁਚੀਆਂ ਵਾਲਾ ਲਿਖਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਖਿਆਲਾਂ ਵਾਲੇ 
ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲੇਖਾਂ ਕਾਰੇਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੈਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਂ। ਇਸ ਨੇ ਗੋਖਲੇ 
ਅਤੇ ਰੈਗਾਚਾਰਲੂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। _. _ 
ਇਸ ਨ ਕਬ ਅਤੇ ਉਮਰ ਸ਼ਿਆਮ ਦੀ 'ਰਬਾਇਯਾਤ' ਦਾ 
ਪ੍ਸੈਸਾਯੋਗ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰ੍ 
ਵਦੀ ਸਿ 
ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ-ਤਾਤਪਰਯ_ ਅਥਵਾ ਜੀਵਨ ਅਧਰਮ ਯੋਗਾ” ਤੇ 
ਸਾਂਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਂਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ 
ਵਿਚ ਗੀਤਾ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਇੰ. 1 : 420 ਆ - 








(੬ ੩੧੬੬੨," 


ਗੁਪਤਸਰ ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀਦਾ ਇਹ 


ਤਹਿ 


ਭਾਈ ਦੇ ਪਿੰਡ ਛੱਤੇਆਣਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1.5 ਕਿ. ਮੀ. (ਇਕ ਮੀਲ) 


_ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਤਾਂ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਤਨਖਾਹ 


ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ,ਨੇ ਘੋੜਾ ਠਹਿਰਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕ ਸਿੱਖ 


੍ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਅਸ਼ਰਫੀਆਂ ਦੀ ਲੱਦੀ ਹੋਈ ਖੱਚਰ ਗੁਰੂ ਜੀ 


ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਢੇਰੀ ਕੀਤੀ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਐੱਠ ਆਨੇ ਸਵਾਰ ਅਤੇ ਚਾਰ 


_ ਆਨੇ ਪੈਦਲ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ । ਕੁੱਲ 


ਪੰਜ ਸੌ ਸਵਾਰ ਅਤੇ ਨੌਂ ਸੋ ਪਿਆਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਭਾਈ 
ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਭਾਈ ਤੂੰ ਵੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈ ਲੈ। 
ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖੀਂ ਬਖਸ਼, 
ਹੋਰ ਸਭ ਪਦਾਂਰਥ ਮੇਰੇ ਘਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 
ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਝੇ ਦੀ ਅਤੇ ਤੂੰ ਮਾਲਵੇ ਦੀ 
ਸਿੱਖੀ ਰੱਖ ਲਈ ਹੈ। 


ਜੋ ਮਾਇਆ-ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਕੈ ਬਚੀ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਥੇ ਹੀ 


_ਦੱਬ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਬਰਾੜ ਚੋਰੀ ਕੱਢਣ ` 


ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਨਾ ਲੱਭੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਪਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਿਹੈਗ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਗੁਰਉਆਰੇ ਨਾਲ 16 


ਬਨ ਰਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਗਿਦੜਬਾਹਾ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲਗਗ 1੭ 
_ਕਿ.ਮੀ.ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ--ਮ. ਬੋ. 414 


___ ਗੁਪਤ, ਮੈਥਿਲੀਸ਼ਰਣ : ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਇਸ ਝੈੱਘੇ ਕਵੀ ਦਾ 
ਜਨਮ ਸੰਨ 1886 ਵਿਚ ਝਾਂਸੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸੇਠ 
_ਰਾਮਚਰਨ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਘਰ ਵਿਚ 


ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਰੂ-ਵਿਚੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 


-_ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਪੱਤਰ “ਜਾਤੀਯ” ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਸ਼ਰਸਵਤੀ” ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 


ਪਿ 
ਭੰਗ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ' ਹੋਇਆਂ। __ 


ਇਹ ਰਾਮ ਭਗਤ ਕਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਸਾਕੇਤ” ਇਸ 


ਦੀ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤਿ ਭਗਤੀ ਦੀ ਅਨੌਂਖੀਂ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੌਲਿਕ 


ਕਾਵਿ ਗੁੰਥਾਂ ਵਿਚ “ਜੈਦ੍ਥ ਵੱਧ”, “ਭਾਰਤੀ”, 'ਪੰਚਵਣੀ', “ਸਾਕੇਤ', 
“ਯਸ਼ੋਧਰਾ', 'ਦਵਾਖਰ', 'ਮੰਗਲਘਾਟਾ', “ਜੈ ਭਾਰਤਾਂ, ਆਦਿ ਵਰਣਨ 


ਗੁਪਤਸਰ ___ ਰ ਹੱ 124 





ਗੁਪਤ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਂਵਾਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ 
ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ “ਭਾਰਤ ਭਾਰਤੀ? ਦਾ ਵੱਡਮੁੱਲਾ 
ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਇੰਦ ੨ 


ਗੁਪਤ` ਨੇ “ਅਨਧਾ', “ਤਿਲੋਤਮਾ” ਇਤ ਨਾਮੀ 


ਸਿ 
_ਕਾਵਿ ਵਰਗੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। 


ਇਸ ਨੇ ਦੋ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ 19 ਖੰਡ-ਕਾਵਿ ਰਚੇ। ਹੁਣ ਤੱਕ 
ਇਸ ਦੀਆਂ 40 ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਛੇ ਅਨੁਵਾਦਿਕ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 


` ਹੋ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਸਾਕੇਤ” ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਰਿਤ 


ਸੈਮੇਲਨ ਦਾ _ਮੰਗਲਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਇਨਾਮ ` ਮਿਲਿਆ। ਪ੍ਰਯਾਗ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦੇ 
ਸਨਮਾਨਿਆ। ਇਹ ਰਾਜ-ਸਭਾ ਦਾ ਸੈਂਬਰਂ ਵੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ 
ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਵੀ ਬਣਨ ਦਾ ਵੀਂ ਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰ੍ 

_ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 12 ਦਸੈਬਰ, 1964 ਨੂੰ ਹੋਈ। 
`ਹ. ਪੂ--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 9 :416: ਹਿੰ. ਸਾ. ਇ. ਹਿ. ਸਾ. ਕੋ 
427; ਐਨ. ਇੰ. 1 : 422 


ਗੁਪਤ ਬੈਸ : ਤਦ ਗਿ 
ਬੈਸ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 260- 540 ਈ. ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬੈਸ ਦੇ ` 
ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ. ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸੁਨਿਹਰੀ ਯੁੱਗ 
ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! ਇਸ ਬੈਸ ਦੇ_ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ` 
ਲਿਓ ਮੁਹਰਾਂ, 


ਰ੍ ਰਿ ਰੋਡ 


_ਯਾਦਗਾਂਰਾਂ, ਸਿੱਕਿਆਂ ਸਾਹਿਤਿਕ ਗ੍ਰੌੰਥਾਂ ਅਤੇ ਫਾਹੀਆਨ ਦੇ 


ਯਾਤਰਾ ਬਿਰੜਾਂਤਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ 
ਇਸ ਬੈਸ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ 


ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ । ਗੁਪਤ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੁਗ ਅਤੇ ਸਾਤੰਵਾਹਨ 
ਬੋਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ਼ ਵੇਲੇ ਦੇ.ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ 'ਰਿਕਾਰਡੇ ਵਿਚ 


ਮਿਲੰਦਾ ਹੈਂ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈ. ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੁਪਤ ਬੈਸ ਨਾਲ 


ਜੋੜਿਆ_ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ 


ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਗੁਪਤ ਬੈਸ_ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼. ਅਤੇ .ਡਾ. 
ਜਾਇਸਵਾਲ ਨੇ.ਕਾਰਾਸਕਰ ਜੱਟ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਢਾ। 


ਸੋਭਾਵਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਪਤ ਰਾਜੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ 
ਨਹਿ 
ਸੰਧੀ ਦਿ ਹਿਤ 


ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। __''' 
ਹਲ 


ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮੱਤਭੇਦ ਹਨ। ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ-ਇਤਿਸੈਗ 


ਨੇ ਕੋਗੋਆ .ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਹੁਈਲੁਨ ਦੇ- ਆਧਾਰ ਤੇ. ਨਾਲੈਦਾ ਵਿਚ 


` ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਲਈ ਲਗਭਗ 500 ਵਰ੍ਹੇ 


ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੀ `ਗੁਪਤ (ਜੇ-ਲਿ-ਕੇ-ਤੋਂ) ਦੁਆਰਾ ਇਕ 
ਮੰਦਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਚੀਨ-ਦਾ ਮੰਦਰ ਸੀ, ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ _ 
ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਮ੍ਰਿਗਸ਼ਿਖਾਵਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ,ਬੁਣਾਇਆ ਗਿਆ “ 
ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗਸ਼ਿਖਾਵਨੰ ਕਿਹੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ-ਦੀਆਂ ` 


-ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਵਾਂ ਹਨ ਪਰ ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਗੁਪਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ 


ਸਥਾਨ ਮਗਧ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨ ਕੱ ਰ੍ 
_ਮੁਹਾਰਾਜਾ ਗੁਪੰਤ ਅਥਬਾੜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਪਤ (ਲ. - 240-280 














125 


ਈ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮਹਾਰਾਜ ਘਟੋਤਕਚ ਗੁਖੜ 
(ਲ. 280-319 ਏਈ.) ਇਸ ਬੈਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸੈਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਉਚੇਰੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ 


__ ਅਧੀਨ ਸਾਮੰਤ ਸਨ, ਜਾਂ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜੇ ਸਨ। 


ਇਸ ਬੈਸ ਦੇ ਸੁਤੇਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ-ਉਪਰ ਰਾਜ.ਕਰਨ 
ਵਾਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਪਹਿਲਾ (ਲ. 319-335 ਈ.)ਸੀ। 
ਇਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਅਧਿਰਾਜ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਇੱਸ ਤੋਂ 
ਪਤਾ ਲਗਦਾ.ਹੈ- ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਬੈਸ 


_ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਲਿਛਵੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ 


ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਕੁਮਾਰ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਗੁਪਤ ਬੈਂਸ ਦਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਣ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿਆਹ ਸੰਬੈਧ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂੰਰਨ 
ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਲੀ 
ਵਿਆਹ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਪਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ' ਇਸ 


_ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ4 ਪੌਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਇਕ.ਪੈਰੇ ਤੋਂ 


_ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਬਿਹਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਸਾਕੇਤ ਅੰਤੇ ਨਾਲ 


ਲਗਦੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ _ ਤ 


320 ਈ. ਵਿਚ'ਆਰੈਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਗੁਪਤ ਸੰਮਤ ਚਲਾਇਆ। 


ਸਮੁੰਦਰਗੁਪਤ (ਲ. 335- 375 ਈ.) ਨੂੰ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ 


ਆਪਣਾ _ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ _ਹੀ 


_ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ 
` ਬਾਅਦ ਸਮੁੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ' 
ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹਰਾਏ ਗਏ 


_ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਪ੍ਯਾਗ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ) ਤੋਂ 


ਇਹ ਪਤਾ_ਲੰਗਦਾ.ਹੈ 'ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਜੀਵਨ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ 


ਬੀਤਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ - 


ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਹੱਦੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਇਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਲੈਕਾ ਦੇ ਰਾਜੇ 


ਮੇਘਵਰਣ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕ ਰਾਜਦੂਤ ਇਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ 


ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਲੈਕਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਲਈ 


ਬੋਧ-ਗਯਾ ਵਿਚ ਇਕ ਬੌਧ.ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ _ 
ਇਸ਼ ਤੋਂ ਲਈ । ਸਮਰਾਟ ਸਮੁੰਦਰ ਗੁਪਤ ਇਕ ਬਹੁਤ ਸੁਯੋਗ ਸ਼ਾਸਕ . 
___ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜ.ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ 

_ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਵੀ ਵੀ। ਇਸ_ਨੂੰ ਕਵੀ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


__ ਸਮੁੰਦਰ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ _` 
_ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ (ਲ. 375- -414) ਗੱਦੀ ਉਪਰ ਬੈਠਿਆ। ਕਈ 


ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਰ ਤਦ 
ਅਤੇ ਉਸ ਡੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਤਵ "੧ 


ਰੋਦੀ ਉਪਰ ਬੋਲਣ ਸਮਹ.ਅਹੋੜ ਉਮਰ ਦਸੀ ਇੰਜਨ" 


409 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੁਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। 


ਰ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਕੁੱਤਬ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਇਕ ਥੰਮ੍ਹ ਉਪਰ. 
_ ਉੱਕਰੇ_ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚੰਦਰ ਦੇ' ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਸਹੀ ਮੰਨ ਲਿਆ 


ਜਾਵੇ, _ਤਾਂ. ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ 


ਵਿਕਰਮਾਂਦਿੱਤ ਨੇ ਬੈਗ (ਖੈਗਾਲ) ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਵਾਹਲੀਕ 


ਪ੍ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉਪਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਇਕ 


ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਸੁਰਾਸ਼ਟਰ ਉਪਰ ਜਿੱਤ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਧਾ 


___ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਵਾਕਟਕਾਂ, ਨਾਗਿਆਂ ਅਤੇ ਕਦੇਬਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 
ਸਬੋਧ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਫ਼ਾਹੀਆਨ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੀ 
ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। 


੨ 


ਗੁਪਤ-ਬੈਸ 
ਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਚੇਦਰ ਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਕੁਮਾਰ ਗੁਪਤ (414-455 ਈ..) ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੇ _ 
ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੂਰ ਦੂਰ ਮਿਲਦੇ ਇਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾ-ਲੇਖਾਂ 
ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ.ਹੈ ਕਿ. ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ 
ਖੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ 


ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਬੈਗਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੁਰਾਸ਼ਟਰ ਤੱਕ ਅਤੇ _ 
ਹਿੰਮਾਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਰਬਦਾ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ 
_ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆ ਤੋਂਇਸ.ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ 


ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ 
ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਪਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਸ 


ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਯੁੱਧ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿੱਤ ਲੀ 


ਹੋਣਗੇ। 


ਰਸ 
ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ (455-467) ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ- 
ਕਾਲ ਵਿਚ. ਉਤੱਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਹੁਨਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਅਸਫ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਇਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ _. 


ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ _ ਬੀਤਿਆ।. ਚਾਂਦੀ ਦੇ _ ਕਈ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉਪਰ 
' “ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ? ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ! ਇਸ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ 


ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗੁਪਤਾ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ 
ਦਾ ਗੁਪਤ ਇਤਿਹਾਸ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 
ਬਹੁਤ ਕਮਜੋਰ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਗੁਪਤ ਬੈਸ 
ਦਾ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲਾ ਮਾਣ-ਤਾਣ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ` 
ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕੇ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰ ਲਗਾਤਾਰ 
ਘਟਦਾ ਹੀ ਗਿਆ। ਸਕੰਦ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ-ਕੁਰਾ ਪੁਰੁ 
ਗੁਪਤ 467 ਈ. ਵਿਚ ਗੈੱਦੀ ਉਪਰ ਬੈਠਿਆ। ਪੁਰੂ ਗੁਪਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ` 
ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉਪਰ “ਸੀ ਵਿਕਰਮਾ” ਸ਼ਬਦ ਉੱਕਰਿਆ: ਮਿਲਦਾ ਹੈ। _ 
ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਲਾਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦਾ 
ਖੇਤਰ ਕਿਨਾ ਕੁ ਸੀ। . ਰ੍ 


ਵਜ ਐਵੇ ਨ ਸੰਮਤ ਤੀ ਬੀ 


ਉਪਰ ਗੱ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਲਾਦਿੰਤ ਦੀ ਉਪਾਧੀ - . 


ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਹੀ _ . 
ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਹਕੂਮਤ ਕੀਤੀ। ਨਰ _ 
ਸਿੰਘ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ` ਕੁਮਾਰ ਗੁਪਤ ਦੂਜਾ ਗੱਦੀ 


ਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰਨਾਥ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿਚ ਦਰਜ`__ 


ਕੁਮਾਰ ਗੁਪਤ ਹੀ.ਮੌਨ ਲਈਏ ਤਾਂ.ਉਸਨੇ 473-474 ਈਂ. ਵਿਚ 
ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸਦੇ ਸਮੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ 
ਦੋਵਤਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਰਮਤ ਕਰਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮਦਰ ਕਮਰ ` 

ਗੁਪਤ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। 


ਸਾਰਨਾਥ ਦੇ ਇਕ ਪੁਰਾਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੁੱਧ ਗੁਪਤ 476- 
477 ਈ. ਵਿਚ ਗੱਦੀ ਉਪਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਯੂਆਨ ਚਵਾਂਗ ਅਨੁਸਾਰ 


_ ਇਹ ਸਕਰਾਦਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਸਕਰਾ' 


ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹਨ, ਬੁੱਧ-ਗੁਪਤ ਕੁਮਾਰ ਗੁਪਤ ਪਹਿਲੇ 
ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿ “ਹਿੰਦਰਾ ਦਿੱਤ” ਦੀ-ਉਪਾਧੀ . 
ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦਮੋਂਦਰਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਿਨਾਂਜਪੁਰ) ਸਾਰਨਾਥ, 








ਨ ਤਲ 
ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧ ਗੁਪਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ 
ਰ੍ ਬੈਗਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੋ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬੁੱਧ 


ਗੁਪਤ ਦਾ ਰਾਜ 494-95 ਈ. ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਂਅਦ ਸਮਾਪਤ 


__ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ 
ਉਪਰ ਉੱਕਰਿਆਂ ਅੰਤਮ ਸਾਲ ਇਹੀ ਹੈ। __ ਰ੍ 


ਦਿ ਤਬ ਰਨ ਗਮ ਚੀ ਉਨ ਇਹ 


“ਗੱਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸ ਦਾ ਬੁੱਧ ਗੁਪਤ ਨਾਲ 


ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਹੁਨਾਂ ਨੰ ਗੁਪਤਾਂ ਤੋਂ ਮਾਲਵੇਂ 


_ ਦਾ ਇਲਾਕਾਂ ਖੋਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ 


ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਂ ਹੈ ਕਿ ਭਾਨੂੰ ਗੁਪਤ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ 


`__ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲ ਗੋਪਰਾਜ` ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
_` ਪ੍ਰਤੀਤ ਇਹ ਹੂੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ 
_ ਮਰਿਆ ਗਿਆਂ। ਉਪਰ ਦੱਸੋ ਬਿਲਾਲਖਾਂ ਉਪਰ ਸੈਨ- 570 
ਹਿਹ 


ਰਾ ਪਤ ਦਗਾ. 


ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਘਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ 
ਸਮੇਂ. ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਹੀ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾਂ 


ਲਗਦਾ ਹੈ ਸ਼ਾਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਗੁਪਤ ' 


ਬੈਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇਰੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਕੇਵਲ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਜਿਸ ਵਿਚ 
`_ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਉਪਰ ਹੀ ਰਾਜ 


_ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾ 


ਸੁਤੰਤਰ ਹੈਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਮਰਜੀ ਦੀਆਂ,ਨੀਤੀਆਂ 
ਅਪਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ। ਹ 


ਹ. ਪੁ--ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 460 ਹਿ. ਏਨ. ਇੰਡ: ਏਨ. ਇੰਡ, 


ਗੁਪਾਲਾ : ਇਹ ਸੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜੋਨ-ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਸਿੱਖ 


ਪਾ ਆਲ ਦਸਦਾ ੫ 


ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 
ਦੇ _ਜੈਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ _ਬੀਰਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਇਕ ਫਾਰ`ਸ੍ਰੀ 
ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ_ਵਿਖੇ` ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਜਪੁ_ 


ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ' ਸੁਣਕੇ ਕੀਮਤੀ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿੱਲਤ ਬਖਸ਼ੀ 
ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਂ ਕਿਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰਾ ਪਾਠ, 
ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਗ਼ਰੂਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣੀ ਸੀ। . 


ਰਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 414. 


ਨ ਗੁਫ਼ਾ : ਜਾਰੀ ਰਿ ਸੇਲ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀ. ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੁਰ ਫਿਰ ਸਕਦੇ ਹੋਣ, ਨੂੰ ਗੁਫ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ . 
ਹੈ। ਕੈਵਰਨ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਖੋੜ ਲਈ_ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- 
ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ 
ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ. ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, 
___ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੈੜਾਂ ਦੇ _ਮੂੰਹ-ਮੱਥੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਅਤੇ - 
__ਜਿਸ ਦੀ ਛੱਤ ਫੁਰਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਵਧਵੀਂ' ਹੋਵੇ ਨੂੰ ਵੀ 
ਗੁਫ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੋੜ ਦੀ ਛੱਤ ਢਹਿ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਆਰ 


ਪਾਰ_ਰਸਤਾ ਬਣ ਗਿਆ'ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਖੋੜ ਨੂੰ ਛੱਤ ਰਹਿਤ 
ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। 

ਇੰ ਆਰੈਭ-ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 
ਜਿੰਨਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਲਾਵੇ 


ਰੀ ਚ ਰੀ 


126 


`ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਤਹਿ ਠੰਢੀ ਹੋ ਕੇ ਜੈਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਦਰਲੀ 


ਤਹਿ ਤਰਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ.ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। _, 
ਜਦੋਂ ਲਾਵਾ ਨਿਕਲਣਾ ਬੈਂਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤਰਲ ਲਾਵੇ ਦੇ ਵਗ __ 


ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੋੜ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਸ ਕਈ _ 


_ਵਾਰੀ_3 ਮੀ. ਤੱਕ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਖੋੜ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਰੂਪ 


ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। 
ਦਿ 


ਥਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰ ਜਾਣ' ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨ ਰ 


ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ_ ਤੱਲਾਂ 
ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ 


ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 
ਪਹਾੜੀ ਛੱਪਰ _ਰੁਪੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਨਰਮ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਡਿਗ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਮੈਰਾਂ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚਟਾਨਾਂ ਛੱਤ ਦਾ ਕੌਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਡੋਲਮਾਈਟ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ--ਇਸ 
ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੁੱਫ਼ਾਵਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਹੋਰੁ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ _. 


੨੧. 2੪ 


ਨਾਲੋਂ' ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਚੂਨੇਦਾਰ ਚਟਾਨਾਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 


'ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹਨ ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨੀ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ 


ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਰਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀਂ 


` ਖੁਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਝਰਨਿਆਂ ਜਾਂ ਨਾਲੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ 


ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਲੋ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਖੋਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਰਸਤਾ ਗੁਫ਼ਾਂਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੀ 


ਰਤੀ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਹਿ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਖੂਹ ਪੁੱਟਣ ਨਾਲ 


`ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਡੋਲਮਾਈਟ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ. 
ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ 
` ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ ਸਮੇਂ ਆਸਾਨੀਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ_ _ 
_ਹੈ' ਪਰ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਅਨੇਂਕਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਹੀ. 


ਤੁਰਿਆ ਫਿਰਿਆ -ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹੈ ਬੇਸ਼ਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਰਸ਼_ਤੇ'ਥੋੜ੍ਹਾ . 
_ਬੋੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਸਿੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ 

_ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਹਿੰਦਾ, ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ. _ 
__ ਆਕਾਰ, ਦੀਵਾਰਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਂਣੀ ਦੇ _ 
__ਵਹਿਣ-ਕਾਰਨ ਖੁਰਕੇ ਹੀ_ਬਣੀਆਂ- ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ 
ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉਤੇ ਬਣੇ ਆਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦਾ ਪਤਾ __ 
ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੇਨ ਪਾਈਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਵਗ੍ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੱਈ. ਗੁਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਹਿਰ-ਦੀਆਂ £ 
ਗਲੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ` ਨ 


ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਹਰ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ ਹਨ।ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦਹ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਉਤੇ ਟਰੈਵਰਟਾਈਨ ਅਤੇ ਸਟੇਲ-_ 


ਲੈਗਮਾਈਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਥੋਨੇਟ ਦੀਆਂ ਸੈਕੰਡਰੀ 
ਰਹ ਪਰਤਾਂ ਜੰਮਜਾਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਆੜਾਰੇਘਟਦਾ ਜਾਂ ਰਿਹ ਹੈ।ਇਹ ਤੱ 
`ਸੇਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਰੋ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ _ 
`_ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਪਿਘਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਲ, ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਭੂਰੇ ਰੋਗ ਦੀ ਭਾਅ _: ` 


ਜਿਤ ਲਿਉ 


੧- 








127 


`ਪਾਂਚੀਨ ਝੋਂਪੜੀਆਂ--ਪਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗੁਛਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ 
ਬਣੀਆ ਕੁਦਰਤੀ ਝੋਂਪੜੀਆਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਸੈਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਸੀ।ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਸੈਦ, ਗਹਿਣੇ , ਭੱਠੀਆਂ, ਮੁਰਦਿਆਂ 
ਤੋਂ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਰਫ਼ ਯੁਗ 
`_ ਦੇ ਗੁਫ਼ਾ ਰਿੱਛ, ਸ਼ੇਰ ਆਦਿ ਨੇ. ਵੀ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ, 
ਸਿ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। ਰ੍ 
ਰ੍ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰ--ਸੈਸਾਰ ਦੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਰ੍ ਖੇਤਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਯੂਰਪ ਦੇ 
- ਐਲਪਸ ਪਹਾੜ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ 


ਆਸਟਰੀਆ ਵਿਚ ਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। . 


ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਰੇਨੋਬਲ , ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਾਊਫਰੇ ਬਰਜ਼ਰ 
` ਦੀ ਗੁਫਾ (1121-664 ਸੀ.) (3,680 ਫੁੱਟ) ਸੈਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲਬੀ 
ਗੁਫ਼ਾ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹਾਲੋਚ ਵਿਖੇ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਲੈਬਾਈ 60.3 
ਕਿ.ਮੀ.ਹੈ (37.6 ਮੀਲ) ਹੈ।ਸੈਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੈਵਰਨਾਂ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਐਲਿਜ਼ਬੈਥ ਕਾਸਟੇਰਟ ਕੈਵਰਨ ਹੈ, 
ਜਿਹੜੀ ਕਿ 396, 24 ਮੀ ਲੈਬੀ (1300 ਫੁੱਟ ਲੋਬੀ), 152240 ਮੀ 


ਚੌੜੀ (500 ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ) ਅਤੇ 45.72 ਮੀ.(150 ਫੁੱਟੀ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚੀ 


੨੩-੭੩ ੮੩- .<੩੯੩ 


`ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਤੋਦੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, 
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਸਟਰੀਆ ਵਿਚ ਸਾਲਜ਼ਬਰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਈਸਰੀਏਸਨਵੈਲਟ 
ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ 
_ਲੇਬਾਈ 33,193 ਕਿ. ਮੀ. (25 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ 1645.92 
ਮੀਟਰ (5400 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਐਲਪਾਈਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ 


_ ਆਕਾਰ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘਾਈ , ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਉਤੇ 


ਬਾਰਸ਼ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਜਲਵਾਯੂ ਕਰਕੇ , ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 
``_ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਚੂਨੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਐਲਪਸ 
` ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖੇਤਰ 
_ ਵਿਚ ਕਈ ਸੂਖਮ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਲਟਾ ਅਤੇ 
ਲਿਬਨਾਨ ਵਿਚ ਜਿਬਰਾਲੁਟਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ 
ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਖੁਸ਼ਕ ਹਨ। ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਫ਼ਾ ਖੇਤਰ 


ਲੇ ਕੇਟਕੀ ਮੀਸੋਰੀ ਅਤੇ ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀਆਂ 


`-ਸਭ` ਤੋਂ ਡੁੰਘੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨੈਫੇਜ਼ ਗੁਫ਼ਾ ਉਟਾਅ 360,6 ਮੀਟਰ 


`. ਅਤੇ ਕਾਰਲਸਬੈਂਡ ਕੈਵਰਨ 401.4 ਮੀਟਰ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਹ 


ਰ੍ ਸਾਰੀਆਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹਨ ਜਿਥੇ ਇਹ ਵਾਟਰ-ਟੇਬਲ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ 
ਜੀਣ ਲਲੀ ਬਲੀ ਨਹ 

ਉਪ 
__ ਗਰਮ, ਚੁਨਾ-ਪੱਥਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਬਹੁਤ 
_ਸਟੈਸੈਸਮਾਈਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ 
. _ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਤਾਪਮਾਨ ਹੈ। ਤਪਤ-ਖੰਡ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ 
_ਚਮਗਿਦੜਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਮੈਕਾ 
_ ਵਿਚਲੀ ਵਿੰਡਸਰ ਗੁਫ਼ਾ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਥਲ੍ਹ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 
ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 


- _ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ (ਸਪੇਲਿ- 
ਨ ਹੀਨ 


ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪੜਤਾਲ ਢੰਗ, ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨਾ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀਸ, ਭੂ- 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਰਸਾਇਣ- ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖੋਂ ਮੂਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ 
ਸਬੈਧੀ ਅਧਿਐਨ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਸਬੈਧੀ ਹਾਲਤਾਂ, ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਬੈਧੀ ਅਧਿਐਨ; ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ 
ਬਿਨਾਂ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਦਿ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦਾ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੇਚੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ 
ਅਨੇਕਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 
ਆਧੁਨਿਕ ਸਪੇਲਿਆੱਲੋਜੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਆਰੈਭ ਹੋਈ 
ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸਪੇਲਿਆੱਲੋਜੀ ਸੋਸਾਇਟੀ 1895 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ।ਸੈਸਾਰ ਦੇ ਅਨੌਕਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਸ 


_ ਆਦਿ _ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ _ਆਪਣੀਆਂ _ਸਪੇਲਿਆੱਲੋਜੀਕਲ 


ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਆਫ਼ 

ਸਪੇਲਿਆੱਲੋਜੀ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਸੈਨ 1953 ਵਿਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ 

ਗਈ ।ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਸ਼ੱਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੈਥੇਂ ਅਰਸੇ ਲਈ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ 

ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਤੂਮੀ-ਅੰਤਰ ਜਲ ਸਤੱਰ ਅਤੇ ਅੱਧ ਡੁੱਬੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ 

ਭਾਲ ਕਰਨਾ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਗੋਤਾਖ਼ੋਰਾਂ ਦਾ ਕੈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 

ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਸਿਰ ਤਲੀ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੁਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਹ. 'ਪੂ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ5: 115 


ਵਾ _ਗੁੰਬੰਦ : ਨ ਲੀ 
ਵਾਲੀ ਛੱਤ ਜੋ ਗੋਲ ਗ੍ਰੰਥਦ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੋਵੇ, 
ਗੁੰਬਦ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ, 18ਵੀਂ ਸ਼ਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ' ਹੀ 
ਵਰਤੀਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ _4000% ਅਰਥਾਤ _ 
'ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਘਰ” ਜਾਂ “ਉਪਾਸਨਾ ਸਥਾਨ”; ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਂਸ਼ਾ ਦੇ 
ਸ਼ਬਦ 40080 ਭਾਵ `ਗਿਰੰਜਾ ਘਰ” ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 


_ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸੈਘ , ਰਾਜ ਘਰਾਂ ਆਦਿ ਲਈ 


ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਗੋਲ _ 


-ਛੱਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। 


` ਇਰਾਕ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਨੇਵੇ ਦਿਆਂ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ 
ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਰੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ 
ਛੱਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ` 
ਕੋਈ ਖੰਡਰਾਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਰੋਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ 


ਗੁੰਬਦ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਨ 112 ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ - 


ਮਗਰੋਂ ਚੌਥੀ ਜਾਂ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਕਈ ਨਮੂਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ 
ਸਾਰਵਿਸਤਾਨ _ਅਤੇ` ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਾਬਾਦ _ਵਿਚ _ਮਿਲਦੇ _ਹਨ। 


_ਸਾਰਵਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੁੰਬਦ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਚਾਰ ਕੋਨੇ ਕਮਰੇ 
ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਅਸਲ ਗੈਬਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਮੁਸਲਿਮ ਇਮਾਰਤਕਾਰ ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਕਬਰੇ, ਮਸੀਤਾਂ ਜਾਂ 
ਮਜ਼ਾਰਾਂ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ_ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸੰਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਬਦ ਦੀ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਂਦਾ ਵਰਤੋ' ਕੀਤੀ । ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਉਤੱਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾਂ ਦੀ 
ਗੁੰਬਦ ਸ਼ੈਲੀ 'ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਮਿਸਰ, ਪਰਸ਼ੀਆ (ਈਰਾਨ), 


ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। 


ਆਗਰੇ ਦੇ ਨਫ਼ੀਸ ਤਾਜ ਮਹਿਲ (1632-50) ਉੱਪਰ ਇਕ ਗੈਢਲ _ 
ਜਾਂ ਗੈਢੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਰੌੰਬਦ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ ਜਿਸ ਦੀ 
ਉਤਪਤੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸਲਾਮੀ ਪਰਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਖੁਸਰੋ ਪਹਿਲੇ 
ਦੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਖੰਡਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ 
ਛੱਤਾਂ 29 ਮੀ. ਲਗਭਗ (95 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀਆਂ ਅਤੇ 25 ਮੀ. 
ਲਗਭਗ (83 ਫੁੱਟ) ਚੋੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਜਾਪੁਰ ਵਿਚ _ 

















_ਮੁਹੈਮਦ ਅਲੀਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਉੱਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ' ਵਿਸ਼ਾਲ 
ਗੁੰਬਦ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਚੌੜਾਈ (41 ਮੀ. 
ਲਗਭਗ) 135 ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਉਚਾਈ (54 ਮੀ. ਲਗਭਗ) 178 ਫੁੱਟ 
ਹੈ। ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇ ਵਿਚ ਜਖ਼ਾਕੇ ਬਣੇ ਇਸ ਜ਼੍ਰੀਬਦ 
ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਲੱਗਭਗ (3 ਮੀ. ਲਗਭਗ) 10 ਫੁੱਟ ਹੈ। 


__ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਰੀਬਦ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। 


`` ਗੁੰਬਦ 128. 


ਹੀ ਹੈ ਜਿਦੀ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪਇਆ 


ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗੁੰਬਦ ਫ਼ੈਲ ਗਏ ਅਤੇ. ਉਤੱਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਤਾਂ 
ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ । ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇ 
ਵਿਚ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਵਨਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਬਦ ਬਣਾਏ ਗਏ। _: _. _ 
ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ- ਵੀ ਗੁੰਬਦਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ - ! _ 

.ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਂਤਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 


ਹੋਈਆਂ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚ ਗੁੰਬਦਾਂ -ਦੀ ਵਰਤੋਂ 


, _! ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ 


। ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੁਢਲੇ ਈਸਾਈ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 


&3 , ਤੇਸੁਮਾਰ ਮਿਸਾਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੈਸਿਲਕਾ ਦੇ ਅਰਧ-ਗੋਲਾਕਾਰ 


ਮਹਿਰਾਬਦਾਰ ਉਪਰ ਇਕ ਅਰਧ ਗ੍ਰੈਬਦ ਜਾਂ ਬੁਰਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 


ਅਰਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪਾਦਰੀਂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ 


੪ 1 ਪੁਜਣਜਯੋਗ ਫ਼ਰਸ਼ ਹੇਠ ਦਬਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਈਸਾਈ ਕਾਲ ਦੀ, 
==। ਸਭ ਤੋਂ' ਸੁੰਦਰ ਮਿਸਾਲ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਨਸਟੈਂਟੀਪੋਲ (ਕੁਸਤੁਨ- 

_ । ਤੁਨੀਆ) ਵਿਚਲੇ-'ਹੋਲੀ ਵਿਜ਼ਡਮ” ਦੇ ਗਿਰਜੇ,ਉੱਪਰ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਦੇ 
ਰ ਰਿ ਤਤੀ ਵਨ ਨਿਜ ਸਿਰਿ 


$ _ ਆਦਿ ਵਿਚਾਰ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਗੁੰਬਦਾਕਾਰ ਸ਼ਕਲ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ 


_---? ਸਨ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਗਾੱਥਿਕ ਚਰਚ ਦੀਆਂ ਮਹਿਰਾਬਾਂ ਨੀਲੇ__ 
ਰਿ ੍ 


ਸੁਨਿਹਰੀ ਤਾਰੇ ਵੀ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। , - 
-_ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਗ੍ਰੰਥਦ-ਇਸ ਕਾਲ 

ਵਿਚ ਇਮਾਰਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਗੁੰਬਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਉਂਤ 

ਬਣਾਈ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ 


_`__ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਸਮਕਾਲੀ 
-_- ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ੈੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਾਂ-ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਹਿਆਂ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਬਣਾਏ। 


ਵੈ, ` ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਫਲੋਰੇਂਸ ਦੇ .ਕੈਥੀੜੀਨ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਵਿੱਚ' ਬੈਰੂਨੇਲਸੀ 


ਗ& _ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਰੋਮ ਦੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ __ 

`_”ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ ਮਾਈਕਲੈਜਲੋ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ` 

_ ਇਨ੍ਹਾਂ.ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੈੱਲ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾਂ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਪੁੱਕੇਂ ਕੀਤੇ, 
_ਗਏ ਸਨ। ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰੱਤੀ ਕਾਲ ਦੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਦਾ: ਬਾਹਰਲਾ ਹਿੱਸਾ.. 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੁੜਵੀਂ ਛੱਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇੱਟਾਂ _ 
ਦੇ ਬਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗ੍ਰੀਬਦ ਉਪਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਛੱਤ - 
ਵੀਨਸ ਦੇ ਮੇਰੀਆ ਡੈਲਾ ਸੈਲੂਟ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸੇਂਟ ਪਾਲਗਿਰਜੇ _ 





1. ਯੋਰੋਸ਼ੂਲਮ ਦੀ ਚਟਾਨ ਦਾ ਗੁੰਬਦ, 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ; 2. ਕੈਸਗੀਯ, 


ਅਨਾਤੋਲਿਆ 32ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ; 3. ਸਮਰਕੰਦ, 14ਵੀਂ ਸਦੀ ` 


ਈਸਵੀ; 4. ਨਾਸਿਰੂਦੀਨ ਮੁਹੇਮਦ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਦਿੱਲੀ, 1231 ਈਸਵੀ; 
5. ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜਾ, ਦਿੱਲੀ, 1310 ਈਸਵੀ, 6. ਗਿਆਸੂਦੀਨ 
_ਤੁਗ਼ਲਕ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਦਿੱਲੀ, 1325 ਈਸਵੀ; 7 .ਮੁਹੇਮਦ ਸ਼ਾਹ ਸੱਯਦ 


ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਦਿੱਲੀ, 1444 ਈਸਵੀ; 8. ਲੋਧੀਆਂ ਦੇ ਮਕਬਚੇ, ਦਿੱਲੀ, _ 


1500 ਈਸਵੀ; 9. 'ਰੁਕਨੇ ਆਲਮ ਦਾ ਮਕਬਰਾਂ, ਮੁਲਤਾਨ 1325 
ਈਸਵੀ; 10. ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ, ਜੌਨਪੁਰ, 1470 ਈਸਵੀ; 11. ਹੋਸ਼ੇਗ 
ਦਾ ਮਕਸ਼ਰਾ, ਮਾਂਡੂ, 1440 ਈਸਵੀ; 12.. ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ, ਗ਼ੁਲਬਰਗ, 


1367 ਦੀਸਵੀ; 13. ਬੀਜਾਪੁਰੀ ਗੁੰਬਦ, ੧6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ; 14.. 


ਹਮਾਧੂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ,, ਦਿੱਲੀ, 1564 ਈਸਵੀ; 15. ਖ਼ਾਨਖ਼ਾਨਾ ਦਾ 
ਮਕਬਰਾ ਦਿੱਲੀ, 1627 ਈਸਵੀ; 16. ਤਾਜ ਮਹਿਲ, ਆਗਰਾ, 1634 


_ ਈਂਸਵੀ ਅਤੇ 17. ਸਫ਼ਦਰਜੰਗ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਦਿੱਲੀ, 1855 ਈਸਵੀ । ਰ੍ 


ਹਨ। ਬਾਹਰਲਾ ਸ਼ੈੱਲ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਛੱਤ, ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ`ਅਰਧ- 


_ਗੋਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਕੋਨ ਅਕਾਰ ਰਚਨਾ ਸੀ। 


ਰ੍ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਗੰਬਦ-18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੁਨਰ- 
ਜਾਗਰਤੀ ਕਾਲ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ. ਵਿਚ 


` ਸੁਧਾਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਇਸ,ਦੀ.ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦਾਹਰਣ ਪੈਰਿਸ਼ ਵਿਚ 


ਪੈਥੀਅਨ' ਦਾ ਜਰਮੇਨ ਸੂਫੋ-ਦਾ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜੋ 1757-1812 ਵਿਚ 
ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦਰਮਿਆਨ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਤੀ ਕਾਲ ਦੇ 


ਸਿਧਾਂਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ, ਛੱਡ:ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਦੇ _ 
ਗਾਰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸਮਝਿਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਅਸਲੀ _ 
ਡਾਟਾਂ ਜਾਂ ਮਹਿਰਾਬਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪੂਰ ਸੁਰੂ ਸਰੂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ 

- ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ .ਪ੍ਰੰਭਾਵ ` 


੯੩੦੦੨੩੦ ॥ ਕੱ 


ਵਿਖਾਈ ਦੇਵੇ।ਸੈਯੁੱਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸੈਸਦਂ ਭਵਨ ਦੇ ਗਬਦ 














-.- ੯॥੦੭. -<%॥---- ਲੀ ੨੬੮੮੮ -- --- 


129 ਰ ਰ੍ __ ਗੁਬਾਰਾ , 





ਟੈਕਸਾਸ ਰਾਜ (ਸੋ. ਰਾ. ਅ) ਵਿਖੇ ਫੋਰਟ ਵਰੌਥ ਵਿਚ ` 
., ਕੈਸਾ ਮੈਨਾਨਾ ਥੇਟਰ ਦਾ ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਗੁੰਬਦ 


`ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਦੇ ਗਿਰਜਿਆੰ ਦੇ ਗੁਰੰਬਦਾਂ ਦੀ 


ਨਕਲ_ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਮਸਯੂ ਵਾਲੰਟਰ ਦੁਆਰਾ 1851- 
65 ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ 
ਕਾਰਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ _. 


`_`_ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ। ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣਕਾਰ 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਦੇ 
ਮਿਲਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਮਿ 
ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਸਲ-ਮਿਸਾਲ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਪੈਲੇਸ ਲਈ ਵਿਉਂਤੇ ਰੌਬਦ 


ਰੀ 


ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈਂ ਸਰ ਜੋਜ਼ਫ ਪੈਕਸਟਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ 
ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੁਕੈਮਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਪਰ 
ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ੰਬਦਾਕਾਰ ਪ੍ਰੰਦਰਸ਼ਿਤ ਇਮਾਂਰਤਾਂ ਲਈ ਇਕ 


,ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ 20ਵੀਂ ਸੰਦੀ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਰ੍ 





ਰ੍ (ਗੁਬੈਦ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ 
. ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ,, ਗੌਬਦ 


: ਸੋਰਚਨਾ ਲਈ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਸਮਗਰੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰਚਨਾ 


ਲਈ ਰੀਬਦ ਇਕ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਇਮਾਰਤਕਾਰੀ ਕਲਾ ਬਣ 


ਰ੍ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਸਮ ਹਵਾ ਭਰੇ ਗੁਬਾਰੇ ਉਪਰ 


ਕੈਕਰੀਟ ਦੀ ਸਪ੍ਰੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੁੰਬਦਾਕਾਰ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਘਾੜਤ 
(ਬਣਤਰ) ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਸੀ। ਇਸ 


ਵਿਚ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਦੇ ਪਤਲੇ ਸਟਰਿਪ ਜਾਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀਆਂ 
ਟਿਊਬਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਿਡ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਗੁੁੰਬਦਾਕਾਰ ਸੈਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ 
ਸਪੈਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ _ 
` ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਲਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਪਤਲਾ 49 ਮੀ. ਲਗਭਗ 
(160 ਫੁੱਟ) ਸਪੈਨ ਵਾਲਾ ਕੈਕਰੀਟ ਗੁਬੈਦ ਸੈਨ 1955 ਵਿਚ ਈਰੋ. 


ਸਾਹੀਨੈਨ ਦੁਆਰਾ ਮੈਸਾਚੂਸੈਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਂਜੀ 
ਵਾਸਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ` 


ਹ. ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 426; ਐਨ. ਬਰ 7: 562 


੍ _ਗੁਬਾਰਾ : ਗੁਬਾਰਾ ਮੁਸਾਮਰਹਿਤ, ਨਰਮ ਪਦਾਰਥ ਦਾ 
ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਹਵਾਈ-ਜਹਾਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਹਲਕਾ ਇਕ ਗੋਲਾਕਾਰ ਥੈਲਾ 
ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਭਰੀ ਗੈਸ ਦੀ ਤਾਰਨ- 


ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਨ ਉਪਰ ਨੂੰ ਉਡਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਥੈਲੇ ਨੂੰ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ` 


੩੦ _ ੩੩੫-੨੩ 


ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ, ਯੋਤਰ ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੈਲੂਨ ਜਾਂ ਏਅਰੋਸਟੈਟ ਰ੍ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਹਵਾ (ਆਂਮ ਹਵਾ ਨਾਲੋਂ ਹਲਕੀ) ਵਾਲਾ 
ਗੁਬਾਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1783 ਵਿਚ ਮਾਂਟਗੋਲਫਿਅਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ 


ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੋਲ-ਗੈਸ ਅਤੇ ਹਾਈਡੋਜਨ ਵੀ ਕਈ . 
ਵਾਰੀ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਗੁਬਾਰੇ 


ਕਾਗ਼ਜ਼, ਥਿੰਧੇ ਰੇਸ਼ਮ, ਰਬੜ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ 


ਸਨ। ਅਜੋਕੇ ਮੌਸਮ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਗੁਬਾਰੇ ਸੂਤ, ਰਬੜ ਰੇਸ਼ਿਆਂ, 
ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਪਾੱਲੀਐਥੀਲੀਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦਾਹਨ। ਗੁਬਾਰੇ ਦੇ 


੮ ੮5੩ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਹਿਲੇ ਕੈਪਟਿਵ (ਬੱਧੇ ਹੋਏ) ਅਤੇ ਦੂਸਰ਼ੇ ਮੁਕਤ । 


ਬੱਧੇ ਹੋਏ ਗੁਬਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸੈਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ` 


ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੁਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ _ . 


ਮੌਸਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੈਧੀ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਦੇ 


ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ 
ਹੈ। ਗੁਬਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੌੜਾਂ 
` ਦੁਆਰਾ ਗੁਬਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ` ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਕਈ.ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪੇਸ਼ 
_ਕੀਤੇ ਹਨ। ਦੌੜਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਬਾਰੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 


_ਫਾਲਵ 





ਮੁਕਤ' ਗੁਬਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 











ਗਬਾਰਾ 





ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾਂ ਭਾਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਪਰ 


ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 


_ਵਿਚਲੀ ਗੈਸ ਦਾ ਵਾਲਵ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ£ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਆਇਤਨ 2,265 ਘਣ ਮੀ. ਲਗਭਗ ਸਟ੍ਰੇਟੋਸਰੀਅਰ ਗੁਬਾਰਿਆਂ 
_ ਦੇ ਦਸ਼ੁਵੇਂ ਹਿੱਸੇ, ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਚੰਗੇ 
ਮੌਸਮ ਨਾਲ-1,600 ਕਿੱ. ਮੀ. ਦੂਰੀਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੱਕ ਗੁਬਾਰੇ . 
ਉਡਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਸੈਨ 1965 ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਗੁਬਾਰੇ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 


11,280 ਮੀ. ਤੱਕ ਉਡਾਉਣ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (3- -&) ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਕਾਰਡ 1940 ਵਿਚ 


ਗੁਬਾਰੇ ਨੂੰ 7,072 ਮੀ. (23286 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਉਡਾਉਣ ਨਾਲ 
` ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 


ਮੁਕਤ ਗੁਬਾਂਰੇ ਦੀ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਉਪਰਲੇ ਵਾਯੂ- 


ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਮੌਸਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੈਧੀ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ। ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਸਟ੍ਰੈਟੋਸਫ਼ੀਅਰ ਵਿਚ ਗੁਬਾਰਾ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲਾ 


“ ਵਿੰਅਕਤੀ ਬੈਲਜੀਂਅਮ ਵਾਸੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੀਕਾਰ (2੧੦8) ਸੀ ਜਿਸ. 


ਨੇ 1੪290 ਮੀ. (60,000 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਗੁਬਾਰਾ ਉਡਾਇਆ । ਸੈਨ 
1933 ਦੇ ਸਿਆਲ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਰੂਸੀਆਂ ਨੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ 


- 21945 ਮੀ. (72,000 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਗੁਬਾਰਾ ਉਡਾਇਆ । ਇਹ ਹੇਠਾਂ 


ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਰ ਗਏ,ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ` ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨੋਟ 
ਨਾ ਹੋ' ਸਕਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੈਪਟਨ ਸਟੀਵਨ, ਕੈਪਟਨ 


ਐਂਡਰਸਨ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਕੈਪਨਰ 1934 ਵਿਚ ਲਗਭਗ 18290 
_ ਮੀ. (60,000 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਂ ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਥੱਲੇ ਆ ਰਹੇਂ ਸਨ 
__ ਤਾਂ ਲਗਭਗ 1525 ਮੀ. (5000 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
_ ਗੁਬਾਰਾ ਫਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰੇ। ` 


ਨਵੰਬਰ, 1935 ਵਿਚ ਸਟੀਵਨ ਅਤੇ ਐਂਡਰਸਨ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨਵਾਂ. 
_ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਗੁਬਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ : --` 


ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕਰਨ. ਲਈ 4`ਘੰਟਿਆਂ- ਵਿਚ 22250 ਮੀ. 
(73,000 ਫੁੱਟ) ਦੀ.ਉਚਾਈਂ ਤੇ ਪ੍ਹੁਚੇ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ 


_ ਉਤੇ ਫ਼ੋਟੇਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਰੇਡੀਓ-ਸੈਚਾਰ, _ਬੀਜਾਣੂ -ਵੰਡ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ, 


ਰਚਨਾ ਬਾਂਰੇ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੁੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 


ਉਚਾਈ ਉਤੇ ਕੋਈ ਘੰਟਾ-ਕੁ ਰਹਿ ਕੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮੀ 
ਹਾ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਕਾੱਸਮਿੰਕ-ਕਿਰਨਾਂ ਦਾਂ ਅਧਿਐਨ-ਵੀ ਕੀਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
_ ਧਰਤੀ-ਦੇ. ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਪੁਰਾ ਸਾਮਾਨ ਸਹੀਰਿਹਾਂ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ _ 
ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆਂ। ਸੰਟੀਵਨ ਅਤੇ ਐਂਡਰੇਸਨ ਦੇ ਬੈਲੂਨ 


ਐਕਸਪੋਲੋਰਰ 1] ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਫੈਲਾਂਅ ਕੇ ਆਇਤੰਨ 16481 ਘਣ ਮੀ. 
(3,700,000 ਘਣ ਫੁੱਟ) ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮੋਨਲ ਮੈਟਲ 


ਦਾ ਬਣਿਆ ਗਲੋਬ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਗੌਂਦੋਲਾ (ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਨਾਲ 
_ ਲਟਕਦੀ ਕਾਰ) ਲਟ਼ਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੋਂ ਨਿਰੀਖਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੋਂਦੋਲਾ ਸੀਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 


ਹਵਾਬੈਦ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਟ੍ਰੇਟੋਸਫ਼ੀਅਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਰੇਅਰੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋਵਾ 


ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕਣ। ਗਲੌਬ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਲ 


ਰ੍ ਸੀਲ ਕੀਤੀ ਹਵਾ ਦੇ-ਫਟਣ ਵਾਲੇ ਦਬਾਉ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਸੀ। ਉਡਾਣ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਗੁ ਵਿਚ 7082 ਘਣ:. ਮੀ. (25,0000 


ਘਣ ਫੁੱਟ) ਹੀਲੀਅਮ ਭਰੀ ਗਈ। ਉਚਾਈ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਹਵਾ ਤੇ 
ਦਬਾਉ ਘਟਣ ਨਾਲ ਇਸ ਆਇਤਨ ਨੇ ਫੈਲ ਕੇ ਸਾਰਾ ਗੁਬਾਰਾ ਭਰ 


_ਦਿੱਤਾ। 
ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਆ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਲਗਭਗ 708 


ਘਣ ਮੀ. (25,000 ਘਣ ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 28330 ਘਣ ਮੀ. 
(10,090;000 ਘਣ ਫੁੱਟ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ 61 


੯੨. ੯੮੦੩੦ ੨5੩੩੩ <੩ 


7 (200 ਫੁੱਟ) ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਸਮ-ਵਿਗਿਆਨੀ 


ਦਾ 


130 : ੧" , ੪ ੯੩ 2੬੭ 


ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ .ਲੈ ਕੇ 24384 ਮੀ. (80,000 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ 


_ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦਸੈਬਰ, 1963 ਵਿਚ 


ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸੀਲ ਕੀਤੇ 2. 54. ਮੀਟ੍ਕਿ ਟਨ ਦੇ 
ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਦੇ ਗੌਂਦੋਲਾ ਵਿਚ ਜਿਸ ਨੂੰ 70 ਮੀ. ਉਚੇ ਹੀਲੀਅਮ 
ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਗੁਬਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਦੇ 
ਵਿਅਕਤੀ 24840 ਮੀ. (81,500 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
31.7 ਸੈਂ. ਮੀ. (12.5 ਇੰਚ) ਲੈਬੀ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਉਣ ਵਾਲੀ 
ਦੂਰਬੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ' 18 ਘੰਟੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ 
ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1964 ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ 762 ਮੀ. (250 ਫੁੱਟ) 
ਉੱਚੇ ਇਕ ਗੁਬਾਰੇ ਸਨ੍ਹੇਟੋਸਕੋਪ 1 ਦੁਆਰਾ 23500 ਮੀ, (77,000 
ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ 0,914 ਮੀ. (36 ਇੰਚ) ਵਾਲੀ ਪਰਾਵਰਤੀ ਰ੍ 
ਦੀਨ ਦੀ ਬਰ ਰੰ ਗਨ ਪੀਤ ਗਿ ਇਸ 
ਗੁਬਾਰੇ ਵਿਚ 2854 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. (6300 ਪਾਊਂਡ) ਭਾਰ ਲੱਦਿਆ 
ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੈਨ 1965 ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਗੁਬਾਰਾ 26500 ਮੀ. 
(87000 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ 
ਟੇਲੀਸੰਕੋਪਿਕ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਵਾਨ ਐਲੈੱਨ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ 
ਬੈਲਟ, ਭੋਂ-ਚੁਬਕਤਾ, ਕਾੱਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਏ ਵਾਯੂਮੰਡਲ 
ਵਿਚਲੇਂ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨ ਗੁਬਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ 


ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪੁਲਾੜ ਕਾਲ ਦੇ ਕੰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ. ਰ 


ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਵਾਂਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ 1963 ਵਿਚ ਇਕ 13 ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਉੱਚੇ ਗੁਬਾਂਰੇ ਦੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ,ਰਾੱਕਟ ਦੁਆਰਾ 
1484 ਕਿ. ਮੀ. (922 ਮੀਲ) ਉਚਾਈ _ਉੱਤੇ ਇਕ ਸਬ- 
ਆੱਰਬਿਟਲ ਉਡਾਣ ` ਵਿਚ _ ਛੱਡਿਆ `ਗਿਆ _ਸੀ। ਮੌਸਮ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਗੁਬਾਰਿਆਂ 


` ਸਥਿਰ-ਲੈਵਲ (ਜਾਂ ਸਥਿਰ ਲਬ ਸਥਿਰ-ਦਾਬ 


` ਲੈਵਲ ਉੱਤੇ ਤੈਰਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ 


ਮਧਿਐਨੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਟਰਾਂਸਸਾਂਡੇ ਸਥਿਰ- 
ਲੈਵਲ ਗੁਬਾਰੇ- ਦੀ ਉਡਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਟੈਜੈਂਕੰਟਰੀ (ਪ੍ਰਖੇਪ- 





_ਪਥ) ਦਾ ਪਤਾ ਰੇਡੀਓ .ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਕ- ਯੋਤਰ ਨੂੰ ਸੈੱਟ .ਕਰਕੇ ` 


ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ _ ਫੋਟੋ ਸਗ (ਅਧਿਕਤਮ ਉਚਾਈ ਵਾਲ ਰੋ ਦੀ ਵਰਤ 


- ਜਰੀ ਹੈ। ਰਜਾਈ ਪਤੀ ਗਰ ਦੇ ਉਰ ਵਿਨ ਜਣੇ ਕੈ 
ਰ੍ ਅਤੇ-ਬੱਚਲਾ ਵਿਚ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਲਗੇ ਸਮੇ ਤੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਗੀ 


ਸਕਦਾ ਹੈ। ` 


ਤਤ ਮਿ ਇਸ 
ਜਾਂ 910 ਮਿ. ਮੀ. (3 ਫੁੱਟ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ” 


- ਉਪਰਲੀ ਹੱਵਾ ਵਿਚ ਧੋਣ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਦਿਲਾਂ ਦਾ ਪੱਤਾ, ਲਾਉਣ 
ਰ੍ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਨ 


ਗੁਬਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਡੀਓਸਾਂਡੇ 
(ਬਹੁਤ ਉਚਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲੀ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ 
ਵਾਲਾ ਯੋਤਰ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਾਂਈੜੋਜਨ-ਭਰੇ ਗੁਬਾਰੇ, ਰੇਡੀਓ ਸੈਚਾਰ _ 
ਯਤਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਉਪਰ ਵੱਲ ਭੇਜਣ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ` 


`_ ਕਾਇਟੂਨ ਇਕ ਕੈਪਟਿਵ ਗੁਬਾਰਾ ਹੈ, ਜਿੱਸ ਚੀ ਵਰਤੋਂ ਉਪਰ 
ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ -ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੈਧੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ_ਸਾਜੋ- 


। ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਸਥਿਰ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ 
(` ਜਾਂਦੀ ਰੈ। ਇਹ ਗੁਬਾਰਾ, ਪਤੈਗ ਅਤੇ ਗੁਬਾਰੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਸਮੇਲ- 


ਹੈ। 


131 


ਹ਼ਰੀਕੇਨ ਵਰ (ਤੂਫਾਨ - ਪੱਥ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ)` ਹਵਾ -ਨਾਲ਼ ` 


ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਗੁਬਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਤਪਤਖੰਡੀ ਵਾਵਰੋਲੇ ਦੇ 


ਰ ਕੇਂਦਰ (੦੦) ਵਿਚ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ' ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਇਹ ਰੇਡੀਓ 


6404 


`_ ਫਾਈਂਡਰ) ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ੍ 


_ਹ- ਪੁ-ਵਾ. ਨ. ਸ. ਐਨ. 174; ਐ. ਬੰ. 3 : 43. 


ਗੁਬਾਰਾ ਤੋਪ : ਰਸ ਤਪ ਖਾਦੀ ਿੰਚ ਬਹ ਤਣ ਅਤੈ ਰਿ 


੨੨<%੩= <%. 


ਚੌੜੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਪ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਫਟਵੇਂ ਗੋਲੇ ਸੁੱਟਣ. 


ਵੇਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਲੇ' ਤੋਪ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਬਾਰੇ 
ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਫਟਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 
_ ਗੁਬਾਰਾ ਤੋਪ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾਂ। ਇੰ 

-" ਹ. ਪੁ-ਮਫ਼ੋ. 415 ਹੇ 


-ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ : ਗਿ 


` ਮਾਰਚ, 1898 ਨੂੰ ਸੀਨਗਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1918 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ 


_ ਫ਼ਸਟ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1964 


(ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤੋਂ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ 
ਵਿਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1917 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ . 
ਰ੍ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ. 
__` ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭ-ਕਲਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ 


` ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਘੁਮਿਆਰ ਨਾਲ ਕੈਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1919 


ਰ੍ ਟੋਕੀਓ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਜਾਕੇ ਪਾੱਲੀਟੈਕਨਿਕ ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ` 


ਵਿਚ ਕੈਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਆਲ 


. _ ਇੰਡੀਆ ਫ਼ਾਈਨ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕ੍ਰਾਫਟ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ 
` ਅਤੇ ਮੁਗਰੋਂ ਆਨਰੇਂਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਰਿਹਾ । ਸੈਨ 1922 ਵਿਚ ਭਾਰਤ 


_ ਆਉਣ ਤੇ ਇਹ ਦਿੱਲੀ' ਵਿਖੇ ਵਸ ਗਿਆ। 17 ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਹ _ 





ਰੀ;.ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਟਾਈਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। 


` ਧੌਟਗੀ” ਨਾਂ ਹੇਠ ਕੌਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਕੈਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ 
- ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ. ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੁੱਢਲੇਂ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 


ਰ੍ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪਾਂ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। _ 
``__ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ ਜੱਗ, ਗਲਾਸ, ਕਟੋਰੀਆਂ ਆਦਿ 


`_` ਡਾਂਡੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਆਕਾਰਾਂ 


ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. 
ਦੇ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਹੁਨਰ 
ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਸਕੀਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 


ਰ. ਪੁ--ਰੁਪਰੇਖਾ-ਰੋਧਾਵਾ; ਪੰਜਾਬ-ਰੈਧਾਵਾ; ਆਰਟਿਸਟ ਡਾਇਰੈ- 


ਭਾਸ਼ਾ 'ਵਿੰਭਾਗ, ੰਜਾਬ_ ਨੇ .ਇਸ ਨੂੰ 1975 ਦਾ ਸ਼ਰੋਮਣੀ 
ਸਾਹਿਤਕਾਂਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। . ਵੱ 
ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਛੁ 
ਦਾ- ਜਨਮ 8 ਫਰਵਰੀ, 
1917 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ 


ਪੰਜਾਬੀ (ਫਸਟ _ਕਲਾਸ 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੀ. ਐੱਚ. ਇਤ 
ਡੀ. ਵੀ ਕੀਤੀ. 1947 ਰਿ 





-ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ 


ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ੈਰ-ਸਰਕਾਂਰੀ ਉੱਚ-ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ੍ ਮਦ 
ਸੋਨ 1954 ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਫ਼ਸਰ ਪੈਪਸੂ ਲੋਕ ਸੈਪਰਕ ਵਿਭਰਗ ਦੀ `` 


ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਰ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਸੀਨੀਅਰ ਲੈਕਚਰਾਰ ਨਿਯੁਕਤ 
ਹੋਇਆ । ਫਿਰ 1966 ਵਿਚ ਰੀਡਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ 
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਧ੍ਰਿਸੀਪਲ, -ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਹਾ। 
ਜੁਲਾਈ, 1972 ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਲਈ` ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ 


ਰ ਕਾਂ ਸੇ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦਾ ਵਾਈਸ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣਿਆ। ਹਰ 
ਲੇ ਸੈਨ 1943 ਵਿਚ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੁੰਭਕਾਰੀ ਰਿਸਰਚ 

__ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣਿਆ।ਸੈਨ 1952 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ - 

_ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ-ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ 'ਦਿੱਲੀ ਬਲੂ ਆਰਟ 


ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਇਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ 
ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਰੋਦੀ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤੱਕੋ, ਨਿੱਕੀ 


_ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਾਵਲ ਤੱਕ, ਇਕਾਂਗੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ 


ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੋਤ ਪੰਛੀ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ੍ 


__ ਆਂਦਿ ਹਨ। 


ਵਿ ਨ 156 ਅਤੇ 1੭46 ਵਿਰ ਇਸ ਨ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਮਿਟੀ ਦੇ 
ਤੀ ਤਰ 1955.- 


ਵਿਚ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, _ਬੈਬਈਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਲਗਾਈ। 
ਵਿ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀਂ ਇਸ ਨੇ ਆਂਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 
.. ਸਰਬ-ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਬੋਰਡ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਰਤ 


ਤੱਕ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ.ਕੇ ਆਲੋਚਨਾਂ ਤੱਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਾਰੇ 


ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਕਲਮ-ਅਜ਼ਮਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੋਪ ਦੀ ਜਗਤ 


ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾ 'ਦੀ ਰੇਪ ਆੱਫ਼ ਦੀ ਲਾਕ' ਦਾ' ਕਾਵਿ ਅਨੁਵਾਦ 


“ਗੁਤਨੀ ਹਰਨ” ਇਕ ਮੌਲਿਕ ਰਚਨਾ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 


ਮੌਲਿਕ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਗਨਾਰਵਿੰਦ, ਤਿਖਾਵੈਤ, ਗੀਤ 


ਮੇਰੇ ਗੀਤ, ਧਰਤੀ ਦਾ'ਸੰਧੂਰ (ਮਹਾਂਕਾਵਿ), ਤਿਨ ਅੰਗੀ, ਗੁਰਚਰਨ _ 


ਗਜ਼ਲ ਘਰ, ਖੰਡੇ ਦੀ'ਬੇਲਾ, ਭਗੜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਬੈਂਤਾਂ 
ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। “ਵਗਦੀ ਸੀ ਰਾਵੀ” ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ 
ਇਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। “ਵਣ ਤੇ ਕਰੀਰ”, “ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ``_ 
ਬਾਹਰੀ_ਗੱਲ', “ਕੱਚੀਆਂ ਅੰਬੀਆਂ” ਅਤੇ “ਗਊ ਦਾ ਜਾਇਆ” ਇਸ 
ਦੇ ਚਾਰ ਕਹਾਣੀ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ”, “ਸਰੰਗਮ” "ਤੇ ਗੁਰੂ 
ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ? ਤਿੰਨ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਰ 


ਗੁਰਚਰਨ ਰਾਮਪੁਰੀ 


ਰ ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਪਰਸਿੱਧੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾ 
ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਮੁੱਲੀ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, 


ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪਕਾਰ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਪੰਜਾਬੀ ` 


ਗਲਪ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ ਦੀ 


ਰੂਪ-ਰੇਖਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਕਲਾ ਪੱਖ, ਸਾਹਿਤ ਸਮੱਸਿਆ ਤੇ - 


ਸਿਧਾਂਤ, ਸਾਹਿਤ ਖੋਜ_ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ 
ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਉੱਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਮਹਾਂ ਬਲੀ 
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ” ਅਤੇ 'ਸੁਨਾਮੁ ਦਾ ਸੂਰਮਾ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ” ਇਸ 
ਨੇ ਦੋ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ _ਵੀ ਤਿੰਨ _ਚੈਗੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ 
ਹਨ--ਹਿਸਟਰੀ ਆੱਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਡਰਾਮਾ', ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਐਂਡ 
ਹਿਜ਼ ਮਿਸ਼ਨ” ਅਤੇ ਪਿਲਗ੍ਿਮਜ਼ ਪ੍ਰਾਂਗ੍ੈਸ ਟੂ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ”। 

ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੈਸਥਾਵਾਂ 


ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਆਲੌਚਕ ਇਸ ਦੇ 


ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਿਣੀ ਹਨ। 
4. 3 5ਹ ਪ-੍ਰਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ (1575: 761 ਸੁਵੀਨਰ-ਤਾ. ਵਿ. ਪੰ. 
ਪੋ. ਸ਼ਾ. ਇੰ--ਭਾ. ਪੰ. ਰ੍ 


ਗੁਰਚਰਨ ਗਿਰੀ _ਇਹ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ' ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਹੈ, 
ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ (ਕੈਨੇਡਾ) ਜਾ ਵੱਸਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ 


ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਸੈਨ 1984 ਵਿਚ 


ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ 
(ਬਦੇਸ਼ੀ) ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 23 


ਜਨਵਰੀ, 1929 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਰਾਮਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਸ. ਮੋਹਨ ` 
ਏ: ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ _. 
: ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ_ਡਰਾਫ਼ਟਿੰਗ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। _; 


_ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ.ਬੀ. ਏ 


ਡਰਾਫ਼ਟਸਮੈਨ ਵਜੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। 





ਗੁਰਚਰਨ ਰਾਮਪੁਰੀ 


__ ਗੁਰਚਰਨ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਮੋਲਿਕ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਕਣਕਾਂ ਦੀ ` 
ਖੁਸ਼ਬੋ' (1953), 'ਕੌਲ ਕਰਾਰ” (1960), “ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ” 


6 


132 


੫ 


(1963), ਅੰਨ੍ਹੀ ਗਲੀ” (1972) ਅਤੇ “ਕੌਚਨੀ” (1980) ਹਨ। 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਹਨ : (ਰੂਸੀ ਵਿਚ) 
ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ (1957) ਅਤੇ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ) 
ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ--ਗ੍ਰੀਨ-ਸਨੋ' 
(1976)1. 

ਗੁਰਚਰਨ ਰਾਮਪੁਰੀ 1947 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦੀ ਨਵੀਂ.ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ 
ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੰਤਨ-ਬੋਧ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ 


ਵੀ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ __! 
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ` 


ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਤੇ ਰੀਭੀਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੈਤਰ ਪੰਜਾਬੀ 


ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


_`` ਹ. ਪੁ-ਜੁਵੀਨਰ ਸਨ. ਸਾ. 1984-ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 
ਇਤ-ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 


ਰਿ 


ਦਾ ਜਨਮ 6 ਦਸੈਬਰ, 1922 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਰਾਂਜ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ _ 
ਦੀ ਪੱਟੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੱਤਾ ਗੁੱਦਾ ਵਿਚ ਮੇਜਰ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ _ 
ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ. ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੋਵੇਂ' ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ 


ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।.ਇਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸ. ਲਹਿਣਾ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਫਰੈਟੀਅਰ ਫੋਰਸ ਵਿਚ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਨਰੇਰੀ,ਕਾਪਤਾਲ ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪੜ ਕੀੜਾ 

ਲਾਜ਼ੌਰ (ਪਾਕਿਸ- 
ਤਾਨ) ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ-ਕਾਲਜ 


ਮੀ ਰੀ ਦੇ ਇਨ ਟਰਸਟ ਵਜੋ ਸਵ ਕੀ ਇਨ 


ਨੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਆਰਮੀ ਸਟਾਫ਼ ਜਨਰਲ ਜੇ. ਐੱਨ. ਚੌਧਰੀ _ 


ਅਧੀਨ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਬੈਗਲਾ ਦੇਸ਼ 


_` ਦੀ ਜੋਗ ਸਮੇਂ ਇਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ 
ਰਜਮੰਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਨਦਾਰ 
ਫ਼ੋਜੀ ਸੇਵਾ ਬਦਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿ 


ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


ਔੱਜ਼ਕਲੂੰ ਇਹ ਜਰਨੈਲ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬਾਂ ਜਿਲ੍ਹੇ 
ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜੋਖੜਾ ਸਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ 





7 











_ਉਜੈਨ ਉਪਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਨੌਜ ਉੱਤੇ ਰਾਜ-ਕੀਤਾ। 


133 ` _ ਗੁਰਦਾ 


ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ'“ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮਡ ਕੋਰ” ਦਾ 


ਰ੍ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਰੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਗੁਰਜ : ਮੁਦਗਰ ਵਰਗਾ ਇਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਸ਼ਸਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਸ਼ਸਤਰ ਮੁਕਤਾ ਮੁਕਤ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਟਾਰ ਵਾਂਗ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਵਿਚੋਂ ਛੱਡ ਕੇ 
ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
`ਰ. ਪੁ.--ਮ. ਕੋ. 416 


_ਗੁਰਜਾਰ-ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ : ਇਹ ਨਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ 


ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਹਿੰਦੂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਹਰੀ ਚੈਦਰ ਦੇ ਬੈਸ ਦੇ ਮਹਾਰਾਂਜਿਆਂ ਨੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਅਧੀਨ 


ਰਾਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਛੇਵੀਂ ਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਮੰਦੌਰ (ਜੋਧੋਪੁਰ, 


ਰਾਜਸਥਾਨ) ਉਪਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਐਪਰ -ਨਾਗਭਟ ਦੇ ਬੈਸ ਦੇ 


ਇਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਹਿਰ ਭੋਜ 836 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ 


` ਥੋੜ੍ਹਾ `ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਭੋਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 


ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮਹਿੰਦਰਪਾਲ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ ਸਾਮਰਾਜ 
ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਤਿੰਹਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ 
ਵਿਸਥਾਰ ਗੁਪਤਾ ਬੈਸ ਅਤੇ ਹਰਸ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਸੀ। ਕਨੌਜ ਦੀ 
ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਕਵੀ ਰਾਜ-ਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਖਾਨਦਾਨੀ ਝਗੜਿਆਂ ਕਾਰਨ 
ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਈ। ਦੱਖਣ ਦੇ ਰਾਜੇ 
ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਤੀਜੇ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ 
ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 916 ਈ. ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਨੌਜ 


ਨੂੰ. ਬਰਬਾਦ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਜਿਹੇ `_ 


ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ ਮੁੜ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣਾਂ ਪਹਿਲਾਂ 


ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੇਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤੋਂ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀ' ਸਦੀ ਈ..ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲਾਂ.) ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ` 


ਗੁਰਜਾਰਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਚਲਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ` ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ 'ਉਪਦਨਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ 
ਲਗਾਇਆ। 


ਇਤ ਤਲ 


` ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ 


ਲੋਕ ਹੁਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰੈਤ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਂ ਖਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਚੰਗੇ ਸਬੈਧ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਪੱਖ 


_ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾਂ ਜਿਹਾ ਸਬੂਤ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਭਾਰਤੀ _ 


ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅਪਰਵਾਨ ਕਰਜ੍ਰਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ 
ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਜਾਰ” ਸ਼ਬਦ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ 
ਈ. ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੰਦਾ। ਗੁਰਜਾਰ- 
ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਬੈਸ ਉਹ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਹਰੀਚੰਦਰ ਤੋਂ 


_ ਚਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਬੈਸ ਦੇ ਅਤੇ_ਨਾਗਭੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੈਸ 


ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ) ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੋਧਾਂ ਬਾਰੇ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ 
ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੋਧ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। 
ਇਸ ਦੇ ਮੋਢੀ ਨਾਗਭਟ ਪਹਿਲੇਂ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ 


ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਵਤਸਰਾਜਾ ਨੇ 783 ਈ. ਵਿਚ ਉਜੈਨ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ 
ਲਗਦਾ ਹੈ। ਰ 


ਨਾਗਭੱਟ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ ਬੈਸ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜਾਪਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਉਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ 


 ਸੈਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਵਤਸਰਾਜ ਨੂੰ 783 ਈ. ਵਿਚ ਉਜੈਨ ਦੇ ਮਹਾਰਾਂਜੇ 
_ ਵੱਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਵਤਸਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ' 
_ਨਾਗਭੱਟ ਦੂਜੇ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ 


ਬਾਰ ਬਾਰ ਕੀਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ 


ਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਧਿਰਾਜਤਾ ਵੀ 
ਪਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾਂ, ' 


ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ ਅਤੇ ਪਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਨਾਗਭੱਟ ਨੇ 


_ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਮਹਾਰਾਜੇ 
ਚੱਕਰ ਯੁੱਧ ਕੋਲੋਂ ਕਨੌਜ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ ਦੀ 
-ਤਾਕੜ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਗਭੱਟ ਦੂਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ 


ਆਪ ਨੂੰ ਕਨੌਜ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਾਕਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। 

___ ਨਾਗਭੱਟ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਗੁੱਤਰ ਰਾਮਭੱਦਰ ਗੱਦੀ ਤੇ 
ਬੈਠਾ। ਇਸ ਦਾ. ਰਾਜ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਹੀ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


ਰਾਜੇ ਤਾਕਤ ਫੜਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਰੇ ਵਾਂਰੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਤੋੜਦੇ ਗਏ। 
ਦਸਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ ਬੋਸ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਅਧੀਨ 
ਰੀਗਾ ਦੁਆਬ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੱਧ ਹੀ ਇਲਾਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਰ੍ 

ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾਂ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਜਪਾਲ ਸੀ 
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀਂ ਨੇ 10੧8 ਈ. ਵਿਚ ਕਨੌਜ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ 
ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਚੰਦੇਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵਿੱਦਿਆਧਰ ਦੀਆਂ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਵਧੇਰੇ 
ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਅਲਾਹਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ ਰਿਆਸਤ 
ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ੨ 

ਮੱਧ-ਕਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਦੇ 
ਰਿ 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ, 10 : 1045 


ਗੁਰਦਾ : ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਲਮੂਤਰ ਕਢਣ 
ਵਾਲਾ, ਮਲ-ਤਿਆਗ-ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ। ਗੁਰਦੇ ਦੀ 
ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ` 
ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੈਮੇ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਂਰੀਕਾਰਡੀਅਮ 





ਜਣਨ ਮੂਤਰ ਸਿਸਟਮ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਦਿਸ ਰਹੇ 
ਹਨ (ਅਗਲਾ ਪਾਸਾ) 











ਕੀਆ ਲਈਆਂ ਜਾਂ ਨੈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿੱਕੀਆਂ 


ਗਰਦਾ 


5੪ .%-੨੪ 


_ਇਹ ਰਵਾਂਹ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗੇ ਹੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪੈਲਵਿਸ 
ਰ੍ ` ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹਂਦੇ ਹਨ। 


ਹਾਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਸਖ਼ਤ, 'ਲਾਂਲ ਭੂਰੇ ਰੋਗ 


ਰ੍ ਆ ੨12.5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਮਾ, 


7.5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 2.5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਮੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; 


ਦਰਿਆ ਦਾ ਮਾ ਕੇ ਕਾਰ ਕੋਈ ਅਥ ਕਿਲੋ ਤੇ ਪਟ 
_ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਇਹ ਪੋਟ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਂਭੇ ਐਗਾਂ ਦੋਂ ਪਿੱਛੇ ਬਰਕੇ ਕੌਰਜੋੜ 


੍ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੱਜਾ ਗੁਰਦਾ ਖੱਬੇ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਨੀਵਾਂ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਨੋਂ ਗੁਰਦੇ ਉਪਰ ਵੱਲ .ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪਸਲੀਆਂ ਦੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ 


ਤਰ ਤਰ 
. _(ਜਿਸੇ.ੂੰ ਐਕੀਨਲ ਗਲੈਂਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ] 


ਇਆ 


ਅਤੇ ਉਹ ਅਗੋਂ ਮੂਤਰ- ਵਹਿਣੀ ਵਿਚ। ਚੌਲ ਮੁਤਰ'ਵਹਿੱਣੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ` 
ਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂ ਕੇ ਮਲ=ਚੈਂਬਰ ਜਾਂ ਮੂਤਰ-ਮਸਾਨੇ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। - 
ਕੁ _ ਨੈਫ੍ਰੇਨ-ਨੈਫ੍ਰਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ. ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕੈਮ ਵੱਖ ਵੱਖ ੬ 
6 ਪਾਈਆ ਦਿਚ ਵਖ ਬੱਧ ਹਨ।ਇਸ ਲਾ 
(ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ 


ਵਿਚ ਨੈਨ ਦਾ ਬੋਸੈਨ-ਕੈਪਸਿਊਲ , ਡੱਡੂ ਦੇ ਗੁਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਕਢਿਆਂ ਰ 


ਨਫ੍ਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੋਮੈਨ- 
।ਕੋਸ਼-ਨਲੀ, ਕਲਾਂ ਦੇ ਇਕ ਗੱ ਕੈਪਸਿਊਲ ਵਿਚ ਗਲੋਮੇਰੂਲਸ 
ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। . 


ਨੈਫ਼ੋਨ ਦਾ ਬੰਦ ਸਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਮੈਨ-ਕੈਪਸਿਊਲ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ 


` ਗਲੋਮੈਰੁਲਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 


`ਐਪੀਥੀਲੀਅਲ- ਭਿੱਤੀ ਕੇਸ਼-ਨਲੀਆਂ ਦੀ ਐਂਡੋਥੀਲੀਅਲ ਭਿੱਤੀ ਦੇ 


ਗਿਲ ਸਿਧੀ ਜੀਤ ਇਤਰ ਚ ਇਤ ਬਣਦੀ 


ਜਿੱਸ ਰਾਹੀਂ ਲਹੂ ਪੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹਕ ਨੜ੍ਰਨ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਰਨ ਜਿਹੜੇ ਗੀਕ੍ਰਧਾਰੀਆਂ 


_ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਲੋਮੈਰੂਲਸ ਤੋਂ 
ਰ੍ ਬਾਅਦ ਇਕ ਗਰਦਨ,ਵਰਗਾਂ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ _ 
-ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਲੀਆਮਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚਂ ਇਹ 


134. 
__(ਹਿਰਦਾ-ਝਿੱਲੀ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ .ਵਿਚ . 





ਵਿਚ) ਇਕ ਮੱਧਵਰਤੀ ਖੰਨ ਰੁੰਦਾ ਹੈ। ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ 
ਉਤ 


ਕੁਲੈਕਟਿੰਗ ਡਕਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। 











ਮਨੁਖੀ ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਇਕ ਡੋਟੀ ਜਿਹੀਂ ਕਾਂਟ। ਇਸ ਵਿਚ ਲੂਪ ਆਂਫ 
_ ਹੋੱਨਲੇ ਆਪਣੇ ਮੋਟੇ ਤੇ ਪਤਲੇ ਖੰਭਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਵਾਸਾ ਰੈਕਟਾਂ ਅਤੇ 


ਰ੍ ਕੁਲੈਕਟਿੰਗ ਡਕਟਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੈਡੁਲਾ 


`ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਦਿ ਨ 


ਰਤ ਲਿੰਗ ਡਰਨ ਤੋ ਥੇ 


ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕੁਲੈਕਟਿੰਗ ਡਕਟਸ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। 


ਰਿਚ ਆ ਮਦ ਉਇ ਹਨ ਲੇ 
ਜੰਕੀਆਨਨੀਆਂ ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਕਾਰਕ ਵਿਚ ਹੈਦੀਆਂ ਹੈਨ ਰਗ 
ਆਫ਼ ਹੈੱਨਲੇ ਕੁਝ ਲੋਮੇ ਤੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮੈਂਡੁਲਾਂ ਦੇ ` 
__ ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਪਤਲੀ ਸ਼ਾਖ਼ ਦੂਰ ` 


ਰਿ 


ਰੱ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਨਿੱਕੀਂ-ਨਲੀਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੇ 


੧ ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨੈਕ੍ਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਲੂਪ (ਲੂਪ ਆਫ਼ ਹੈੱਨਲੇ) ਲਾ 


[ਵੀ 


ਸਥਿਤ ਨਿੱਕੀ ਨਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਲ੍ਹੇਟੇਂ ਹਿੱਸੇ 


ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਕੁਲੈਕਟਿੰਗ ਡਕਟ ਕਾਰਟੈਕਸ ਤੇ ਮੈਡੂਲਾ ਤੋਂ 


ਪੈਪਿਲਾ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਹ ਗੁਰਦਾ ਪੈਲਵਿਸ ਵਿਚ ਸਿ 
`-ਆਫ਼ ਹੈੱਨਲੇ ਤੇ ਕੈਪਿਲਰੀ  ਲੂਪਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਚੱਲਦੀਆਂ ਮਾਂ ਹਨ। “- -' 





ਰ ਦੇ 
ਰ੍ ਗਲੋਮੈਰੂਲਸ ਦੀਆਂ ਕੇਸ਼-ਨਲੀਆਂ ਅੰਦਰਲੇ ਲਹੂ ਦੇ ਦਬਾਉ 


ਕਾਰਨ ਲਹੂ ਦੀ ਫਿਲਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਤਰਲ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ 
ਮਾੱਲੀਕਿਊਲ ਅਤੇ ਆਇਨ ਝਿੱਲੀ ਵਿਚੋਂ ਛਣ ਕੇ ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸਿਊਲ 


ਰ੍ ਦੀ ਥੋੜ (ਲਿਊਮਨ) ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਛਣ ਕੇ ਆਏ ਪਦਾਰਥ 


ਵਿਚ ਕੁਝ .ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਮਾੱਲੀਕਿਊਲ ਆ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ।. ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਦਾਰਥ (ਜਾਂ ਫਿਲਟਰੇਟ). ਨਿੱਕੀ-ਨਲੀ_ਵਿਚੋਂ' 
ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭਿੱਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ (ਜੋ ਮਲ- 
ਤਿਆਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣੇ ਹੁੰਦੇ) ਨਚੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ 


ਲਗਦੀਆਂ ਕੇਸ਼ੁ-ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿਚ ਮੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਜਿਹੜੇ ਪੰਦਾਰਥ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਉਲਟ 
ਵਿ ਸਰਨਿ -ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
੍ ਡਕਟ ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਵਹਿਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮਲ-ਚੈਂਬਰ ਜਾਂ ਬਲੈਡਰ ਵਿਚ 
ਰ੍ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਹ ਖਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਗੁਰਦੇ ਨੂੰ ਲਹੂ 'ਦੀ ਸਪਲਾਈਦ-ਭੀਡ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 


ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਕ ਸੈਕਿੰਡ ਕੇਸ਼-ਨਲੀ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਲੀਆਂ 
ਵਿਚ ਲਹੂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਦਾ ਨਿੱਕੀਆਂ- ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ 
_ਲਹੂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਰਦਾ ਪੋਰਟਲ-ਸ਼ਿਰਾ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਲਹੂ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੂਛ 


੩ ੨੨੬ 


ਰੇ ਲੱਤਾਂ ਦਾ ਰੀਦਾ ਖ਼ੁਨ ਗੁਰਦਾ ਪੋਰਟਲ ਸ਼ਿਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 








`` .`' ਇਹ ਅੱਗੋਂ ਸੋਕੰਡ ਕੇਸ਼ ਨਲੀ ਜਾਲ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੰਹੜਾਂ 


_ਗੁਰਦਾ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇਂ ਪਾਸੇ ਵਿਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 


__ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੈਦੇ ਸ਼ੂਨ' ਵਿਚੋਂ ਮਲਮੂਤਰ ਸਿੱਧਾ ਹੀ' ਮੂਤਰ ਨਿੱਕੀਆਂ- 


_ ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 
ਰ੍ ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰ. 22 : : ੪9੪; ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 7 : 387 


ਰਾ _ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਕ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੁਰਬ ਵੱਲ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੈਮੂ.ਅਤੇ 


`` ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 
____ ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਸ 
. _ਦੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ 50 ਕਿ. ਮੀ; ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ-ਰੇਖਾ 


ਲਗਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ' ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ . 3557 ਵ. ਕਿ.'ਮੀ. ਅਤੇ 
ਨ ਆਬਾਦੀ 1756732 (1991) ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੋ ਦਾ ਇਹ ਰਕਬਾ ਰਾਵੀ 


ਰ੍ 'ਤਹਿਸੀਲਾਂ 10 ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ 1526 ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦਾ 
ਰ੍ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਰਿ 
ਰ੍  ਇੰਤਿਰਾਸਕ:ਪੇਪ ਤੋਂ ਵੀ 'ਇਸ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵ 


ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁਢਲੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਥੇ ਪਾਂਡਵਾਂ 


ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ, ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਮੁਖਸ਼ੇਵਰ ਦੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚ ਬਣੇ 


ਨ `__ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਠਾਨਕੋਟ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਦਾ 


.ਸਦਗੰ-ਮੁਕਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਈਅਦ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖੋਖਰ 


`_ ਇਲਾਂਕੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਸਰਥ ਖੋਖਰ ਨੇ ਕਲਾਨੌਰ ਉੱਤੇ ਦੋ 


ਰੰ ` ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਹਮਾਯੂ ਦੀ ਮੌਤ 


ਸਬੈਧੀ_ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ 
-_ ਅਸਥਾਨ ਤੇ 15 ਫਰਵਰੀ, 1556 ਨੂੰ ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੀ_ 


__ ਤਲੀ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 


4 


_ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ 


ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਥੇ ਅਕਸਰ ਦਰਬਾਰ ਲਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। 


_ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿੰਕਦਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਤੋਂ 


ਫਿਰ _ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ 
ਕਾਨੂੰਵਾਂਨ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ _ 
ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ. ਮਨਭਾਉਂਦੀ 


_ ਆਰਾਮਗਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਰੰ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਾਂਲਾਮਾਰ ਬਾਗ਼` ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ' ਪਾਣੀ _. 


ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਹ ਨਹਿਰ (59148) ਦੀਂ ਪੁਟਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ 


_ਗਈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ 
ਚੜ੍ਹਤ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹੈ। ਤਹਿਸੀਲ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਰਾਵੀ ਦੇ __ 
_ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਡੇਰਾ (ਦੇਹਰਾ) ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਚੋਲਾ __ 
ਸਾਹਿਬ ਆਂਦਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ_ਗੁਰਦਵਾਂਰਿਆਂ _ __. 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ_ _. ` 
ਵੀ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਸਬੈਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1710.ਵਿਚ ਬੈਂਦਾ .__ 
` ਬਹਾਂਦਰ ਨੇ ਬਟਾਲੇ ਅਤੇ ਕਲਾਨੌਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਆਲੇਂ ਦੁਆਲੇ ਕਰ 
ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ. ਹੱਲੇ ਬੋਲਣ ਲਈ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ/ਆਪਣਾ ਸਦੇਰ- 
ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਸੈਨ 1711 ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਂਹ ਨੇ ਬੈਦਾ 
_ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਭਜਾ ਦਿਤਾ। ਇਸ'ਪਿਛੋਂ` ਬੋਦਾ ਬਹਾਦਰ _ 
_ਨੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਥਾਨ _- __ 
`ਤੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਇਸਲਾਂਮ ਜੈਗ . 
` ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
'ਅਦੀਨਾਂ ਬੇਗ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਬੜਾ ਨੇੜੇ ਦੇ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾਂ । ਅਦੀਨਾ'ਬੇਗ਼ ਨ 
`ਦੀ੍‌ ਸੌਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀਂ ਤਾਂਕਤ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡੀ 
` ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ. ਕਰ` ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ 


ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਆਬ ਦੇਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਥਿਆ- 
ਉਣ ਲਈ ਝੜੱਪਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ 


_ਤਾਕਤ 1808 ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ 
_ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ` 1811 ਵਿਚ ਖਤਮ _ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ 


ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੀਨਾਨਗਰ _ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ -ਵੇਲੇ ਮਨਭਾਉਂਦੀ 
ਆਰਾਮਗਾਹ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੈਨ 1838 ਵਿਚ ਕਾਬਲ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ 


(ਨੀ ਉਆ ਦਾ ਮਹਾਰਾਂਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੈ ਇਥੋਂ 


ਹੀ ਸਵਾਗਤ ਕੀਂਤਾ.ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ' ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਂਹਿਬ ਦੇ _ ਰਿ 

ਰ੍ _ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਦਾ'ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ਼ ਕਾਫੀ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸਬੈਧ ਰਿਹਾ। 
ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ . _ 
. ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ 

ਛਾ _ਹਨ। ਬਾਕੀ` ਸਾਰਾ ਧਰਾਤਲ' ਪੱਧਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਰ੍ 


` ਸੈਨ 1846 ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਠਾਨਕੋਟ 


ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਹਿੱਸੇ ਕੋ 


ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੋਰਨਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ` 


._ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅਦਲਾ- ਬਦਲੀ 


ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਪ੍ਰੈਲ, 1849. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਦੀਨਾ ਨਗਰ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਜਿਲ੍ਹਾ ਹੋਂਦ 


ਬੋਣਿਆ॥- ਇਸ ਵੈਲੋਂ ਦੇ ,ਅਦੀਨਾ ਨੰਤੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੇ. ਅਜੋਕੀ 


` ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ, ਬਟਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ.ਦਾ_ਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ 2 
ਸੈਨ 1846 ਵਿਚ ਮੁਕਰੱਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੱਦ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੀ ਜਾ 

_ਪਠਾਨਕੋਟ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ 181 ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸੈਨ 1849 _- 

_ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਰਖਵਾਲ-ਦਸਤੇ (0008%' . .._ . 
£8੦09) ਨੂੰ ਬਟਾਲੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਟਾਲੇ ਵੱਲ ਹੜ੍ਹ ਆਮ - 
ਆਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ, ਪਤਝੱੜ ਵਿਚ 1 ਮਈ, 18੨2 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ. -_. 

_ ਦਫ਼ਤਰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਉ 


ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ 


ਸੰਨ 1853 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਅਤੇ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ 


ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੋਂ ਗੁਰਟਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਪਠਾਨਕੋਟ, ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ ਚੱਕ ਆਂਧਰ (£1%0;00%)) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ 
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਬਟ੍ਹਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸ਼ਾਖੱਲ ਹਨ। _ ਰ੍ 


ਅਗਸਤ 1860 ਵਿਚ ਡਲਹੌਜੀ ਸਿਹਤਗਾਹ ਵਾਲੀਆਂ 


_ ਪਹਾੜੀਆਂ ਕਾਂਗੜਾ ਵਿਚੋਂ' ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ 


ਦਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1862 ਵਿਓ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਚੱਕੀ ਦਰਿਆਵਾਂ 


_ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੰਨ। ਰ੍ 


ਗਿਆ। ਸੈਨ 1861 ਰਾਜਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਨੂੰ 
ਬਟਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਛੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ 
ਉਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਟਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਰਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 


ਅਤੇ ਜਾਗੀਰ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਉਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ 


ਉਸ ਨੂੰ ਬਟਾਲੇ ਦਾ ਰਾਜਾ 0੫੩੦ ੧੩੩) ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪ੍ਰਦਾਨ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਖੇ ਇਕ ਨਵੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਥਾਪਿਤ 
-ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ.2 ਦਸੈਬਰ, 1862 ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ 


ਜਾਗੀਰ-ਤੇ ਫਿਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅੰਤੇ ਸਾਬਕਾ ਤਹਿਸੀਲ - 


ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1867 ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ 
`ਪ੍ਬੈਧ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਨਾ ਜੋਣ ਕਾਰਨ ਅਪ੍ਰੈਲ 1869 ਨੂੰ ਬਟਾਲਾ 
ਤਹਿਸੀਲ ਮੁੜ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ.ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸੈਨ 
1947 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ ਤਹਿਸੀਲ 
ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 

ਸੈਨ 1960 ਵਿਚ ਭਾਰਤ -ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਂਕਿਸਤਾਨ 
ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਹਿਣਾਂ ਦੇ 
ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ 
ਪਵੇਗਾ। ਹੱਦ-ਬੈਦੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਉਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਨੂੰ ਕੁਝ ਇਲਾਕਾ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਾ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ. ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ. ਦੀ 


ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ_ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੀ 


ਚੀਕਨੀ ਮਿੱਟੀ (010%॥॥)) ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਲ ਰਕਬੇ ਦਾ 
_3/4 ਹਿੱਸਾ ਵਾਹੀ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਧੀਨ 42 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ 


-ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਸਿੰਜਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲਭਦ ਹਨ। ਨਹਿਰਾਂ ਸਿੰਜਾਈ ਦਾ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਅਪਰ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਕੈਨਾਲ ਸਿਸਟਮ 


- ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਟਿਊਬਵੈਲ ਵੀ ਸਿੰਜਾਈ 
- ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਬੜਾ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੰਜਾਈ 
ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤੀ ਹਲਟ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 


` ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵਰਖਾ ਵਿਚੋਂ 70-ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਰਖਾ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ . 


ਮੌਨਸੂਨ ਪੌਣਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਧੂ ਸਿੰਜਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਧੂ 
ਝਾੜ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕਾਰਨ 
` ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਣ ਲੰਗ 
` ਪਈਆਂ ਹਨ। ਕਣਕ, ਚੌਲ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। 
ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ।` 
ਬੰਨ 


136 


ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ`ਸ਼ਹਿਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੇ ਇਥੇ 
ਜਨਤਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ,ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਖ-ਆਰਾਮ.' 
ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ 
ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਟਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹਨ। ` 


-ਦੂਜੀਆਂ ਤੰਹਿਸੀਲਾਂ ਦੇ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਬਟਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ 


ਵਿੱਦਿਅਕ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਬਿਜੋਲੀ, ਪੀਣ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਸੈਚਾਰ ਅਤੇ ਡਾਂਕ 
ਤੇ ਤਾਰ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। 


ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈਂ ਰ੍‌ 


___ ਬਟਾਲਾ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਧਾਰੈਵਾਲ, ਦੀਨਾ ਨਗਰ, 
ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਕਾਦੀਆਂ, ਸ੍ਰੀ 
ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਸੁਜਾਨਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। 
ਪਠਾਨਕੋਟ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਫ਼ੌਜੀ ਨੁਕਤੇ 
ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪਠਾਨਕੋਟ-ਜੰਮੂ ਸ਼ਾਹ . 


ਰਾਹ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਮਾਥੋਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਹੈ। 


_ ਬਟਾਲਾ ਪੰਜਾਂਬ` ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਭਾਰੀ 
ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਬੇਰਿੰਗ ਯੂਨੀਅਨ 
ਕ੍ਰਿਸੁਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਂਣੀ ਸੈਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਂਰੇ 
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਾਂਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਤੇ 


ਰ੍ ਇਥੇ ਤਾਰੀ ਮੋਲਾ: ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਰ੍ 


ਇਥੇ ਇਕ ਮਹਿਲ ਵੀ ਹੈ। 


ਬਟਾਲੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਪੂਰਬਾ ਵੱਲ ਕਾਦੀਆਂ 
ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫ਼ਿਰਕੇ _`_ 
ਅਹਿਮਦੀਆ ਦਾ. ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਅਹਿਮਦੀਆ ___ 
ਫ਼ਿਰਕੈ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਂਨ ਵਸਦੇ ਹਨ _.__ 
ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਕਸਬਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਇਥੇ 


ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ-ਗੁਜਾਰਿਆ ਸੀ। 


ਬਟਾਲੇ ਤੋਂ 30 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੀ 


ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੂਰ ਨਾਂ ਦਾ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ 17,000.ਹਜ਼ਾਰ 


ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਥੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ 
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਰ 
ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ ਬਟਾਲੇ ਤੋਂ 26 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਉੱਤਰ- ਕੀ 
ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ _ 
ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਚੋਦ ਕੌਰ ਨਾਂਲ ਇਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। 
ਧਾਰੀਵਾਲ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਭਾਰਤ-ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੰਸਿੱਧੀ ਵਾਲਾ 


. ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ-ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ 


ਹੈ। ਇੱਥੇ ਊੱਨੀ ਕੱਪੜੇ ਦਾ -ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ` ਜਿਹੜਾ. 
ਧਾਰੀਵਾਲ ਊੱਨੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਆ 

ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਗੁਰਦਾਸਪਰੁ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 13 ਕਿ. ਮੀ. ਦੁਰ ਰ੍ 
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ ਹੈ। 


ਰੀਵਾਲ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਥੇ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰ ਦਿ ਹੀ ਦੀ 


ਵਸਤਾਂ/ਮਸ਼ੀਨੀ- ਔਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਊੱਨੀ ਕੱਪੜਾ ਬਹੁਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਰ੍ 


ਸੀ. ਰ੍ 
ਮੀ 


` ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ 


ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। , 











137 . 


ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ 11 ਕਿ. ਮੀ, ਦਰਿ ਦਰ 
ਰ੍ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਢੀ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ 
ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸਿਰੀ ਚੈਦ ਜੀ ਦੀ ਇਥੇਂ ਸਮਾਧ ਹੈ। ਅੱਜ ਕਲੂ 
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਥੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਆਰਾਮਘਰ 
ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ੍ 

ਕਲਾਨੌਰ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਥੇ 
ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈਂ ਸੀ। ਭੁੱਲ-ਭੁਲਈਆ, 
ਇਸ਼ਨਾਨ-ਘਰ ਅਤੇ ਬੇਗਮਾਂ ਦਾ ਮਹਿਲ ਖੰਡਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ 
ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਕਈ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਮਸਜਿਦਾਂ 
ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। - ` 

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਥਂਕਨੂੰਵਾਨ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇਕ ਪਰਸ ਪੰਡ ੈ, 
ਜਿਹੜਾ ਕਾਨੂੰਵਾਨ ਛੰਭ (ਜਿਥੇ ਛੋਟਾ ਘਲੂਘਾਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ) ਦੇ 


ਕੰਢੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੀ ਇਥੇ ਆਮ ਆਇਆ 


. ਕਰਦਾ ਸੀ। 


ਹ. ਪੁ.-ਸੈਂਸਿਸ- ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-1961, ਪੰਜਾਬ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਸੈਂਸਿਸ 


ਹੈਂਡ ਬੁੱਕ ਨੰ: 14 ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ 


ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ : ਸ਼ਹਿਰ--ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ 


`ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਰਾਜ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ . 


` ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ 


. ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਰੇਲ ਸ਼ਾਖਾ ਤੇ ਲਗਭਗ 85 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ 
ਦੂਰੀ ਤੇ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। 


ਇੰਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਥੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਹੈ ਜੋ 
_ 1712 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਬੈਦਾਂ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। 
ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਬੈਦਾ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸੇ ਕਿਲੇ 
ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੇਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਮਾਰ 


_ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਸੈਨ 1852 ਤੋ' ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਹ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਚਲਿਆ ਆ'ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ 1867 ਤੋਂ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਹੈ। 
ਝੂਲਣਾਂ ਮਹਿਲ, _ਜਿਸ- ਵਿਚ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਤਿਹਾਸਕ 


- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 


ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰੈਗ ਮਹਿਲ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਹੁਣ ਥੇਹ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ 
`___ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ - ਸਿੰਘ ਨੇ 
_ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ. ਵਿਚ ਕਈ ਹਾਈ£ਹਾਇਰ ਸੈਕੌਡਰੀ 
_ਸਕੂਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਪਾਲੀਟੈਕਨਿਕ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ 


ਭਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁਰਗੀ-ਪਾਲਣ ਫ਼ਾਰਮ ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 


ਹੈ, ਜਿਥੇ ਮੁਰਗੀ-ਪਾਲਣ ਬਾਰੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦੇ ਖ਼ਰੀਦਣ-ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 


ਹੱਥ-ਖੱਡੀ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਥੇ 


ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ 
ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਦਾ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-39,578 (1981) 
- 322 3' ਉ. ਵਿਥ.; 755 25' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹੁ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 805; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 401 


ਗੁਰਦਾਸ ਕਵੀ (ਸਿੰਘ) 


ਗੁਰਦਾਸ ਕਵੀ (ਸਿੰਘ) : ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 
ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ 52 ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪ੍ਰੇਮੀ 
ਭਾਈ ਦੁਰਗੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਚੌਹਾਨ ਜਾਤੀ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਸੀ। 
ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਸੋਧਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ 
ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਦੁਬੁਰਜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਖੇ ਆ ਕੇ ਵਸ 
ਗਏ । ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ 
ਸਾਹਿਤ ਵੱਲ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਯ ਲਿਖੇ, 
ਜੋ ਛਪੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ 
ਉਪਰੰਤ ਸਾਧੂ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, ਸਿੰਧ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸਰੀਰ 
ਤਿਆਗਿਆ। ਰ੍ 
- __ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਖੱਟ ਵਾਲੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਇਸ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ 
ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਡ ਤੋਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਬੁਰਜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ 
ਵਿਖੇ ਹਰ ਸਾਲ 29 ਜੇਠ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ 
ਸੀ। ੍ 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ- ਰ੍ 
1. ਵਾਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ ਕੀ _ 
2, ਬਾਰਾਂਮਾਹ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਚੈਦ੍‌ ਜੀ ਕਾ 
` 3. ਪ੍ਰਯਾਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੌਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੇ 


` ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਕਵੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 
ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਗਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇ' 


` ਸਾਰੇ ਖੰਡੋਧਾਰ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਾਜ਼ੀ, ਮੁੱਲਾਂ ਇਸ 
ਨੂੰ ਧਰਮਹੀਣ ਕਰਮ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ 'ਮਸੈਦ” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਨਾਲ 
ਖਤਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗੁਰੂ 
ਜੀ ਨੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣਾ ਕੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ 
ਰਹੁ-ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 


_ਲਿਥਿਆਂ ਹੈ- 


ਹਰਿ ਸਚੇ ਤਖ਼ਤ ਰਚਾਇਆ ਸਤਸੰਗਤਿ ਮੇਲਾ 

ਨਾਨਕ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰੈਕਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾਂ_ਖੇਲਾ। 

` ਗੁਰ ਸਿਮਰ ਮਨਾਈ ਕਾਲਕਾ, ਖੰਡੇ_ਕੀ ਵੇਲਾ 

ਪੀਉ ਪਾਹੁਲ ਖੰਡੇ ਧਾਰ, ਹੁਇ ਜਨਮ ਸੁਹੇਲਾ। 

ਸੈਗਤਿ ਕੀਨੀ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਮਨਮੁਖੀ ਦੁਹੇਲਾ 
41ਵੀਂ ਵਾਰ ਜੋੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਧੇ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ 
ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਵਾਰ ਸੀ, ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ 
ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ 6 ਹੋਰ ਪਉੜੀਆਂ 
ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਬਹਿਰ ਵੀ ਬਦਲਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧੇ ਵਾਲੀ ਹੈ। 
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਛੇ ਤੁਕੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ 
18, ਟਰ ਵਿ 
ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। 


ਤੀ ਉਤ ਆ ਰ੍‌ 
ਭਰਤ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰਤਨ-ਪਦਮ; ਮ. ਕੋਂ . 


_ 416; ਸੈਂ. ਕੋ. 228 














ਗੁਰਦਾਸ ਗੁਣੀ ੬ 
___ ਗੁਰਦਾਸ ਗੁਣੀ : ਸੇ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ 
ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ 'ਵਿਜ਼ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕੀ 
ਲਿਖਿਆ। ਸੈਨ 1706 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ “ਹੀਰ ਦਮੋਦਰ” ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 
ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਮਸਨਵੀ ਢੈਗ ਤੇ “ਕਥਾ ਹੀਰ ਰਾਂਝਨ ਕੀ” ਲਿਖੀ। ਇਸ 
ਨੇ ਇਹ ਕਥਾ ਪ੍ਰਬੈਧ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪਹਿਲ 
ਕੀਤੀ। 


ਇਸ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ 
ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਆ 
ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨੇ “ਹੀਰ” ਲਿਖੀ। “ਹੀਰ” ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਇਸ ਦੀ ਸਾਖੀ “ਹੀਰਾ ਘਾਟ ਦੱਖਨ ਕੀ? ਨਾਂ ਹੇਠ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ 
ਰਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਦੀ 
ਵਿਚ ਹੀਰਾ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰਤਨ-ਪਦਮ 


ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ : ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਚੋਟੀ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ, 
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਜਾਣੂੰ, ਗੁਰੂ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, 
_ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਤੇ ਬ੍ਰਜਤਾਸ਼ਾ ਦਾ ਆਚਾਰੀਆ ਤੇ ਉੱਚਾ 
ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਚੌਂਹ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਦਾ 
ਸਬੋਧ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ. ਅਧਿਆਤਮਕ, 
ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ 
ਗਿਆਨ ਸੀ। 





- __ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਤੇ ਭੱਲਾ 
ਖੱਤਰੀ ਬੈਸ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਸ -ਦਾ ਜਨਮ 1559 ਈ. ਵਿਚ ਪਿੰਡ 
ਬਾਸਰਕੇ ਗਿੱਲਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 
ਸੈਪਾਦਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੈਂਪੀ ਗਈ 
ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ .ਬੜੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ _ਤੇ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ `ਨਾਲ 


ਨਿਭਾਇਆ। ਡਾ. ਪਿ 


ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੈਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ 
ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਗੁਰੂ-ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ . 
ਬਾਕੀ ਸਭ'ਤੋਂ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਹੈ। 


ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ` ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ 


ਨ # 


138 
ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ 


ਵਿਚ ਸਵੱਈਏ ਤੇ ਕਥਿਤ ਰਚੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ 
39 ਵਾਰਾਂ ਰਚੀਆਂ। ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ, ਰੂਪ, 


ਨਿਭਾਅ, ਸ਼ੈਲੀ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਾਵਿ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਾਵਿ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ 
ਬੜੀਆਂ ਉੱਘੀਆਂ ਹਨ। 


ਤਉ 
ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੇ. 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਸਮਾਚਾਰਾਂ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ੇਕ.ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ ਦੀ ਰੂਪ- 
ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਣੀ- ਬਹਿਣੀ, 
ਰੀਤੀ, ਮਰਯਾਦਾ, ਚੱਜ- -ਆਚਾਰ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਰਹੁ-ਰੀਤੀ 
ਅਰਥਾਤ ਗੁਰੂ-ਸੈਗਤ, ਕੀਰਤਨ, ਗੁਰੂ ਨਿੰਦਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ 
ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸਲਿਆਂ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ, ਪ੍ਮੁੱਖ- 
ਤੀ ਵਿ ਰਹੀ ਰੀ 


- ਗਿਆਨ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਭੈਡਾਰ ਹਨ। 


ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ, 2 ਨ ਜਾ 
ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ.ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ` 
ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਧਰਮ 
ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ 
ਮਿਥਿਆਸ ਨਾਲ ਚੋਖੀ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ _ 
ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ 


ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਹੀਂ' ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ 


ਕਵੀ ਨੇ ਏਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ 
ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ; ਵਾਰ ਨੰਬਰ ਤਿੰਨ ਵਿਚ 


= 


-_ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਵਾਰ ਨੰਬਰ ਇਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਤੇ _ 


ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਮਹਿਮਾ; ਵਾਰ ਨੰਬਰ ਚਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 


ਲੱਛਣ ਨਿਮਰਤਾ, ਵਾਰ ਨੰਬਰ ਦਸ ਵਿਚ ਧਰੂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਆਦਿ 
ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਵਾਰ ਨੰਬਰ 11 ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ 


ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, ਵਾਰ ਨੰਬਰ ੧5 ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਰ੍‌ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਸਮਾਚਾਰ, ਭਗਤਾਂ 


ਚੱਜ ਆਚਾਰ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਰਥੀ 


ਪਰਮਾਰਥ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਲਏਂ ਗਏ ਹਨ। 


`ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ; ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਤੇ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ _- 


ਆਧਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 


ਆਗਮਨ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਇਉਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :- 


` ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿੱਟੀ ਧੁੰਦ ਜਗ ਚਾਨਣ ਹੋਆ। _ 


_ ਜਿਉਂ ਕਰ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਰੇ ਛਪੇ ਅੰਧੇਰ ਪਲੋਆ। 
ਸਿੰਘ ਬੁਕੇ ਮਿਗਾਵਲੀ ਰੈਨੀ ਜਾਇ ਨ ਧੀਰ ਧਰੋਆ। 
:. ਜਿਥੇ ਬਾਬਾ ਪੈਰ ਧਰੇ ਪੂਜਾ ਆਸਣ ਥਾਪਣ ਸੋਆ। 
ਸਿੱਧ ਆਸਣ ਸਭ ਜਗਤ ਦੇ. ਨਾਨਕ ਆਦਿ ਮਤੇ ਜੇ-ਕੋਆ। 
ਘਰ ਘਰ ਅੰਦਰ ਧਰਮੁਸਾਲ ਹੋਵੇ ਕੀਰਤਨ ਸਦਾ ਵਸੋਆ। 
ਬਾਬੇ ਤਾਰੇ ਚਾਰ ਚੱਕ ਨੌ ਖੰਡ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੱਚਾ ਢੋਆ। - ` 
ਗੁਰਮੁਖ ਕਲਿ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਆ। _ . 


ਰ੍ ਘਰ ਦਲ ਪਰ ਬਲ ਵਿਚ ਭੂ ਚੋਣ 


ਨ 
ਕੁੱਤਾ ਰਾਜ ਬਹਾਲੀਐ ਫਿਰ ਚਕੀ ਚੱਟੇ। 
ਸਪੈ ਦੁਧ ਪਲਾਈਐ ਵਿਹੁ ਮੁਖ ਥੀ ਸੱਟੈ। 


ਰੀ 




















139 ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਕਾਰ 


ਪਥਰ ਪਾਣੀ ਰਖੀਐ ਮਨ ਹਠ ਨ ਘੁੱਟੈ। 
ਚੋਆ ਚੰਦਨ ਪਰਹਰੈ ਪਰ ਖੇ ਪਲੱਟੈ।' 
ਤਿਉ ਨਿੰਦਕ ਪਰ ਨਿੰਦਅਹੁੰ ਹਠ ਮੂਲ ਨ ਹੱਟੈ। 
_ ਆਮਣ ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਆਪ ਉਪੱਟੈ। 
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਕੋਲ ਰੂਪਕਾਂ ਅਤੇ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ 
ਭੈਡਾਰ ਹੈ :- 
ਗਿੱਦੜ ਦਾਖ ਨ ਅਪੜੇ ਆਖਏ ਬੂ ਕਉੜੀ । 
` ਨੱਚਣ ਨਚ ਨ ਜਾਣਈ ਆਖੈ ਭੁਇ ਸਉੜੀ।. 
`ਬੋਲੇ ਅਗੇ ਗਾਵੀਐ ਭੈਰਉ ਸੋ ਗਉੜੀ । ੯ 
ਸਾਵਣ ਵਣ ਹਰੀਆਵਲੇ ਅਕ ਜੰਮੈ ਅਉੜੀ। 
__ ਬੇਮੁਖ ਸੁਖ ਨ ਦੇਖਈ ਜਿਉਂ ਛੁਟੜ ਛਉੜੀ। ਰ੍ 
` ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ” ਇਤਿਹਾਸ 
ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਿਆਤਮਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ 
_ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ_ ਦਾ _ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਹੈ। 
_ ਇਸਨੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਹਜ ਆਸ਼ਿਆਂ 


4 
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ 
_ਤੁੱਲ ਦਾ ਨਹੀਂ' ਹੈ। ਇਸ` ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ 
ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ 8 ਸੈਮਤ 1694 (1637 ਈ.) ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ 


ਕੰ ਹੋਇਆ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਐਤਿਮ ਸੈਸਕਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀ 


ਕੀਤਾ। 
ਰ੍ ਹ. ਪੁ--ਪੰ. ਸਾ. ਇਤਿ. 1 : 519; ਮ.ਕੋਂ. 416 


_ਗੁਰਦਾਵਰ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਵਾਨ (ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ) : 
ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲਵਾਨ 
ਦਾ ਜਨਮ 1920 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ੈਕਰ 
` ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ _ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ _ ਦੇ 
``ਘਰ _ਹੋਇਆ। ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ 
ਖ਼ੁਢੰ ਵੀ. ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ_ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ 
`ਸੀ। ਗੁਰਦਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਤੀ ` 
` ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ੌਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ 
_ ਇੱਸ ਨੇ ਸੱਤਵਾਂ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਹੀ 
ਪੜ੍ਹਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ 
ਵਿਚ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
-_ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਇਹ ਪੰਡਤ ` 
_ਵਿਦੋਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਚੇਲਾ “ਬਣ 
'ਗਿਆ। _ 

ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ--ਇਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
1938 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ .ਸਮੇਂ 





ਜਿੱਤਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਸ ਦੀ` ਕੁਸ਼ਤੀ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਰਦਾਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਹੜੀ ਬਰਾਬਰ ਰਹੀ। ਸੈਨ 
1945 ਵਿਚ ਇਹ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਵਾਨ ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ ਨਾਲ 
ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ 
ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਯੂਨਸ ਪਹਿਲਵਾਨ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੀਏ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ। 
ਪਹਿਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਯੂਨਸ 
ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ। ਉਸ 
ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਨਸ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ ਸੀ। ਯੂਨਸ 
ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਜਿਥੇ ਇਹ 
ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਰਹੇ। ਸੈਨ 1947 ਵਿਚ ਗੁਰਦਾਵਰ ਸਿੰਘ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ। ਸੈਨ 


'1951 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਐਡਨਬਰਗ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਪਹਿਲਵਾਨ ਬੈੱਟਸਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ। 

ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ _ਕੱਦ-ਕਾਨ ` ਅਤੇ  ਖ਼ੁਰਾਕ-- 
ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਕੱਦ (1.78 ਮੀ.) 5 ਫੁੱਟ 10 
ਇੰਚ, ਛਾਤੀ 57 ਇੰਚ (1.17 ਮੀ.) ਅਤੇ ਭਾਰ 3 ਮਣ ਸੀ। 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿਚ 3 ਪਾ ਘਿਉ, 3 ਪਾ ਬਦਾਮ 
ਦੀਆਂ ਗਿਰੀਆਂ, ਇਕ ਸੇਰ ਮੱਖਣ, ਅੱਧਾ ਸੇਰ ਮੀਟ ਦੀ ਤਰੀ 
ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ੇ ਸਵੇਰੇ 3 ਵਜੇ ਉੱਠ ਕੇ ਕਸਰਤ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕਰਦਾ ਸੀ। 2500 ਬੈਠਕਾਂ- ਅਤੇ 2200 ਡੈਡ ਇਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ 
ਕਸਰਤ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ.-ਡਾ. ਪਹਿ. ਪੰਨਾ 144 . 


ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਕਾਰ (ਜਨਮ, ਜਗ੍ਹਾ) : 


_ ਇਹ ਪੰਜਾਂਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈਂ ਜਿਸ ਨੇ 'ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ _ 


ਪੁਰਸਕਾਰ” ਪ੍ਾਪੰਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਮੁਹਰ-ਛਾਪ ਲਾ 
ਦਿਤੀ ਹੈ। 
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸੁਲੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਯਥਾਰਥਵਾਦ 


ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਮੜੀ __ਦਾ ਦੀਵਾ (1964), ਅਣਹੋਏ 
(1966), ਕੁਵੇਲਾ (1968), ਅੱਧ ਚਾਣਨੀ ਰਾਤ (1972), 


ਆਥਣ ਉੱਗਣ (1974) ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਾਨ (1976) 


ਆਦਿ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ 


ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਗੀਤਾਂ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, 
ਵਿਰੋਧਾਂ- ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ 
ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ . ਨੇ `ਕਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਤੇ ਕਾਮਿਆਂ 
ਦੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਕਿਰਸਾਨ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਖਰ੍ਹਵੀ' ਤੇ 
ਖਾੜਕੂ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ_ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸੀਰੀ ਤੋਂ 
ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਨੀਵੀਂ_ਸ਼ਰੇਣੀ_ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ 


ਦੀ ਤਿਜ ਪਗ ਦਰਿ ਰ 
_ ਕੀਤਾ ਹੈ। ` 


ਨਾਵਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ' 'ਉੱਤਮ 
ਕਹਾਣੀ-ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ “ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ” (1962), “ਚੈਨ ਦਾ ਬੂਟਾ (1964), “ਓਪਰਾ ਘਰ” 
(1965), 'ਕੁੱਤਾ ਤੇ ਆਦਮੀ” (1972) ਅਤੇ_ “ਮਸਤੀ ਬੋਤਾ” 


(1975) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਈ _ 


(ਕਹਾਣੀ) 1958, 'ਟੁਕ ਖੋਹ ਲਏ ਕਾਵਾਂ” (ਨਾਵਲ) 1963 


“ਲਿਖਤੁਮ ਬਾਬਾ ਖੇਮਾ” (ਕਲਪਿਤ ਸਵੈ-ਕਥਾ) 1971 ਅਤੇ _ 


“ਪਹੁਫੁਟਾਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ” (ਨਾਵਲ) 19751. 


ਲਾ 








ਗੁਰਦਿਤਾ, ਬਾਬਾ ਰ 140 


ਰ੍ ਮੌਲਿਕ _ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ _ਨਾਲ ਗੁਰਦਿਆਲ 
ਸਿੰਘ ਅਨੁਵਾਦ-ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕਲਮ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ 19 ਉੱਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ. 
ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ _ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ _ਬਚਪਨਾ” 
-ਗੌਰਕੀ, “'ਬਿਰਾਜ ਬਹੂ”--ਸ਼ਰਤ' ਚੈਦਰ , “ਝੂਠਾ ਸੱਚ'-ਯਸ਼ਪਾਲ, 
'ਸਵਰਾਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ' ਅਤੇ ਮਿਤਰੋ ਮਰ ਜਾਣੀ'-ਕ੍ਰਿ਼ਨਾ ਸੋਬਤੀ 
'ਆਦਿ। _ ਰ੍ 

ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇਂ ਪੰਜਾਬੀ 
ਗਲਪ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ 
ਲਈ ਹੈ। ਉ."" 

ਹ. ੪-ਪ. ਸਾ. ਇ--ਤਾ. ਵਿ. ਪ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ 
ਸਿੰਘ। 
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ। “”% 
___ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਫੁਲ ਡਾ. 
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ 

ਗੁਰਦਿੱਤਾ, ਬਾਬਾ: ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਕੱਤਕ ਸੁਦੀ 15, 
ਸੈਮਤ 1670 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਡਰੋਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ 
ਵਿੱਦਿਆ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਉੱਤਮ ਰੀਤੀ ਨਾਲ 
ਪਾਈ 21 ਵੈਸਾਖ ਸੈਮਤ,;1687 ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ _ਰਾਮੇ 


ਸਿਲ ਖਤਰੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਅਨੌਤੀ ਜੀ ਨਾਲ ਬਟਾਲੇ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ . 


ਦੀ ਕੁਥੇਂ ਬਾਬਾ ਧੀਰਮਲ ਜੀ. ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਹਾਏ ਸਾਂਹਿਬ ਜੀ ਦਾ 
ਜਨਮ ਜੋਇਆ। 
੨ ਬਾਬਾ-ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਯੋਗੀਰਾਜ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੋਦ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ 
_ ਰੋਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦਾਸੀ ਮੱਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ 
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫ਼ੈਲਾਇਆ। _- ੍ 

ਚੇਂਤ ਸੁਦੀ . ਦਸਵੀਂ, ਸੈਮਤ 1695 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ 
ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰੇ ਜਿਥੇ ਆਪ ਦਾ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਦੇਹਰਾ ਬਣਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। - 


ਜਾ ਰਜਾ ਗੰਦੀ ਆਪਦੀ ਮਿਲ ਉਤ 
੍ ਇਤਿੰਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਂਈਂ 


ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, 


ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਚਲੋ ਹੋ ਕੇ ਉਦਾਸੀਨ ਮਤ ਦੀ 
ਮਹੰਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। 


`ਹ. ਪੁ-ਸ. ਕੈ. 436 


- ਗੁਰਦੁਆਰਾ : ਇਤ 
ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕਿਸੇ ਨੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਚਾਰ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਅਥਵਾ ਜਿਥੇ ਸ੍ਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ 
ਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ 
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ_ਤੱਕ ਸ਼ਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਮੰਦਰ ਦਾਂ_ਨਾਂ 
“ਧਰਮਸਾਲਾ” ਰਿਹਾ .ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ_ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਧਰਮ-ਮੰਦਰ ਨੂੰ 'ਹਰਿਮੰਦਰ' ਨਾਮ 
ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਮਾਲਾ ਨੂੰ 
4 'ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 


ਜਗ ਨ ਨ 
ਆਤਮ ਜਗਿਆਸਾ .ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ _ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, 
ਆਚਾਰੀਆ, ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸਫ਼ਾਖਾਨਾ, ਭੁੱਖਿਆਂ ਲਈ ਅੰਨਪੂਰਣਾ, 
ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਪੱਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋਹਮਈ ਦੁਰਗ ਅਤੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ 
ਲਈ ਆਰਾਮ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। 

ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਦਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ 
ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੈਭਾਲ 
ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਵਿਚਵਾਨ, ਗੁਰਮਤ ਵਿਚ ਪੱਕਾ 


ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ' 


ਪ੍ਰਬੋਧ ' ਵਿਚ ਕੁਝ ਊਣਤਾਈਆਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਸੇਂਵਕਾਂ `ਨੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਣਾ ਲਿਆ 


ਰ੍ ਤਾ ਦਹ ਰਿ 


ਲੱਗੇ। 


ਨੀ 
ਨੇ ਸੁਧਾਰ-ਲਹਿਰਾਂ ਆਰੈਭ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ` ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੰਘ- 
ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ 
ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਆਰੋਭਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਖ਼ਾਲਸਾ 
ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਮ . ਲੇਖ” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ .ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਜਿਸ ਤੋਂ_ ਕੌਮ 
ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ 
“ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੋਧਕ ਕਮੇਟੀ”, ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। 
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ। ਪ੍ਰੰਤੂ 


ਪਰਬਤ ਰਿ 


ਹੋਇਆ। 
12 ਅਕਤੂਬਰ, 1920 ਨੂੰ` ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਰਾਦਰੀ -ਸ਼ਹਿਰ 


_ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਮਾਤਰ 
`ਦੇ ਅਛੂਤ ਅੰਮਿ੍‌ਤ ਛਕ ਕੇ ਕੜਾਹ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਲੈ ਕੇ ਸੀ 


ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਗਏ ਤਾਂ ਉਥੇ ਕੁਝ ਢਿਲ-ਮੱਠ 


ਦੇ ਪਿਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਦਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ _ 


ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦੇ -ਪੁਜਾਰੀ 
ਸੇਵਾ ਛੱਡਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਹਾਜ਼ਰ ਸੈਗਤ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 
ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਸੁੰਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸੋ 25 ਸਿੰਘਾਂ 


ਦਾ ਜੱਥਾ- ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਿਯਕੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ. 


ਸੂਚਨਾ ਸਰਬ-ਰਾਹਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਨੱਠੇ ਹੋਏ ਪੁਜਾਰੀ 


ਸਰਬ-ਰਾਹ ਅੰਤੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ __ 


ਹੋਏ, ਜਿਸ. ਤੇ_ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 


__ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੈਧ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ- __ 
ਸਰ ਲਹਿਰ ਦਹੀ 


ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। 
ਸਾਰੋ ਪੰਥ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ. ਕਰਕੋ ਪੰਥ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ 


`ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਕਮੇਂਟੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਜੀ 
ਪ੍ਰਬੈਧਕਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਰ੍ 
ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਰਾ ਪੰਥ ਅਜਿਹੀ ਕਮੇਟੀ ਕਾਇਖ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਰੁ 


15 ਨਵੰਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ-ਇਕੱਤਰ ਹੋਵੇ। 15-16 


ਨਵੈਬਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪੰਥਕ ਇਕਤੱਰਤਾ ਨੇ 175 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ- 


ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਮੇਟੀ ਚੁਣੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 
ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ” ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕਤੱਰਤਾ 12 
ਦਸੰਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ' ਸਾਰਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਇਸ 

















141. ਗੁਰਦੁਆਰਾ _ 


ਇਕਤੱਰਤਾ ਵਿਚ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ 
ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸਬ ਕਮੇਟੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ 
ਗਈ। ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ 30 ਅਪਰੈਲ, 1921 ਨੂੰ 
ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਦੀ 


ਨਵੀਂ ਚੋਣ ਜੁਲਾਈ 1921 ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ 
_ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ੧4 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ 
ਅਤੇ ਮੁਕੋਮਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇਕੜੱਕਤਾ,27 ਅਰਸੜ, 1921 ਨੂੰ 
ਹੋਈ। . 


ਗਾਲ ਦਰ ਰਾ 


'ਧਰਮਰਾਵ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਕੈਮ ਆਰੈਭਿਆ। 
__ਇਸ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕੈਮ.ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਘਨ ਪਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ 
ਜੰਮ. ਬਦ ,ਬਰਬਾਨੀ ਦਲ ਪੰਥੀ ਜਿਸਦਾ ਬਿਧੀ ਹਾਲ ਇਉ 


ਹੈਂ -- 
25 ਜਨਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ ਜਦ ਕਿ ਸਰੀ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ 


` ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ 


ਉਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਦਮ ਛੜ੍ਹੀਆਂ 


__ਸੋਟਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ 
ਨਾਲ 17 ਸਿੰਘ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਭਾਈ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹੁਕਮ 


ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। 
_ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ _ਮਹੈਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ 


ਰੇ ਦੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੈਧਕ ਕਮੇਟੀ 
_ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਨਰਲ ਇਕਤੱਰੰਤਾ ਵਿਚ 24 ਜਨਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ 


ਇਹ ਪਾਂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ 4, 5 ਅਤੇ 6 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਨਨਕਾਣੇ ਸਾਹਿਬ 


ਵਿਚ ਇਕ ਭਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਪੰਥ _ 


ਇਕਤੱਰ ਹੋ ਕੇ ਮਹੈਤ ਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰੇ। ਇਹ 
ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੰਤ ਨੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਜ਼ਰਾ 


__ਕਰਨਾ ਆਰੈਭ ਦਿੱਤਾ। 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ 150 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ 


ਜਥਾ, ਜੋ ਸੀ ਨਨਕਾਣੇ ਸਾਂਹਿਬ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਭਾਵ ਲੈ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ 


ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ, ਬੜੀ ਬੈਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।' 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਗੋਲੀਆਂ 7, ਛਵ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ -ਰੀਡਾਸਿਆਂ 
ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਕੁਝ ਜਿਉਂਦੇ ਹੀ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜੇ ਗਏ। ਇਸ 
ਭਿਅੰਕਰ ਘਟਨਾ ਪਿਛੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 21 ਫਰਵਰੀ” ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ 


ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਰ੍ 


ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਰ 

__ ਕਿਸੇ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ 7 ਨਵੰਬਰ, 192; ਨੂੰ 
ਨੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਲੈ ਲਈਆਂ, ਜਿਸੇ ਤੇ ਮਾਮਲਾ ਬਹੁਤ 
ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਅੰਤ ਨੂੰ 19 


_ ਜਨਵਰੀ, 1922 ਨੂੰ ਚਾਬੀਆਂ ਸਰਦਾਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ 
`_ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਕੰਮੇਟੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 


`_8 ਅਗਸਤ, 1922 ਨੁੰ ਲੰਗਰ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜ ਬਾਬਤ` 


ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ((ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ) ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਇਤਨਾ 
ਵਧਿਆ ਕਿ 12 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ 


ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਖ਼ਤ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਹੋਈ।` 


ਸਰ ਰੀਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਝਗੜਾ 17 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ 


`_ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਗਿ੍‌ਰਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5605 


ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 35 ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ 


ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਤੋ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਖੇ 14 
ਸਤੋਬਰ, 1923 ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਬਾਬਤ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ` 
ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਐਡਮਿਨਸਟ੍ਰੇਟਰ ਵਿਲਸਨ ਜੌਹਨਸਟਨ ਦੀ ਗ਼ਲਤੰ _ 
ਫ਼ਹਿਮੀ ਤੋਂ ਮਾਮਲਾ ਇਤਨਾ ਵਧਿਆ ਕਿ 21 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ 
ਅਕਾਰਨ ਗੋਲੀ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। 
ਅੰਤ ਨੂੰ 21 ਜੁਲਾਈ, 1925 ਨੂੰ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਆਰੰਭੇ ਗਏ 
ਅਤੇ 6 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਭੋਗ ਪੈ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਸੁਧਾਰ-ਲਹਿਰ 


੍ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਅਰਥਾਤ ਸੀ 


ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਲੱਖਾਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੈਗਤਾਂ ਸਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੇ 
ਹਰੇਕ ਫ਼ਿਰਕੇ ਅਤੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਬੜੇ ਪ੍ਰਮ ਅਤੇ 
ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਕਾਰ ਸੇਵਾ 17 ਜੂਨ, 1923 ਨੂੰ 
ਆਰੋਭ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਰ੍ 
_`ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਂਰ-ਲਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲੀ 
ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ 
ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ ਲਈ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 16 
ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ ਇਕ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ 
ਐਲਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ .ਕੀਤਾ। ਸ਼ੇਖ ਅਸਗਵਰਅਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ 
ਹੇਠ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ. ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਾਂ ਅਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਇਕ 
ਕਾਨਫ਼ਰੈਸ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਹ ਸਕੀਮ ਵਿਚੇ ਹੀ 
ਰਹਿ ਗਈ। 14 ਮਾਰਚ, 1921 ਨੂੰ ਫੇਰ ਮੀਆਂ ਫ਼ਜ਼ਲਹੁਸੈਨ ਨੇ 
ਪੰਜਾਬ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਇਕ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ 


`ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਿਲ 


ਦੇ ਬਣਨ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ 
ਨੀਯਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰਦੁਰਆਰਾ 
ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿਲ 5 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ 
ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋਈ। 


8੩ ਸੈਨ 1925 (ਦੀ ਸਿਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1925) ਪਾਸ 
_ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ 2੪ ਜੁਲਾਈ, 


1925 ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਐਕਟ ਉਤੇ 1 ਨਵੈਬਰ, 1925 ਤੋਂ ਅਮਲ 
ਆਰੋਭ ਹੋਇਆ। 

ਬੋਰਡ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਇਕਤੱਰਤਾ 4 ਸਤੰਬਰ, 1926 ਨੂੰ 
ਟਾਊਨਰਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਅਤੇ 14 ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਪੂਰੇ 
ਸੈਂਟ੍ਲ ਬੋਡਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੱਤਰਤਾ 2 ਅਕਤੂਬਰ, 1926 ਨੂੰ 


` ਟਾਊਨਹਾਲ ਵਿਚ, ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿੰਗ 


ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਪਿਛੋਂ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 
ਸੈਂਟਲ ਬੋਰਡ ਦੀ ਥਾਂ` “ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਬੈਧਕ ਕਮੇਟੀ” 
ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ । ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਵਿਚ 
ਮਿਤੀ 17 ਜਨਵਰੀ, 1927, ਰਾਂਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਪੁਰਾਣੀ _ 


` ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ 'ਕਮੇਂਟੀ ਨੇ ਨਵੀਂ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ 27 ਨਵੰਬਰ, 
1926 ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਦੇਣਾ ਆਰੈਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 4 ਦਸੰਬਰ, 1926 


ਤੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਚਾਰਜ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। _ 

ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੈਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ 
ਸਾਰੇ ਜਥੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਿਲੋਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ. 
ਪ੍ਰਬੈਧ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਉਦਾਹਰਣ ਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਦ ਤੀਕ :- 

















ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ . 


(ਚੋ) ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵਿਜੀ ਦੀ 


(ਅ) ਜਦ ਤੀਕ ਉਦਾਸੀ, ਨਿਹੈਗ, ਡੀ ਨਾਮਧਾਰੀ ਆਦਿਕ 


ਫ਼ਿਰਕੇ ਤਅੱਸੁਬ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤਾਈਂ ਇਕ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 
ਜਾਣ ਕੇ ਭਰਾਤਰੀਭਾਵ ਦਾ ਵਰਤਾਉ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; 

(ਏ) ਜਦ ਤੀਕ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ' ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ 
ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਤਦ ਤੀਕ 
“ਸੁਧਾਰ” ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੋਧ” ਕੇਵਲ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਬੋਲਣ. ਵਿਚ ਹੀ 
ਰਿਣੀ ਓਦੀ ਇਹ ਜਿਦ ਰਣ ਦਬ ਸਰਲ 
'ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹੇਗਾ। 
ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਨਿਤਨੇਮ ਨਾਲ 

_ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਕਬਿੱਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ :- 
ਬਾਹਰ ਕੀ ਅਗਨਿ ਬੁਝਤ ਜਲ ਸਰਿਤਾ ਕੈ, 
ਨਾਉ ਮੈਂ ਜੋ ਆਗ ਲਾਗੈ ਕੈਸੇ ਕੈ ਬੁਝਾਈਐ ? 

_ ਬਾਹਰ ਸੇ ਭਾਗ ਓਟ ਲੀਜੀਅਤ ਕੋਟਗੜ੍ਹ, 
ਗੜ੍ਹ ਮੈਂ ਜੋ ਲੂਟੀ ਲੀਜੈ, ਕਹੋ ਕਤ ਜਾਈਐ ? 
ਚੋਰਨ ਕੇ ਤਾਸ ਜਾਇ ਸ਼ਰਨ ਰਹੈ ਨਰਿੰਦ, ` 
_ਮਾਰੇ ਮਹੀਪੜਿ ਜੀਉ ਕੈਸੇ, ਕੈ ਬਚਾਈਐ ? 
ਮਾਯਾਡਾਰ ਡਰਪਤ ਹਾਰ_ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਜਾਵੇ, 
ਤਹਾਂ ਜੋ ਮਾਯਾ ਬਿਆਪੈ, ਕਹਾਂ ਠਹਿਰਾਈਐ? 

__ (ਕਬਿੱਤ 544) 
ਰ੍ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ_ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ 
ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਸੈਤ ਅਲਮਸਤ ਜੀ, ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ ਜੀ, ਭਾਈ 
ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ -ਗੁਰਬਖਸ਼ ਜਿਹੇ ਰੀ੍‌ਥੀ, ਧਰਮ- 
ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੈਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ 


ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਧਰਮ _ 


_ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਦਾ ਕੈਮ ਦੇਵੇ। 

ਹੁ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 416, 533 ਰ੍ 
ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ : ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ 
ਦਾ ਜਨਮ 25 ਫਰਵਰੀ, 1898 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਗ਼ੈਰ 





/ 


142 ਰਿ : ਰਿ 


ਕਾਂਗਰਸੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਇਸ 'ਨੇ' 
ਐੱਫ. ਸੀ. ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੀ. ਏ. ਕੀਤੀ ਤੇ ਬੈਰਿਸਟਰ ਦੀ . 
ਡਿਗਰੀ 1928 ਈ. ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ _ 
ਇਸ ਨੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ 1946- 
47 ਦੌਰਾਨ ਬਾਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1948 ਈ. 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰ੍ਹਮਾ ਫ਼ਰਾਡ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿਖੇ ਨ 


ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ _ - 
1949 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਹਾਈਕੋਰਟ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿਰ ਵਕਾਲਤ ਰ੍ 
ਕਰਨੀ ਆਰੈਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 


ਸੈਨ 1950 ਵਿਚ ਇਹ ਪੈਪਸੂ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਜੱਜ_ 


` ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜ ਛੇ ਸਾਲ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਿਹਾ। 


ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈ 
ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੈਨੇ 26੬6 ਤੋਂ, 1959 ਤੁੱਕ ਇਸ ਅਜੁਦੇ ਤੇ 
ਰਿਹਾ। ..__ 


ਸੈਨ 19624ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਿੰਆਸਰ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਸੁਰੂ 


-ਕਰ` ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ` ਵਿਚ ,ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿ 
ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਟਿਕਟ ਮਿਲਣ ਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ/ਅਸੈਂਬਲੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ . 
- ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੁਰਨ 


ਲੀਡਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
11967 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆਂ_ 
ਗਿਆ। 8 ਮਾਰਚ, 1967 ਤੋਂ 22 ਨਵੰਬਰ, 1967 ਤੇੱਕ ਇਹ _.' 


ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਫ਼ਰੈਟ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ। 


` ਸੈਨ 1969 ਦੀਆਂ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ 


ਜਨਸੈਘ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀਂ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੋ ਫਿਰ _ 
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ 
ਉਤੇ ਇਹ 17 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1969 ਤੋਂ 26 ਮਾਰਚ, 1970 ਤੱਕ ਰਿਹਾ। 


ਖੇਡਾਂ ਦਾ_ਸ਼ੌਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਓਲੈਪਿਕ ੨ 
ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਗੁਰੂ ਲਾ 
ਨਾਨਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਬੈਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ __` 
ਵੀ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸ 
ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗ਼ਿਆ.ਪਰ ਅਹੁੰਦਾ ਹਾ 
ਸੈਭਾਲਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ.ਹੀ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਨਵੀਂ __ 
ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ (31 ਮਈ, 1973) ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ.ਗਈ। _ 


ਹ. ਪੁ.-ਰੂ. ਇੰਡੀ. ਮਾਰ. 1971. 


ਗੁਰਪ੍ਤਾਪ : ਨਿਤ ਿ 


ਰ ਬਾਣਾ ਬੰਗਾ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਗੁਰੂ ਦਾ ਚੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਧ ਮੀਲ ਪਿ 


ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਂਰਾ 'ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ' 
ਹੈ। ਗੁਰੁ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਜਾਂਦੇ ਇਥੇ 


` ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਥੇ ਜਲ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਸੀ।__` 
`ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਖੂਹ _“ 


ਲਗਵਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਟੱਕ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ 


` ਗੁਰੂ ਦਾ ਚੱਕ” ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ। _ 4. 


ਲਾ ਪਿਉ ਹਿਲ 


ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀ । ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਪਿੰਡ 3 


ਵਾਲੇ ਵਾਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਆਨੰਦੁਪੁਰ ਦੇ ਸੋਢੀਆਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ __ 
ਨੂੰ ਮੋਰੂਸੀ ਬਣਾ ਲਿਆਂ ਹੈ।' ਹੱਕ ਮਾਲਕਾਨਾ ਤੇ ਚਕੋਤਾ ਆਪ 


143 


ਨ, ਮਨ ਦੱ 
ਵਸੂਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ 15 ਘੁਮਾਓ ਜ਼ਮੀਨ 
ਹੈ। ਰ੍ ਦੀ 
ਹ, ਪੁ--ਮ. ਕੋ. 418 - 


___ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ” : ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ 
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਉਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ, ਲੇਖਕ , 
ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਪਤੱਰਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ” ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ - 
ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜ੍ਹ ਗਿਆ । ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1895 ਈਂ. . 
- ਵਿਚ ਸਿਆਲਕੋਟ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ. ਸ. ਪਿਸ਼ੋਰਾ 
ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਰੁੜਕੀ , ਏ 
(ਉੱਤਰ ' _ ਪ੍ਰਦੇਸ਼? _ . ਤੋਂ 
ਮਗਰੋਂ 1914 ਤੋਂ 1918 ਤੱਕ 


ਉਥੋਂ ਵਾਪਸਆ ਕੇ 1924 ਵਿਚ 
ਇਹ _ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ _ਵਿਚ 
ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ 





ਅਤੇ 1932 ਤੱਕ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। 
ਮਗਰੋਂ 1932 ਤੋਂ 1936 ਤੱਕ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ 
-___ ਇਹ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਵਿੱਚ “ਸਮਾਧ 
` ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ' ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਮੈਨੇਜਰ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਥੇ 


੨ ਇਸ ਨੇ ਟ੍ਰੈਕਟਰ ਦੁਆਰਾ ਨਵੀਨ ਤਕਨੀਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ 
__ਕੀਤੀ। . 

ਰਿ ਰੀ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸ..ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤਾ। 'ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ” ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਦੇ 
` ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1936 ਵਿਚ 
ਇਹ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਤੋਂ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ 
`1938-ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲਾਗੇ ਲੋਪੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੰਦਰਾਂ ਏਕੜ 


ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ 'ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ” ਵਸਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ” 


_ਸਾਂਹਿਤ ਦੇ ਰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸਣ. ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। 
ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ” ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਦੀ ਰਹੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ 


ਗਿਆ। ਸੈਨ 1976 ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ” ਦੀਆਂ 18 ਸੀ 
ਛਪਦੀਆਂ ਸਨ,ਅਤੇਂ ਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 
` ਵੱਧ ਛਪਣ ਵਾਂਲਾ ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ ਰਿਹਾ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 
ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮੰਗਹੈ। _( 


ਵਿ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮਾਸਕ . 


ਸੇਦੇਸ਼” ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ” ਵਾਂਗ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ 
ਰ੍ ਰਜ ਵਿ ਜਹ ਰਲੀ ਅਤਰ ਕੋਈ ਅਜ ਵੀ ਇਨ ਦੀ 
_ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੋਤ ਨੂੰਹ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਪੂਨਮ 
ਦੀ ਸੈਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਛਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਸ. ਰਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਭੀਤਰ ਜੀਵਨੀ ਤਾਇਆ 
_ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੈਤਾਨ ਨੂੰ ਵੀ`ਇਸ ਨੇ- ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ-ਡੁੱਲੇ 





_ ਕਹਾਣੀਆਂ” (1950), 


੩ 


ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ 


ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਮੌਲਣ ਅਤੇ ਵਿਗਸਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ 
ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ (1925-1981) ਅਤੇ ਸ. ਹਿਰਦੇਪਾਲ 


-ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ ਹੇਨ। ਸ. ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ 


ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, 
ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਛੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਤੇ .ਪੂਰਬੀ 


ਯੂਰਪ ਦੇ ਚਾਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਰਾਕ, ਈਰਾਨ, ਚੀਨ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, 


ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਸਮੇਤ ਵੀਹ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖੋ 
ਸਤਰ ਤਵ 
ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸੁਚੱਜਤਾ ਨਾਲ ਸਮੋਇਆ ਹੈ। 


ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ 1913 ਵਿਚ 


_ਲ੍ਿਥੀ 'ਪ੍ਰਿਤਮਾ” ਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਨਾਟਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
_ ਇੱਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ 1922-23 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ 'ਪ੍ਰੀਤ ਮੁਕਟ' 


ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ “ 10੯੬੪ 63000 
ਨਾਂ ਹੇਠ ਛਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਲੇਖ “ਮੇਰੇ ਦਾਦੀ ਜੀ” ਅ9 
69800-60009) ਵੀ 1922-23 ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ 
ਛਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ “ਚੱਲ ਪਿਆ ` 
ਅਤੇ 1970 ਤੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ 50 ਉੱਤਮ ਕਿਰਤਾਂ 
ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। "੯ ਰ੍ 


ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਜ਼ ਸ. ਰਬ ਜਿ ਦੀ ਨਾਗ 
ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਜਾਦੂ” (1940), “ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਇਕੱਲੇ” (1940), 
“ਅਸਮਾਨੀ ਮਹਾਂਨਦੀ”। (1940),' “ਵੀਣਾ ਵਿਨੋਦ” (1942), 'ਪੀਤਾਂ 
ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ” (1946), “ਭਾਬੀ ਮੈਨਾ” (1956), “ਪੀਤ 
'ਬ਼ਬਨਮ” (1955), “ਇਸ਼ਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ` 
ਹੱਡੀਂ ਰਚਿਆ” (1959), “ਜਿੰਦਗੀ ਵਾਰਸ ਹੈ” (1960) ਅਤੇ 'ਰੈਗ ` 
ਸਹਿਕਦਾ ਦਿਲ” (1970) ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ 


ਵੀ ਇਨ ਤੇ ਕੰ ਉਤਮ ਕਹਾਣੀ ਗਿ ਉਪਲਬਧ ਚ 
ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਲਤਿਕਾ (1935), ਪੀਤ ਮੁਕਟ (1936), ਪ੍ਰੀਤਮਣੀ 


(1940) ਦੇ ਪੂਰਬ ਪੱਛਮ (1940) ਦੋ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਨਾਵਲ' ਦੇ 
ਰਹ ਚ ਸਿਰ ਰਹ “ਅਣਵਿਆਹੀ ਮਾਂ” . 
(1942), ਮਾਂ” (ਅਨੁਵਾਦ 1960) ਅਤੇ 'ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਰਾਂਦ” 
ਰਿ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ 
ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦੇਣ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖ ਹਨ। 


ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਵੀਂ ਗੱਧਰੀ 


ਜਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੇ ਢੈਗ ਬੜੀਂ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਸ਼ੈਲੀ 
ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤ ਮਾਰਗ (1934), ਖੁਲ੍ਹਾ ਦਰ (1940), 
ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਘੜੀ (1941), ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜਿੰਦਗੀ (1943), 
ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ (1943), ਮੇਰੇ ਝਰੋਖੇ `ਚੋ (1946), ਸਾਡੀ ਹੋਣੀ 
ਦਾ ਲਿਸ਼ਕਾਰਾ (1946), ਮੇਰੀਆਂ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ (1947), ਪ੍ਰਸੈਨ 
ਲੈਮੀ ਉਮਰ (1947), ਇਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਸੁਪਨੇ (1947), 
ਸਵੈ-ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਲਗਨ (1947), ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ (1947), 


`ਭਖਦੀ ਜੀਵਨ ਚੈਗਿਆੜੀ_ (1950),. ਨਵੀਂ ਤਕੜੀ ਦੁਨੀਆ 


(1950); ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਸ (1957) ਅਤੇ ਇਕ ਝਾਤ ਪੂਰਬ ਪੱਛਮ 
ਤੇ (1958) ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿਚ 


ਰੇ ਜੀ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ (1959) ਅਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਰੱ 


ਦਿੱਸ ਪਈ (1964) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਸ. ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ 1933 ਵਿਚ 'ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ' ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ 
ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ 
ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1977 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ 
ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਾਟਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ 


ਗੁਰਬਾਣੀ 
ਪੰਜਾਬੀ ਗਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ ਜੋ ਨਿਤ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਨਵੀਆਂ 
ਸੇਧਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ ਰੁਚੀਆਂ ਤੇ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਦਿੱਖ ਦੇਂ ਧਾਰਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਸੀ। 'ਮੇਰੇ 
ਝਰੋਖੇ 'ਚੋਂ”, 'ਪ੍ਰੰਸਨ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, “ਭਖਦੀ ਜੀਵਨ ਚੈਗਿਆੜੀ”, 
ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੈਰ-ਚਿਤਰ” ਆਦਿ ਕਾਲਮ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬੀ 


ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਪੰਜਾਬੀ ਉਤੇ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਹੈ। - 


“ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ” ਦੇ ਪੰਨਿਆ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ 
`_ ਪੀਤਮ, ਬਲਵੈਤ` ਗਾਰਗੀ, ਸੈਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ, ਜਸਵੈਤ ਸਿੰਘ 
ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦੇ ਕਿਨੇ ਹੀ ਉੱਘੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ 
ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਸਾਰ ਅਮਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ 
ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। 


“ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮੁਹਰ ਛਾਪ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸ. 


ਇਨਾਮ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ 


ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੇ ਤਿਨ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕ 
ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ, ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਐਵਾਰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ 
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦਾ 
ਪ੍ਰਧਾਨ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੀਸ ਕੈਂਸਲ ਦਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸੈਸਾਰ 
ਅਮਨ ਕੌਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। 

ਹ. ਪੁ.-ਪੰ. ਲਿ: ਕੋਂ.; ਪੰ. ਸਾ. ਇ; ਬਾਇਉਡੇਟਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ 

ਗੁਰਬਾਣੀ : ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਉਚਰੇ 
ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ' ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਤਜਰਬੇ 
ਉਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਥਵਾ 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਬਾਕੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ 


ਨਾਲ ਸਦਾ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਵਿਚਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਸਮਾਦਿਤ ਅਵਸਥਾ 
ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਜੋ ਬਾਣੀ ਉਤਰੀ ਉਸ ਨੂੰ 
“ਗੁਰਬਾਣੀ” ਦੀ ਸੈਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 
ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਨੌ' ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟ- 
ਵਰਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 
ਸੈਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ 
ਬਾਣੀ” ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ “ਗੁਰਬਾਣੀ” ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੁਰ 
`ਦਰਗਾਹੋਂ ਆਈ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਪਰਮ-ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹਿਰਦੇ 
ਉਪਰ “ਆਮਦ” ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਇਸ-ਬਾਣੀ ਨੂੰ “ਨਿਰੈਕਾਰੀ ਬਾਬੇ ਕੀ” 
ਬਾਣੀ ਆਈ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ 
ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ 'ਕਰਨ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ 
ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਸੀ, ਧੁਰ ਦਰਗਾਹੋਂ ਆਈ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ 
ਆਤਖ਼ਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਸੱਚੀ, 
ਉਨਮਨ ਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿਚ ਰਚਿਆ “ਪਾਕ ਕਲਾਮ? ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 
ਤੱਥ ਨਿੰਮਨ ਦਰਜ ਟੂਕਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :- - 
(ਉ) ਜੈਸੀ ਮੈਂ ਆਵੈਂ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ_ 

ਤੈਸੋੜਾ ਕਰੀਂ ਗਿਆਨ ਵੇ ਲਾਲੋ। 
ਰ੍ (ਤਿਲੈਗ ਮਹਲਾ ੧, ਪੰਨਾ 724) 

(ਅ) ਸਚ ਕੀ ਬਾਣੀ ਨਾਨਕ ਆਖੈ _ 

ਸਚੁ ਸੁਣਾਇਸੀ ਸਚੁ ਕੀ ਬੇਲਾ।। 
- (ਤਿਲੈਗ ਮਹਲਾ ੧, ਪੰਨਾ 723) 


144 


(ਏ) ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਆਈ ॥ 
ਤਿਨ ਸਗਲੀ ਚਿਤ ਮਿਟਾਈ।। . 


(ਸ਼ੋਰਠ ਮਹਲਾ 4, ਪੰਨਾ 628) 


) ਹਉ ਆਪਚੁ ਬੋਲਿ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾ 
ਮੈ ਕਹਿਆ ਸਭ ਹੁਕਮਾਉ ਜੀਓ ॥ 


`__ (ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ 4, ਪੰਨਾ 763) ` 


ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਆਤਮ-ਜੋਤਿ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ 


_ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੁੰਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ` 


ਤੇ ਆਤਮਿਕ- ਗਿਆਨ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਜਗਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀਵਾਲ 
ਬਣਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ 
ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੈਸਾਰ ਅੰਦਰ ਅਰਗਿਆਂਨ ਦੇ 


ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਚਾਣਨ-ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ , 


ਮਾਲਕ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫ਼ਲ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸੈਲ ਧੋਈ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ :- ਰ੍ 
ਗੁਰ ਕੀ ਕਾਰ ਕਮਾਇ ਲਾਹਾ ਘਰਿ ਆਇਆ॥ . 
ਗੁਰਬਾਣੀ _ਨਿਰਬਾਣ ਸਬਦਿ ਪਛਾਣਿਆ ॥ 
(ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ 2) 


ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਦ ਤੇ ਵੇਦ ਹੈ, ਜੋ ਅਨਹਦ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਮੇਲ` 


ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਜਿਸ 
ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਵੀਂ ਇਸ ਦਾ, ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਹੀ 
ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ. ਦੀ ਅਕਥ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੇ 


ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਸੋਂ ਰੈ ____ 





ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ `: 
ਜ੍ਰਿਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਨਿਸਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ _;... -.'' 
ਸਹਿਜਗਤੀ ਤੇ ਪਰਮਗਤੀ ਨੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਦੇ 1 


ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। 
ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਧੁਰਾਂ ਉਹ 
ਮਰਕਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਦਾ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਦਾਂ ਆਦਰਸ਼ 
ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਮਨੌਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਮੌਤ ਹੈ :- 
ਦੁਇ ਪੁੜ ਚਕੀ ਜੋੜਿ ਕੈ ਪੀਸਣ ਆਇ ਬਹਿਠੁ ॥ 
ਜੋ ਦਰਿ ਰਹੇ ਸੁ ਉਬਰੈ ਨਾਨਕ ਅਜਬੁ `ਡਿਠ॥ - 
. (ਸਲੋਕ ਮਹਲ%੧, ਪੰਨਾ 1, 42) 








ਪਰ ਰਿਆਤ 


ਆਤਮਕ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ. ਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਆਤਮਕ 


ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ __ 


ਬਾਣੀ ਬਹੁਤ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ 
ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ 'ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ' ਕ੍ਹਾ 
ਹੈ। 


ਰੀ ਵਰਦੀ 


ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀਚੰਦ 


ਨਰਾਜ਼ ਹੋਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੌ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ __. 
ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਚਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ _ ..- 
ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਥਵਾਂ ਪੱਕੀ 


ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਨਿਖੋੜਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ 








145 


ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕਰਕੇ ਪੱਕੀ ਬਾਣੀ ਤੇ 
ਆਪਣੀ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। 


ਗੜ, ਨਾਸ. 57. ਕ, ਗਤ ਕਿਖਆਣ-ਿ 


ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ । 


_ ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ : “ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ” ਦਾ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਚਰਿਤੱਰ ਦਾ 


ਵਰੰਣੰਨ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ” ਵਿਚ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ “ਬਿਲਾਸ” ਦਾ 


ਅਰਥ 'ਕੌਤਕੈ” (ਜਾਂ ਲੀਲਾ) ਕਰਕੇ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 
“ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ” ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲੇ ਆਪਣੀਂ ਆਤਮ 


ਕਥਾ ਦਾ ਰੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਜਾਂ ਲੀਲਾ _ 
_. ਦਾ ਅਰਥ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ”`` 


ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਇਸ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰ੍ਰੌਥ ਹਨ। “ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 


ਛੇਵੀਂ” ਵਿਚ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ: _ __ 


_ ਇਤਿਹਾਸ,ਦਿੱਤਾ, ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ 


_ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ 

ਨੇ ਨਾਂਨਕਿਆ ਵਿਖੇ ਨਾਨਕਸਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਹ ਕਥਾ ਭਾਈ ` 
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਸੀ ਅਤੇ.ਕਵੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵੀ ਕਥਾ _ 
ਸੁਣੀ ਸੀ। ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਇਸ ਦੀ . 


_ ਛੰਦ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਦੇ 21 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। 
ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ (ਸੋਮਤਾ 1775) 1718 ਈ. ਵਿਚ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤਾ। 


ਦੂਜਾ ਗ੍੍‌ਥ . ਗਰ ਬਿਲਗ(ਸਵੀ ਪਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ' ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ 
ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਨ 
_ਘਟਨਾਂਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵੇਂ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ. ਗਰੌਥ ਦੀ 
_ਰਚਨਾ ਕੇਸਗੜ੍ਹ (ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ (ਸੰਮਤ 1854) 1797 


ਵੀ; ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ 30.ਅਧਿਆਇ ਅਤੇ 4951 ਛੰਦ 
ਰ੍‌ ਹਨ।ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਪੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 


ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਿਹੜੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰ: ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 1891 ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ 


੍ _ਸੈਨ 1893 ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਚੀਨ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ 
ਮੁਲ ਕਾਪੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਰੋਈ। ਕਲਕੱਤੇ `ਵਾਲੀਂ, 


ਕਾਪੀ ਵਿਚ 31 ਅਧਿਆਇ ਅਤੇਂ 5493 ਛੰਦ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ 


ਆਰਕਾਈਵਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਕਾਪੀ-ਵਿਚ ਰਿ 


5453 ਛੰਦ ਹਨ। 


6 ` ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਨ਼ੀ ਦਸਵੀਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ'ਕਵੀ ਨੇ 
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ 


ਲਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਜੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਤੀ ਦੇ 


ਸਾਧਨ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਗੁਰੂ ਮਹਿਮਾ, ਖੜਰ£ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, 
` ਖੜਗ ਅਤੇ-ਖੜਗਕੇਤੂੰ (ਬ੍ਰਹਮ) ਦੀ ਇਕਰੂਪਤਾ, ਖੜਗ-ਬੈਦਨਾ 

ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਆਤਮ ਪਰਿਚੈ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਸੋਭਾ ਅਤੇ 
ਮਹਿਮਾ, ਗ੍ਰੌਥ ਦਾ ਚਰਨਕਾਲ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ 


ਮਹਿਮਾ, _ਕਥਾ-ਮਹਿਮਾ, ਗੁਰੂ ਬੈਸ ਪਰੈਪਰਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਂਨਕ ਦੇ-ਬ੍ਰਹਮ 
ਰੂਪਤੱਤ, ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਕਰੂਪਤਾ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ 


_ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਮਰਜ਼ੋਂ _ਗੁਰੂ 


__ਹਰਿਕਿਜ਼ੰਨ ਜੀ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਯਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ . 
ਹਰਿੰਕਿਸ਼ਨ ਦਵਾਰਾ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਕਾਲੇ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਰ 


ਸੈਕੇਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ 


ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ 
ਹੋਣਾ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਰ੍ “ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ' ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰ 
ਧਾਰਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ 
ਕੀਤੀ। 
ਗੁਰਮਤਿ ਸੱਤ ਕਰ ਚੌਚਲ ਅਚਲ ਭਏ, 
ਮਲਮੂਤ੍ਰਧਾਰੀ ਨਿਰਮਲ ਕੀਨੇ ਹੈਂ। 
ਗੁਰਮਤਿ ਸ਼ੱਤ ਕਰ ਜੋਨਿ ਕੈ ਅਜੋਨਿ ਭਏ, 
ਕਾਲ ਸੇ ਅਕਾਲ ਕੈ ਅਮਰ ਪਦ ਦੀਨੇ ਹੈਂ। 
ਗੁਰਮਤ ਸੱਤ ਕਰ ਹੋਮੇ ਖੋਇ ਹੋਇ ਰੇਣੁ , 
ਤ੍ਰ੍‌ਕੁਟੀ ਤ੍ਰਬੇਨੀ ਪਾਰ ਆਪਾ ਆਪ ਚੀਨੇ ਹੈਂ। 
-_ਗੁੱਰਮਤਿ ਸੱਤ ਕਰ ਬਰਨ ਅਬਰਨ ਭੈ, 
ਭੈ ਭਰਮ ਨਿਵਾਰਿ ਡਾਰਿ ਨਿਰਭੈ ਕੇ ਲੀਨੇ ਹੈ। 


॥ “6 (ਕੰਬਿਤ ਨੰ: 24) 
ਗੁਰਮਤਿ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ 


_ਹੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬੰ-ਜਾਣਨਹਾਂਰ 
- ਹੈ। ਉਹ ਕਰਤਾ-ਪੁਰਖ ਹੈ, ਸੱਭ-ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਹੀ 


ਰਚਣਹਾਰ, ਪਾਂਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਸੈਂਘਾਰਣਹਾਰ ਹੈ। ਸਭ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ 
ਉਸ ਦੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਖਚਿਤ ਹਨ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਪਾਸਨਾ ਕੇਵਲ 


_ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੀ ਉਚਿੱਤ ਹੈ। ਸਭ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਕਾਲ 


ਦੇ ਵਸ ਵਿਚ ਹਨ, ਜੋ ਵੀ ਜੈਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਨਾਸ਼ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰ-ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ 


'ਕਰਨ ਦਾ -ਕੀ'ਲਾਂਭ? ਪ੍ਰਭੂ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕੇਵਲ 


ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਹੀ ਅਵਤਾਰ ਧਾਂਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ 
ਅਮਰ ਪਦ ਪ੍ਰਾਂਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਨ। ਮਾਨਵ ਦੇਹ ਬੜੇ ਉੱਤਮ ਭਾਗਾਂ 
ਨਾਲ'ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਦਾ ਪਰਮ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। 


_ਕੇਵਲ ਗ਼ੁਰੂ ਹੀ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਉਸ _ 


ਦੀ ਮਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਰ ਨਿਸਤਾਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ 
ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ' ਦੱਸੇ: ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ 
ਪਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿਅਰਥ` ਹਨ; ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ 
ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਫ਼ਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਹੀ ਸਿੰਮਰਨ_ 
ਹੈ। ਨਾਮ ਹੀ ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਹੈਂ। ਗੁਰੂੰ ਦਾਂ ਸ਼ਬਦ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਨ, ਗੁਰੂ 


`ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਸਦਾਂ ਸਫ਼ਲੀਂ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਸਾਧ`ਸੈਗਤ ਵਿਚ 


ਜੁੜ ਕੇ ਹਰਿ-ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਭ ਸੈਸਾਰਕ _ 
ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ'ਕਰਨ ਨਾਲ 


- ਜਗਿਆਸੂ ਪ੍ਰੰਭੂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੇ ਜਾਪ ਨਾਲ 


ਹਊਮੈ ਦੀ ਮੈਲ ਉਤਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੇ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਮੋਖ ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਦੀ __ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ.ਅੰਤੇ ਜ਼ਨਮ ਮਰਨ:-ਦੇ ਗੋੜ ਦੀ ਭਟਕਣ'ਖ਼ਤਮ ਹੋ... 


ਰ੍ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।.ਕਵੀਂ ਦਾਂ ਕਥਨ.ਹੈ.ਕਿ ਪਿ੍‌ਥੁਵੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਣ 


ਦੀ ਰਾਲਤ' ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਰਮਾ ਨੇ. ਉਸਦੇ ਦੂਖ ਦੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ 
ਗੋਬਿੰਦ' ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸੈਸਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। __. 


ਆ ਗੁਰ ਬਿਲਾਸੇ ਦਸਵਂ ਗਰ ਦੇ ਸਾਰੋ ਜੀਵਨ ਨੰ ਲੈ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਰ੍ 


ਗਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ-ਕਾਵਿ _ਹੈ। ਭੈਗਾਣੀ-ਯੁੱਧ, ਨਾਦੌਣ-ਯੁੱਧ, ਖ਼ਾਲਸਾ 


ਰਚਨਾ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਯੁੱਧ, ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਤੋਂ ਹੋ ਕੈ ਮੁਕਤਸਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ . ਰ 


ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ ਭੇਜਣਾ, _ 
ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਉਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾਂ ਕਰਨਾ, ਬਹਾਦਰ _ 








੭ 


ਪਾਨ ਤਿਉ ਦੀ ਅਤੇ 
ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਪਠ੍ਹਾਣ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸੈਗ 
ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀੜੇ ਗਏ ਹਨ। 


ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਵਿਚ ਰੌਚਕਤਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਕਥਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ 


ਗਾਥਾ ਹੈ। ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆ ਗਿਆ __ 


ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਵੇਰਵੇ.ਸਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁਖ ਕਥਾ 
ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


'ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਚਨਾ” ਦੀ ਜੋ ਕਥਾ ਸਿੱਖ ਪਰੋਪਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ __' 


_`_ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸੇ ਰੀ੍‌ਥ ਤੋਂ ਉਪਲਬਧ 


<੨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ ਦੀ ਇਕ ਇਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ 


ਕਵੀ' ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ- ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ 
. ਸਮਾਜਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥਕ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


__ ਹੈਂ, ਪੂ: ਸੰ. ਕੈ: ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ-ਡਾ. ਵਿ. ਪੰ. 


ਗੁਰਮਤਿ :. ਗੁਰਮਤ” ਸ਼ਬਦ “ਗੁਰ” ਅਤੇ 


ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ.ਹੈ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ 


ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਮਤ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਦਾ `ਦਿੱਤਾ' ਉਪਦੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਹੈ। `. 
ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਕਸਬ ਦਾ ਕੋਈ . 


ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ 


ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਮਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਿਆਂਤਮਕ ਗਿਆਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ 


ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਰਚੇ ਗਏ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ 


ਦੇਂ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ .- 


ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਣ ਨੂੰ ਹੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕਿਹਾ: ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 


ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਦਿਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੁਰਮਤ” ਜਾਂ . 


“ਵੈਦਿਕ ਗੁਰਮਤ” .ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰਮੰਤ 


ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ, ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 


__ਦੇਂਵ ਜੀ ਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ _ - 
ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਂਦਰ 


ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਬੱਧ 


`ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1604 ਈਸਵੀ ਵਿਚ 'ਆਦਿ _ 
ਗ੍ਰੈਥ” ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੈਕਲਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੰਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਹਜ 
ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟਕੁਝ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ.__ 


`ਸੀ। ਇਸ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ” ਜੀ ਨੂੰ ਦਸਮ ਗੁਰੂ, ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ 


ਜੀ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹੇਦਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ 
ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਬਖਸ਼ੀ । ਇਸ ਸੰਪੂਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ` ' 


` ਨੂੰ ਦਸਮ ਗੁਰੁ ਨੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਸੇਖੇਂ ਗ਼ਰ-ਪਦਵੀ ਉਤੇ 


_ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਉਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ 'ਗੁਰੂ ਰਥ ਸਾਹਿਬ” 


ਗੁਰਮਤ ਦਾ ਖ਼ਜਾਨਾ.ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮ-ਭਾਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ 
__ ਜਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਨ ਭਗਤ ਜੈ ਦੇਵ, ਸ਼ੇਖ 

_ਫ਼ਰੀਂਦ, ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ, ਭਗਤ 


ਸੈਣ, ਭਗਤ ਸਦਨਾ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ, ਭਗਤ ਪੀਪਾ, ਭਗਤ ਬੇਣੀ, . 


ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ, ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ। 


ਗੁਰਸਿੱਖ ' ਗੁਰਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ` 
੬੬ 


ਅਤੇ 'ਮਤ' ਮਤਿ ਦੋ 


_ਗ਼ੁਰਮੋਤ ਰ ` 146 


ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ, ਹਊਮੈ' ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 
ਜਾਤ, ਵਰੰਣ ਅਤੇ ਭਰਮ-ਭੈ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
_ ਗੁਰਮਤਿ ਬਾਂਰੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :-- 
ਗੁਰਮਤਿ ਲੇਵਹੁ ਹਰਿ ਲਿਵ ਤਰੀਐ। 
_ ਅਕਲੁ ਗਾਇ ਜਮ ਕੇ ਕਿਆ ਡਰੀਐ। 
ਜਤ.ਜਤ ਦੇਖਉ ਤਤ ਤਤੇ' ਤੁਮ ਹੀ, 


ਰਿ 
ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਰਾਮ ਨਾਮ ਕਿਉ ਧਿਆਈਐ। _ 
-ਮੁਕਤਿ ਭਏ ਸੁਖ ਪਾਇਆ। ੮। 
ਗੁਰਮਤਿ ਕ੍ਰਿਸਨਿ ਗੋਵਰਧਨ ਧਾਰੇ। 

. ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਇਰਿ ਪਾਹਣ ਤਾਰੇ। 
ਗੁਰਮਤਿ ਲੋਹੁ ਪਰਮ ਪਦੁ ਪਾਈਐ, 
ਨਾਨਕ ਗੁਰਿ ਭਰਮੁ ਚੁਕਾਇਆ। ੧੦। 
ਗੁਰਮਤਿ ਲੇਹੁ ਤਰਹੁ ਸਚੁ ਤਾਰੀ। 
੪ਆਤਮ ਚੀਨਹੁ ਰਿਦੈ ਮੁਰਾਰੀ। 

` ਜਮ ਕੇ ਫਾਹੇਂ ਕਾਟੇਰਿ ਹਰਿ ਜਪਿ, 

`_ਅਕੁਲ ਨਿਰੈਜਨ ਪਾਇਆ। ੧੧। 

_ ਗੁਰਮਤਿ ਪੰਚ ਸਖੇ ਗੁਰ ਭਾਈ। 
ਗੁਰਮਤਿ ਅਗਨਿ ਨਿਵਾਰਿ ਸਮਾਈ। 
ਰਿਦ ਅੰਤਰਿ ਅਲਖੁ ਲਪਾਇਆ।੧੨।......_. - 

`_. ਗੁਰਮਤਿ ਬੋਲਹੁ ਹਰਿ ਜਸੁ ਸੂਚਾ। 
ਗੁਰਮਤਿ ਆਖੀ ਦੇਖਹੁ ਊਚਾ। 

ਸ੍ਵਣੀ ਨਾਮ ਸੁਣੈ ਹਰਿ ਬਾਣੀ, 

੍ ਨੀ ਨਕ ਹਿਰ ਰੋਗੀ ਇਆ 


(ਮਾਰੂ ਮ. ੧, ੧੦੪੦-੧੦੪੨) ਤੀ 


ਉਪਰੋਕਣ ਥਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਗੁੰਗਤਿਂ ਸਬੋਧੀ ਸਪਸ਼ਟ ਮਤ 


ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਰੀ ਨਾਲ ਲਿਵ ਜੁੜਦੀ ਰ੍ 


ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਸਾਰ ਤੋਂ ਤਰ ਜਾਈਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ' ਸਾਗਰ ਤਰਨਾ 


ਬਹੁਤ ਕਠਨ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਪਦ ਦੀ ਰ੍ 














ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਗਨੀ ਕਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ।- .- - ਰ 


ਅਧਿੰਆਤਮੀ ਮਹਾਂ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮੈਂਤਿ ਕਾਰਣ ਹੀ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ 


ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਰੀਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 
ਰ੍ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕੀਦਾ ਹੈ ਅੜੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ 


ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਅਥਵਾ ਨ ਦੇ ਦਾਦ ਸਕੀਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਗੁਣਾ” - ਵਿਚ ਨਾਂਮ-ਸਿਮਰਨ ਉਤੋਂ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਰਿਆ ਹੈ। 
-ੇਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀਰਾ ਹੈ, ਰਤਨ ਜੁਵਾਹਰ ਅਤੇ 





147 


ਗੀ ਨਾਤਾ! ਉਹ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ 
ਬਰੀ ਮੀ ਤੀ ਦਰਿ 
__ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :- , 
ਨ 
ਨਾਨਕ ਰਤਨ ਜਵੇਹਰ ਪਾਵੇ ਧਨੁ ਧਨੁ ਗੁਰਮਤਿ ਹਰਿ ਪਾਏ। 


(ਰਾਮਕਲੀ ਮ:.੪, ੮੮੦) ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ। 


ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ : ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ 
ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਸੈਨ 1604 ਅਥਵਾ ਸੈਮਤ 1661 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ 
` ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ-ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਬੀੜ ਰਾਹੀਂ 
ਗੁਰਮਤ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾਂ ਗਿਆ। ਗੁਰਮਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਰੈਭ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 
ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਥੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਮੇਤ ਪੋਥੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ 
ਰ੍ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਦੇ,ਆਂਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੌਸਰ ਰਾਮ ਨੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਪੋਥੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ 
_ ਅਗੋਂ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਦੀਆਂ ਧੋਥੀਆਂ ਤਿਆਰ ਹੋਈਆਂ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ 
ਰ੍ ਨੂੰ ਸੈਪਾਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਇਹ 
ਪੋਥੀਆਂ ਬਾਣੀ ਦਾ' ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਸਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਥਾਂ` ਥਾਂ 
ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਬਾਂਣੀ 
ਵੀ ਇਕਤੱਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਪੈਂੜੇ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਲੈਕਾ ਤੋਂ 
ਪ੍ਰਾਣ ਸੈਗਲੀ” ਵੀ ਮੰਗਵਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਅਸਲੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਨਕਲੀ 


ਅਥਵਾ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ_ 


- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵੀ “ਨਾਨਕ” ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਬਾਣੀ ਦੀ 
ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਗ੍ਰੌਥ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 
ਬਹੁਤ` ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ 
ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਇਹ -ਬਾਣੀ ਲਿਖਵਾ ਕੇ “ਆਦਿ ਰੀ੍‌ਥ'।ਦੀ ਪਹਿਲੀ 
ਬੀੜ' ਬੱਧੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ ਇਸ ਬੀੜ ਦੀ ਜਿਲਦ ਬੈਨ੍ਹਵਾਉਣੰ ਲੱਗਿਆਂ ਭਾਈ ਬੈਨੋਂ ਨੇ ਇਸ_ 


` ਦੀ ਇਕ ਨਕਲ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਲਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰ 
ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਾਧੂ ਬਾਂਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਖਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਬੀੜ ਨੂੰ “ਭਾਈ 
ਬੈਠੋ ਦੀ ਬੀੜ' ਜਾਂ 'ਖਾਰੀ ਬੀੜ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਬੀੜ ਦਾ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 


ਚ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਰੌ੍‌ਥੀ ਥਾਂਪਿਆ। 


_ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਬੀੜ ਧੀਰਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਹੁਣ 
_ਇਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦੇਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਬੀੜ ਨਾ 
ਮਿਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਕ ਹੋਰ ਬੀੜ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ 
ਲਿਖਵਾਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ 


_ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਬੀੜ ਦਮਦਮੇ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਿਆਰ - 


ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਦੇਮਦਮੇ ਵਾਲੀ ਬੀੜ” ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 


` ਨਾਂ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਆਦਿ ਰ੍ਰੌਥ ਦੀ ਇਸ ਬੀੜ ਅਗੇ ਪੰਜ ਧੈਸੇ ਅਤੇ 


ਰ੍ ਇਕ' ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਆਦਿ 
_ ਗ੍ਰੰਥ” ਨੂੰ-ਗੁਰ-ਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ 'ਗੁਰੂ 
ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ” ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। _ ਤੇ 

“ਆਦਿ ` ਗ੍ਰੰਥ” `ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ 
ਰਚਣਹਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ 
ਭਗਤ ਕਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ “ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ” ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੈ 
ਦੇਵ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦ ਹਨ। ਜੈਦੇਵ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਲੀ 


ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ _ 
ਭਗਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ “ਗੀਤ ਗੋਬਿੰਦ” ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 
ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਰੀਜ ਵੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਨਾਮਦੇਵ ਚੌਦ੍ਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮਰਾਠੀ 


ਭਗਤ ਕਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚੋਂ ਹੋਇਆ ' 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


` ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੋਲਵੀਂ ਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ _ 


ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਇਉਂ “ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ _ 
ਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੀ ਅੰਰਥਾਤ ਛੇ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ” 
ਇਕ ਸੈਪਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ 
ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ,ਹੁੰਦੀ ਹੈ_ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ 


'ਲੱਗਿਆਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਅਤੇ ਖੋਜਣਾ' 


ਪਿਆ। ਉਹ ਭਗਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਬਾਣੀ “ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੇਦੇਵ, ਸ਼ੇਖ 
ਫ਼ਰੀਦ, ਨਾਮੰਦੇਵ, ` ਤਿ੍‌ਲੋਚਨ, ਪਰਮਾਨੰਦ, - ਸਦਨਾ, `ਬੇਣੀ, 
ਰਾਮਾਨੰਦ, ਧੈਨਾ, ਪੀਪਾ, ਸੈਣ, ਕਬੀਰ .ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਹਨ। 
ਪਰਮਾਨੰਦ, ਸਦਨਾ, ਰਾਮਾਨੰਦ, ਪੀਪਾ ਅਤੇ ਸੈਣ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ _ 
ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਜੈਦੇਵ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਬੇਣੀ ਦੇ ਤਿਨ, ਤਿ੍‌ਲੋਚਨ 
ਅਤੇ ਧੈਨੇ ਦੇ ਚਾਰ ਚਾਰ। ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਸੱਠ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਫ਼ਰੀਦ ਢੇ 
ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ' ਛੁੱਟ 112 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ, ਥਿਤੀ 


ਅਤੇ ਵਾਰ ਸੱਤ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਬੀਰ ਦੇ ਦੋ ਸੌ - 


੯. ੩੨੦ ੭੧. 


ਬਾਨਵ੍ਰੇਂ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸੌ ਉਣੰਜਾ ਸ਼ਲੋਕ 


. ਹਨ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਦੇ ਕੁੱਲ ਇਕਤਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। 


ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ, 
ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ, 


` ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਬਾਣੀ “ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ” ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 


ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਜੋੜ ਨੌ 


` ਸੌ ਅਠਵੇਜਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਬਾਹਠ (62) ਸ਼ਲੋਕ 


ਹਨ। ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ' ਦੇ 907 
ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ.679 ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੈ. 


` 22181, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ 59 ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਅਤੇ 56 ਸ਼ਲੋਕ 


ਹਨ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ 


ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੰਨਿਆ .ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂਨ ਦੇ ਸਮੋਕਾਲੀ ` 


ਭਗਤ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ “ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਕੁੱਲ 
ਤੇਈ (23) ਹਨ। ਭੀਖਣ, ਸੂਰਦਾਸ, ਸੁੰਦਰ, ਮਰਦਾਨਾਂ, ਸੱਤਾ ਅਤੇ 
ਬਲਵੰਡ ਤੋਂ ਛੁੱਟ 17 ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇੰਹ, , 
ਹਨ : ਕਲ, ਕਲਸਹਾਰੰ, ਟਲ ਜਲਪ, ਜਲ, ਕੀਰਤ, ਸਲ, ਭਲ, 
ਨਲ, ਭੀਖਾ, ਜਲ੍ਹਣ ਜੱਟ, ਗਯੋਦ, ਸੇਵਕ, ਮਥਰਾ, ਬਲ ਅਤੇ 


ਹਰਬੈਸ। ਭੀਖਣ ਅਤੇ ,ਸੂਰਦਾਸ ਦੇ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਸੁੰਦਰ ਦੀ- . ` 


ਇਕ ਸੱਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਮਰਦਾਨੇ ਦੇ ਤਿੰਨ 
ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਬਲਵੰਡ ਨਾਂਲ ਸਬੈਧਤ ਇਕ ਵਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਭੱਟਾਂ ਵਿਚ ਟਲ, ਜਲ, ਭਲ 
ਅਤੇ ਜਲ੍ਹਣ ਦਾ ਇਕ ਇਕ ਸਵੱਈਆ ਹੈ। ਹਰਬੰਸ ਅਤੇ ਭੀਖਾ ਦੇ ਦੋ 


ਦੋ ਸਵੈਯੇ ਹਨ। ਸਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਵੈਯੇ ਹਨ। ਕਲਸਹਾਰ ਅਤੇ ਜਲਦ ਡੀ 


ਦੇ ਚਾਰ ਚਾਰ ਸਵੈਯੇ, ਗਯੈਦ ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਪੰਜ ਪੰਜ ਸਵੈਯੇ ਅਤੇ 


ਨਲ ਦੇ ਛੇ ਸਵੈਯੇ ਹਨ। ਸੇਵਕ ਦੋ ਸੱਤ, ਕੀਰਤ ਦੇ ਅੱਠ ਅਤੇ ਮਥਰਾ 


ਦੇ ਦਸ ਸਵੈਯੇ ਹਨ। ਦਾਸ ਲੇ ਸੱਤ ਸਵੈਯੇ, ਤਿੰਨ ਰਡ ਅਤੇ ਚਾਰ 
ਝੌਲਣੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਕਲ ਦੇ 46 ਸਵੈਯੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੋਰਠੇ ਹਨ। 


“ਆਦਿ ਗ੍ਰ੍‌ਥ' ਵਿਚ ਆਈ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ -- 
_ 1. ਜਪੁਜੀ 2. ਰਹਿਰਾਸ 3. ਸੋਹਿਲਾ 4. ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ 











ਸਮੇਤ; 2-ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਮਹਲੇ ਅਤੇ ਘਰ ਸਮੇਤ : 


ਗੁਰਮਤਿ-ਸਾਹਿਤ 


ਸੈਮਿਲਿਤ ਬਾਣੀ 5. ਸਲੋਕ ਅਤੇ ਸਵੈਯੇ 6. ਰਾਗਮਾਲਾ। ਰਾਗਾਂ ਦਾ 
ਕ੍ਰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ .ਹੈ : 1. ਸਿਰੀ ਰਾਗ 2. ਮਾਝ 3. ਗਉੜੀ 4. 
ਆਸਾ:5. ਗੁਜਰੀ .6. ਦੇਂਵਗੀਧਾਰੀ' 7. ਬਿਹਾਗੜਾ 8. ਵਡਹੈਸ 9. 
ਸੋਰਠਿ 10. _ਧਨਾਸਰ੍ਹੀ 11. ਜੈਤਸਰੀ 12. ਟੋਡੀ 13. ਬੈਰਾੜੀ 14. 


ਤਿਲੰਗ 15. ਸੂਹੀ, 16. ਬਿਲਾਵਲ 17. ਗੌਂਡ 18. ਰਾਮਕਲੀ 19 


ਨਟ ਨੌਰਾਇਣ 20. ਮਾਲੀ ਗੌੜਾ 21. ਮਾਰੂ 22. ਤੁਖਾਰੀ 23. 
_ ਕੇਦਾਰਾ 24. ਭੈਰਉ 25. ਬਸੇਤ 26. ਸਾਰੈਗ 27. ਮਲਾਰ 28. 
_ ਕਾਨੜਾ 29. ਕਲਿਆਣ 30. ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਅਤੇ 31. ਜੈਜੈਵੇਤੀ। 
_ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਚਉਪਦੇ, 
`ਦੁਪਦੇ, ਤਿਪਦੇ, ਪੰਚਪਦੇ ਜਾਂ ਛਿਪਦੇ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਹੰਲੇ ਅਤੇ,ਘਰ , 
3-ਸੋਹਿਲੇ 
ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਹਲੇ ਸਮੇਤ; ਵਾਰ.ਮਹਲੇ ਅਤੇ ਘਰ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਹੇਠ ਬਾਣੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੰਬਰ 1 ਅਤੇ 2 ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ; 
5-ਛਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘਰ ਅਤੇ ਮਹਲੇ ਸਮੇਤ; 6-ਵਾਰਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 
ਮਹਲੇ ਸਮੇਤ (ਸੱਤਾ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿਚ 'ਗ਼ੁਰੂ 
ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ) ਅਤੇ 7-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 


ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਬੀਰ, ਨਾਮਦੇਵ, ਰਵਿਦਾਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ 


ਕਰਮ ਨਾਲ। ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਵੈਯੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ : 
1. ਸ਼ਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ 2. ਗਾਥਾ 3. ਫੁਨਹ 4. ਚਉਬੋਲੇ 5. ਸਲੋਕ 
ਕਬੀਰ 6. ਸ਼ਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ 7. ਸਵੈਯੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ-ਦੇਵ ਜੀ - 


_ 8. ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂੰ ਸਾਹਿਬਾਂਨ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭੱਟਾਂ ਸਵੈਯੇ - 
- 9. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਵਧੀਕ' 10. ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ. 


ਅਤੇ 11. ਮੁੰਦਾਵਣੀ, ਜਿਸ਼-ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਸਭ. ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ 
ਰਾਗਮਾਲਾ ਹੈ। 


ਤੀ ਜੀਨ ਰਿ 


. ਸ਼ਾਮਲ' ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ-ਇਹ ਗੁਰਮਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 


ਅੰਗ ਹੈ! ਇਸ ਨੂੰ “ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ” ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਭਾਂਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 39 ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅੰਤੇ 675 ਕਬਿੱਤ ` 
ਅਤੇ ਸਵੈਯੇ। ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦਵਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ. ਨੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ 
ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਧ ਚਿਤ ਚਾ 

` ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ” ਤੋਂ ਮਗਜ਼ੋਂ' ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ 
“ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ” ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ. ਰਚਿਤ 


_ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੈਕਲਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਨੈ। ਇਸ ਵਿਚ `ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ , 
` ਬਾਣੀਂ ਹੈ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਵਰਣਨਾਤਮਕ। ਅਧਿਆਤਸੇਕ 


ਬਾਂਣੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਅਤੇ ਸਵੈਯੇ ਆਦਿ 
ਸ਼ਾਮਲ'` ਹਨ। ਬਹੁਤਾ -ਭਾਗ਼ ਵਰਣਨਾਤਮਕ ਅਥਵਾ ਪੌਰਾਣਿਕ 


ਰ੍ -ਰਚਾਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 1428 ਪੌਨਿਆਂ ਦੇ 


`` ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦਸਮ ਗੰਥ ਵਿੰਚੋ` ਸੈਕਲਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ. ਇਸ. 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :-1. ਜਪੁ 2. ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ 3. ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ 
(ਆਪਣੀ ਕਥਾ) 4. ਚਡੀ_ ਚਰਿਤ੍ਰ (ਉਕੜਿ ਬਿਲਾਸ) 5. ਚੋਡੀ 
_ਚਰਿਤ੍ ਦੂਜਾ 6. ਵਾਰ ਦੁਰਗਾ (ਚੰਡੀ) ਦੀ 7. ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੋਧ 8 
ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 9. ਬ੍ਰਹਮਾਵਤਾਰ 10. ਰਦ੍ਾ ਵਤਾਰ 11. ਸ਼ਬਦ . 


ਹਜ਼ਾਰੇ 12, -33 ਸਵੈਯੇ 13. ਖਾਂਲਸਾ ਮਹਿਮਾ 14. ਸਸੜ੍ਹ ਨਾਮ_ 


ਮਾਲਾ 15. ਚਰਿਤ੍ਰਪੋਖਿਆਨੰ 16. ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤਾਂ।_. 
ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦਸਮ ਗਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ 
` ਰਚਣਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸ਼ੈਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ` ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ 


ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ - 


ਦੀਆਂ ਵਰਣਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਧੌਰਾਣਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ 
ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਰ੍ ਰ੍ 


1448 


ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ-ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ 
ਸ਼ਹੀਦੀ_ ਤੱਕ; ਨਾਨਕ-ਕਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਥਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਵੇਂ ਨਿਰਮਲੇ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ' 
ਪੰਜਾਬੀ_ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀਂ ਕੁਝ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਪਰ ਗੁਰਮਤ ਦਾਂ 
ਮੁਢਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ.ਹੋ ___ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਗ਼ਤੀ-ਲਹਿਰ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ਤੇ ਸੀ ਅਣੇ ਗੁਰੂ ' 
`=ਜਾਹਿਬ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਇਸ, ਦੀ ਅਗਵਾਂਈ; ਕਰ 
ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਲਾ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ, ਸਗੋਂ` ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭੋਲੇ ਲਈਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। 
ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਇਆ `` 
ਪਲਟਾ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰੀ -ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ'ਇਹ` ਤਾਂ 
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ-ਹੀ! ਵਿਕਾਸ ਸੀ, 
ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਥਵਾ ਗੁਰਮਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਗਾਂਹ- ` 
ਵਧੂ ਰੁਚੀਆਂ ਦਿਸ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ੈਕਰਾਚਾਂਰੀਆ 
ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਾਂਰ ਅਕਰਮਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹਦੇ ਔਂਦਰ 
ਜੀਵਨ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਘੋਲ ਘੁਲਣ ਲਈ ਉੱਦਮ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਕ 
ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਹਲੰਚਲ ਨੰਭਗਤੀ-ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ 
ਨਾਲ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬੇਖਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸਮਾਜ ਰੂਪੀ ਇਮਾਰਤ ਢਾਹ ਕੇ 
ਨਵੀਂ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰ੍ 

-ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਧਰਸ- ੍ 
ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ 
ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਇਆ-ਗਿਆ। ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ 
ਕਿਸੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਚੱਲਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ 


ਆਮ ਜਨਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ` 


ਮਾਧਿਅਮ ਦੇਸ਼-ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਬਣ-ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 
ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ 
ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਾਨ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰ੍ 
. ਬਰੁਤ-ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ- ਪਸਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਧ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ 
_ ਇਹ ਕਥਨ ਬਹੁਤ 'ਢੁਕਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ 


ਸਾਹਿਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਸ ਦੇਵ ਜੀ`ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੈ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬ੍ਰਿਛਾਂ 
ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਲਿਆ। ਨਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ` . 


.ਲਿਖੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਿੰਜੇ . ਸਾ 
ਗ਼ੁਲਾਬੁਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਿਫ਼ਤ ਸ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਸਨ।” 
ਪੁਰਾਤਨ `ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਮੁੱਢ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਾ। `_` 
`ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਗੁਰੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹੈ ` 


ਜੋ -ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ. ਸਮੇਂ ਲਿਖੀ ਗੋਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। - ; ੍ 


ਸੋਲਵੀਂ ਸਦੀਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਨਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ _ 
ਅੱਧ ਤਕ ਗੁਰੁ ਨਾਂਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਿੱਨੇ ਭਿੰਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ 


ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਭਾਈ ਬਾਲੇ. ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਜਾਂ ਪੈੜੇ ਸੋਖੇ `_ 


ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਂ, ਸ਼ੋਭੂੰ ਨਾਥ ਵਾਲੀਂ 
ਜਨਮ-ਪੱਤਰੀ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਂ : ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ), ਸਚਖੰਡ ਪੋਥੀ ' 


(ਮਿਹਰੰਵਾਨ ਫਿਤ), ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਜਾਂ? ` 
ਪਦ ਜੀ ਰਿ ਰਤਨ 


ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ)। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਸਾਖੀਆਂ '” 


ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ-ਗੁਰੂ, ਸੈਤ_ - _ 
ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ-ਰਾਹੀਂ __. 


ਗਿ ਦੀ 
_ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ ਕਿਰਤ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਸੌ ਸਾਖੀ, ਵਿ ਿ 














149. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ 


ਅੱਡੇਣ ਜੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨੇ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੋਪਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਗੋਸ਼ਟ ਪਰੈਪਰਾ ਹੈ। ਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਾਖੀਆਂ 
ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੀਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਹਰਵਾਨ ਦੀ “ਸਚਖੰਡ ਪੋਥੀ” ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ 
ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ 
ਗੋਸ਼ਟਾਂ'ਪ੍ਰਾਣ ਸੈਗਲੀ” ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ 'ਗੋਸ਼ਟ ਆਤਮੈ ' 
ਦੀ”! ਪਰਚੀ ਸ਼ਬਦ ਜਨਮਸਾਖੀ.ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵਰਤਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਨਾਲੈ ਸਬੋਧਤ ਪਰਚੀ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 
_ਉਸ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਪੂਰਾਂ ਪਰਿਚੈ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦਾਸ ਉਦਾਸੀ 
- ਦੀ ਪਰਚੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ” ਅਤੇ “ਪਰਚੀ ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ ਜੀ 
`` ਕੀ” ਪਰਚੀ-ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ 
_'ਪਰਚੀਆਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਪਰਮਾਰਥ” ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ, ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਆਮ 
` ਮਿਲਦੇ ਹੈਨ। ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲੋ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਣ 
_ ਹੋਇਆ,ਉਸ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪਦਿਆਂ ਦੋ ਪਰਮਾਰਥ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ 


_ ਗਏਂ। ਪਰਮਾਰਥ ਅਤੇ ਟੀਕੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ 


`ਰਨ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਜਨਮਸ਼ਾਖੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ 
ਦੀ ਪਹਿਲੀ_ ਵਾਰ ਦਾ ਟੀਕਾ ਹੈ ਅਤੇ` ਸਾਂਖੀ-ਸੈਗ੍ਰਹਿ “ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ 
ਭਗਤ ਮਾਲ੍ਦ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 
- ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਜੰਨਮ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਰਹਿਤ- ਬਹਿਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ। 


ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ, ਨੰਦ ਲਾਲ, ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ 


ਸਾਰ” ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ. ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਧਿਆੜਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ' 
_ਸਾਰ ਦਰਜ ਹੈ। ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਵਿਚਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ “ਬਚਨ ਗੋਬਿੰਦ 
ਲੋਕਾਂ ਦੇ' ਅਤੇ 'ਸੁਖਨ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਕੇ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਖਨਾਂ ਅਤੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਸੈਜਮ=ਪੂਰਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਉਚੇਰਾ _ 


`_ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ- ਲਈ ਸਾਰ ਬਚਨ ਦਰਜ ਹਨ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ-ਤਜਰਬਿਆਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍੍‌ਥਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ੰਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ, ਯੋਗ 


; ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਰ੍ 


ਕਿਹਾ ਜਾਦਾਂ ਹੈ ਕਿ ਸਵਾ ਪੀ ਮਹਂਪਰਬ ਅਡਣਲਾਹ ਨੇ ਇਹ 


ਰਿ ਰੰ ੧੦੯ “੧ 


`ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ : ਸਿੰਘ ਸੰਭਾਂ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੋਢੀ ਤੇ 


ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਪਂਤਰਕਾਰ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਾਂ ਜਨਮ ਸ. ਵਸਾਵਾ ਰ੍ 


- ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਧਿੰਡ ਚੋਧੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜ਼ਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਅਪ੍ਰੈਲ, 


1849 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ 
” ਨੌਕਰ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ` ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਪੂਰਥਲਾ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ` 
_ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਗਿ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ 


ਪ੍੍‌ਰਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੀ. ਏ. ਪਾਸ ` 
ਰੀ ਹੀ ਬਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। 
ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਹੀ 
ਸੀ. ਪਰਸਨ ਡਾਇਰੈਕਰਕਟਰ ਫ 


ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ: ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ 
ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੂਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਸੈਨ 1879 ' 


' ਵਿਚ`ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੇ .ਸਿੰਘ 


ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ'ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਤੇ 
ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਇਸ ` 
ਦੇ ਰਵਾ ਗਿ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਰਤੀ ਜਾ ਵਿ ੜੇ ਸਦਾ 
ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਨਾਤਨੀ ਤੇ_ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ 
ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੋਂ ਸਿੱਖ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਥੋਂ 
ਤੱਕ ਵਾਹ ਲਗਦਾ,ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਬੋਲਣ ਦਿੱਤਾ 
ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ' ਪੌਥ ਵਿਚੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕਈ ਯਤਨ 
ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਡਰਾਵੇ ਦਿੱਡੇ ਗਏ ਪਰ ਇਹ ਸੱਚ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਗੁਰ ਆਸ਼ੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੇ ਖਿਲਾਂਫ਼ ਕਈ 
ਸਾਜ਼ਾਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਸ ਕਾਰੰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਕਸ਼ਟਾਂ ਦਾ 


:ਸਾਹਮਖ਼ਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 


ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਲਹਿਰ/ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀ ਜੋਰਾਂ ਤੋਂ ਸੀ ਤੇ ਕਈ 


ਰਿ ਸੀ ਜਦ ਸਨ ਰੀ ਸਰ 


ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ' ਗਿ. ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, 
ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ.ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਿੱਖ ` 
ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ,ਲਈ ਪ੍ਰੇਗਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ 


ਇਤਿ ਤੀ ਹਰ 
ਗਇ _ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ` 


੪ 


ਨਿਤ (1) 
ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਸਾਹਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ; (2) ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 
ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ; (3) 
ਅਨਮਤ ਜਾਂ ਮਨਮਤ ਵਿਚ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸਿਓਂ 
ਇਆ 
ਕੇ ਚਲਣਾ।  ` - 

ਰੀ ਗਿ 


ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੈਕਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਛਪ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰ੍ 











ਹੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਤਰਕਯੁਕਤ ਤੇ ਬੜੀ ਵਹਾਓ ਵਾਲੀ 
ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਬੜੇ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ 'ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ 
ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ .ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢੈਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇਸ ਦੀ 


ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ 
_ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਹੀ ਹੈ। __ 


ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮੋਢੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੜਾ 
ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। “ਗਕਾਲਾ ਸੁਧਾਰਕ”, “ਖ਼ਾਲਸਾ .ਅਖ਼ਬਾਰ”, 
ਖਾਲਸਾ ਗਜ਼ਟ' ਆਦਿ ਅਖਬਾਰਾਂ ਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਕੱਢੇ। ਧਰਮ ਤੇ 
ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਮਾਇਕ ਤੋਗੀ ਤੇ ਘੱਟ 
_ ਵਿੱਕਰੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾ ਚੱਲ ਸਕੇ। 


ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਦੇਣ ਬੜੀ ਨਿੱਗਰ ਹੈ।. 
` ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਲੇਖ ਆਦਿ ਲਿਖ ਕੋ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ 


` ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਥੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮਿ੍‌ਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ 
-___ ਇਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਹੀ ਕਾਢ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, 
__ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਈ ਕਦਫ਼ੀ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। 


`ਇਸਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਆਸ਼ਿਆੰ ਦਾ ਨਿਰਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ 


ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਨੇ- ਜਾਤ “. 


ਪਾਂਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ 


ਘਰ ਕਰਵਾਇਆ।' ਜਲਦੀ ਹੀ-ਉਸ-ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਡੇ ਹੋ ਜਾਣ_ 
੍ ਕਰਕੈ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਿਆਂ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਘਰ 


ਕੌਈ ਉਲਾਦ ਨਾ ਹੋਈ। 


ਇਸ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੋ... 


ਰ੍ ਲੇਖਕ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ 24 ਸਤੈਬਰ, ੧898 ਨੂੰ ਕੈਢਾਘਾਣ-(ਨਿਮਾਚਲੈ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।. ਰ੍ 


ਹ. ਪ.-ਸਿੰਘ ਸੱਤਾ ਲਹਿਰ-ਡਾ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ; ਨਰ 


ਲਹਿਰਾਂ-ਸ਼ਖਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ; ਪੰਜਾਬੀ -ਪੱਤਰੌਕਲਾ-- ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 


ਰ੍ _ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ : ਵੋ, ਮਜਾਵਿਰ, ਤਰਮਖ 
- _ ਸਿੰਘ । 


ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਰਾਲ ਸਿੰਘ : ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਸ ਸਾਹਿਤਕਾਰ. 


__ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸ. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ 
ਸੂਰੀ ਦੇ ਘਰ 14 ਮਾਰਚ, 1895 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ 
ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿਖੇ ਮੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ 
ਸੈਨ 1917 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਦੀ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋ ਬੀ. ਏ. ਪਾਸ 
ਕੀਤੀ_ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਸੈਨ 1918 ਵਿਚ ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਪਾਸ 
ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਬਾਰ-ਐਟ-ਲਾਅ 
` ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ.ਆ ਕੋ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ 


ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਂਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ.ਹੋ ਗਿਆ। ਇਥੇ 


ਇੱਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 19 ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਪਰੈਤ. ਇਹ 
ਐੱਚ. ਐੱਲ. ਕਾੱਮਰਸ ਕਾਲਜ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ (1939 ਤੋ 43 


ਤੱਕ) ਰਾਮ ਜਸ.ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ (1943 ਤੋਂ 50 ਤੱਕ) ਅਤੇ ਐੱਸ.` 
ਆਰ. ਕਾੱਮਰਸ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ, ਵਿ 


`` ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਿਹਾ। _ 


ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ.ਦਾ ਸਪੀਕਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆਂ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਰ੍ ਦਿੱਲੀ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਨਵੰਬਰ, 
1956 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਲਗਭਗ 6 ਸਾਲ ਇਹ ਇਸ ਪਦ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਰ੍ 


ਰਾ ਮੈ 


150 


`_ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। 
'ਸਤਨਾਜਾ” ਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ- ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ -ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ “ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ” ਅਤੇ “ਸਿੱਖੀ. ਅਤੇ 


ਵਰਤਮਾਲ ਯੁੱਗ' ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ -.. 
ਰਚਨਾਂਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਮਾਸਕ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਦੀਆਂ - .'. 


ਹੱਨ। ਇਸ ਨੇ ਮਸੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ 'ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਇੰਡੀਅਨ 
ਸਟੇਟ”, “ਲੈਂਡ (ਮਾਰਕਸ ਇਨ ਕਾਂਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨਲ ਐਂਡ ਨੈਸ਼ਨਲ 


ਆਦਿ ' ਲਿਖੀਆਂ. ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਨੇ 


ਫਾਜਲੀਤੀ ਸੋਧ ਖਜ-ਭਰਪਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਰ੍ 
___ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ 


ਤੇ “ਦੀ ਚੇਂਜਿੰਗ ਕਾੱਨਸੈਂਪਟ ਆਫ਼ ਸਿਟੀਜ਼ਨਸ਼ਿਪ” __ 





ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸ਼ਕੇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵ 


ਰ੍ ਵੈਡ ਬਾਰੇ 1943 ਵਿਚ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 


ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ 1969 ਵਿਚ ਹੋਈ। ਤੱ 


` ਅਰਥੀ ਲਿਪੀ : ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਲਿਪੀ 


-< <<. ਖਲ 


`ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਲਿਪੀ ਬ੍ਰਹਮੀ 


`ਹ. ਪੁ.-ਪੰ. ਲਿ. ਕੋ..130; ਟਾ. ਇੰਡ. ਡਾ. ; ; ਐਨ. ਇੰਡ. 11:ਇੰ. ਰੇ 
`ਰੂ. ਜ਼. ਰੂ-1969 


`ਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ “ੜ" ਅੱਖਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ::" 


ਰੱਖਿਆਂ ਹੋਇਆ ਚੈ।... 


ਵਿ ਇਸ ਲਿਪੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਂ ਸਨ 'ਸਿੱਧਮਾ, (ਨਮ ਸਿੱਧ, 
“ਸਿੱਧ ਮਾਤ੍ਰ੍‌ਕਾ” ਜਾਂ ਪੈਂਤੀਸ ਚੌਂਤੀਸ ਅੱਖਰੀ” ਜਾਂ 'ਪੈਂਤੀ” ਜਾਂ 


“ਚੋਂਤੀ”। ਡਾ. ਵਿ ਰਿ 


ਉੱਤਰ-ਅਸ਼ੋਕਾ ਕਾਲ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਹੀ.ਨਹੀਂ' ਹੈ, ਸਗੇਂ ਇਹ. ਵਿ 


ਸਿੱਧ ਲਿਪੀ`ਸਿੱਧਮ ਤੇ -ਵੀ ਆਧਾਰਿਤ- ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਛੇਵੀਂ ਸੱਤਵੀਂ 


._. ਸਦੀ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀਂ। ਅਲਬੈਰੂਨੀ ਹੀ 


(ਅਲਹਿੰਦ) ਵੀ 'ਸਿੱਧ ਮਾਤ੍ਰਕਾ' ਲਿਪੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਹੀ 


ਜਿਹੜੀ ਕਸਮੌਰ ਵਿਚ ਵੀ.ਮਰਰੱਲੜ ਸੀ। ੍ 


- ਇਸ ਲਿਪੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 
“ਸਿੱਧਮ” ਜਾਂ “ਓਨਮ ਸਿੱਧਮ” ਕਹਿ ਕੇਂ ਆਰੋ੍‌ਭ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ _ 


31 ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ _ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਸਨ। ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਦੇਵ ` 


ਨਾਗਰੀ ਲਿੰਧੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਦੇ 





ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ 'ਓ” ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੈਂਤੀ ਚੌਤੀ ਅੱਖਰ ਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ੧ 


ਵਿਚ ਦੇ ਸੇਖਿਰ ਦੂਹਰੀ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੂੱਨ : 


ਅੱਖਰ 31 ਅਤੇ ਮਾਤਰਾਵਾਂ 13 ਹਨ। 


ਲਿਪੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਨੰ 'ਓਨਮ' ਕਿਹਾ.ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ` 
`_ਧਿਛਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ 'ਸਿੱਧਮ”। ਪਿ ਰ੍ 
ਪੀ ਜਨ ਜੀਪ ਮਿੰਚਰ ਰਿ ਗਵਾ 
_ ਦੇਵ ਜੀ ਜਦ ਤਲਵੰਡੀ ਗਏ ਤੇ ਬਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ 


_ ਪੁਰਸ਼ ਲਿਆ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ (ਭਾਵ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਤੇ 
7 ਮਈ, 1952 ਨੂੰ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀਂ ਰਾਜ : 


੮੩. .੩-੭੩ 


“੦ ਵਾਦ 





ਚੌਂਤੀਸ ਅੱਖਰੀ) ਤਾਂ ਬਾਲੇ ਕਿਹਾ, ਜੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ, ਭਾਈ ਪੈੜਾ ਮੋਖਾ_ 


ਹੈਂ, `ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰ 


_ਅੰਗਦ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇਤ 
ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪ੍ਰੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾਂ” ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਛਾਪ _ 
__ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ _ 











(੧2). ੨ ੫ ੧੨੨੩੪੦੪੦੬੪੦੨੦੭੨੦੨੧੦੨੦੦੦-੮੨੪੨੪ 





ਬਣਾਏ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋਂ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ___'ਖੈਸਾਵਲੀ ਨਾਮਾ”ਵਿਚੁ ਬਾਬਾ ਸਿਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ 
ਦੀ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੌਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। _ ਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ :- ਰ੍ ਰ੍ 





= ਨ ਵਲ ===੯ਲ੭=੬=੪<੧੨੨੨੭੮੩੦੫-੨੦੦੨੦੨੨੦੭ ੦੦੬੨ ੫੫ ੩੫੬ < ੧੨<<=<==ਮ 0 1] _ 
੭੪੫੭੧੭੦੬੯੧੦7-੪੭੧੭੬੦੧੦੨੨੨੫੧੧੮੨੦੨੫੦੦੩੦੩੨੦੧੦੨੦੨੮੧੩੭-ਅ.ਡ-੫੩੦੭5੧੭=੦੨੮੩੩7=੨੮੨- “€੭ਦਾ= 4੧4੦੧-੦੫੬੮1 <4- ੫੨੨੩4 ਇਨ 


੪ 





“ਸੀ ਚੋਦ ਸਾਹਿਬ ਉਤਮੁ ਕਰਮ ਨ ਹਿਰਾਇਆ 

_ ਅਖਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜਿਨੇ ਵਰੜ਼ਾਇਆਂ” 

ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਰੀ੍‌ਥਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਭੁਲੇਖੇ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। 
ਅਜਿਹੇ ਕਥਨ ਕਿਸੇ ਖੋਜ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਕਹੇ 


_ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ 


ਪੱਖ ਤੋਂ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹੀਂ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। 


ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬੜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। 


ਨਹੀਂ'ਹਨੰ। ਉਹ. ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ 
ਹਨ। ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਬੈਧ ਹੈ ਉਹ 
ਬ੍ਰਹਮੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਾਅ ਲੰਘ ਕੇ ਹੁਣ 


ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਕਲਾਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਵਿਅਕਤੀ' 


ਦੇ ਬਣਾਇਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ। 


ਹਠੂਰ (ਜਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਵਿਚ ਰਾਏ ਫ਼ਰੋਜ਼ ਦੇ ਮਕਬਰੇ 
ਉੱਪਰ 516 ਈ. (1573 ਬਿ.) ਦੇ ਲੇਖ ਵਿਚ 'ਇ” (ਝ) ਦਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ 


ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਚੈਥਿਆਲੀ ਲੇਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਥਵਾ ਦੋ 


_ ਗੋਲ ਸਿਫ਼ਰਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਨਾਗਰੀ ਦਾ ਔਂਕੜ ਹਨੂੰਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 

“ਊੜਾ “ਓ” ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ” ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ਪਰ 
ਐਂਕੜ ਉਸ' ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। 'ਇ” ਵਾਂਗ 'ਉ” ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਵੀ 
ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿਆਰਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। 


152 


੍ _ ਇਹ ਲਿਪੀ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਾਂ ਸਹਿਤ ਹੋਂਦ ਵਿਚ _ 
' ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 8੬ ਰੇ - 1 
ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਡੇ ਪਿਲਾ ਇਹ ਅਮ ਪ੍ਰੱਕਕ-ਜੀ ਅਤੇ' 


` ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਾਈ-ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ `ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ 


ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਿਪੀ ਸੀ। ਆਮ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਲਈ 'ਲਡਿਆਂ' 
ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰ੍ ੂ 

ਵਿ ਐਪਰ ਅੱਧਾ ਦਮ ਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਰਹ ਹਨ।਼ਾਰਦ ਤੇ ` 
ਟਾਕਰੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਆਪਸ” ਵਿਚ 


ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਗਿਲ 
ਲਿਪੀ ਵੀ ਉੱਨੀ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ'ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸੰ'ਵੀਂ 


ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਂਲਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖਵਾਕ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੇ ਲਿਖੇ 


ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨਾਓ 'ਗੁਰਮੁਖੀ” ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ __ 


ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


-" ਹ. ਪੁ-ਮ. ਕੋ. ; ਪੰਜ ਸਹਿਤ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤ/ਕ 


- ਇਤਿਹਾਸ-ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ 


_ਗੁਰੀਲਾ-ਯੁੱਧ : ਹਲ ਤਦ 
ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਅਰਥ “ਛੋਟਾ ਯੁੱਧ” ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ __. 
ਵਰਤੋਂ ਛਾਪਾਮਾਰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਵੀ'ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ._ 
ਅਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੀ 














_ ਫ਼ੌਜ ਰਵਾਇਤੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। 
ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਅਣਸਿੱਖੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ 
ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਲੜਾਈ 
ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ' ਜਾਣੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰੀ 
ਰਹ ਨਿਹ ਵਿਸਕੀ ਇਉ ਰਾ 

ਕਰਦਾ ਹੈ। . 

` ਗੁਰੀਲਾ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ _ 


1. ਇਸ ਵਿਚ ਜੈਗ ਦਾ ਅਸਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
2. ਗੁਰੀਲਾ-ਯੁੱਧ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦਾ ਤਾਕਤਵਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੈਘਰਸ਼ ਹੈ। 
` 4. ਗੁਗੀਲਾ-ਯੁੱਧ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ _ 


__ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ 
- ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ 


ਹੈ। ਅਸਲ ਜਿੱਤ.ਤਾਂ ਇੱਕ ਬਕਾਇਦਾ ਫ਼ੌਜ ਹੀ ਰਵਾਇਤੀ 


_ਯੁੱਧ ਲੜਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
4. ਗੁਰੀਲਾ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜੰਗ ਦੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤਰੀਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗਾਂ 
੍ ਲਾਉਣੀਆਂ, ਤੋੜ-ਫੋੜ ਕਰਨੀ, ਲੋਕਾਂ . ਵਿਚ ਹਫ਼ੜਾ- 
` ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 
. ਗੁੀਲਾ- ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਰੂਰੀ ਨਹ ਕਿ ਸਾਰ ਲੋਕ ਲੜਾਈ 
ਰ੍ ਵਿਚ਼ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ। ਰ੍ ਰ੍ 
. ੁਲ-ਯਧ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਤਬਾਹੀ ਕਰ ਦਾ ਮੰਤਵ 
ਨਹੀਂ ਹੁਂਦਾ। __ ਰ੍ 
- 7. ਗੁਗੋਲਾ-ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਲੋਕਾਂ.ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ। ਲੋਕ 
_ਹੀ' ਗੁਰੀਲਾ-ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋੜ ਪੈਂਣ ਤੇ 
ਰ੍ __ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸੂਚਨਾ 
_ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


`_- ੪. ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਅਸੰਲਾਸ਼ਾਨਾ ਹੀ ਗੁਰੀਲਾ-ਫ਼ੌਜ ਲਈ 
ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਮੇ 


ਵਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਸਲੇਖ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਹਥਿਆਰ ਲੁੱਟ 
ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


9. ਗੁਰੀਲਾ-ਫ਼ੌਜ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਬਹੁਤ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ 


_ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਦੀ ਹੈਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਚਿਰ ਤੱਕ 


ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਰ੍ 


` 10: ਗੁਰੀਲਾ- ਫੌਜ ਦੀ.ਮੱਖ ਲੋੜ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. 


ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ। 
11. ਗੁਰੀਲਾ-ਯੁੱਧ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਗੁਰੀਲਾ-ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ-ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਬੈਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ 
ਉਧਾਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਾਕੀ ਦੇ ਬੈਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਦਾ 
` ਕਾਰ਼ਜ ਸੈਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਨਿਯਮਿਤ 
ਫ਼ੌਜੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਬੈਦੇ ਵੀ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਏ 
ਜ਼ਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ੌਜ ਵਿਚੋਂ ਭਗੌੜੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੂਨਿਟਾਂ 
_ ਵਿਚ ਆ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸੁਤੌਤਰ ਗੁਰੀਲਾ ਕੈਪਨੀ ਦੀ 
ਬਣਤਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ : 


153 ਇੰ 3 ``` ਗੁਰੂ 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ _ਵੱਡੀਆਂ 
ਫਾਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਥੱਧ ਕਰ ਲਈ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੁਰੀਲਾ-ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ 
ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਹਰ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਕਿਸੇ 
ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। , 


ਰਹ. ਖੁ. -ਤਰਯਟਲਜ਼ ਆਫ ਗਲਾ ਵਹਵਮਰ-ਮਕਦਨ ਹੋਰ 


ਨਾਲੂਸ਼ਨ ਮਾਓ ਜੀ ਤੁੰਗ; ਗੁਗੋਲਾ ਵਾਰਫ਼ੇਅਰ। . 


ਗੁਰੂ : ਹਰੀ ਜਗਤ ਖਿਚ ਨਰ ਦਾ ਅਬਾਰ ਮਰ 
ਉਹ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 
ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ 
ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਗੁਰੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ 
ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚੋਲਾ ਬਣ ਕੇ ਪਰਮਾਤਖ਼ਾ 


ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਵੈਦਿਕ ਯੁਗ ਵਿਚ-ਰਿਸ਼ੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ 
ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪਿੜ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੰਨ ਤੇ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲਈ 


ਪ੍ਰੇਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਂਜਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ _ 
_ਪਿੜਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ 
“ਗੁਰੂ” ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਨ ਤੇ 


ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਦਾ ਕੌਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, 


ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭੇਟਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ 
_ਪ੍ਰੋਰਿਤਾਂ ਲਈ ਆਚਾਰੀਆ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ,ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ` 


ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਆਚਰਣ-ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਵੀ 


`_ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। 


ਕਿਰਤ 


ਅਧਿਆਂਤਮਕ ਆਗੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਸ , 


ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਗਿਆਨ ਰੂਪ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲਾ, 


ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰ੍ 


ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਮਹਿਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। 
ਰਿਗਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਾਧਕ 


ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਰਾਂਹੇ ਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਕ 
ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇਂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੇ 
ਸਬੈਧ ਰੱਖਦਾ` ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਕੀਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਆਦਿ। - 

ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਤਮਵੇਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ 


ਗਿਆਤਾ ਆਦਿ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 


ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਰਗ ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ 
ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਰ੍‌ 


ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸ਼ੁਕਦੀ ਹੈ। 


ਜਿ ਵਿ ਤਿਲ ੍ 


- "ਦੁ ਜਲਦ ਦਲ ਦਮ ੨ <<੩ ੨੨੨੨ ------- ਤਤ ਅਦਬੀ 
'` % ਰਿ ਕਟ, ਵਸ ਨਟ ਰਾ | ੪1 











ਗੁਰੂ ਸਰ __ ਰਾ ਦੀ 154 


ਬਿਰਦੀ 
ਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ, ਬ੍ਹਮਲੀਨ ਤੇ. ਆਪਣੇ ਰੋਗ ਵਿਚ ਰਹਿਣ 
ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

_ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਗੁਰੂ ਆਪ ਵੀ 
_ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ,ਇਕ ਰੂਪ 
044 
ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।-- 


ਰਤ ਲੋਨ ਖਲ ਰਤ ਦੀ ਦਰ ਗਕੰਗ ਚ 
ਹੀ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਬੁੱਧ ਨੇ ਜੀਵਨ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ 


ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ । ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ 
ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ.ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੀ 
ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਾ-ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, 
ਸਿਰਫ਼ ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਉਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। 


ਸਿੱਧਾਂ, ਨਾਥਾਂ,ਤਾਂਤ੍ਕਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਮਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ 


ਰਿ 
ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸੈਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 'ਗੁਰੂ” ਦੀ ਬੜੀ ਮਹਿਮਾ 

ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਸੰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 'ਗੁਰੂ” ਉਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ 

ਹੀ ਰਾਮ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ 


ਮੁਕਤ, ਅਡੰਬਰ-ਰਹਿਤ, ਆਤਮਾ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ . 


ਅਨੁਭਵੀ, ਅਗਿਆਨ ਵਿਨਾਸ਼ਕ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਖ-ਸੁਖ, 
ਹਰਖ-ਸੋਗ ਆਦਿ ਤੋਂ' ਨਿਰਲੇਪ, ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ, ਪਤਿਤ-ਪਾਵਨ, 
`_ਉਦਾਰ-ਚਿੱਤ, ਈਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਨਿਰਭਉ ਤੇ 


ਨਿਰਵੈਰ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਹੀ . 


ਸੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ੍ ਰ੍ 
ਰੀਤਿ ਵਿਚ ਗਰ ਰੀ ਨ ਰੀ ਆਂ 


ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ 


'ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ । ਗੁਰੂ ਰੌ੍‌ਥ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਸੌਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਇਕ 
ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਅਸਥਿਰ, ਅੰਮਰ ਤੇ _ਅਜੋਨੀ. ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ 
ਰਲ 


ਪੁਰਖੁ ਹੈ ਸਭ ਮਹਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ” (ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ `_ 


4, ਖੰਨਾ 759)। ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਭੱਟਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੇ 


ਪਰਵਰਤੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾਂ ਰੂਪ ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ 
_ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਜੋਨੀ 


ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭੱਟਾਂ ਨੇਂ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਰਧਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ 


_ਹੈ। ਹਾਂ, ਜਲ ਇਮ ਹੋਣ ਕਾਰਲ ਚ _.` 


ਰੂਪ ਆਖਣਾ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


_ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਅਸਗੀਰੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੈਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ੍ 


ਪਰਵਰਤੀ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ 


ਉਨ੍ਹਾਂ. ਦੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ.ਵਿਚ ਵੀ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ। ਸੱਤਾਂ ਤੇ . 


ਬਲਵੰਡ.ਦੀ “ਰਾਮਕਲੀ ਦੀ ਵਾਰ” ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਨ 
ਰੂਪ ਵਿਚ 'ਪ੍ਰਸੈਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ, 


__ ਤਨਾਨਕ ਤਰ ਗਬਦ ਸਘ ਤਰ ਜਾਗੇ ਰਗ ਪਾ ਬਾਅਦ 


ਵਰ ਗੋਦ ਸੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਬ ਨੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਰ੍ 


ਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ-ਪਰੋਪਰਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । 

ਗੁਰੂ ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਮੰਨਦਿਆਂ 
ਗੁਰੂ ਲਈ' ਗੋਬਿੰਦ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਨਾਰਾਇਣ, ਕਰਤਾ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, 
ਗੋਪਾਲ, ਆਤਮਦੇਵ, ਹਰਿ ਤੇ ਗੋਸਾਈ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। 
ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਜ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸ ਨੂੰ 


ਪ੍ਭੂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਪੂਰੰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਸੱਤਾ-ਸੈਪਨ ਮਾਨਵ ਮੰਨਿਆ _ 


ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਉਸ ਵਿਚ ਵਿਦੇੱਮਾਨ ਹੋ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਰੇ ਕਾਰਜ 
ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਰਬ 


ਸਾਂਝਾ ਹੂੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ. ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਰ੍ 
_ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਤ 


ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ” ਗੁਰੂ. ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਕਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ 
ਉਪਰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ 


ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ` 
ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ 


-_ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। _ 


ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਸਤਿ-ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ 


ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ 
ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ 


ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ` 


ਗੁਰੂ ਕੋਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ . 


ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ-ਸਿੱਖ 


= ੫੦5੩ 


ਉਸ ਨੂੰ ਨਮੂਨਾ ਮਿਥ ਕੇ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਪਰਮਪਦ ਦੀ _``_ ` 


ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕੇ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਉਪਦੇਸ਼ 
ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ 
ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 


ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਿੱਖ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ _ 
`ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗੂ ਸੈਭਾਲਦ਼ਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ-ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ-ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੈਕਲਪ-ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ 


ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਮਨ ਹਨ : - 


1. ਆ ਆ 
ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਤਲਾਅ ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਡੇਰਾਂ ਜਮਾਅ ਕੈ 


ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਤੀਜਾ ਜੋਗ ਗੁਰੂ ਜੀ`ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਥੇ 
ਇਕ ਦਮਦਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜੀ ਸਰਦਾਰ ਦਬਾਏ ਹੋਏ 


ਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਦੇ ਮਹੰਤ ਭਾਈ-ਗੱਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ` 


ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਦੁੱਤੀ ਰਾਗ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪੰਡਤ ਹੋਏ ਹਨ। 

2. ਸਾਬੋਂ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਚ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਇਹ 
ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਂਲ ਪਵਿੱਤਰ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਰ _ ਗੁਰੂ ਸਰ : ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਬਣਵਾਇਆ ਜਾਂ_ 
ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੋਂਵੇ। ਇਸ ਨਾਉਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਰ੍ 


ਹਨ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀਂ ਦਾ ਤੰਬੂ ਸੀ ਉਥੇ ਨਾਭਾ ਪ੍ਤੀਂ `_ 

















ਰਾ ਦੀਨੇ ਤੋਂ ਇਥੇ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਏ ਸਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਰ ਰ੍ 
ਰ੍ ਤੀ 


155 


. ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਤੋਂ ਦਸ ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ: ਵੱਲ ਲੱਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ 


ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। 


. ਪਿੰਡ ਸੋਰਾਵ (ਸਾਰਾਵਾਂ) ਅਤੇ ਬਹਿਬਲ ਦੋਂ ਵਿਚਾਕਰ ਗੁਰੂ 


ਅਸਥਾਨਗਹੈ ਜੋ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਥਾਣਾ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਚ 
ਹੈ। ਇਸਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਰਿਆਸਤ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵੱਲੋਂ 
ਹੋਈ ਹੈ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨਾਲ ਹੈ। 


ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਦੱਖਣ ਵਲ ਸੀ ਵਰ ਕੰ ਸੰਘ ਜੀਦਾ 
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕੱਚਾ 


ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਰਿਆਸਤ ਵਲੋਂ 40 ਘੁਮਾਉਂ` ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। _ 
ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਮਾਘੀ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਲਵੇ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੁਮਾਣਾ ਅਲਬੇਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਕਿ. ਮੀ. 


ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। 


. ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ 16 ਕੀ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਇਕ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ 


ਦੀ ਢਾਬ ਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ 
ਨਾਲ 25 ਘੁਮਾਉਂ' ਜ਼ਮੀਨ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਲਵੇ 


ਤਕ ਅਘ ੜੇ 


ਪਿੰਡ ਜੋ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅਠਾਈ 
ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 


ਹੈ। ਮਾਘੀ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ ਅਜਨਾਲਾ, ਥਾਣਾ ਲੋਪੋਕੇ ਦਾ 


ਪਿੰਡ ਬੈਰਾੜ ਮਾਦੋਕੇ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਲਗਭਗ ਇਕ ਕਿ. ਮੀ. ਤੇ 


_ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ 


ਇਕ ਪੱਕਾ ਤਲਾਅ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ 18 ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। 
ਮੇਲਾ 1, 2. ਅਤੇ 3 ਜੇਠ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਛੇਵੇਂ 
ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਇਕ ਵੀਹ ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਕਟਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਲਵੇ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਗੁਰੂ ਸਰਸ ਤਲਾਣੀ ਤੋ ਲਗਭਗ ਛੇ ਕਿ. ਮੀ. 


-_.?_ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਰ੍ 
ਸਾ ਦਿ 


ਲਗਭਗ 200 ਮੀ. ਕੁ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ 
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਆਪ ਜੀ` ਨੇ _ਬੈਠ ਕੇ ਦਸਤਾਰਾ 


- ਸਜਾਇਆ। 


10. 


੭ 
` ਗੁਰਦੁਆਰਾਂ ਹੈ। ਹਾੜ੍ਹ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ 
- ਸਧਾਰ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਇਕ ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ 


ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ 
ਜੋੜਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਿਆ ਸੀ। 


ਖੇਮਕਰਨ. ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ 


ਉਥੋਂ ਦਾ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਿਰਮਲਾ ਸਿੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।- 


ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ; ਦੇ ਪਿੰਡ ਗੁੱਜਰਵਾਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ 


ਕਿ. ਮੀ. ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਚਿਰ 


# 


ਹੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਫੁਕਰਸਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਕਿ, ਸੀਂ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
ਰਿ ਦਾ ਇਕ 


13. 


14. 


15. 


_16. 


17. 


18. 


ਗੁਰੂ ਕਾ ਕੋਠਾ 


ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਚੇਤ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਮੋਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


ਸਿਆਲਕੋਟ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਤਿਲਕਪੁਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ` '. 


ਸਰ ਨਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। 
ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ 


ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ- 
-ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਖ਼ਤੂਪੁਰੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਚਰਨ 
-ਪਾਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਤਖ਼ਤੂਪੁਰੇ ਤੋਂ ਡਰੋਲੀ ਜਾਂਦੇ 
ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ` ` - 


ਸਦ ਰਿ 


6 


ਇਕ ਝਿੜੀ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਨਗਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ` 


ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ ਬਣ 
ਸਕਿਆ। _ 


ਮੋਗੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਛੇ ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਹਿਰੋ ਪਿੰਡ _. 
- ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ _ 


ਮਦੋਕੇ ਤੋਂ ਡਰੋਲੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। 
ਸਿਆਲਕੋਟ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਰਹਿਸਮਾਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 


ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 200 ਮੀ. ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜ਼ੀ 


ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ' ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਥੇ ਆਏ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ 
ਨੇਜ਼ਾ ਮਾਰ ਕੇ ਜਲ ਕੱਢਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੋਵਰ ਭਰ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਨਾਂਮ 'ਗੁਰੂ ਸਰ” ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 


ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਲੋਪੋ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 


ਵੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਂਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ 


ਰ੍ ਨੇ ਮਧੇਹ ਤੋਂ ਇਥੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਰ੍ 


ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿ.ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ “ 


ਹ: ਪੁ-ਮ. ਕੋ. 421 


ਹੋਏ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਉਹ ਭਾਈ ਖੇਮ ਚੈਦ ਨੂੰ' ਮਿਲੇ ਸਨ। ਉਸ 
ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਉਹ ਠਹਿਰੇ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਕੋਠਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 





_ ਗੁਰੂ ਕਾ ਕੋਠਾ, ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ 














_ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ 156 


_ ਪਿਛੋਂ ਇਥੇ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 'ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਸਿੱਖ 
ਸੰਗਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ-ਸਿ. ਸ਼੍ਰ. ਪਾਕਿ. 36 


ਗੁਰ ਕਾ ਬਾਗ਼ : ਉਹ ਬਾਗ਼ ਜੋ ਗੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਇਆ 


` ਅਥਵਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਦੋ ਹੇਠ 
ਲਿਖੇ ਬਾਗ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ :- __ 
1. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਕੌਲਸਰ ਦੇ ਮੱਧ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ 
_ ਦਾ ਲਵਾਇਆ ਹੋਇਆਂ ਬਾਗ਼; : 


ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਕੇ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ; 


3. ਪਟਨੇ ਵਿਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਤੋਂ 2 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੌਵੇਂ 
ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਗ਼; 


4. ਜਗ ਜਾਤ ਦੇ ਜਿ ਅਮਿਤ ਉਮੰਗ ਡੇ 


ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ ਵਿਚ ਦੋ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ ਜੋ ,ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ 


ਸਹਿੰਸਰੇ ਵਿਚ ਸਨ :- _ 
_(ਉ) ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼-ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਹਿੰਸਰੇ ਦੀ 


ਸੰਗਤ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਘੁੱਕੋਵਾਲੀ ਲੈ ਆਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਈ 
_ ਦਿਨ ਰਹੇ । ਦਰਬਾਰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਬੰਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸੇਵਾ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ । ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ _ 


ਨਾਂ ਸੋ ਘੁਮਾਓਂ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਗ਼ ਸਰੀ 


ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੁਰੂ 


ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਉਂ “ਗੁਰੂ ਕੀ ਰੌੜ” ਸੀ। ਹੁਣ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ 


ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਥਾਂ ਲੈਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਕੱਟਣ ਉਤੇ ਝਗੜਾ ਹੋ ਰ੍ 


_ਕੇ ਇੰਨੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਪੈਦਾ-ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੈਧਕ 
ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ 12 ਅਗਸਤ, 1922 ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਜੋ 
17 ਨਵੈਬਰ, 1922 ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ੍ 

(ਅ) ਪਿੰਡ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 400 ਮੀ. ਦੇ 
ਕਰੀਬ ਸ੍ਰੀਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 
ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਰੌੜ 

ਵਿਚ ਬਾਗ਼ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸੈਗਤ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। . 


ਸਿ 


` ਗੁਰੂ ਕਾਂ ਲਾਹੌਰ : ਵਹ ਮਕਰ 
ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ 


ਥਾਂ ਤੇ 15 ਜੇਠ 1730 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (1673 ਈ.,) ਨੂੰ ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ 


ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ (ਮਾਤਾ) ਜੀਤੋ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ । 
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 


ਰਿ 


ਸਮੇਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ “ਜੀਤੋ” ਦੀ 


'ਕੁੜਮਾਈ ਦਾ ਸ਼ਗਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ (ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ) ਦੀ ਝੋਲੀ.ਪਾ ਕੇ 
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੈਜ ਲੈ ਕੋ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ. _ਗਿਹਸਥੀ 


ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਸੀਂ ਏਥੇ ਹੀ 
ਲਾਂਹੌਰ ਰਚ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਤੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਜੋ ਸਾਮਾਨ ਤੇ _ਸਬੈਧੀ 
ਲਿਆਉਣੇ ਹਨ ਉਹ ਲੈ ਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਹਰਜਸ 
` ਗਾਇ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਗੁਚੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ 
ਪ੍ਰਸੈਨਤਾ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ' 15 ਕੁ ਕਿ. 


ਰ ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇੰਕ ਅਦਕੁੱਤ ਸ਼ਹਿਰ ਰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੁ ਦਾ ਨਾਂ 


ਨੇ ਪਿ ਜਤ 


ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਮਕਾਂਨ.ਬਣ ਗਏ, ਬਾਕੀ ਤੌਬੂ ਲੱਗ ਗਏ। 15 ਜੇਠ, ਰ 
` 1730 ਬਿਕਰਮੀ (1673 ਈ.) ਨੂੰ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੜੀ ___ 
ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। __ 4 


ਲੂ ਉਆ 


ਹੈ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੋਲੇ-ਮਹੱਲੇ ਤੇ ਪੁੱਜੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ “ ਗੁਰੂ ਕਾ 


ਲਾਹੌਰ” ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਲ 


ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ ਹੈ। ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਨਾਲ 


ਕਰਕੇ ਇਕ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹੈ। 
2. ਕਾਂਸ਼ੀ ਵਿਚ ਉਹ. ਅਸਥਾਨ ਜਿਸ ਥਾਂ. ਨੌਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ __ 


ਹ. ਪੁ.-ਤਵਾ. ਗੁ. ਖਾ, : 692; ਮ. ਕੋ. 422 


'ਗੁਰੂ ਕੀ ਟਾਲੂਹੀਆਂ` : ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਗੜ੍ਹਸ਼ੈਕਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦ 


ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਗੋਂਦਪੁਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ . 
ਇਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ! ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰ ` 


ਅਤੇ ਟਾਹਲੀਆੰ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਬੈਨ੍ਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੇਲਵੇ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ” ਤੋਂ 13 ਕਿ. ਮੀ. ਧੱਛਮ ਵੱਲ ਫ਼ਗਵਾੜਾ 


ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 19 ਕਿ. ਮੀ. ਪੁਰਬ ਅਤੇ ੁਿਆਗਪੂਰ ਤੋਂ 22 
` ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ। ਰ੍ 


ਵਿ ਕਵੀ ਵਡ ਜੇ ਆ ਨੰਰੀਂ ਲੋਚਦੀ ਪਰ ਹਰ ਸੰਗਰਾਂਦ 


ਕੀ ਇਨ ਤਦ ਵਿ ਕੀਨੀ ਨਈ ਹ। ਰ੍ ਤੂ 


ਵਾ ਹ.ਪੁ--ਮ. ਕੋ. : 422 


ਗੁਰੂਕੁਲ : ਗੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 


`ਜਾਂ ਗੁਰੂਬੈਸ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਲੈਬੀ ਉਮਰ. ਹੋਢਾ ਕੇ ਸਿ 
ਸਿੱਖਿਆ-ਸੈਸਥਾ ਦੇ ਅਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਦੇ _ ` 


ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ 


ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੋਇਆ -' ' 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯੱਗ ਅਤੇ ਸੈਸਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ' 
ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ -6, ੪, ਅਤੇ 11 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਵਿਚ' 
ਰ੍ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਲਕ ਜ੍ਨੋਉ ਪਹਿਨ ਕੋ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨ ਿ 
ਨ ਗੁਹਿਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ, ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਰਿ 
ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਅਤੇ' ਹੋਰ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਦੇ ਕੈਮਾਂ.. . : _.. 

ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਗਿ੍‌ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ _ - `' 

ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੂਰਣ ਨਾਗਰਿਕ- ਹੁੰਦਾ ਸੀ _' : 
` ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਸੀ। 
ਦਿਰ ਕਿਤ ਸਵਚ ਗਲ 


ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। 


ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਲਾਂਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 


ਸੀ। ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਆਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੋਂ' ਗੁਰੂ ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ 


ਨਹਿ ਦਿ ਰਿ ਦਿਓ 


ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਵਾਣਪ੍ਰਸਥੀ ਵੀ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ _ 
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ 25 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇਸਨ। 
ਇਸ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਪੈਸੇ 
-ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ _____ 
ਪਰ ਇਹ ਗੁਰੂਦੱਖਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ '. 2 














_”157 ਭਿ ਰਿ _ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ 


ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਕਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਸੋੜਿਆਂ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਹਰ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਗੁਰੂ- 
ਕੁਲ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਖੁਲ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਸਨ । ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਦਾ, 


` ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਣ, ਭਗ਼ਤੀ-ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਤਿਆਗਮਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਚੇਲਾ 


ਰ੍ ਗੁਰੁ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤਿਤੱਵ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ 
ਲੈਂਦਾ ਸੀ।ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੈਧਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਦਾਚਾਰ-ਨਿਯਮਾਵਲੀ 
ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਉਸ ਸਮੇ 
_ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੱਖਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਘਰ ਨੂੰ ਮੁੜਦਾ ਪਰ ਗ਼ਰੀਬ 
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


`'ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਚਲਦਾ 


ਰ੍ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਅਤੇ 
ਸਾ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 
_ ਭੁਗਤਾਏ ਜਾਣ। ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੀਂ ,ਹੈਦੀ ਹੈ। ਕਈ 
ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਤਕਸ਼ਿਲਾ, ਨਾਲੰਦਾ, ਵਿਕ੍ਰਮਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ 
ਵਲਭੀ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਸਨ। ਵਾਰਾਨਸੀ ਵਿਚ ਹਾਲੀ 
. ਤੱਕ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਕੁਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਉੱਨ੍ਹੀਂਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ` ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਾਵਨਾ 
ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਨਹੀਂ 
ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ 


__`_ ਮਾਪਦੰਡਾਂ” ਨੂੰ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਕਰਕੇ ਅਜੋਕੀ 
ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿੱਦਿਅਕ 


ਰ੍ ਪਰਾਲੀ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ-ਰਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3: 468 ` 


ਰੀ _ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ : ਲਗਭਗ 640 ਕਿ. ਮੀ. 
__ਲੰਬਾਂ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 





ਬਠਿੰਡਾ ਤੱਕ 91 ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, 


ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਮਹਾਨ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਗੀ ਤੇ 


ਆਤਮੰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨੂਰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ.ਗਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰ 
ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਂਲ ਸਬੈਧਤ'ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਦੇਸ਼- 


ਭਰਸੂਲੀ, ਪੂਰਨ ਉਨਮਾਦ, ਬੀਰਤਾ ਭਰੇ ਪਰਾਕਰਮ ਅਤੇ ਉਦਾਰ 


ਵਿਚਾਰ ਕਰਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਉਤੇ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਅੰਕਿਤ ਹੋਈ 


ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਹ ਰਾਹ ਨਾ_ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ 
ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਤੇ 


ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਭੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਗੁਰੂੰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ 


ਬਿਖੜੇ ਰਾਹ ਤੇ_ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ, ਹਿੰਮਤ,_ ਦ੍੍‌ੜ੍ਹਤਾ, 
ਯੋਗਤਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਮਿਹਨਤ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਸਰਗਰਮੀ, ਫ਼ੌਜੀ 
ਕਾਬਲੀਅਤ, ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਬੇਹਿਸਾਬ ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਅਥਾਹ 
ਮੁਹੱਬਤ ਸਦਕਾ ਜ਼ੁਲਮ, ਜਬਰ, ਅਤਿਆਚਾਰ, ਸਮਾਜਕ 


ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਤੇ ਵੰਡੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਹਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ 


ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਨਵ ਗੌਰਵ ਨੂੰ 


ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਰਾਜ਼-ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 30 


ਅਪ੍ਰੈਲ, `1973 `ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ` ਸਰਕਾਰ _ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ 
ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ .ਤੋਂ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ 
ਤੱਕ. ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕੂਲ ਵਿਚ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਤ 


ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ_ ਵਿਸ਼ਵ ਼ਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦ੍ਿ 
ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਡੀ ਰਾਹ ਉਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ 


ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਧੌਲਪੁਰੀ ਪੱਥਰ_ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ 2. ਮੀ. ਉੱਚੀਆਂ 
ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਪੰਜਕੋਨੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀਆਂ 20 ਦਸਮੇਸ਼ 


_ਲਾਠਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ 


ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਚੋਣਵੀਆਂ 


`ਤੁਕਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਸੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ____ | 
ਵੇਰਵਾ ਹੈ। ਲਾਠ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪੰਜੇ ਪਾਸੇ 9.75 ਮੀ. ਉੱਚੀਆਂ _ ' 














੨ 





ਅਤ ਮੀ ਚੌੜਾ ਚਬੂਤਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਖਰ ਤੋਂ 0.55 


` ਮੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਸਟੀਲ ਦਾ ਖੰਡਾ ਹੈ। 


ਲਾਠਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਧੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ 
ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :-. 


ਇਸ ਮਹਾਨ` ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ _ 


ਹੋਇਆ ਜੋ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਕਹਿਲੂਰ ਤੋਂ ਭੂਮੀ 


`ਲੈ ਕੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਚੱਕ 
-- _ਨਾਨਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ 42 ਸਾਲਾਂ 


ਵਿਚੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਸਾਲ ਇਸ ਥਾਂ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇ 
_ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਅੰਦਰ ਰਣ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਦੀ ਅਮਰ 
ਰੂਹ ਫੂਕ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ-ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਕਲਾ _ 
ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਆਨੰਦਪੁਰ (ਅਨੰਦ ਧਾਮ)?ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ` 
`ਸੋ ਆਪ ਨੇ ਜਾਤ, ਵਰਣ, ਕੁਲ, ਕਰਮ ਦਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਇਥੇਂ ਹੀ ` 
ਮਿਟਾਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਮਰ ਸੈਦੇਸ਼ ਪਹਿਲੀ 
ਦਸਮੇਸ਼ ਲਾਠ ਉਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹੈ :-- << 


“ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਜ਼ੀ ਇਮਾਮ-ਸ਼ਾਫ਼ੀ, 
_ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤਿ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥! 


___ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ 
ਕਲਾ ਤੋਂ ਚੁਕੈਨੇ ਅਤੇ ਈਰਖਾਵਸ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਂਜੇ ਅਜਮੇਰ 
ਚੰਦ ਨੇ ਦੂਜੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਗੋਂਦ ਗੰਦ ਕੇ 1700 ਈ. 
_ ਵਿਚ ਆਨੰਂਦਪੁਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਹ ਨਾਕਾਂਮ ਰਿਹਾ। 
ਫਿਰ' ਹੋਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਉਹ ਭੀ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਏ। ਅਖ਼ੀਰ 
ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਰੋਘੜਾਂ, ਗੁੱਜਰਾਂ ਆਦਿ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬਿਆਂ 
ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈ ਕੇ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਵਾਂਗ 


__ਗੁਰੂੰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ __` `__ 158 


ਆਟੇ ਦੀ ਗਊ ਦੀਆਂ ਸੁਗੈਧਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਲਾ ਛੱਡ 


`ਦੇਣ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੀਆਂ ਪਰੰਤੂ 5- 6. 
__ਦਸੈਬਰ, 1705 ਈ. ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ 


ਜੀ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ' ਬਚਨ 
ਹਾਰ ਕੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। 


ਕੀਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਅਹਿਮ ਪਵਿੱਤਰ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਜੀ ਨੇ 


_ ਵਸਾਇਆਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ 


ਗੁਰ ਗੱਦੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੋਈ । ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ 
ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਇੱਥੇ ਹੀ 


ਕੀਤੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ : 


ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੂਜੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਲਾਠ ਉੜੇ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ :-- ___ 
“ਤਿਲਕ ਜੈਝੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ। ` 
“ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥” 


ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੈਢੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਖਿੰਡ ਗਿਆ। _ ਰੱ 


ਆਂਪ ਜੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮਹਿਲ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ 


ਕੌਰ ਜੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇ' ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚਲੇ _: _ . 
ਗਏ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿੰਬਜ਼ਾਦੇ' (ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ) ਮਾਤਾ _ ! ' ' ' 
`ਗੁਜਰੀ ਸਮੇਤ ਰੀਗੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ' ਪਿੰਡ ਸਹੇੜੀ ਪਹੁੰਚ . 
_ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਰੀਗੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿ੍‌ਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਰਹੰਦ __ 


ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਸੁਭਾਇਮਾਨ 'ਉ 
ਵਿ ਦੀ 
ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ : __ 

:੍ “ਪੈਨ ਜੀਉ ਤਿਹ ਕੋ ਜਗ ਮੈਂ. 

ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਚਿੱਤ ਮਹਿ ਜੁਧ ਬਿਚਾਰੈ” 


ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦਵੇ ਵੱਡ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਮਤੇ ਕੁਝ ਸਿਘ“ - 


ਸਮੇਤ ਰੋਪੜ ਦੇ ਲਾਗੇ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੈਗ-(ਜਿਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 
ਰਾ 
ਹੈ। 


ਵਰ ਗਿ ਜੀ ਮਰੋ ਜਿ ਵਿ 


ਦੀ ਸੈਨਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਮੋਰਚਾ' _ ੨੬4 '% 
ਲਾ ਕੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਮੁਕਾਬਲਾ .. !”. -. 


: _ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜੁਝਾਂਰ ਸਿੰਘ ਇਥੇ ___ 
ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਪੰਜਵੀਂ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਲਾਠ ਤੇ ਜੂਝ ਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ 
ਹੈ--' ਰ੍ ੍ ਅਰ 
___ “ਜੂਝ ਮਰਉ ਰਣ ਮਹਿ ਤਜ ਭੈ, _- __, 
_ਤੁਮ ਤੇ ਪ੍ਰਭ ਸਯਾਮ ਇਹੈ ਬਰ ਪਾਵੈ।” 


੍ ਚਾਲੀਂਆਂ, ਵਿਚੋਂ .ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਬਚੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤਾ - 6 
ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ . ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। _, 
_ਕਲਗ਼ੀ ਤੇ ਜਿਗ੍ਹਾ ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਬੰਗੇਸਰੀ ਦੇ ਸੀਸ ਤੇ ਸਜਾ ਕੇ 1 


ਰਾਤ ਵੋਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਧਰਮ ਸਿੰਘ-ਤੇ ਮਾਨ _ , 
_ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਉਹ _- 
_ ਵਿੱਛੜ ਗਏ। ਮੌਜੂਦਾ ਜੰਡ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ 


ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਝਾੜਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਕੱਟਿਆ ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 


ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲੇ ਤੱਕ ਪਵਾਤ ਤੇ ਸਹਿਜੋ-ਮਾਜਰਾ ਹੁੰਦੇ 














159 ੧ ਗੁਰੂਤਾ ਆਕਰਸ਼ਣ 


ਝੁਰੀਟੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਸੱਥਰ ਉਪਰ ਆ ਕੇ 
ਰ੍ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨ ਕੈਵਲ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ 
ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੱਥਰ ਨੂੰ ਰੈਗ ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਚੇਰਾ 
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਲਾਠ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਹੈ : 


“ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸਥਰ ਚੰਗਾ 
_ ਭੱਠ ਖੋੜਿਆਂ ਦਾ ਰਹਿਣਾ। 
ਇਥੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮਾਲਕ ਗੁਲਾਬੇ ਮਸੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ 


'ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੁਹੇਲੇ ਪਠਾਣ ਨਬੀ ਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ਨੀ ਖ਼ਾਂ 
ਨੀਲੇ ਬਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਦਾ ਪੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਘੁਲਾਲ 


ਤੋਂ ਲੱਲ ਕਲਾਂ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 'ਗੁਰੂ ਸਰ” ਹੈ। ਅਗੇ 


`ਕੁੱਬੇ ਪਿੰਡ ਰਾਹੀਂ ਕਟਾਣਾਸਰ, ਰਾਮਪੁਰ, ਕਨੇਚ ਹੁੰਦੇ _ ਹੋਏ 
_ ਆਲਮਗ਼ੀਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਭਾਈ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੋੜੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਬੀ ਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ਨੀ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ । 
_ਆਲਮਗ਼ੀਰ ਵਿਚ ਸਤੱਵੀ' ਦਸਮੇਸ਼ ਲਾਠ ਉਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹੈ.:- ੍ 
_ “ਸਾਧ ਸਮੂਹ ਪਰਸਨ ਫਿਰੈ ਜਗ, 

ਰ੍ ਸਤ ਸਬੈ ਅਵਲੋਕਿ ਜ਼ਪੈਂਗੇ£” __ 
੍ ਅੱਠਵੀਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਲਾਠ ਰਾਏ ਕੋਟ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਤਖ਼ਤਪੁਰੇ ਵਿਚ 


ਰ੍ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਕਾ 


ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ ਤੋਂ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ 


ਵਿਚ 'ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ” ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਜੈ ਪੱਤਰ ਲਿਖਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਬਚਨਾਂ, ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੇ - 


ਫ਼ਰੇਬਾਂ ਨੂੰ ਉਘਾੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ ਵਿਖੇ ਦਸਵੀਂ 

ਦਸਮੇਸ਼ ਲਾਠ ਉਤੇ ਇਹ ਬੈਂਤ ਅੰਕਿਤ ਹੈ :-_ . 
`_ “ਚੂੰ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਰਮਾ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ੱਸ਼ਤ। 
__ ਹਲਾਲ ਅਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ-ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ ।” 


ਰ ਸੋਢੀਆਂ, ਤਰਹਵੀਂ ਕੋਟਕਪੂਰੇ ਅਤੇ ਚੌਧਵੀਂ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਬਣਾਈ ਗਈ 
ਪਰੀ: 

ਕਿ 

ਜੇ “ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ' ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ 
-ਰਹੀ ਸੀ। ਢਾਬ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਥਾਂ ਲੜਾਈ ਲਈ ਯੋਗ 
`_ਸੀਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਬਰਾੜ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ 


_ ਸਨ। ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ 
_'ਜਥ੍ਹ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਜਥਾ ਮਾਈ ਭਾਗੋ.ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ _ 


_ਹੇਠਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ-ਦੀ ਸ਼ਰਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ 
ਸਿੰਘ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਟਿੱਬੀ 
` ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ । ਅੰਤ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਹੋਈ । 


ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਇਕ ਇਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। : 


_ਸਹਿਕਦੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉਪਰ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜਿਆ ਅਤੇ 
ਟੁੱਟੀ ਰਢੀ। ਰਣ ਵਿਚ ਜੂਝ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਅਮਰਾਪਦ 
ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਖ਼ੁੱਖ ਵਾਕ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿਚੋਂ ਪੰਦਰਹਵੀਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਲਾਠ ਤੇ 
ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ :-- __ 
`` . “ਜਬ ਆਵ ਕੀ ਅਉਧ ਨਿਦਾਨ ਬਨੇ 

_ ਅੜ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰਊ।” _ . 

_ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਰੋਣ ਕਰਕੇ 
ਇਸ ਦਾ` ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ” ਹੋ _ਗਿਆ। ਸੋਲਵੀਂ ਲਾਠ ਸ੍ਰੀ 


੯੬ . 


_ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਲਾਠ ਡੋਡ ਵਿਖੇ, ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਢਿੱਲਵਾਂ 


`ਗੁਪਤਸਰ ਵਿਖੇ, ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸ੍ਰੀ ਲੱਖੀ ਸਰ, ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜੱਸੀ 


ਪਿ 


ਗਈ ਹੈ। 


ਲਤ 
ਦਾ ਪਿੰਡ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੈਡੀ? ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ “ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ” 


__ਵੀ.ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਡੱਲੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ 


ਕਰਕੇ ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ, ਨੇ. ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਿੱਘਾ 
ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਇਥੇ ਆਪ 9 ਮਹੀਨੇ 9 ਦਿਨ ਠਹਿਰੇ। ਫ਼ੌਜੀ 
ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਫੁੱਟ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ 


- ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੈਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬੀੜ ਫਿਰ 
ਲਿਖਵਾਈ ਇਸੇ ਪਾਵਨ ਬੀੜ ਨੂੰ ਨਾਦੇੜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਗੱਦੀ 


ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਗਈ । ਇਹ ਅਸਥਾਨ “ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ” ਕਰਕੇ ਉੱਘਾ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖੰਡੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਪਦੇ 


ਦਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ । ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ; 
ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਉਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ -! 


ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 
ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਰਬਤ ਮਾਨਵਤਾ ਤੋਂ. ਵਾਰ ਦੇਣ ਦਾ 


ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਵੀਹਵੀਂ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਲਾਠ ਉਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਰ੍ 


ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ :- 

“ਮੈ ਗ੍ਰਹਿ ਮੈਂ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਤੇ . _ __ 

ਸਿਰ ਲੋ ਧਨ ਹੈ ਸਭ ਹੀ ਇਨ ਹੀ ਕੋ” 

ਇਸ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਿਵ ਮੂਰਤੀ, ਨੂਰਾਨੀ 
ਨੁਹਾਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਧਿਆਰੀ 
ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਰ੍ ਹ:ਪ-ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ 


_ਗੁਰੂਤਾ ਆਕਰਸ਼ਣ : ਸਮੂਹ ਮਾਦੇ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 
ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ- ਵਿਆਪੀ ਖਿੱਚ-ਬਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂਤਾ-ਆਕਰਸ਼ਣ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚਲੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡ (ਗ੍ਰਹਿ, 
ਉਪ-ਗ੍ਹਿ ਆਦਿ) ਇਸੇ ਬਲ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬ੍ਰਰਿਮੰਡ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। 
ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ 
ਖਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਬਲ_ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂਤਾ-ਆਕਰਸ਼ਣ 
ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਲ ਹੈ ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਨੇ ਸਮੂਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਢਾਲਣ ਲਈ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਰ੍‌੍ 


ਰ੍ ਗੁਰੂਤਾਂ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਸਿਧਾਂਤ, ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਆਈਜ਼ਕ 
ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗੁਰੂਤਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇਂ ਸਿਧਾਂਤ (ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਨੇ 1687 
ਵਿਚ ਮ੍ਰਿੰਸੀਪੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਸੀ) ਦੀ ਅੱਜ 
ਕਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਹਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਹੈ । ਆਈਨਸਟਾਈਨ 'ਾ. 
ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਪੇਖਤਾ ਦਾ ਖੇਤਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ 


ਹੀ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। 


“ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ 'ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮਹੱਤਤਾ ਉਸ _ 


ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੈ। 
ਗੁਰੂਤ੍ਰਾ=ਆਕਰਸ਼ਣ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 
- ਮੁਢਲੀਆਂ `ਧਾਰਨਾਵਾਂ=ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ' ਵਿਚ ਯੂਨਾਨੀ 


ਉ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸੋਚਦੇ ਸੇਨ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 
ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਬੋਧ੍‌ ਨਹੀਂ। 


ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡ ਬਾਰ ਬਾਰ 


ਇੰ ਦਲ ਲਛਮਣ ਦਾਦ ਦਦਦਦਦਦਤਦਦ"ਦ ੧੧੯". ਰਾ 











ਗੁਰੂਤਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨ, ੧੪ 160 


ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪਥਾਂ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਰਨ - 


ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਸੁੱਟੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ,ਪਥ ਦੇ. 


ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਡਿਗਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਧਰਤੀ 
ਤੇ ਆ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਸੋ: ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 


“ਕੁਦਰਤੀ ਗਤੀ” ਦਾ. ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਅਨੁਭਵ -ਕੀਤਾ 
ਕਿ ਧਰਤੀ ਉਪਰਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ` 
ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ. 


ਇਹ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ 


_ ਇਕ ਸਮਾਨ ਗੜੀ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਬਲ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਰ੍ 


ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਬਲ ਵਸਤੂ 
ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਲੱਗਣਾ` ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਦੂਰੀ 
ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਆਕਰਸ਼ਣ 'ਬਸਾਲ ਆਦਿ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਗਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾ=ਆਕਰਸ਼ਣ 
ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਨਿਯਮ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਾਈਆਂ ਪਰ 
16ਵੀ' ਸਦੀ ਤੋਂ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੀਤੇ 
ਕੌਮ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗੁਰੂਤਾ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ,ਖੋਜ 
ਕਾਫ਼ੀ ਸਰਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 


੍ ਰੋਪਲਰ ਦੇ ਗਹਿ ਗਤੀ ਦੋ ਇਜਬਪਲਜ ਦੈ ਆਪਣੇ 
'ਪਹਿਲੇਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਹਿ ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਥੋਜਾਂ 
ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰੈਤ ਗ੍ਰਹਿ ਗਤੀ ਸਬੈਧੀ ਤਿਨ 
ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪੰ ਨੂੰ ਸਰਲ ਜੁਮੈਟਰੀ 
ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹਨ :- 


1) ਹਰ ਇਕ ਗ੍ਰਹਿ ਇਲਿਪਸੀ ਪਥ ਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਸੂਰਜ ਇਸ ਇਲਿਪਸੀ ਪਥ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਫੋਕਸ ਤੇ ਸਥਿਤ , 


`ੈ। 


ਨਗ ਮਹ ਲਵ 
ਜਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਸਮੇਟਦੀ ਹੈ। 


3) ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣ ਲਈ 

ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਰਗ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੇ ਔਸਤ 

ਫ਼ਾਸਲੇ ਦੇ ਘਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

` ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗੈਲਿਲੀਓ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 
ਤੇ ਸਥਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਗਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ 
ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ 


ਉਪਰ ਕੋਈ ਬਾਹਰਲਾ ਬਲ ਨਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ.ਉਹ ਸਦਾ ` 
ਲਈ ਇਕ ਸਮਾਨ ਗਤੀ ਵਿਚ ਚਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਇਕ 


ਸਮਾਨ ਗਤੀ ਵਿਚ-ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਲ ਦੀ ਲੌੜ ਨਹੀਂ ਹਂਦੀ ਸਗੋਂ ਉਸ 
ਦੀ. ਗਤੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬਲ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ 
ਹੈ। ਗੈਲਿਲੀਓ ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ. ਵੀ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਤੀ 
ਦੀ ਗੁਰੂਤਾ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਹਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਇਕ 
ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਵੇਗ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂਤਾ ਆਕਰਸ਼ਣ 
ਪ੍ਵੇਗ ਵਸਤੂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਜਾਂ ਬਣਤਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਨ 


____ਲਿਊਟਨ ਦਾ ਗੁਰੂਤਾ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਨਿਯਮ-ਨਿਊਟਨ, 
ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੈਪਲਰ 
ਅਤੇ ਗੈਲਿਲੀਓ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦਾਂ ਅਧਿਐਨ 
ਹਰ ਵਸਤੂ ਹੂਰ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਵਸਤੂਆਂ 


4. ੩ 6੭੩ 


1 


ਰਗ ਤਦ ਆ ਨਲ 


ਅਨੁਪਾੜੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ` , 


ਗੁਰੂਤਾ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
_ਗਣਿਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 





22੨6: 


ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ 'ਵਿਚ 9 ਨੂੰ ਗੁਰੂਤਵੀ' 


ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਕਿਹਾ ਹੈ। 


ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਭਾਰ-ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਇਕ “੪  ਮੁੰਜ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ` 


ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕੈਂਦਰ ਵੱਲ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਬਲ ਨਾਲ ਖਿਚਦੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਬਲ ਨੂੰ ਸਿਰਫ “ ਗੁਰਤਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਰਹ 


ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ 


_ (ਉਪਰ ਵੱਲ) ਵਿਚ ਬਲ ਲਗਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਲ ਨੂੰ ਵਸਤੂ 


ਦਾ ਭਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਾਣੀਦਾਰ ਤੁਲਾ ਨਾਲ 
ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗੁਰੂਤਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਵੇਗ £ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 
ਸਿ 


ਸੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਭਾਰ' ਗੁਰੂਤਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।' 
- ਇਹ ਗੁਰੂਤਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਉਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ_ 


ਵਜੋਂ, ਕਿਸੇ ਵਸੁਤੂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੋਦ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉਪਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 





ਨਾਲੋਂ ਕੇਵਲ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਦ ਦੀ ਸਤ੍ਰਾ ਤੇ _` ਆ 


ਗੁਰੂਤਾ ਪ੍ਵੇਗ ਘਟ ਕੇ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ 
ਵਸਤੂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। 


_ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵੇਖਿਆ 


ਆਦਿ ਦੇ ਪੰਜ ਅਤੇ ਗਿ ਪਥਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। 





ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਵਾਰ-ਭਾਟਾਂ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਕੱਧਰੇ ਡੀ, 
ਕਰਦ ਦੀ ਉਤਰ ਸਿਚ ਗਤ ਹਰਿ ੬ ੫ 


ਗੁਰੂਤਵੀ ਖਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। _ 


ਨੈਪਟਿਊਨ, (ਵਰੁਣ) ਗਹਿ ਦੀ ਥੋਜ-ਕੈਪਲਰ ਮ ਅਤੇ .. :: 
ਨਿਊਟਨ ਤੋਂ' ਉਪਰੰਤ ਇਸ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ` ਪਿ 
ਗਿਆ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿ ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਬਾਰੀਕੀ ਅਤੇ ___ 
ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਪਰਖਣ ਲਈ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। _ . 
ਇਸ ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉਪਰ ਵੀ ਅਸਰ 


ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਇਸਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ 


ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਇਹ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ _ __ 
ਲਈ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰੇਨਸ (ਸੂਰਜ ਤੋਂ -- 2 


ਸੱਤਵਾਂ ਗ੍ਰਹਿ) -ਦੀ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪਥ ਤੋਂ ਗਤੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ 


ਸ਼ਨੀ (54(000), ਬ੍ਹਸਪਤ (100੦) ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਅਸਰ- 


ਹੇਠ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਬਿਆਨ ਨ੍ਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਰਕ 








__ ਹਨ। 


161 ` ਗੁਰੂਤਾ ਆਕਰਸ਼ਣ 


_ਅਰਬੇਨ-ਜਹਾਨ ਜੋਜੈਂਫ ਲੀ ਵੈਰੀਅਰ ਨੇ ਅਣਦਿਸਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ_ 
` ਦੀ ਹੋਂਦ ਮਿਥੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ 
`_ਨੈਪਚਿਊਨ ਦੀ ਲਗਭਗ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ 
` ਵਿਚ 1846 ਵਿਚ ਲੱਭ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿਹੜਾ 
ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਫ਼ਰਕ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਗੁਰੂਤਾ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ 
ਦਸ ਸਦੀਉਂ ਪਰਤੀ ਮਿਲਨ ਪਰ 
ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ। 


੧੬ ਵੱਲ ਪਹਿ ਦੌਜੀਆਂ ਸੀਨੇਪਰਨੀ ਇਸ ਜਾਨਾ 
ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਇਕਸਾਂਰ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ 
ਗੋਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੁਣਨਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪੁੰਜ ਧਰਤੀ - 
. ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 
ਉਪਰ ਪਈ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਧਰਤੀ 


ਦੇ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰ੍ 
ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ,.ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ _ 


ਆਦਿ ਵੱਖ ਵੱਖ ਘਣਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਧਰਤੀ ਪੂਰੀ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਧਰੁਵਾਂ ਤੋਂ ਚਪਟੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ` 


ਗੁਰੂਤਾ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ' ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ 
ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ_ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ _ 
ਗੁਰੂਤਾ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ 
ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਹੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ।. 


ਮਾਸਕੋਨਜ਼-ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗਹਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਦੇ , 
ਦੀ ਪੁੰਜ-ਘਣਤਾ ਵੈਡ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਗ੍ਰੈਵੀਮੀਟਰ (ਗੁਰੂਤਾ- 


- ਆਕਰਸ਼ਣ ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਯੋਤਰ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ 


`ਸਤ੍ਹਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਪੁੰਜ-ਘਣਤਾ ਦੀ ਵੰਡ.ਵੇਖੀ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ 


`__ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ 
-_ਉਂਪਰ ਪਹਾੜਾਂ, ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਹੈ। 


ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਬਣਾਉਟੀ ਉਪ-ਗ੍ਰਹਿ ਚੋਦ 
ਰ੍ ` ਅਤੇ ਮੰਗਲ 0#%੩) ਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਲੇ ਛੱਡੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪ- 
__` ਗ੍ਰਹਿ ਪੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣਨਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੁਥਾਂ ਤੋਂ 
ਭਿੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਮਨੌਤ`ਦੇ 
- ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਪੁੰਜ਼-ਘਣਤਾ ਦੀ 
ਵੰਡ ਵਿਚ ਬਰੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਥੇ 
`_ਮਾਦੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਪੁੰਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਆਕਾਰ 
_ ਵਿਚ ਸੈਗਠਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸਕੋਨਜ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ॥ ਇਹ 
ਸਜ ਰਿਸਰਚ ਬਦ ਰਨ 


ਰੇ ਅਨ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ - 
ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ - 


ਵਜੋਂ ਇਸ ਦਾ ਮੁਲ ਇੰਨਾ ਘੱਟ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਦੋ ਗੋਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਜ ' 


ਇਕ' ਇਕ ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਾਸਲਾ 0.1 ਮੀ. ਹੋਵੇ 


ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂਤਾ-ਆਕਰਸ਼ਣ` ਕਾਰਨ ਆਪਸੀ ਖਿੱਚ ਬਲ ਰ੍ 


ਇਕ ਗੋਲੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਕਾਰਨ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਲੱਗ ਰਹੇ ਗੁਰੂਤਾ ਬਲ ਦਾ 
` ਲਗਭਗ ਕੇਵਲ 1.5 < 10“ ਵਾਂ ਭਾਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰੂਤਾ ਵੀ 
` ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਤਰ, ਤਾਪਮਾਨ, ਮਾਧਿਅਮ _ 
_ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਉਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂਤਵੀ 


`ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ: ਬਲ ਨੂੰ __ 


ਇੰ 


ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਮਾਪਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ' ਸਗੋਂ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ 


` ਖਿੱਲਰੇ ਦੂਜੇ ਪਦਾਰਥਕ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਅਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਤੁਲਨ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, 
ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ 
ਢੰਗ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂਤਾ- -ਆਕਰਸ਼ੇਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ 
ਸਕੇ। 


ਰਿ ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ=ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ 


ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂਤਵੀ ਸੰਥਿਰ-ਅੰਕ ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ। . 


ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਆਂਸ ਦਾ ਗੋਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥ 
ਦੀ ਔਸਤ ਘਣਤਾ` 55 ਮੰਨ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦੀ ਗਣਨਾਂ 
ਕੀਤੀ । ਗੁਰੂਤਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਸੋ' 
ਉਸ ਨੇ ਸਮੀਕਰਨ (3 = ਜਤ 
ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ। 


ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਲ 6.7 % 10. (ਸਮ) ਗਰਾਮ) / 
(ਸੈਕੈਡ? ਸੀ। _ 


ਮਾਪਣ ਲਈ-ਪਹਿਲਾ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਯੋਗਕ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰ 
ਪਹਿਲਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭੌਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਾਰਡ 


ਹੈਨਰੀ ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼ ਨੇ 1798 ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ' ਚਿੱਤਰ ਤੋਂ 


ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਉਸ਼ ਨੇ ਟਾਰਸ਼ਨ ਤੁਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬਰਾਂਬਰ ਪੁੰਜ 

ਦੇ ਦੋ ਗੋਲੇ %, ਅਤੇ '/, ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਡੰਡੀ ਦੇ 
ਜਿਤ ਇਦਾ ਨਰ ਬਰ 
(ਤਾਰ) ਦੀ ਸਹਾਇਆ ਨਾਲ ਲੰਟਕਾਇਆਂ। ਟਾਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਈਬਰ ਦੇ 
ਗੇੜ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਲੈਂਪ ਅਤੇ ਸਕੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਅਰਥਾਤ 


ਟਾਰਸ਼ਨ-ਫ਼ਾਂਈਬਰ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੁ.ਛੋਟਾ .ਚਿਹਾ ਦਰਪਣ 
`ਟਾਂਕਿਆ ਅਤੇ ਚਾਨਣੁ ਦੇ ਸਥਿਰ ਸੋਮੇਂ' 1. ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਕਿਰਨ ਨੂੰ 
'ਇਸ ਦਰਪਣ ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਜੋ ਕਿ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਰ ਸਕੋਲ 


5 ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਸਿਸਟਮ 4 ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਟਾਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਈਬਰ ਨੂੰ 
ਗੇੜਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਰਪਣ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦਾ 


_ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਕਿਰਨ। ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਕਿਰਨ 
ਵਿਚ ਮਿ ਵਿਚਿ ਰਿ ਚ 8 








ਉਨ 











ਗੁਰੂਤਾ-ਪ੍ਵੇਗ 
ਪਹਿਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। 

ਜਦੋਂ`ਦੋ ਭਾਰੇ ਪੰਰ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਜ ਦੇ ਗੋਲੇ ੧੧, ਅਤੇ ॥#, ਨੂੰ 
ਗੋਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਗੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂਤਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸਿਸਟਮ & 
_ ਵਿਚ ਗੇੜ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੇੜੇ ਨੂੰ ਟਾਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਈਬਰ ਵਿਚ 
ਆਉਂਦੀ ਮਰੋੜ ਰੋਕਦੀ ਸੀ। ਸੋ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੇੜ 


ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿਸਟਮ & ਟਿਕਾਉ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ 


ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਗੋਲਿਆਂ ੧8, ਅਤੇ 1#, ਨੂੰ 
ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਵਿਖਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਡਾੱਟਿਡ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਟਾਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਈਬਰ ਵਿਚ ਵੱਟ ਉਲਟੇ ਦਾਅ ਚੜ੍ਹ ਦਾ 


ਸੀ ਅਤੇ ਸਕੇਲ ਉਤੇ ਚਾਨਣ ਦੇ ਸਪਾਟ ਵਿਚ ਵਿਚਲਨ ਵੀ ਉਲਟੀ 


ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂਤਾ- 


ਆਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ। ੧, ਅਤੇ %, ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਿਆਤ ਸਨ। ਸੋ ਇਸ ਢੈਗ ਨਾਲ 3 

ਦੇ ਮਾਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਉਪਰੌਤ ਇਸ ਢੈਗ ਨੂੰ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭੌਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਵਰਨਨ ਬੁਆਏਜ਼ ਨੇ 
ਕੁਆਰਟਜ਼ ਫ਼ਾਈਬਰ .ਦੀ ਵਰਤੋ' ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵੀਂ ਰੀ 
ਬਣਾਇਆ। __ - 


ਇੱ ਹ. ਪੂ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮੈ. 8 : 286 
__ ਗੁਰੂਤਾ-ਪ੍ਰਵੇਂਗ : ਧਰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹਰ ਪਿੰਡ 


ਰੰ ਧਰੱਤੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ_ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
` ਆਕਰਸ਼ਣ-ਬਲ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਭਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ 


_ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨ 


ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਬਲ ਨਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਧਰਤੀ 
_ਵੱਲ ਡਿਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੇਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧਦਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਲ ਕਾਰਨ`ਕਿਸੇ` ਪਿੰਡ ਵਿਚ 
ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੇਗ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ _ਗੁਰੂਤਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ '£” ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਧਰਤੀ. ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ” ਦਾ ਮਾਨ ਵਧਦਾ ਘਟਦਾ _ 


ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਂਤ ਦੂਰੀ ਵਧਣ ਤੇ ਇਹ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਗੀ 
ਘਟਣ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਉਤੇ ਇਸ ਦਾ 
ਮਾਨ ਵੱਧ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ 
ਉਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਾਨ ਧਰੁਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 
_ ਧਰੂਵਾਂ ਉਤੇ ਧਰਤੀ ਕੁਝ ਚਪਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ 
ਤੋਂ ਧਰੁਵਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਿਸਬਤ ਘੱਟ ਹੈ। 


ਨਦਰੀ ਤਿਲ ਤਿਉ 
_ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :-- ਰ੍ 

£, = 978.049 (040. 0052884 9ਗਊ, - 0,0000059 (11 
- 26) ਸੈਂ. ਮੀ./ਸੈਕੰਡ” ___ 
ਰਿ 


ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ॥ ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਥਿਤ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਤੇ _ 


:_ ੪0੬,-000308600 ਸੈਂ. ਮੀ./ਸੈਕੈਡ?ਹੈ। _ 

_._ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਤਲ ਉਤੇ £ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿਥਕਾਰਾਂ ਦੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਉਪਰ 978 ਅਤੇ 9832 ਸੈਂ. ਮੀ. ਪ੍ਰਤੀ 
ਸੈਂਕੈਡ? (ਜਾਂ 32. ਨ 


___ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਰਗੜ ਅਤੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਾ ਗਿਣਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ 


_ਜਾਂਦੀ।: 


ਉਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ ਤਾਂ ਆਵਰਤ-ਕਾਲ (ਹ) ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਸਰ 
ਉਰ ਹਲ ਵਾ ਰਾ ਸਬ -'` ”:' 


162 


ਗੁਰੂਤਾ-ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ- 


`ਗੁਰੂਤਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੀਂ ਕੀਮਤ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਦੇ ਢੇਗਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 


ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਧਾ ਢੈਗ ਅਤੇ ਪੈਂਡੂਲਮ ਢੈਗ। . 


ਸਿੱਧਾ ਢੰਗ-ਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 
ਉਚਾਈ ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਵੇਕਫ਼ਿਆਂ 
(ਕਾਲ-ਅੰਤਰਾਂ) ਵਿਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਤਹਿ ਕੀਤੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਮਿਣ ਲਏ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ' ਗੁਰੂਤਾ- ਪ੍ਵੇਗਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਐਥਵੁਡ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਜ ਗ. ਅਤੇ ਸ਼; ਘਿਰਨੀ ਦੇ 


ਉਪਰੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ`ਇਕ ਧਾਗੇ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਲਟਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 


(ਚਿਤਰ ੧) ਜੇਕਰ ਪੁੰਜ ਗ&; ਸ, ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 
ਉਹ ਹੇਠ ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਗ, ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਵੇਗਾ। 
ਜੇਕਰ ਫਾਸਲਾ “8” ਪਾਰ ਕਰ _ 
ਚੁੱਕਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸੇ ਦਾ ਵੇਗ “੪? ਹੋ 
ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਗ “` ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਊਟਨ 
ਦੇ ਗਤੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ :- 
੧=2੬ ੍ 
ਨਾ ਤਲ 1 
ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ' ਦੁਆਰਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ । | 
ਹੈ :- 





.. ਰਿ ਜਿਤ ਰ 
ਹੋ [17 (ਧੁ "੩) 


ਇਥੋਂ 1 ਕੇਂਦਰ ਦੇ 'ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ _ 


ਘਿਰਨੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹਤਾ-ਸੌਮੈਂਟ ਹੈ ਅਤੇ 7 ੍ 
ਘਿਰਨੀ ਦਾਂ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ ਰੈ। 


_ ਇਸ ਢੈਗ ਵਿਚ ਘਿਰਨੀ ਦੀ. 


: “ਦੇਦੇ << = 


ਬੰਪ .. 


ਦਗਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਪਲ ਪਿ ਰਿ ਰਿਹ 





ਹੀ ਰੀ 
ਇਸ ਦੀ ਔਸਤ ਸਥਿਤੀ ਦੁਆਰੇ ਡੋਲਨ ਕਰਵਾ ਕੇ'ਆਵਰਤ ਕਾਲ ਦੂ 

(1) ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜੇਕਰ ਨਿਲੈਬਨ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ' 
ਪੈਂਡੂਲਮ ਦੇ ਗੁਰੂਤਵੀ ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ ਦੀਂ ਲੋਬਾਈ / ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨ _ 
ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਪੈਂਡੂਲਮ ਦਾ ਸਾਰਾਂ ਭਾਰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂਤਵੀ ਕੇਂਦਰ ਰੇ 








ਰ੍ ਦਾ 
ਵਰ ਹਰ 


48੬ 
(ਨ 

ਸਿ ਸੀ 
`ਪੈਂਡੂਲਮ ਦਾ ਡੋਲਨ-ਆਯਾਮ (ਐੱਪਲੀਚਿਊਡ) 4 ਤੋਂ' ਵੱਧ ਨਾ 
ਹੋਵੇ, ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਵਿਚ ਹੇਠ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਧ 


. "ਜਾਂ £ = 





163 ਰ੍ ਰ ` ਗਲ 


ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ :- 


7 = 28 (14 ਡੂੰਘਾ -- 

ਇਥੇ 6 ਆਯਾਮ ਹੈ। 

ਗੁਰੂਤਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੀ ਹੋਰ ਸੁੱਧ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਇਕ ਦਿੜ੍ਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪੈਂਡੂਲਮ 'ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਖਿਤਿਜੀ ਚਾਕੂ-ਧਾਰ ਉਤੇ ਡੋਲਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ 
੬ ਗੁਰੂਤਵੀਂ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ `ਚਾਕੂ-ਧਾਰ ਦੀ' ਦੂਰੀ / ਹੋਵੇ ਅਤੇ # ਉਸ ਦਾ 
_ ਗੁਰੂਤਵੀ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਰਥਾਤ ਚਾਕੂ-ਧਾਰ ਦੇ 

ਸਮਾਂਤਰ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਜਾਇਰੇਸ਼ਨ ਰੇਡੀਅਸ (ਪਰਿਚੱਕਰਨ ਅਰਧ- 

ਵਿਆਸ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ 


_ 42 (੬412) ` 

ਨ” “ ਰ 
ਲਈ / ਅਤੇ 7 ਵਿਚਕਾਰ ਗਰਾਫ਼-ਵਾਹਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਚਿਤਰ - 
2-ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਂਡੂਲਮ ਦੇ ਮੱਧ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ` 
ਡੋਲਨ ਨਾਲ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਨੰਤਾ (੦) ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। 





ਆਲੇ ਦੱਲ ਅਨ ਗਲ ਅਨ ਚਕ ੨੨੨ %=% ੨੪੦੦! 






ਡੌਲਨਕਾਲ ਅਤੇ ਲੈਥਾਈ ਵਿਚ ਗਰਾਫ਼ 


ਕੈਪਟਨ ਹੋਨਰੀ ਕੈਟਰ (1838) ਨੇ ਗੁਰੂਤਾ-ਪ੍ੇਗ ਦੀ ਹੋਰ 


`_ ਜਿਹੜਾ ਛੜ (ਸਲਾਖ਼) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਧ 
ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਇਕ ਚਾਕੂ-ਧਾਜ਼ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਚਾਕੂ-ਧਾਰਾਂ ਦੇ 


: ਲਟਕਾਉਣ ਨਾਲ ਪੈਂਡੂਲਮ ਦਾ ਆਵਰਤ-ਕਾਲ ਇਕੋ ਹੀ ਆਉਂਦਾ 
ਸੀ। ਇਸੇ ਛੜ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨ-ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਧਾਤ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਵੀ 
__ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਕ ਦਾਂ ਪੁੰਜ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲੋਂ-ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। 
_ ਭਾਰੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਸਮਾਯੋਜਿਤ (ਭ[ਕਅਕਨ) ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਚਾਕੂ-ਧਾਂਰਾਂ 

ਸਕਦੇ ਸਨ` ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਸਮਾਯੋਜਿਤ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ 


ਆਵਰਤ-ਕਾਲਾਂ ਵਿਚਲੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 


ਸੀ। ਜੇਕਰ 7, ਅਤੇ 7, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਾਕੂ-ਧਾਰਾਂ_ ਉਤੇ ਡੋਲਨੰ . 


ਕਰਾਉਣ ਤੇ ਆਵਰਤ- -ਕਾਲ ਹੋਣ ਅਤੇ 1 ਅਤੇ !, ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਕੂ- . 
_ ਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਖ਼ ਦੇ ਗੁਰੂਤਵੀ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਣ ਤਾਂ . 


ਬੈਸੱਲ ਅਨੁਸਾਰ 

4ਨ” ਤੇ ਗ੍ਰਯ ਹੂ 2 

ਟੂ ਰਿ 872 ਮ-& 
ਤੀ ਦਿ ਕਹਾ ਦਾਦ 
ਅਥੀਰਲੀ ਵਰਗ ਅਤਿ ਸੂਖ਼ਮ ਹੋਣ ਕਾਂਰਨ ਛੱਡੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ (ਉਂ) ਆਯਾਮ ਘੱਟ ਹੋਵੇ; (ਅ) ਹਵਾ 


ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਰਗੜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪੈਂਡੂਲਮ ਦੀ ਗਤੀ 
ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; (ਏ) ਪੈਂਡੂਲਮ ਦੀ ਟੇਕ 


ਲਚਕ ਨਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ (ਸ) ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੌਰਾਨ ਕਮਰੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 
ਕਹਤ ਸਦ ਹਿਤ ਜਿਗ 
ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਆਂ ਜਾਵੇਗਾ! _ 


ਹ. ਪੁ.-ਰਿੰ. ਵਿ-ਕੋ. 3 : 473 


ਗੁਰੂ ਮੰਗਤ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਲਾਰੌਰ _ 


ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿੰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਸੋਜੈਮ 


ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰ 


ਨੀਰ ਪਥਰ ਪਿਤ ਇਹ 
-_ਗਿਆ ਸੀ। ੬ 


ਹੁ. ਪੁ--ਸਿ. ਸ. ਪਾਕਿ.-ਪ : 367 ` 


ਗੁਲ : ਇਹ ਸੁਮੇਰੀ' ਦੋਵਤਾ ਨਿਲੁਰਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ 
ਚਿਕਿਤਸਾ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅੱਕਾਦੀ ਵਿਚ ਗੁਲ ਤੋਂ ਰ੍ 


ਭਾਵ, ਪਿ ਬਿ 














ਵਹ 


-ਇਸਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਬੋਰਸਪਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੇ 
ਤਿਨ ਮੰਦਰ ਸਨ। ਬੇਬੀਲੋਨੀਆ' ਦੇ ਸੀਮਾ-ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦੀ 
ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸੱਤੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਬਣੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 


ਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬਾਬੁਲ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਾਹਿਰ 
ਚਿਕਕਤਸਕਾਂ ਨੂੰ “ਗੁਲਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਪ ਦੇ ਕਟੇ ਹੋਏ 
ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ 
ਸਿੱਧਾ ਸਬੈਧ ਇਸ ਗੁਲਾ ਨਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਹੈਦਾ ਸੀ। ਸੱਪ ਦਾ 
ਜ਼ਹਿਰ ਝਾੜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੈਗ ਵਿਚ ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੇ 
ਮੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ “ਉਰ ਗੁਲਾਯਾਹ ਦੁਹਿੜਾ” ਭਾਵ ਉਰ ਦੀ ਗੁਲਾ' 
(ਜਾਂ ਗੁਲ) ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। 


`ਰ- ਪਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 3: 477: 
_ ਗ਼ੁਲਕੰਦ : ਰੀ ਦੀ ਬਸ 


ਹੈ। ਗੁਲ ਦਾਂ ਅਰਥ ਹੈ ਫੁੱਲ ਅਤੇਂ ਕੌਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਖੰਡ ਜਾਂ ਸ਼ਕਰ। 
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੁਲਕੈਦ, ਗ਼ੁਲਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਅੰਗਬੀਨ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ 


ਮੁਰੱਬਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਫ਼ੁੱਲ, ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਂ ਖੰਡ (ਸ਼ੱਕਰ 


``ਜਾਂ ਕੋਦ) ਦੀ ਚਾਸ਼ਣੀ ਵਿਚ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਕੁੰਆਮ ਵਿਚ ਫ਼ੁੱਲ 
ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੇਵਤੀ, 
`_ ਬਾਂਸਾ, ਸੁਹਾਂਜਣਾ, ਨਿੰਮ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਗ਼ੁਲਕੈਦ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਅਸਲ ਵਿਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ 'ਗ਼ੁਲ ਅੰਗਬੀਨ” ਦਾ ਅਰਬੀ ਰੂਪ ਹੈ। 
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ. ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ “ਗ਼ੁਲ' ਦਾ ਮਤਲਬ 
ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਅਤੇ 'ਅੰਗਬੀਨ” ਤੋਂ ਮੁਰਾਦ ਸ਼ਹਿਦ ਹੈ। _ 


ਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕਰ 
'ਬੰਡ, ਬੂਰਾ ਜਾ ਬਾਰੀਕ ਕੀਤੀ ਮਿਸਰੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, 


ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਬਰਾਬਰ ਵਜ਼ਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੇ ਹੀ ਇਸਦੀ ਕਿਸਮ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ 


_ਹੈ। ਜਿਵੇਂ “ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਆਫ਼ਤਾਬੀ” ਉਸ ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ. 


ਇਕ ਹਫ਼ਤਾ ਧੁੱਪੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ 
ਦੋ ਵਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ 
ਮਿਰਦਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। “ਗ਼ੁਲਕੈਦ ਆਬੀ” ਉਸ 
ਗੁਲਕੰਦ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਫ਼ੁੱਲੋ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਨੂੰ' ਰਲਾ ਕੇ 


ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਕ੍ਾਂਡੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਕ ਚੌਥਾਈ 


ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਾਲੀ ਰਹੇਂ, ਫਿਰ. ਇਸ ਨੂੰ-ਗਲ' ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ 
ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣੀ 
ਰ੍ ਗ਼ੁਲਕੈਦ ਸੀਤ ਅਤੇ ਸਨਿਘਧ (ਥਿੰਦੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਗ਼ੁਲਕੈਦ 
` ਖੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਕੰਦ 


ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਗ਼ੁਲੌਜਬੀਨ ਕਿਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਦੀ ਇਕ 


ਕਿਸਮ ਗੁਲਕੰਦ ਮਾਹਤਾਬੀ ਵੀ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। 


ਰਰੈਦ ਮਹਤਾਬੀ ਇਕ ਪਾੜੇ ਲਈ ਚਾ ਦੀ 


ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਗ਼ੁਲਕੰਦ_ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਾਈ 
`_ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅੰਤੇ ਗ਼ੁਲਕੈਦ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਲਈ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ 


ਪਰ ਬਾਂਸਾ, ਸੁਹਾਂਜਣਾ, ਨਿੰਮ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ, : ਸੈਵਤੀ ਤੇ ਅਮਲਤਾਸ ਦੇ ਵਿ ਉਨ ਹਨੀ 


ਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਰੈ। 


` ਮੁਰਦਾ ਤੇ ਅਰਸੀ (ਉਰਦੂ) ` 
੍ ੍ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੀ 1972- ਪ੍ਰੋ. ਵੈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਜੰ ਰਾਹੀ ਨ 
ਹੀ 


ਹੀ ਹੈ। 


'164 


ਵਰਤੋਂ-ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ 
ਮਾਤਰਾ 20 ਤੋਂ' 50 ਗ੍ਰਾ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਨਿਰਣੇ 
ਕਾਲਜੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋਣ ਲੱਗਿਆਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ 


ਰ੍ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਪੁਰਾਣੀ ਪੈ ਜਾਣ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਹੀਣੀ ਤੋ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ। 
` ਗੁਣ-ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੇ ਛੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਪੇਟ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, 


`ਸ਼ੂਨ' ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੂਰ ਕਰਨ. ਲਈ ਵਰ੍ਹਤੀ- . 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਅਸਲੀ ਦੂਜੇ'ਦਰਜੇ ਵਿਚੰ ਗਰਮ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹੁੰਦੀ' 
ਹੈ। ਇਹ ਸਰਦ-ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬਜ਼ਰੁਗਾਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੈਦ ਮੰਨੀ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ' ੮ 


ਸ਼ੱਕਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਹਿਕਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਸਸ਼ਸ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਕੌਦ ਪ੍ਰਤਿੰਕਾਰ,ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਬਾਂਸੇ`ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਗ਼ੁਲਕੈਦ ਉਰੂਕਸ਼ਤ, ਖਾਂਸੀ, ਖੈ ਅਤੇ 


ਖੰਘ ਰਾਹੀਂ ਜੇ ਖ਼ੁਨ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੁਫ਼ੀਦ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਵਾ, 
ਹੈ। ਨਿੰਮ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਤੋ ਬਣੀ ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਵਿਗਾੜਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ "੩ 
"ਦੀ ਲਾਲੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੇਵੁਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਕੰਦ ਦਿੱਲ ਰ੍ 
`ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੈਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। 


ਅਮਲਤਾਸ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁਲ੍ਕੰਦ ਮਿਰਦੂ ਰੋਚਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


- `ਹ. ਪੁੰ- ਕਰਾਬਦੀਨ ਹਮਦਰਦ, ਦੂਜਾ ਸੈਸਕਰਨ (ਉਰਦੂ) 1968; 
1926 ; ; ਯੂਨਾਨੀ ਜ੍ਵਯਗੁਣਾਦਰਸ ਭਾਗ 


ਗ਼ੁਲ ਖ਼ਾਂ : ਸ਼ੈਦਖਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੈਂਦੇਖ਼ਾਨ-ਦਾ ਖੋੜਾ-ਜੋ _. 


ਆਪਣੇ ਦਾਦੋ. ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈਂ ਆਪਣੇ ਭਾਂਈ ਅਤਾਉਂਲਾ ਖ਼ਾਂ . “ 
ਸਾਹਿਤ ਦਸਮੇਸ਼ੈ ਜੀ ਪਾਸ ਨੌਕਰੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਸਨੇ _ 
ਨੰਦੇੜ (ਮਹਾਂ.) ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਮੌਕਾ ਪਾ ਕੇ ਜਦ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਧਰਮ 4 


ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਕਟਾਰ ਮਾਰਿਆ 
ਅਤੇ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅੜਾਉਂਲਾ 
ਵਿਦ ਕਿ 
1765 ਦੀ ਹੈ। 


-ਹ.ਪੁ-ਮ. ਕੋ. 


ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ : ਨ ਸੀਸ 
ਅੰਮਿ੍‌ਤ ਛਕਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸੰਗੀ ਸੀ। 
ਇਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਰੌਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ । ਇਸਦੀ 
ਸਮਾਧੀ ਕਿਲੇਂ ਦੇ ਕੋਲ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਗੋਜ ਕੋਲ 


ਚ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 422 ਰ੍ 


ਗ਼ੁਲਦਾਉਦੀ : ਇਹ ਦਾ (ਪਰ ੍‌ 
੩0) ਪ੍ਰਜਾਂਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ ਹਨ। ਗ਼ੁਲਦਾਉਦੀ ਸੰਸਾਰ 
ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੱਤ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ _ 
ਪੌਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਦੇ ਜਮਾਂਦਰੂ ਇਸ ਫ਼ੁੱਲ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ 
ਰਿਆਂ। ਸੈਨ 1780 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ_ਸੇਲਮ ਨੇ 


` ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਕ ਸੈਸਾਰ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਗ ਕਯੂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭਾਂ ਤੋਂ . . ` 
ਪਹਿਲਾਂ ਉਗਾਇਆਂ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਰੂਪ: ਦੇ ' 


ਕਾਰਨ ਅਤੇ' ਇਸਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀਟਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ 
ਪਾਇਰੇਥਰਮ-ਹੋਣ' ਕਾਰਨ ਗ਼ੁਲਦਾਉਦੀ ਦਾ ਪਸਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧ 
ਗਿਆ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਦੀਆਂ 150 ਜਾਤੀਆਂ ਲਗਭਗ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ 











165 


ਈਰਾਨ, ਅਲਜੀਰੀਆ, ਆਸਕ੍ਰੇਲੀਆਂ, ਰਾਪੀਲ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ 
`ਤੇ ਭਾਰਤ' ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 





- ਗ਼ੁਲਦਾਉਦੀ ਨੰ ਕਰਾਈਸੈਂਬੀਅਮ ਇੰਡੀਕਮ (2 719/2009) ਕਰਿੰਦੇ 
ਹਨ। 


ਗ਼ੁਲਦਾਉਦੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮੁਖ ਤੌਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, 
ਹੂ ਮੂਲ, ਸ਼ਾਖ਼ਦਾਰ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਣਾ, ਕੋਮਲ, ਸਿੱਧਾ 
` ਅਤੇ ਕਦੀ ਕਦੀ ਰੂੰ-ਦਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੀਆਂ ਇਕਾਂਤਰ ਸਮ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਰ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ, ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਸ਼ਪਕ੍ਰਮ ਇਕ ਸਿਰ ਵਾਂਗ 
ਨ ਪਨ ਇਵ ਲ ਰ੍ 
ਉੱਪਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਲਦਾਉਦੀ ਤੋ ਐਥੀਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਛੱਲ 


_.ਬਣਦੇ ਹਨ। 
੍ ਗੁਲਦਾਉਦੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਇਆ ਪ੍ਰਵਰਧਨ ਅਤੇ 
-ਬੀਜ-ਅੰਕੁਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ.ਹੈ। ਬਾਰੀਕ ਛਾਣਨੀ 
(147) ਨਾਲ ਛਾਣੇ ਹੋਏ ਬੀਜ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸੇ ਵਾਲੀ 
ਦੋਮਟ ਮਿੱਟੀ, ਸੜੇ ਹੋਏ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰੇਤ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੁਆਹ 
ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਬੀਜਣ ਨਾਲ ਗ਼ੁਲਦਾਉਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਫੁਲਂਤ 
_ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਮਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਦਬਾਅ ਦਬਾਅ ਕੇ 
_ ਭਰਨ ਤੋਂ ਦੀ ਕਿ ਦੀਦ ਰਹ ਚ ਇਿਦੀ 





ਇਤ 


੭ 
੭ 


ਗੁਲਬਰਗਾ 


ਬਾਅਦ ਕਲਮਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਲਮਾਂ 
ਸਿੱਧੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਤਣਿਆਂ' ਤੋਂ 
ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮੁੱਖ ਤਣੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 
ਭਾਗ ਤੋ, ਕਲਮਾਂ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਗ਼ੁਲਦਾਉਦੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਅਰਕ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ`ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਉਪਯੋਗਾਂ ਨੂੰ 


` ਤਿਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ. ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ 


ਕੀਂਟਨਾਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ ਪਾਇਰੇਥਰਮ ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ 
ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ.ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ 

ਪ੍ਯੋਗ (ਉ) ਘਰ ਵਿਚ ਖਟਮਲ, ਮੱਛਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਕੀਤਾ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਅ) ਪਾਇਰੇਥਰਮ ਤੇਲ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਪਸ਼ੂਆਂ 
ਏ) ਪਾਇਰੇਥਰਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੀਨ ਚੂਰਨ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਪਾਇਰੇਥਰਮ 
ਉਪਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

(ਰਵੀ ਨਜਰ 
ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸੁਕਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਤੇ ਨਿਰਭਰ_ ਕਰਦਾ_ ਹੈ। 


ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 


ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ' ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ 
ਸੁਕਾਉਣ ਦਾ ਸੁਆਲ ਹੈ, ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਸੁਕਾਉਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖਾਲਾ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਛਾਂ ਵਿਚ ਸੁਕਾਏ ਹੋਏ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਅੰਸ਼ ਦੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਧਿਕ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


_ ਹ. ਪੁਪਾਜਿੰ, ਵਿ. ਕੋ 3 : 477; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2 : 909. 


ਗ਼ੁਲਬਰਗਾ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾਂ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ 
ਦਾ ਇਕ ਉਪ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬਿਦਰ 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਹਿਬੂਬ ਨਗਰ (ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਪੱਛਮ-ਦੱਖਣ 
ਵੱਲ ਬੀਜਾਪੁਰ ਅੜੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਏਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਸਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 
ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੀ ਇਕ.ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਭੀਮ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ 
ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 16,224.ਵ.'ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 
ਆਬਾਦੀ 25,82,169 (1991) ਹੈ। ਇਥੇ ਵਰਖਾ ਬਹੁਤ' ਘੱਟ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ 75 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਵੱਧ ਹੈਦੀ ਹੈ। ਕਈ 
ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚੂਨੇ ਦਾ ਪੱਥਰ ਵੀ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੀ ਕਰੰਦੇ ਹਨ। ਚਰ੍ਹੀ, ਦਾਲਾਂ, ਕਪਾਹ ` ਅਤੇ ਅਲਸੀ 
ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੈਨ 1956 ਵਿਚ ਮੈਸੂਰ 
ਰਾਜ (ਅਜੋਕਾ=ਕਰਨਾਟੁਕ) ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ। 


ਗ਼ਲਬਰਗਾ ਉਪ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਬਰਗ, ਬਿਦਰ ਅਤੇ 
ਰਾਏਚੂਰ ਦੇ' ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਲ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 795 


ਗੁਲਬਰਗਾ : ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰੰਬੀ 
ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ 
ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਰੈਗਲ ਦੇ ਕਾਕਾਟਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ. ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੀ। 
14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ 


ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੈਮਦ ਇਬਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 


ਬਾਅਦ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜ (ਜਿਸ ਦੀ ਇਹ 1347 ਤੋਂ ਲਗਭਗ਼ 
1424 ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। 

















ਰ੍ ਗੁਲ-ਮਹਿੰਦੀ 


ਸਤਾਰੂਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਔਰੋਗਜੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ 
ਵਿਦ ਚਿਤ ਚੀ 
ਗਿਆ। 


ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਦੇ 
ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਆਦਿ ਹਨ। 
ਇਥੋਂ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਣਯੋਗ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 
ਕਿ ਸਪੇਨ ਦੇ ਕਾਰਡੋਬਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ 


ਕਾਲਜ, ਇਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ, ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਇਕ 


“ਆਰਟ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸ' (ਔਰਤਾਂ ਲਈ) ਕਾਲਜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। 
ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਪਾਹ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਚੰਗਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ 
ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਕਪਾਹ ਵੇਲਨ, ਗੱਠਾਂ ਬਣਾਉਣ, ਸੂਤ-ਕੱਤਣ ਅਤੇ 
ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਟੇ ਅਤੇ 
ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਸਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ 
ਹਨ। 


ਜੀ (1991) 

` 175 21' ਉ. ਵਿਥ.; 765 51' ਪੂ. ਲੈਬ. 
__ ਰਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 4 : 795 ਸਾ 
_ਗ਼ੁਲ-ਮਹਿੰਦੀ (8੪੧੪੪) : ਇਹ ਇਕ ਐਰੋਮੈਟਿਕ 


ਰੇਜ਼ਿਨ-ਯੁਕਤ ਮਾਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਪੌਦੇ ਵਿਚੋਂ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਜਾਂ 
ਚੀਰਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਫੁੱਟ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬੈਨਜ਼ੋਇਕ ਜਾਂ 
ਸਿਲੈਮਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ' ਜ਼ਖਮਾਂ ਤੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ਬੁ 
ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਧੁੱਪ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ 


ਹੈ। ਤੇਲ-ਰੇਜ਼ਿਨ ਸੁਰੀਧ ਤੇਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰੇਜ਼ਿਨ ਹੁੰਦਾ' 


_ ਹੈ।ਪੀਰੂ ਦੀ ਗ਼ੁਲ-ਮਹਿੰਦੀ ਇਕ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ, ਗਾੜ੍ਹਾ ਗਹਿਰੇ ਭੂਰੇ ਜਾਂ 
ਕਾਲੇ ਰੈਗ ਦਾ 'ਲੇਸਲਾ ਤਰਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਤਰ ਵਗੈਰਾ ਵਿਚ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਫ਼ਲੀਦਾਰ ਬ੍ਰਿਛ, ਮਾਈਰਾਕਸਲਾੱਨ 
ਪਰੀਰੀ (%੧00%10॥ 79032) ਦਾ ਰਿਸਾਉ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ 
ਐਲ ਸਾਲਵਾੱਂਦਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸੀਮਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। 
ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰੀਲੈਕਾ ਵਿਚ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੀ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


ਟਲੂ (ਕੋਲੋਬੀਆ) ਦੀ ਗੁੱਲ-ਮਹਿੰਦੀ ਇਕ ਭੂਰੇ ਰੈਗ ਦਾ ਤੇ 
ਪੀਰੂ ਦੀ ਗ਼ੁਲ-ਮਹਿੰਦੀ ਤੋਂ` ਗਾੜ੍ਹਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਰਾਂ 
ਵਿਚ ਅਣੇ ਖੰਘ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ 


ਤਵਚ ਬਰ ਜਿਤ 


` ਇਹ ਠੌਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। . 


ਕੈਨੇਡਾ ਗ਼ੁਲ-ਮਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਮੈਕਾ ਗ਼ੁਲ-ਮਹਿੰਦੀ ਅਸਲੀ 
ਗ਼ੁਲ-ਮਹਿੰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। 


` ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 1 : 769 


`__ਗ਼ੁਲੰਮੋਹਰ : ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਦਰ ਸਜਾਵਟੀ ਪੋਦਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 
_ ਇਕ ਸਜਾਵਟੀ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਰੈਲ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ 
ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਨੰਗਾ ਦੂਬਲਾ 
ਮਪ ਨਦਰ ਭਲ ਪਦਾ ਕਰਦੀ ਪਹਿਲ ਬੱਲ 


166 


ਅਤੇ ਸੈਤਰੀ ਰੈਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।.ਮਈ ਵਿਚ 
ਪੀਲੋਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਰੇ ਰੈਗ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਰਖਤ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੰਭ ਨਿਕਲ ਆਏ_ਹੋਣ। 
ਨੰਗੀਆਂ, ਸਲੇਟੀ ਰੈਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਅਤੇ ਲੈਮੀਆਂ ਭੱਦੀਆਂ 
ਕਾਲੀਆਂ ਫਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਢਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਂ 
ਰੈਗ ਦਾ ਚੰਦੋਆ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਹ" 
ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ, ` ਕਿਰਮਚੀ,, 
ਗਲਾਨਾਗੇ ਕੁਝ ਸੈਗਤਰੇ ਭਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕੂਝ ਰ.ਲਰਹ ਲਾਲ ਰੋਗ 
ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਸ ਦਰਖਤੇ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ-ਵਿਗਿਆਨੇਕ ਨਾਂ ਪਾਇਨ- 


` ਸੀਆਨਾ _ਗੈਜੀਆਂ (20009808 368%) ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 


ਪਾਇਨਸੀਆ ਨਾਂ ਵੈੱਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਐੱਮ..ਡੇ ਪਾਇਨਸੀ 
ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਨਸਪਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ” 
ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ ਮੈਡਗਾਸਕਰ ਦਾ ਜਮਾਂਦਰੂ ਹੈ ਅਤੇ 
ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਊਸ਼ਣ ਅਤੇ ਉਪ-ਊਸ਼ਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ 
ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


੍ ਭੀ ਦੀ ਵੀ ਰਿ ਰਲ 
ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਖਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੋਲ ਕਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ।.ਇਕੱਲਾ ਫੁੱਲ ਆਰਪਾਰ 12 ਕੁ. ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਮਾ ਦਿਖਾਈ-ਦਿੰਦਾ 
ਹੈ। ਪੰਜ ਮੋਟੀਆਂ ਕਿਰਮਚੀ ਰੋਗੀਆਂ ਸੈਪਲਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ 
ਆਪਣੀਆਂ ਪੀਲੇ ਹਰੇ ਰੈਗ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਚਮਕੀਲੇ ਪੀਲੇ _, 
ਰਿੱਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚੋਂ ਸੇ 
ਚਿਮਚੇ ਵਰਗੀਆਂ ਵਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਫ਼ੁੱਲ-ਪੰਖੜੀਆਂ ਬਾਹਰ ਨੂੰ 
ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ 
ਵਾ 























167 ਰ ਰ੍ ਰ੍ - ਗੁਲਾਬ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਲੰਮੇ ਪੁੰਕੇਸਰ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਟ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਹਰੀਆਂ 
ਫ਼ਲੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ 
ਕਾਲੀਆਂ. ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ਲੀਆਂ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਹੀ 
ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਰਲ ਜੀ ਛਤਰ 
ਵਾਲਾਂ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ 13- 14 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਪੁੱਜ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ 
ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'ਜਿਥੇ ਇਕੋ_ਜਿੰਨੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤ 
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ ਅਪਰੈਲ 


ਰ ` ਤੋਂ ਜੂਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜੁਲਾਈ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੀ 


ਕਦਾਈਂ ਤੀਸਰੀ ਵਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬਹਾਰ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਖ਼ਤਮ 
ਰੋਣ ਨਾਲ ਵੀ.ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਰ੍ ਇਸ ਜੀਤ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਜੋ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਗਣ 


ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਲੈ ਜ੍ਰਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਬੀਜਣ ਤੋਂ - 


ਹਿਜਰ ਨ ਸਰਿ 


ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਰਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੋਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਦਰਖਤ ਹੈ ਜੋ 4 ਜਾਂ 
5 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਫ਼ੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਕਰ ਦੀ ਮਾਰ 
ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਪੋਣ-ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾਲਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ 


ਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਤਰੇ ਕਰਕੇ, ਨਿੱਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਪਾ 


ਕੇ ਢਕਣ ਨਾਲ ਇਹ ਖਤਰਾ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


`ਧ ਇਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਪੋਲੀ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਲਣ ਤੋਂ 
ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੈਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।' 


`ਹ. ਪੁ. ਫਲਾਵਰਿੰਗ ਟੀਜ਼ ਰੋਧਾਵਾ) : ਅਖ ਵ. ਹੀ. ਸ.- ॥ 


ਗੁੱਲਾ (੦੪84੪) : ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ 
- ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ (63601) ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਢਲੇ ਹਬਸ਼ੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
_ਦੀ ਸੈਤਾਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਲਾਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲਾਈਨਾ 
_ ਅਤੇ ਜਾਰਜੀਆ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਬੋਲਦੇ 
`ਸਨ। ਗੁੱਲਾ ਵਿਚ _ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀ'ਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ 
_ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਪੱਛਮੀ. ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਈ (੧੪), 
ਮੈਂਡੇ (੦੪੦) ਟਵਾਈ (793), ਏਵੇ (2੩੦), ਹੌਸਾ (33086), 
ਯੋਰੁਬਾ (੧੦00੦), ਇੱਥੋ (18੦), ਕਿਕੋਂਗੇ (60080). ਆਦਿ ਤੋਂ 
_ ਨਿਕਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਆਕਰਣ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
-_ਗੁੱਲਾਂ ਉਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਇਸ ਦੀ ਧੁਨੀ- 
ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਵਾਕ-ਰਚਨਾ, ਸ਼ਬਦ-ਅਲਾਪ, ਵਿਆਕਰਣ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 
_ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਲਾ 
ਵਿਚ ਲਗਭਗ 6000 ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਲਾ ਦੇ 


ਰ੍ _ ਅਨੈਕਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸ਼ਬਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੇ ਅਪਣਾ ਲਏ ਹਨ। ਗੁੱਲਾ 


-_ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੈਖੇਪ ਵਿਚ 
ਅਤੇ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਰੂਪ ਨੂੰ ਕੁਝ ਤੋਂ ਕੁਝ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ' ਗੁੱਲਾ ਵਾਕ 9੧ ੩ਿ 
80 ₹00॥" ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ “1੪ ਜ੦॥॥ ੧0 5 ਗਿਹ. 
___ _ਹਂ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 797 ਰ੍ 


14 


ਗੁਲਾਬ : : ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ-ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਫ਼ੁੱਲ ਹੈ। ਹੂ 


ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਰੋਜ਼” ਤੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਲ ਰੋਜੇਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਂ 
ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ 
ਰੋਜ਼ਾਂ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਰੋਜ਼ਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲੱਤ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਪ੍ਚੱਲਤ 
ਗ਼ੁਲਾਬ ਚੀਨੀ ਗ਼ੁਲਾਲ (੧੦੩੩ “18000385) ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਗ਼ੁਲਾਬ 
(੨. £888063, 8. 088%56003 _ਕ0 1੧. ੦8੦80) 
ਦੋਗਲਾਕਰਨ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। 


ਗ਼ੁਲਾਬ ਦਾ ਫ਼ੁੱਲ ਬਹੁਤ” ਸਾਰੀਆਂ ਮਿ ਦੇ 
ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਉਂ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ 
_ਕੇਵਲ ਇਕ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਫ਼ੁੱਲ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ, 
ਛਬ, ਰੋਮਾਂਚ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਯੂਨਾਨ ਦੀ ਇਕ 
ਕਵਿਤਰੀ ਸੈਫੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਰਚਨਾ (00 ੧੦ 0%' ੧੦੦੦) 
ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਬ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਣੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਫੁੱਲ 
ਦੁਨੀਆਭਰ ਵਿਚ _ਇੰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਨਾਂ 
ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ _ਜਰਮਨੀ ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 


ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ੁੱਲ _ 


ਅਕਸਰ. ਕਢਾਈ, ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾ, ਸੋਗੀਤ ਅਤੇ 
ਸਾਹਿਤ. ਵਿਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਰਸਮਾਂ, 
ਰਾਜਦੂਤ-ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿਜ਼ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ 
ਜਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।, 

ਉਰਿ 


- ਹਨ-ਹਾਈਬਰਿਡ ਟੀ, ਫਲ੍ੋਰੀਬੰਡਾ, ਪਾਲਿਐਂਬਾ, ਜ਼ਮੀਂਨ ਉਪਰ 


'ਬਿਖਰ੍ਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ_ ਵਾਲੇ, ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਦੇ 
.ਝਾੜੀਦਾਰ ਗ਼ੁਲਾਬ ਆਦਿ। ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਝਾੜੀਦਾਰ 


ਗ਼ੁਲਾਬ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ - 
__ ਗੁਲਾਬ ਨਹੀਂ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ। __`. 


ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇ ਵਿਚ ਜਦ ਬਫ਼ੀਚਿਆਂ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਕਾਸ 
ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਗ਼ੁਲਾਬ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਮਸ਼ਕ ਗ਼ੁਲਾਬ ਭਾਰਤ 
ਵਿਚ ਦਾਂਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਬਰ ਰਾਹੀਂ 
1526 ਵਿਚ ਬਰਾਸਤਾ ਬੁਸੋਰਾਹ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ_ ਤੋਂ 


ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਐਡਵਰਡ ਗ਼ੁਲਾਬ ਜੋ ਕਿ ਇਕ _ 


ਦੋਗਲਾ ਬੌਰਬਨ ਗ਼ੁਲਾਬ (੧. 900000%%) ਸੀ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਸੈਨ 1840 ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹੀ ਗ਼ੁਲਾਬ 
_ਪਿਉਂਦ ਕਰਨ ਵੇਲੋਂ ਰੂਟ ਸਟਾਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ 
ਕਰਕੋ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ 'ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ। 
ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦਮਸ਼ਕ ਅਤੇ 
ਐਡਵਰਡ ਗ਼ੁਲਾਂਬ ਦਿੱਲੀ, ਆਗਰਾ, ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 


ਵਿਚ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਗੁਲਾਬਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਰੋਜ਼ ਵਾਟਰ, ਗ਼ੁਲੁਕੈਦ ਅਤੇ ਇਤਰ ਬਣਾਉਣ 
-ਲਈ ਵੀ ਕੀੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 


ਗਿ 
` ਅਤੇ ਕਟਿੰਗ ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ-ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ 


ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਟਿੰਗ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਚੈਗੀ ਕੁਆਲਟੀ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਬ ਪੈਦਾ 


ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੈਗਾਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਿਧੀ 
_ਇਨਾਰਚਿੰਗ” ਦਾ ਵੀ ਉਪਯੋਗ -ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ_ ਹੈ! ਰੈਂਬਲਰ, 


ਕਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵਧਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਮਾਂ ਦਸੈਬਰ ਤੋਂ 














_ ਫ਼ਰਵਰੀ ਜਾਂ ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਅਗਸਤ-ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਰੇਤ ਵਿਚ 
-_ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਖ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਬਿਹਤਰ_ਸਮਾਂ 


ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੱਕ ਹੈ! ਅੱਖ 
`__ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ 


ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਰੂਟ ਸਟਾਕ, ਦੂਸਰਾ ਚੈਗੀ ਬਡ 


ਫੁੱਡ ਅੜੇ ਤੀਸਰਾ ਅੱਖ ਦਾ -ਚੈਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾਅ ਸਕਣਾ। ਅੱਖ ` 


ਜ਼ਮੀਨੀ.ਸੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 5. ਤੋ 75 ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ_ਤੇ 
ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਟ ਸਟਾਕ ਜੋ ਕਿ 
`ਇਕ_ਪੈਨਸਿਲ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕੰਡੇ ਵਗੈਰਾ ਸਾਫ਼ ਕਰ _। 
` ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੀ ਅੱਖ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵੇਲੇ 


_ ਉਚਾਈ ਇਕ ਮੀਟਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਡ ਵੁੱਡ ਜੋ ਕਿ 159 ਤੋਂ 
25 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੋਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਮੁਰਝਾਅ ਚੁੱਕੇ ਫ਼ੁੱਲ ਤੋ' ਹੇਠਾਂ ਦੀ 
ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਡ ਵੁੱਡ ਉਪਰਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ 
ਭਰਵੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅੱਖ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ 
ਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਖ ਜੋ ਕਿ 2 = ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੋਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਸੇ 
ਅੱਖ ਨਾਲ ਚਿਬੜੀ ਹੋਈ ਲਕੜੀ ਦੀ ਤਹਿ ਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 


੮੨੦ =੩<ਕ 


ਅਤੇ ਇਸ ਅੱਖ ਨੂੰ ਰੂਟ ਸਟਾਕ ਉਪਰ ਬਣਾਏ ਹੋਏ 7. ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ 


ਰ੍ ਚੀਰੇ ਵਿਚ ਫਸਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਲਕੋਥੀਨ _. 


ਟੇਪ, ਜੋ ਲਗਭਗ 45. ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਮੀ ਅਤੇ 62 ਸੈਂ. ਮੀ. ਚੌੜੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਪਰ ਬੈਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੱਖ ਬਿਲਕੁਲ ਖੁਲ੍ਹੀ 
ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋ' ਅੱਖ ਫੁੱਟ ਪਵੇ ਤਾਂ ਰੂਟ ਸਟਾਕ ਦਾ ਤਣਾ 


ਅੱਖ ਚੜ੍ਹਾਈ ਹੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨਾ ਉਪਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕਟ ਦਿੱਤਾ ਓਂ 
_ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਐਲਕੇਥੀਨ ਟੇਪ ਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਚੜ੍ਹਾਏ ` 


(ਦੀਦ ਬਿ ਕਿਗਰਿਿਧ ਇਲਰਾ 
_ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

`ਪੁੰਦੇ ਧੌਦੇ ਲਾਉਣਾ-ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਧੁੱਪ ਵਾਲੀ 
ਦੀ ਛਾਂ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ! ਕਿਆਰੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਕਾਰ: ਦੀਆਂ ` 
ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਚੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ 
ਅਤੇ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਲਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਗ਼ੁਲਾਬ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਦੀ ਭੋਂ ਚੈਗੀ ਨਿਕਾਸੀ ਹੋਣੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ` ਗ਼ੁਲਾਬ ਗਿਲੀ ਜਾਂ ਸੇਮ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ _. 
ਚੋਗੀ ਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਕਦੇ। ਕਿਆਰੀਆਂ 76 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੱਕ ਅਤੇ 
ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਆਰੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ _ 
ਵਿਚ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਗਲੀ-ਸੜੀ ਰੂੜੀ ਮਿਲਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 
£ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਬ ਲਾਉਣ ਦਾ ਚੈਗਾਂ ਸਮਾਂ 
ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਹੈ ਪਰੈਤੂ ਇਹ ਫ਼ਰਵਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਲਗਾਏ ਜਾ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੌਦੇਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲਗਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। 
ਝਾੜੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 76 ਸੈਂ. ਮੀ.. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਲਗਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਫ਼ਾਸਲਾ ਕਾਇਮ 
ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਂਡਰੰਡ ਗ਼ੁਲਾਬ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਾਸਲਾ 1 ਤੋਂ 
125 ਮੀ. ਤੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੁਲਾਬ ਵਿਚ ਫ਼ਾਸਲਾ 
_ 2-2.25 ਮੀ. ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਂਉਣ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਹਰੇਕ ਪੌਦੇ 
ਵਿਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚੂਰਾ 227 ਗ੍ਰਾ. ਅਤੇ 8 ਤੋਂ 10 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਰੂੜੀ 
ਰਿ 
ਮੀ. ਰਿ ਪਿ ਦਹੀ ਚੀਜ ਬਦ 


- ਦਰ ਦ< 


168 





ਗੁਲਾਬ 


ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਇਹ ਨਰਸਰੀ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। - 

. _ਕਾਟ-ਛਾਂਗ-ਕਾਟ-ਛਾਂਗ ਤੋਂ 3 ਜਾਂ 4 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ 
ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਕਾਟ-ਛਾਂਗ _ ` 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਕੀਤੀ' ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਅਤੇ 6 ਤੋਂ 7 ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਪੌਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
_ਨਵੇਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕਾਟ-ਛਾਂਗ ਘੱਟ ਹੀ ਕੀਤੀਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਰ੍ 
ਤੋਂ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਕਾਰਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਂਣੇ 
ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਨ। ਇਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਕ ਸਾਬ ਉਪਰ 5“ 6 
ਅੱਖਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੱ 


ਖਾਢ-ਕਾਟ-ਛਾਂਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੜ੍ਹਾਂ 9-15 ਸੈਂ. ਸੀ 


ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ 45 ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਨੰਗੀਆਂ ਕਰ ਰ੍ 
ਦਿੱਤੀਆਂ_ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਤਕਰੀਬਨ ਰ੍ 
` ਅੱਧੀ ਟੋਕਰੀ-(8 ਤੋਂ 10-ਕਿ. ਗ੍ਰਾ.) ਰੂੜੀ ਕਿਆਰੀ ਵਿਚੋਂ ਹਟਾਈ _` 


ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਰਲਾ ਕੇ ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਨ ਫਿਰ ਕਿਆਰੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਤੀ ਵ. ਮੀ. 


`ਦੇ ਰਿਸਾਬ ਜਾਂ ਇਕ ਚਮਚਾ ਪ੍ਰਤੀ ਧੌਦੇ' ਦੇ ਹਿਸਾਬ 58 ਗ੍ਰਾ. 
` ਔਮੋਨੀਅਮ ਸਲਫ਼ੇਟ ਅਤੇ ਸਲਫ਼ੇਟ ਆਫ਼ ਪੋਟਾਸ਼ ਪਾ ਦਿੱਤੀਂ ਜਾਂਦੀ 
_`ਹੈ। ਖ਼ਾਦ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਂਅਦ ਪਾਣੀ ਪਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ! ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚੂਰਾ- ਵੀ 58 ਗ੍ਰਾ. ਪ੍ਰਤੀ ਮੀ. ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ` 
`ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ.ਪਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ 


_ਹੈ। ਅਕਸਰ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਗੱਤਿਆਂ ਤੇ ਵੀ ._ 











ਮੀ ਪਲਕ ਨੀ 





- 169 


ਆ ਕਿਨ ਪਰ 
_`_ 28.35 ਗ੍ਰਾ. ਯੂਰੀਆ, ਅਤੇ ਬੇਸੂਲਿਨ ਤਿੰਨ ਗੈਲਨ ਪਾਣੀ ਵਿਚ 
_ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਪਰੇਅ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਇਕ ਵਾਰ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚੇ ਭੋਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਸਰ 


ਨ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਲਾਭ--ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਲਾਭੰਦਾਇਕ ਪਦਾਰਥ 
ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੈਗਦਾਰ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਕੇਦ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ 
.ਹੈ ਜੋ ਕਬਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 


__ਗ਼ੁਲਾਬ-ਜੱਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਦਵਾਈਆਂ - 
ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਅਅਕ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।. ਰ੍ 
,ਸੰਭ ਤੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਚੀਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਹੈ __ 
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੈ ਲਾਉਣ, 'ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਸਾਬਣ 'ਬਣਾਉਂਣ ਤੇ'ਹੋਰ 


ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਂ 
ਤੇਲ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੀਂ ਇਕ-ਖਾਸ' ਕਿਸਮ ਰੋਜ਼ਾ ਦਾਮੇਸਕੈਨਾ ਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ 


ਤੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਸੈਂਟੀਫ਼ੋਲੀਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਲਗ਼ਾਰੀਆ ` 


___ ਇਸ ਤੇਲ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰੂਸ, 
ਰ੍ ਤੁਰਕੀ ਵੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਹ. ਤੇਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ 


ਵੀ ਇਹ .ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦਾ ਕੈਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਲ . 


ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ 
ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਹੈ। ਬੁਲਗ਼ਾਰੀਆਂ ਦਾ 


ਅਗ ਬਣਾਇਆ ਤੇਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨ 
`_` `_ _ ਅੰਤਰਗਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੋਈ 35,000 ਰੁ: 
__: ਪਏ ਪ੍ਤੀ ਕਿ. ਗਾ. ਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ 2000 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿ. . 
"ਕੀ, ...:.” 


ਰਿ 


___ ਤਾਈਬੈਕ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਧੱਬ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਮਰੀਆਂ ਦੀ 
ਆ ਲੋਈ ਕੋਪਟਾਨ, .ਬੋਰਡਿਊ ਸਿਸ਼ਰਨ'ਬਲਾਈਟਾਕਸ ਜਾਂ 
ਵੀ ਰਹਿ 


ਵੈ. ` ਕੜੋ-ਕੋੜ--ਰਲੇ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੋ-ਮਕੋੜਿਆਂ 


_`__ ਥਰਿਪ, ਮਾਈਟ ਅਤੈ ਸਿਉਂਕ ਆਂਦਿ ਹਨੇ। ਤੈਲਾ,ਅਤੇ ਥਰਿਪ ਜੋ 
___ ਦਸੈਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਂਦਾਂ ਮਿਕਦਾਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲਈ _ ਡੋਗਰਾ ਭਰਾਵਾਂ: ਵਿਚੋਂ ਇਹ' ਸਭ ਤੋਂ' ਵੱਡਾ ਤਰਾਂ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖਾਂ 


ਦੀ ਚੜ੍ਹੇਦੀ ਕਲਾਂ ਸਮੇ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਂ ਰ੍ 


_02- ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪਾਇਰੋਡਸੁਟ. ਜਾਂ : ਬੈਸੁਡਿਨ 28.35 ਗਾ. ਤਿੰਨ 


ਉਵ ਮਾਣੀ ਵਿਚੇ ਜਿਲਾ ਧਰ ਕਰਨੀ ਜੀ ਹੈ। ਦੱਲ 
``_ ਅੰਗਸਤ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਫ੍ਰਿਰ਼ 02 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਡੀ. ਡੀਂ. ਟੀ. ਚੈਫਰ, 


___ਬੀਟਲ ਜਾਂ ਤੇਲੇ ਲਈ ਸਪੇਰੇਐ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਅਗਸਤ ਤੋਂ 
__ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ 011 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪੈਰਾਥਿਆਨ ਦੀ . 


-` ._ ਸਪਰੇਅ ਰੈੱਡ ਸਕੇਲ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਂ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡੀਂ. ਡੀ. ਟੀ. ਜਾਂ'ਬੀ. ` 
`_ 'ਐਂਚ? ਸੀ. 5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਾ ਧੂੰੜਾ 28.35 ਗ੍ਰਾ. ਪ੍ਰਤੀ ਵ. ਮੀ..ਦੇ. 
ਵਿ ਮਿ ਆ 
ਰਿ ਕੈਟਰੋਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਨੈ। ਜਤ 


`ਚ. ਪੁ.-ਗਾਂ. ਫ਼: 231. .ਥ. ਸੱਥਰ 1੩੬4 ਪੰ. ਫ਼ ਸਤੌਬਰ 





` ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ 


1853 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਦੱਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ _ 
ਭੱਟੀਵਾਲ ਕਲਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੈਗਰੂਰ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੂੰ 


ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿੱਦਿਆ.ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਸੇ ਸ਼ੌਕ 


” ` ਸ਼ਿੰਜਾਈਂ-ਕਦਫੀ ਵਕਫੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰੀ ਸਿੰਜਾਈ ਦੇਣਾ 
ਨ ` ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਂਭਵੰਦ ਰਹਿੰਦਾਂ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ 


ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਮਾਣੂਕੇ ਵਿਖੇ ਗਿਆਨੀ _ 
ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਢਬਾਸੀ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਅਨੌਖ ਸਿੰਘ ਤੋਂ 
ਗੁਰਮਤ, ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ-ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ 


ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੇ ਚਾਂਰ ਸਾਲ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ। 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ 


_ ਬਣ ਗਿਆ। ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ 


ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕੈਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕੈਮ ਲਈ ਇਸ ਰ੍ 


` ਨੇ ਪਿੰਡ ਘੋਲੀਆਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਹੁਣ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ) ਚੁਣਿਆ। ` 
` ਇਥੋਂ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤ, ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ _ 


ਵੈਦਿਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। 
ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸੈਤ` ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ_ ਪੂਰੀ 


. ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।.ਕਈ_ਥਾਈ' ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ 


ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਬਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ 
`ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇਂ ਸਮੇਂ ਇਹ ਇਕ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ 
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਰੀਜ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਹੇ ਜਾਣ . 
ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। 
ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ 'ਇਹ _ਕਈ ਸਾਲ. ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ 
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮ੍ਰਬੈਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ 


_ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਸਤ ਜੀ. ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ 


ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜ਼ਾਂਦਾ ਸੀ। ` 
- ਕੌਲਸਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਅਤੇਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਰ- ਸਿ 


ਨਵਾਂ ਵਿਚ ਇਨ ਨੇ ਬੜਾ ਉੱਪਾ ਜੱਸਾ ਪਾਇਆਂ। 


` ਮੋਤ ਜੀ ਨੇ, ਜਿਥੇ ਵਿੱਦਿਆਂ' ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰਾਂ ਦੇ _ 
'ਮੰਫਤ ਇਲਾਜੇ ਦਾ ਕੈਮ ਕੀਤਾ ਉਥੋਂ ਜਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਦੇ ਬਹੁਤ 


- ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ_ਗੁਰੰਦੁਆਰੇ ਫ਼ੀ ਬਣਾਏ। 3 ਜੁਲਾਈ, 1963 ਨੂੰ _ 


_ਸੋਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਗੁਰਪੂਰੀ-ਸਿਧਾਰ ਗਏ। 


` ਪੰਥ ਅਤੇ ਕੌਮ ਪ੍ਰਤਿ ਕੀਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ 
ਇਨ ਤੀ ਤਹ ਰਗ ਜਿ ਉਤ ਵਿ 


ਖਲ ਭਦ ਜਥਨ-ਅਗਲ ਸਕਲ ਹੁ 
ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ (ਡੋਗਰਾ) : ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਦੇ ਗ਼ਦਾਰ ਰ੍ 


`ਮੁਲਾਬਮਤ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ ਅੰਡੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਧਿਆਨ 
ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ: ਸਿੰਘ _ਵਾਂਗ 'ਮਹਾਂਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
` ਕਿਰਪਾ ਪਾਰ ਬਣਿਆ'ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਂਹਿਬ ਦੇ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਹੀ 
=ਇਸ ਨੇਂ. ਆਪਣ-ਭਰਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ` ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਦੋ 
ਧੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕੇ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੁਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ 


_ ਖ਼ਾਨੰਦਾਨ_ ਦੇ ਕਤਲ `ਕਰਵਾਂਏ :ਅਤੇ 'ਲਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥ ਲਈ 


ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਾਰੀ ਭਰਿਆ_ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ 
ਹਰ ਚ ਰਿ ਦੀ ਕਬ ਰਤ 

' ਜਨਮ ਲਗਭਗ '1788-ਈ. ਵਿਚ ਜੰਮੂ ਤੋਂ 15_ 
੨ ਇਨ ਨ ਪਿ ਗੀ 




















ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ` 170. 


ਸੈਨ` 1806 ਦੇ ਨੋੜੇ-ਤੇੜੇ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ! 
_ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠੇ। ਇਸੇ /ਊ 
ਵੇਲੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ' 
ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨਾ _ 


ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ 


ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1807 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੈਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ 
ਨੇ ਜੈਮੂ ਤੇ ਫਿਰ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ 
ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਾਣੀ .ਰਾਜਪੂਤ ਲੜਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੱਥੋ-ਪਾਈ ਦੀ 
ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਗੁਲਾਂਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ 
ਜਿਸ ਤੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੋਦ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਲਾਹੌਰ 
ਪਰਤਣ ਤੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੋਦ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ.ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। __` 


ਸੈਨ 1809 ਵਿਚ ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੋਤ ਉਖਰੋਤ 


ਰ੍ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਠਜੀਡ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ 
ਰ੍ 61817 ਵਿਚ ਇਹ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੇ ਨਾਲ ਨੈ ਕੈ ਲਰੋਰ 
ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ 1812 ਵਿਚ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਵਜੋਂ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ। 
ਸੈਨ-1812-1814 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ 


_ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੈਮੂ ਤੇ ਭੀਬਰ ਦੇ . 


ਨੇੜੇ ਲਗਭਗ 40,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਜੋਮੂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ 
ਵਾਲੇ ਦੀਦੂ ਨਾਂ ਦੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 
ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜਾਗੀਰ 
ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ । 


ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਸਨੇ 1817 ਵਿਚ ਕਿਸਤੋਵੜ ਦੇ ਲੋੜੇ 
ਅਤੇ ਜੈਮੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੁਸ ਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ-ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ 
ਸੈਨ 1818 ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜੇ” ਦੀ 
ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਉਸ ਨੂੰ ਜੈਮੂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ 
ਦਿੱਤੇ ਗਏ। 


ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ 


ਇਹ ਜੈਮੂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ 
ਇਕੁ ਆਜ਼ਾਦ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਵਾਂਗ ਜਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ 
ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸੈਭਰਾਲਣ ਤੱਕ ਹੀ 
ਰਿ 





. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ 


- ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਜਿਸ ਦੇਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰਿਜ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ 


ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ (27 ਜੂਨ, 1839) . 
ਉਪਰੈਤ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਉਤੇ ਡੋਗਰਾ- ਧੜਾ ਹੀ ਹਾਵੀ ਰਿਹਾ। ਗੁਲਾਬ 


ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੰਮੂ ਵਾਲੀ ਜਾਗੀਰ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ 


ਰਾਜ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜਾ 
ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਜ 
ਚਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਤੇ 


ਆਪਣਾ ਇਲਾਕਾ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ 


ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ 
ਸ਼ਾਹੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੇ ਪਾਬੈਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। 
ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰਨ ਜੇਮੂ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ , 
ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹੀ 9 ਅਕਤੂਬਰ, 1839 ਨੂੰ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ [ 
ਦੂਜੇ.ਡੋਗਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ! 
ਵਿਚ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਡਾ। _ . ਹੱ 


ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੁਪਚਾਪ ਹੀ 
ਕੈਵਰ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਿਲ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੈਮ-ਕਾਜਾਂ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣ 
ਗਿਆ। ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਲਈ ਕਈ ਮੁਸੀਬਤਾਂ _ 
ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੈਵਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੂੰਣ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਤੋਂ 
ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਈਜਾਰਾਦਾਰੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂਕਿ ਲੋਕ 
ਸਸਤੇ ਭਾਅ ਲੂਣ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਤੋਂ ਲੂਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ ਪਰ 
ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ -ਹੀ 





ਦਰਬਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁੱਕ ਦਿੱਤੀ। ਕੈਵਰ ਨੇ _' 
ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ੍‌ ਜਾ 
5 ਨਵੰਬਰ, 1840 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 1; 
ਗਈ। ਡਾ. ਗੈਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜ਼ਰਬੈਦੀ` 
ਵਿਚ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਡੋਗਰੇ ਭਰਾ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਥਾਂ 
ਸਫੈਤ ਕਸਕਰੀ ਤੇ. ਰਸ ਕਪੂਰ ਆਦਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ 





ਸਾਹਿੰਬ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾਂ ਦਾਹ 
ਸੈਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਕੈਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 


ਦੀ ਡਾਟ ਡਿਗ ਪਈ। (ਆਮ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 
ਸਾਜ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਡੇਗੀ ਗਈ ਸੀ) ਜਿਸ ਨਾਲ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸੇ 
ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਕੈਵਰ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ ਜਿਸ 
ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੋਟੇਂ ਫ਼ਰਾ ਰਾਜਾ 





ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਮਾਰ ਮਾਰ `_ 
ਕੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ! 

ਕੰਵਰ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਲਾਰੌਰ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਲਈ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ 
ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਖਿਚੋਤਾਣ ਚੱਲ ਪਈ । ਰਾਣੀ 
ਚੋਦ ਕੌਰ ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਸਬੈਧੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲਾ` ਕੇ ਜੈਮੂ ਨੂੰ ਚਲਾ 








171 


“_ ਗਿਆ। ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਮਾਂਡਰ- 
__ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਚਾਰਜ 
` ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫ਼ੌਜਾਂ 

ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ .ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ 


`. ਮਦਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਗੱਦੀ ਮੱਲਣੀ ਚਾਹੀ ਇਸਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ 


_ਕਿਲੇ.ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੁਣ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਿਆਨ 
ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੈਮੂ ਤੋਂ ਸਚਵਾਇਆ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ 
` ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਕੇ 17 ਜਨਵਰੀ 1841 ਨੂੰ ਲੜਾਈ 
`ਬੈਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਬੇਵਸੀ ਵਿਚ ਨੌ ਲੱਖ 
ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਲੈ ਕੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ 
ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਬੈਦ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ 


ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੰਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਕਿਲਾ ਛੱਡ _ 


ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬੈਠੇ। ਚੈਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਜੈਮੂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਵਿਚ 16 ਲੱਖ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧ ਗੁਲਾਬ 
ਸਿੰਘ ਕਰੇਗਾ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਰਾਣੀ ਚੈਦ ਕੌਰ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੇ 
ਉਸ ਦੇ ਡੋਗਰੇ ਸਾਥੀ ਭਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਕੀਮਤੀ 
ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਰਾਣੀ ਚੈਦ 
_ ਕੌਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਜੰਮੂ-ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਬੈਥਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਬੇਈਮਾਨ ਨੇ 16 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਵਿਚੋਂ ਰਾਣੀ ਚੋਦ ਕੌਰ ਨੂੰ 
ਕੇਵਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਜੋਗੀ ਰਕਮ ਹੀ ਭੇਜੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਆਪ ਹੀ 
ਹਜ਼ਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 


ਰ੍ ਬੇਰ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 

ਨੇ ਰਾਣੀ ਚੋਦ ਕੌਰ ਨਾਲ ਚਾਦਰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਪਰ 
ਜਿਉਂ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕੰਬ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਾਲਾ ਖਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ 
__ ਜੇ ਚੋਦ ਕੌਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਬੈਠ ਗਈ ਤਾਂ ਇਕ ਤਾਂ ਕਿਲੇ ਵਿਚ 
ਅਤੇ ਦੂਜਾ 16 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਜਾਗੀਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਲੀ 


ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵ੍ਰਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ . 


ਦੌਰੇ ਤੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੋ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ 
ਪਾ 
1842) ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਰ੍ 


17 ਅਕਤੂਬਰ, 1842 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਏਜੋਟ ਅਤੇ` 
_ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ 


_ ਪ੍ਰਤਿੰਨਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਲ੍ਹਾਸਾ ਵਿਖੇ ਸੰਧੀ ਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 
ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੱਦਾਖ ਅਤੇ ਲ੍ਰਾਸਾ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋਵੇਂ 
ਧਿਰਾਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੀਆਂ ਪਰ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਰਸਤਿਉਂ ਚਾਹ ਅਤੇ 
_ ਪੱਸ਼ਮੀਨਾ ਉੱਨ ਦਾ ਵੰਪਾਰ ਚਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ` 

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੋਤ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਣੀ 


ਜਿੰਦਾਂ ਰਾਜ ਕਰਨ.ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਆਲ. 


` ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੜਕੇ ਹੀਰਾ 
ਸਿੰਘ ਦੀ.ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ 
ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਕੈਵਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ 
ਕਤਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਪਦ (18 


`__ਸਤੋਬਰ, 1843) ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ 


ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ 


'ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਸੀ) ਵੀ ਰੜਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 
_ ਇਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੈਮੂ ਹੁਕਮ ਭੇਜ ਕੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ _ 


ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚੋਂ ਕਢਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ 


ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਆਲਕੋਟ. ਵਿਚ` ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ - 


ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ -ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਪਰ ਮਗਜ਼ੋਂ ਵੀਹਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਇਆ ਲੈ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਇਥੋਂ ਭੱਜ ਗਏ.ਹਨ। ਮਗਜ਼ੋਂ' ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ 
ਵਿਚ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ । ਅਖੀਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜ 
ਗੀ ਜੀ ਕਰਦ ਪਿਸ 
ਪਿਆ। 

ਜੇਮੂ ਵਿਚ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇਂ ਭਰਾ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 
ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਜ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾਂਹ 
ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸਰਹੱਦੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ੌਰ ਲੁੱਟਣ 
ਲਈ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਵੀ ਔਖਾ ਰਹਿਣ ' 
ਲੱਗਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਸ ਨੇਂ ਆਪ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ` 
ਜੈਮੁ ਦੇ ਰਾਜੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਜ ਤੀਕ ਨਾ ਕੋਈ ਖ਼ਰਾਜ.ਲਾਹੌਰ 
ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ' ਹੀ ਹੁਣ ਦੇਣ 'ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 
ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਮਾਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ ਕਈ 
ਆਦਮੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰ ਲਈ. ਇਸ 
ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ' ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗ ਗਿਆ। 

ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ-ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੌਮ-ਕਾਜ 
ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੀ ਰਿਹਾ। 
ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਚਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 
ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਜੈਮੂ ਵਿਚ ਇਕ 


ਆਜ਼ਾਦ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ .ਚਾਹੀ। ਇਸ ਨੇ ਬਰਕਜੂਈ 


੮੫੧੦੭ - 


ਦਿੱਤੀਆਂ । ਇਸ ਨੇ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 


` ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁੱਕ ਦਿੱਤੀ। 
`_ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 


_ਕਰਨਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕ ਗੱਲ ਹੈ।” 


ਫ਼ਰਵਰੀ, 1845 ਨੂੰ ਖ਼ਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ-ਦਰਿਆ 
ਕੀਤੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਬੜਾ 
ਚਲਾਕ ਬੈਦਾ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਤੁਰਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ 
ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖਾਤਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਲੱਖ 
ਰੁਪਿਆ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਅਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਸੀ'ਕਿ . 
ਡੋਂਗਰਿਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਸ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰੀ 
ਖਰਾਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੁੱਟ ਲਈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਫਿਰ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਅਤੇ 
ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਹਾਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਫਿਰ ਖ਼ਾਲਸਾ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਅਗੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ.ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ 
ਢਾਲ ਥੱਲ੍ੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਰਥਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋ. ਕੇ ਲਾਹੌਰ 
ਦਰਬਾਰ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਫਿਰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀਂ। ਗੁਲਾਬ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਸੈਧੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ 35 ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ . 


























ਰਣ ੪ 


ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੇ ਦਿਤੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਲਾਹੌਰ 
ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ। ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੇ 
ਉਸ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 68 ਲੱਖ ਜੁਰਮਾਨਾ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ 27 ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਤੁਰੈਤ 
ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ'ਕਿ ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ 
ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ' ਜੈਮੂ 
“ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਲਈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਇਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ 


__ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਧੀਨ 


ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੀ 
ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 

ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (21 ਦਸੈਬਰ, 1845) ਦੀ ਭਾਰੀ, 
ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਹਾਰ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਰਦਾਰਾਂ, 
ਦੇ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਹਾਰ ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੇ 
ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਮੰਗਵਾਇਆ ਪਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਏਜੋਟ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਭੇਜਿਆ। ਜਨਵਰੀ, 1846 ਵਿਚ ਵੀ 
ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਏਜੈਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਨਾਲ 
ਮੋਲ-ਜੋਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 


ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ (10 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1446 ਜਿਲਾ 


'ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੁਖਤਿਆਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 


ਸੁਆਰਥ ਤੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ 
ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਔਰਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ 


ਕਰ ਲਈਆਂ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਮਾਂਡਰ 


ਇਨ-ਚੀਫ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ਼ਦਾਰੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ 
ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਪਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਾਰਨ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ 


।ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹਾਰ ਗਈਆਂ। 


_9 ਮਾਰਚ, 1846 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ (ਹੈਨਰੀ ਹਾਰਡਿੰਗ) ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸੈਧੀ ਕੀਤੀ 
ਗਈ। ਇਸ ਸੈਧੀ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 12 ਅਤੇ 13 ਵਿਚ ਇਹੇ ਲਿਖਿਆ _ 
ਗਿਆਂ ਕਿ ਜੋਮੂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ 
ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ 
ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਢਿੰਦਾ ਹੈ 


15 ਮਾਰਚ; 1846 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 
ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੀੜੇ ਹੋਏ ਇਕਰਾਰ 
੬੬46 ਆ ਦਰੀ 
- ਇਲਾਕਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ 
_ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। 16 ਮਾਰਚ, 1846 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ 
_ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜੈਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਮੰਨ ਲਿਆਂ ੧! 
'. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਿਤ `ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ 
` ਕੀਤੀਆਂ ਬੇਈਮਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਦਾਰੀਆਂ ਦਾ ਆਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੇ 
` ਮੁੱਲ ਮਿਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨ 
ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਕਿ ਕੱਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਂਬ 
_ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਜੰਮੂ- -ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇਕ 
` ਆਜ਼ਾਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂਸ਼ੇਖ 
ਪਨ ਨਦੀ ਵਿਚਰ ਕੀਤੀ ਆਰ ਗਰ 


ਸੁਦੀ 12 ਸਮੇਤ 1930 (3873 ਈ> ਨੂੰ ਹੋਇਆਂ, 


172 


ਦੀ ਜੇ ਕਮਰ ਪਿਆ ਬਡ ਲਿਉ ਸਿ ਵਧ ਤਦ 

ਦੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਖਾ ਕੈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ /“. ਰ੍ 

ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1846 ਨੂੰ ਜੈਮੂ।` __ _ 

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਦਾ ਲਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਰਿ 

ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਹੀ ਨ 
ਜੇ ਸੱ ਵਲ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸੰਘ ਨੋ ਵੀ ਗੁਲਾਬ 

ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ 'ਸੀ। ਸੀ 
ਦਰ ਤਰਲ ਤਰਕ ਦੀ ਇਨ ਇਨੀ ਦੀ ਸੜ. 

ਅਗਸਤ, 1857 ਨੂੰ ਹੋਈ। _ ੍ ਰਿ 
ਹ. ਪੁ--ਹਿ. ਤੀ ਗੁ. ਖਾ--ਗਿ. ਗਾ: ਸ: 


ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ : ਉਇ ਰੀ 
ਜੋ ਸੈਸਕ੍ਿਤ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਇਸ ”. ੍ 
ਦਾ ਜਨਮ ਸੈਮਤ 1789 ( ਪਉ ਹੀ ਅੰ. ੧ 











ਸਿਰਾ ਵਿਚ ਹਦ ਇਦਾ ਦੀ ਨਉ ਰਿ 
- ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਗੋਰੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੋਤ ਮਾਨ' ਸਿੰਘ _` : 











ਜੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਚ 
ਗ੍ਥ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਕਾਸ਼ੀ (ਬਨਾਂਰਸ) ਵਿਚੰ ਰਹਿ ਕੇ, 
ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ'ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ 
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੌ੍‌ਥ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਵੇ 


1809 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ 1 ਇਸ ਨੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਇਹ ਕਸੂਰ ਨਿਵਾਸੀ ਹੀਰਾ ਦਾਸ ਉਦਾਸੀਂ ਦਾ 
ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ । ਇਸਨੇ ਨਾਭੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਧਨੌਲੋਂ ਪਿੰਡੂਦੇ ਬਾਵਾ ` 
ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਤੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਹਰਿਦਾਸ (ਗਿਰਧਰ)_ 
ਕਵੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ਰਚਣ ਲੱਗਾ।। ਫੇਰ ਇਹ ਭਾਈ 











ਇਸ ਦੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ' ਲੋਕ ਗੁਲਾਬ ਦਾਸੀਏਂ ਅਖਵਾਉਂਦੇ. ਹੰਨੇ। 
ਗੁਲਾਬ ਦਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡੇਰਾ ਚੱਠਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਸੂਰ ` 
(ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਪਾਸ ਹੈ। ਗੁਲਾਬ ਦਾਂਸ ਦੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ .. 
ਸੰਗ੍ਰਹਿ “ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਲਾਸ” ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਭਾਦੋਂ 


ਹ. ਪੁਟਮੰ. ਕੌ. 423 


1880) 1823 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ` ਟਾ 
ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾਉਣ 


ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਆਦਿਕ 
ਭਜ ਕੋ ਹਵਾਈ 


ਇਸਦੇ ਕਈ ਚੇਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
__ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਕਵੀ ਪੰਡਿਤ ਕਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਸ਼ਾਸਤਰੀ 
` ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਪੰਥ 


ਉ ਵਿਚ ਰਤਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਲਾਬ ਦਾਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸੈਮਤ 


1959 (1902 ਈ.) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 


ਕੱ ਹ.ਪੁ-ਮ. ਕੋ. 423 


` ਗੁਲਾਬ ਰਾਇ : ਇਹ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦਾ ਪੋਤਾ, ਦੀਪ ਚੰਦ ਦਾ 


: ਮੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੜਪੋਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 


`` ` ਆਂਪਣੇ ਭਾਈ ਸ਼ਿਆਮ ਦਾਸ-ਸਮੇਤ ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਸ੍ਰਿਤ ਛਕ 
ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ`ਜੋਂਤੀ ਜੋਤ 
“ਸਮਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀਂ ਦੇ 


__ ਸਿੰਘ ਮਹੈਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕੁਕਰਮ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ। ਗੁਲਾਬ ਰਾਇ 


ਆ ਦਾ ਬੈਸ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਸੋਢੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸ਼ਿਆਮ 


_ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਲਾਂਦ ਸਨ। 


ਹੀ _ਰ. ਪੁ--ਮ.ਕੋਂ. 423 


___ ਗੁਲਾਬ ਰਾਇ, ਡਾ. : ਇਹ `ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ` 


: ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਆਲੋਚਕ. ਤੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਆਚਾਰੀਆ ਸੀ। 
.. ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਟਾਵਾ ਵਿਖੇ.ਹੋਇਆ। ਇਸ 


`` ਨੇਂ ਐੱਮ. ਏ. ਐੱਲ..ਐੱਲ. ਬੀ. ਤੱਕ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 


` ਆਗਰਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਨੁਰੇਰੀ ਡੀ. ਲਿਟ ਦੀ 





ਅਨ ਨੰ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਪੱਠ ਦੇ 


- ਕੋ ਪੈਸ਼ ਕੀਤਾਂ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸੂਝ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ 


-` ਨੇਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਧੀ ਦੇ 
ਰੰ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਮਨੋਹਰ ਢੰਗ 
_. ਨਾਲ ਆਪਣੇ -ਨਿਬੈਧਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੇ 





173 ਰ੍ `_ ਗੁਲਾਮ 


` ਅਸਫ਼ਲਤਾਏਂ, “ਮੇਰੇ ਨਿਬੋਧ”, 'ਕੁਛ _ਉਥਲੇ ' ਕੁਛ ਗਹਿਰੇ', 


“ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਬੰਧ”, 'ਰਾਜਟਰੀਅਤਾ', “ਮਨ ਕੀ ਬਾਤੇ 
“ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ (ਤਿਨ ਭਾਗ) “ਕਾਵਯ ਸ਼ਾਸਤਰ', ਪਪਾਸ਼ਚਾਤਯ 


ਦਰਸ਼ਨੋਂ'` ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ”, ਬੋਧ ਧਰਮ, 'ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1963 ਨੂੰ ਹਈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ. 2 : 131 


ਗੁਲਾਬੂ : ਇਹ ਤਮਾਕੂ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਬਾਣੀਆ ਸੀ ਰ੍ 
- ਜਿਹੜਾ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ 


ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੈਸਕ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ 
ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਬਦਾ 
ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹਾ 


ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੈਦਾ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹਰ ਰ੍ 
ਨਿਕਲ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬੈਦਾ ਬਹਾਦਰ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ 


ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰ੍ ਰ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਗੁਲਾਬੂ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ 
ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇਂ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਥੇ ਇਹ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਕੈਦ ਵਿਚ 'ਰਿਹਾ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਬੈਦਾ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ 
ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗੁਲਾਬੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ 


_ ਸਾਹਮਣੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


='ਹ, ਪੁ--ਮ. ਕੋ. : 423 


` ਗ਼ੁਲਾਮ (ਪਹਿਲਵਾਨ--ਰਸਤਮਿ ਜ਼ਮਾਂ)-: ਭਾਰਤ ਦੇ 
ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1859 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 
ਵਿਖੇ ਅਲੀਆ ਨਾਮੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ 
ਪਿਤਾ ਵੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਾਮਾ ਸੁਲੇਮਾਨ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੋਧਪੁਰ ਦਾ-ਇਕ ਚਹੇਤਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ 
ਸਾਨ੍ਹ ਪਹਿਲਵਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰੱਖਦਿਆਂ 




















ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇਂ ਦਾਅ-ਪੇਚ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗਾ। ਭਰ ਜੁਆਨੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 
ਦਰ ਵਧਣ ਦਿ ਨਿਹ ਜਲ ਪਿ 
ਸੋਹਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ-ਸੁਨੁੱਖਾ ਸੀ। _ 


੍ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇਨਾਂ ਸੁਨੱਖਾ ਸੀ ਕਿ ਕਲੱਕਤਾ ਦੀ 
` ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕਾ ਗੋਹਰ-ਜਾਨ ਇਸ ਉਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮਗਰ ਮਗਰ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਸਨੇ 
ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ-ਪੁਛਿਆ। ਉਹ ਬੋਲੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸਤੋਂ ਇਸ ਵਰਗਾ 
ਸੁੰਦਰ ਬੱਚਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਨਾ 
ਮੰਨੀ ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਛੱਡਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ 
ਇਹ ਹਾਰ ਮੰਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਉਹ 
ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ । ਪਰੈਤੂ ਇਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਂਕੋ 


ਕਿਹਾ, “ਲੈ ਅਜ ਤੋਂ` ਮੈਂ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ/” ਇਹ` ਇਸ ' 


ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ.ਖ਼ੂਬੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸਦੇ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਬੇਦਾਗ਼ 
ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੀ। ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ 
ਇਸ ਦਾ ਦਿਲ ਭਰਮਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਪਰ 
_ਇਸਦਾ ਮਨ ਜਦੇ ਨਾ ਡੋਲਿਆ। 
ਰ੍ ਨ ਦੀ ਗੀ 
ਇਕ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕਿੱਕਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪਹਿਲਵਾਨ 

ਕਿੱਕਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ 
ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੱਟ ਲੱਗ ਗਈ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ 
ਬਿਨਾਂ ਹਾਰ ਜਿੱਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ,ਬੈਦ ਹੋ ਗਈ। 

ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੀ ਕਿੱਕਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਪਰਤਾਪ ਨੇ ਜੰਮੂ ਵਿਚ ਕਰਵਾਈ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪੂਰੇ ਦੋ ਘੰਟੇ ਚਲਦੀ 
ਰਹੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦਾ ਪਾਸਾ ਭਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਹਾਰ-ਜਿੱਤ ਦਾ 
ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਨਾ ਹੋਇਆ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿਚ 


ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਫਿਰ ਹੋਈ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਇਤਨੀ ਦਿਲਚਸ਼ਪ _ 


ਸੀ ਕਿ ਲੋਕੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਿੰਟ ਲਈ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਾ ਗਏ 


ਅਤੇ ਸਵਾ ਰੁਪਏ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਲਾਸ ਖ਼ਰੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੀ 


ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। 


ਗੁਲਾਮ ਦੀ ਕਿੱਕਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਚੌਥੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਇੰਦੌਰ ਵਿਚ 
ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਜਿੱਤ ਹਾਰ਼ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। 


ਇਸ ਨੇ ਚਿਰਾਗ਼ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੜੀ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਜਿੱਤ' ਹੋਈ। ਸੈਨ 1899 ਵਿਚ ਇਹ ਪੰਡਤ ਮੋਤੀ 
ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਪੈਰਿਸ ਗਿਆ ਉਥੇ .ਇਸ ਨੇਂ ਤੁਰਕੀ ਦੇ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਕਾਦਰ ਅਲੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸੈਸਾਰ ਦਾ ਜੇਤੂ ਸੀ, ਨੂੰ 
ਕੇਵਲ 46 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਢਾਹ ਲਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਕਾਰਨ ਇਸ 
ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਪਿਛੋਂ 
ਇਸਨੇ ਯੂਰਪ ` ਦੇ 6 ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੈਂਡੋਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸਦ 


ਨਾ ਨੋਇਆ। 


ਗ਼ੁਲਾਮ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਦਾਅ ਧੋਬੀ ਪਟੜਾ, ਢਾਕ, 
ਇਕ ਹੱਥੀ ਉਖੇੜ ਅਤੇ ਕਸੌਟਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਕਸੌਟਾ ਦਾਅ 
ਵਰਤ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਕੁੱਲੂ ਅਤੇ ਰਹੀਮ ਵਰਗੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ 
` ਚੀਕਾਂ ਕਢਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। 


- ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਅਤੇ` ਖ਼ੁਰਾਕ-ਗ਼ੁਲਾਮ . 


174 


ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਕੱਦ 6 ਢੁੱਟ 2 ਇੰਚ (188 ਮੀ.) ਅਤੇ ਇਸ਼ਦੀ 


ਛਾਤੀ 62 ਇੰਚ ਚੌੜੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿਚ ਇਕ__` 
ਸੇਰ ਘਿਉ, ਦੋ ਸੇਰ ਮੱਖਣ, ਦੋ ਸੇਰ ਬਦਾਮ, ਦਸ ਕਿਲੋ ਦੁੱਧ ਅਤੇਂ 14 
ਵਜ ਸਦੀ ਰਿ 
ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਡੰਡ ਕਢਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤੀਹ ਪੱਠਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ 


ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ 16 ਮੀਲ ਦੀ ਦੌੜ ਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ ` 


1901 ਈ. ਵਿਚ ਕਲੱਕਤੇ ਵਿਖੇ ਅਚਾਨਕ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 


` ਇਸਦੀ ਮੌਤ -ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ 'ਉਥੇ ਇਕ 


ਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਬੁਰਜ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਅੱਜ ਤਕ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲਾ 
ਲਗਦਾ ਹੈ। ਰੀ 


ਹ. ਖੁ.--ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਪੰਨਾ-52 


ਆ 


` ਗ਼ਲਾਮ ਅਹਿਮਦ : ਸਿ 


ਕਾਦੀਆਂ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ' ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ 


ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ 


ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ_ਉਹੀ ਮਰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹਦੀਸ . 


ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਉਹ ਪਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ 
ਹੋਇਆ। 


ਮਿ ਦਿਆ 


ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦੀ ਰੱਖਿਆ। “ਅਹਿਮਦ' ਸ਼ਬਦ ਦੂਹਰੇ / [ 00 


1" 
1 ਰਿ 


ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਇਕ ਤਾਂ 'ਅਹਿਮੁਦ” ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣਾ _ 


ਨਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੈਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ “ਅਹਿਮਦ” ਕਿਹਾ_` 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅਹਿਮਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚੈਗੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲੇ 2. ਉਆ 


ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। 


- ਇੱਸ ਦੀ ਮੌਤ 9 ਮਈ, ਰੀ 1 


ਹ.ਪਖੁ.--ਮ.ਕੋ. 424 . 


ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ : ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ੍ 
ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਨ 


ਦਿੱਲੀ ਤਖ਼ਤ ਉਤੇ 1206 ਤੋਂ 1290ਈ..ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ' 


ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਨਾਂ 'ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ” ਕਿਵੇਂ ਪਿਆਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ 


ਦੇ ਨਾਂ ਪਿਛੇ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ` ਪਿਛੋਂ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਹੀ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰਕੀ _ 


- ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੰਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨੂੰ ਐਬਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹੋ 


ਜਿਹੋ ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁਲਾਮ ਸਨੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਪਿਛੋ ਐਬਕ 
ਸ਼ਬਦ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਯੁੰਤਬੁਦੀਨ ਐਬਕ ਗੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ 


`_ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 1206 ਤੋਂ 1210 ਈ. ਤੀਕ ਆਪਣਾ ਰਾਜੂ ` 


ਚਲਾਇਆ। . 


ਕਿ ਕਿ ਨਗ 
ਬਾਨੀ ਐਬਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਐਬਕ ਇਕ 


ਨਿਸ਼ਾਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਨਿਸ਼ਾਪੁਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਇਸ _ 


ਨੂੰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ਕਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸ _ 








- ਗ਼ੁਲਾਮ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ੩ 








175 ਗੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 


ਰ੍ ਰੀ ਲੰਚ ਇਨੀ 
`_ ਨਾਲ ਗਜ਼ਨੀ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਇਜ਼ੁੱਦੀਨ 
. ਪਾਸ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਸਦਕਾ ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ 
-ਅਮੀਰ ਆਖ਼ੂਰ (ਅਸਤਬਲਾਂ ਦਾ` ਇੰਚਾਰਜ) ਬਣ ਗਿਆ। ਸੁਲਤਾਨ 
ਸਦਕਾ 1192 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਨਵੇਂ` ਜਿੱਤੇ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਸਨ 

ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ, ਫ਼ੌਜੀ 


4 ਰਿ ਦਿ ਦਿ ਨੀ ਜਪਤ ਮਗ ਜਿੱਤ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਨਵੇਂ' ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਾਇਮ ` 


ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਾ ਲਈ । ਇਸ ਨੇ 
ਤਾਜੁੱਦੀਨ ਯਲਦੋਜ਼ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ। 

___ ਐਬਕ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਂਸੀ, ਮੇਰਠ, ਦਿੱਲੀ 
ਅਤੇ ਰਨਥੈਭੋਰ ਅਤੇ ਕੋਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਨੌਜ 
_ਦੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ 


ਜਮਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਰਾਜ ਦੇ ਭਰਾ ਹਰੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚੰਗੀ. . 


ਸ਼ਿਕਸਤ ਦਿੱਤੀ।' ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਗਵਾਲੀਅਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੈਨ 1197 ਨੂੰ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ 


ਨੇਹਰਵਾਲਾ ਵਿਰੁੱਧ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ 


ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1202 ਵਿਚ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਨੇ.ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ 
_ ਵਿਚ ਕਾਲਿੰਜਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਤੇ ਧਾਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਥੇ 50000 
ਹਿੰਦੂ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਲੁੱਟ- 


ਮਾਰ ਵੀ _ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਐਬਕ ਮਹੋਂਬਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ . 


ਹੋਇਆ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਬਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ 'ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ 


ਖ਼ਿਲਜੀ, ਜਿਸਨੇ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਦੀ ਅਧਿਰਾਜਤਾ ਸਵੀਕਾਰ_ਕੱਰ' 


ਲਈ- ਸੀ, ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕਾਲਿੰਜਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਲਖਨੌਤੀ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ 
ਤੱਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਤ ਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਅਧੀਨ ਆ 
ਗਿਆ। 


ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ, ਵਿ 


ਇਨਸਾਫ਼-ਪਸੈਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਖ ਬਖਸ਼ ਵੀ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਵਿਚ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ 


ਵੱਡੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ। ਸੈਨ 1210 ਵਿਚ ਚੌਗ਼ਾਨ 


ਖੇਡਦਿਆਂ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿਗ ਕੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਰਾਂ ਤੇ 
` ਮਲਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਰਾਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾ 


ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ 1210 ਤੋਂ 1211 ਤੱਕ ਕੈਵਲ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਹੀ 


ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 
ਆਰਾਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦਾ 


__ਜਵਾਈਂ ਸ਼ਮਸੁੱਦੀਨ ਅਲੱਤਮਸ਼ (ਇਲਤ ਤਮਸ਼) 1211 ਵਿਚ 


”ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
`ਅਲਤਮਸ਼; ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦਾ 
ਗ਼ੁਲਾਮ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਮਾਲੁਦੀਨ ਨਾਂ ਦੇ -ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਨੇ 
_ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗਜ਼ੰਨੀ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਉਸ ਨੂੰ 
ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਕ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਕੋਲ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ. ਕਿ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੈਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਨੇ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ 


_ਅਲਤਮਸ਼ ਨਾਲ ਚੋਗਾ ਵਰਤਾਉ ਕਰੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਨਾਂ 


ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲਿਆਕਤ ਸੀ। 


ਜਦੋਂ ਅਲਤਮਸ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ -ਤਾਂ 
ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਸੈਭਾਲਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰਿਓ' ਕਈ 
ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਕ ਪਾਸੇ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਮੁਇਜ਼ੀ 
ਅਤੇ ਕੁਤਬੀ ਅਮੀਰ ਵੀ ਅਲਤਮਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਐਬਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਧੇ 
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹੈਦੇ ਸਨ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ 
ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰ 
ਰਹੇ ਸਨ। 

ਸਭਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁਤਬੀ ਅਮੀਰ ਇਸ ਦੀ 
ਵਿਰੋਧਤਾ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਅਲਤਮਮਸ਼ ਨੇ ਜੂਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ -ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਗੂਆਂ 
ਨੂੰ ਮੋਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਅਮੀਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ 
ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਬਦਾਉਂ ਅਵਧ, ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਆਸਰਿਤ 
ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੇ ਇੰਲਾਕੇ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਦੂਜੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ 
ਦਬਾਉਣ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਸੈਨ 1215 ਵਿਚ `ਅਲਤਮਸ਼ ਨੇ 
ਯਲਦੋਜ਼ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਨੂੰ 
ਤਰਾਵੜੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਣਤੂਮੀ ਵਿਚ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿਤੀ । 
ਯਲਦੋਜ਼ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਬਦਾਉ' ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ ਉਥੇ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ 
ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋ' ਅਲਤਮਸ਼ ਨੇ 
ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਕੁਬੈਚਾ ਉਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1217 ਵਿਚ ਹਾਰ 


ਲਈ। 
ਸੈਨ 1221 ਨ ਪਇਆ 


ਆੰ ਕੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੌਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਹੀ ਮੁੜ 
ਵਿ ਦਿ 
ਗਿਆ। ਰ੍ 


ਰੀ ਸਿ 
ਸਲਿਕਾਂ`ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਪ੍ਰਤਿ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰੱਖੀ 
ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਲੀ ਮਰਦਾਨ 
ਸ਼ਿਲਜ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਤਬੇ ਵਿਚ 
ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਕਮ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਵਾਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਹੀ ਗਿਆਸੁੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਸੁੱਦੀਨ ਨੇ 
ਜਜਨਗਰ, ਕਾਮਰੂਪ, ਤਿਰਹਟ ਅਤੇ ਗੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ 


ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਜ਼ਾਦ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1225 ਵਿਚ 


ਅਲਤਮਸ਼ੁ ਨੇ ਇਕ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਗਿਆਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜਿਆ ਪਰ 
ਅੱਗੇਂ ਗਿਆਸ ਨੇ ਅਲਤਮਸ਼ ਨਾਲ ਸੋਧੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ 38 ਹਾਥੀ 
80 ਲੱਖ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਟੱਕੇ ਖ਼ਿਰਾਜ ਵਜੋਂ ਅਲਤਮਸ਼ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਭੇਟ 
ਕੀਤੇ। ਅਲਤਮਸ਼ ਦੇ ਨਾਉਂ ਦਾ ਖ਼ੁਤਬਾ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸੁਲਤਾਨ (ਅਲਤਮਸ਼) 
ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਜੇ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜੀਆਂ ਹੀ ਸਨ ਤਾਂ_ਗਿਆਸ ਨੇ 


ਖਾਣ ਉਪਰੰਤ ਕੁਬੈਚਾ ਨੇ ਅਲਤਮਸ਼ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ 














ਇੰ 


ਗੁਲਮਖ਼ਾਨਦਾਨ- :-` ?“- “.=?. " ' ਓਂ 


ਰਿ ਆ 
__ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਨੇ. 8235 'ਤੋ' 1236 ਵਿਚਕਾਰ 
" ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹਾਕਮ . 
_ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਚ 
ਤੀ 
ਅਮੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।.ਸਾਰਾ ਲਖਨੌਤ੍ਰਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ 


ਤਿਨਿ 
ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਲਈ। ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਜਿਸ ਕੋ੍‌£ 
_ ਅਵਧ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੀ, ਨੇ ਗਿਆਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕੂਚ ਕੀਤਾਂ। 
ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ % 


ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1226 ਵਿਚ ਰਨੱਥਭੋਰ ਅਤੇ'ਅਗਲੇ ਸਾਲ 
ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਾਲਾਂ ਇਲਾਂਕਾ ਸੁਲਤਾਨ ਅਧੀਨ ਆ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੇਤੂਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੁੱਟੋ-ਮਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਾਲ ਲੱਗਾ। ਰ੍ 


ਹੁਣ ਅਲੜਮਸ਼ ਨੇ ਕੁਬੇਚਾ. ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਮੋੜਿਆਂ, ਜਿਹੜਾ 


ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਧ ਦੇ ਸਾਰੇਂ ਇਲਾਕੰ ਦਾਂ ਹਾਕਮ ਬਣੀ ਬੈਠਾ ਸੀ।ਸੁਲਤਾਨ 


ਰ੍ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈਂ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁੰਬੈਚਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭੱਖਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ 
ਦੀ ਖਾਈ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਈਆਂ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਸਤਾਈ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਲੰਥੇ ਘੇਰੇ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਨ 1227 ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਉੱਚ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ 
ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੁਬੈਚਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ 


ਇਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨਾਂ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਕਿਸ਼ਤੀ 
ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਡੁੱਬ ਗਈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਬੈਚਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰੱ 


ਸੈਨ 1228 ਵਿਚ ਅਲਤਮਸ਼ ਨੇ ਬਗ਼ਦਾਦ ਦੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ੇ ਤੋਂ 
_ ਪਦ-ਸਥਾਪਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ,ਜਿਹੜੇ-_ 
ਜਨਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ੜੇ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ __ 
ਨਹੀ' ਸਨ-ਕਰਦੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਲਤਮਸ਼ ਸਾਰੀ ਮੁਸਲਿਮ ਦੁਨੀਆ _ 


ਸੱ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 


੮, ਖ਼ਲੀਫ਼ੇ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਲਤਮਸ਼ ਬਹੁਤ 

ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ-ਬਦਅਮਨੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਇ ਅਤੇ .ਹੋਰ ਨਵੇਂ 
ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤਣ ਵਿਚ ਇੱਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਫ੍ਰੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ _ 
ਸਾਹਮਣਾ. ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਬੈਗਾਲ ਵਿਚ ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ _ 
ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ-ਤਾਂਲਖਨੌਤੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਜ਼ੀ ਮਲਿਕਾਂ ਨ 


ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਲਤਾਨ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ 
ਖ਼ਿਲਜ਼ੀ ਮਿਲਖਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ.ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਕਚਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ। 


੍ ਲਖਨੌਤੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਮਲਿਕ ਅਲਾਉਂਦੀਨ ਜ੍ਰੈਨੀਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ 
ਰ੍ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਅਮਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ।ਸੌਨ' 
1231 ਵਿਚ ਅਲਤਮਸ਼ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ-ਕੀਤੀ। _ 


ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਮੰਗਲ ਦੇਵ 11 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਅੜਨ ਪਿਛੋਂ 


- ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ.ਦੇ ਲਗਭਗ 700 ` = 


 ਬੈਦਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕੈਂਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਤਲ 
- ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰ੍ 


ਇਕੰ ਸਾਲ ਪਿਛੋ ਇਸ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਤੋ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 


` ਭੀਲਸਾ ਦੇ ਕਿਲੇ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ-ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਉਜੈਨ _ 
ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ-ਲਈ। ਇਥੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜਨ ਤੇ ' 
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਲੱਹਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਪਿਆ। ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ _ 
ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਧਰਮ-ਨਾ ਬਣਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ` 
_ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਘੜੀ । ਇੱਥਰੰ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਵਿਚ 
ਜ਼ੁਮੇਂ ਦੀ ਨਿਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਿਰ ਫਿਰਿਆਂ ਨੇਂ.ਇਸ ਉਤੇ _ 
_ ਮਾਰੂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਬਚ ਨਿਕਲਿੰਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 
ਨ ਇੰਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਤ ਚੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ! ਆਖਜ ਦੂ. ਝ 

ਠੀਕ ਨਾਂ ਹੋਣ ਕਾਂਰਨ ਇਹ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚੇ ਹੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ। ਸੰਨ. 21111 


ਰਿ ।: 1 ੍ ਦ੍ਅਦਚੱਦੀਕ (ਰਸੀਆ , 





ਰਕਨੁੱਦੀਨ ਦੀ ਮੈਂਤ (#ਨਵੈਬਰੰ 92561 ਪਿਛਂ ਇਸ ਦੀ 


ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਵਿਦਰੋਹੀ ਮਲਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤ੍ਹਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ 


ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੁਹੰਮਦ ਜੁਨੈਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਦੀਆਂ ਮੁਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਦੌੜ - ਰਿ 


ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਉਥੇ ਹੀ ਮੁਰ ਗਿਆ: ਇੰਸ-ਉਪਰੈਤ 
ਸਾਰੇ ਰਾਜਵਿਚ ਅਮਨ ਬਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ।._ ਓਂ 





/. (ਰਜ ਨੇ ਬਿ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਚੋ ਦਾ ਪੁਰਾ ,. 
ਥਾਂ ਮਰਦਾਵੀਂ ` 
ਦੀ 


ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇਂ ਜਨਾਨੀ ਪੁਸ਼ਾਕ 
ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਂਜ-ਪ੍ਰਬੋਧ 
ਲਈਂ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਰਬਾਰ ਲਾਏ। ਇਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ. ਐਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ 


ਮੁੱਖੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ` 


ਭੈਣ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲੜਾਨਾ-ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠੀ। ਸੁਲਤਾਨ ਅਲਤਮਸ਼ ਇਹ ਚ 
ਰਿ ਨ 

` ਜਦੋਂ ਰਜ਼ੀਆ ਸਲਤਾਂਾਂ ਰਾਜਂ-ਗੱਚੀ/ਚੋਂ ਬੈਠੀ ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਹਨ 
ਵਜ਼ੀਰ ਮੁਹੈਮਦ ਜੂਨੈਦੀ ਨੇ ਰਜ਼ੀਆ' ਸੁਲਤਾਨਾਂ `ਦੇ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਉਰ 

_'ਬਦਾਉਂ ਅਤੇ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਤਕ ਗਵਰਨ੍ਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰਜ਼ੀਆਂ ਚੀ ਡਟ _ 

`ਕੋ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਵਧ ਦਾ ਜਾਗੀਰਦਾਰ, ਨਸਰਤੁੱਦੀਨ ` 

ਤਯਾਰਸੀ ਜੋ ਰਜ਼ੀਆ ਪ੍ਰਤਿ ਬਹੁਤ -ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੀ, ਰਜ਼ੀਆ-ਦੀ 

ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਅਗੇ ਆਇਆ। ਰਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੜੀਂ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ . 


ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰੈਨਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਇਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਰਿ 


ਅਗਵਾਈ ਕੀਝੀ। ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਹ ਵਿਚ ਇਹ ਵਧੀਆ ਇਖ਼ਲਾਕ _ ੍ 
ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਐਲਫਿਨਸਟੋਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੱ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ___. 
ਅਤੇ ਨੇਕੀਆਂ ਉਸਦੀ ਇਖਲਾਕੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ 4 


ਲਈ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਸਨ। ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਮੇਤਾ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੇ” ਆ 


ਸਾਈਸ ਉਤੇ ਕੀਤੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ਼ ਨੇ ਨ ਇ 
_ ਸਮੇਂ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਰਜ਼ੀਆ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਇਆ।_ ਇਹ 'ਵਿੱਅਕਤੀਂ . . 


ਇਕ ਗਲ ਸ। ਜਿਹੜਾ ਰਜੀਆ ਦੇ । ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। _____ 





ਦੇ ਇਸ ਗ਼ਲਾਖ਼ ਪ੍ਰਤਿ ਜ਼ਾਹਿਰ “ਬੀੜੀ ਤਰਜੀਹ ਦੀ ਭੱਟ ਕੇ... 
ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪਰਦਾ ਲਾਹ 4 


ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਵੀ ਚੋਗਾ ਨਾਂ ਸਮਝਿਆ। ' 
ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਭਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਰੋਹ ਖੜ੍ਹਾ 





ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਬਾਂਗ਼ੀ ਅਲਤੂਨੀਘਾ_ਸੀ। ਇਸ ਮੁਖੀ ਦੀ- ਨ 


ਇਸ ਗ਼ੇਦਾਰੀ ਨੇ ਰਜ਼ੀਆ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਚੈਲੋਜ ਕਗ੍‌ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ___:. 
ਵਕਤ ਰਜ਼ੀਆ ਨੇ ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਕੁਢਲਣੇ ਲਈ' ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ __ ਵਰ 
` ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ' ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਜ਼ੀਆ ਤਬ ਨ 
`ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਰਚੀ ਤਾਂ ਤੁਰਕੀ ਅਮੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਯਾਕੂਤ _ . 








ਨੂੰ ਤੁਰੈਤ ਕਤਲੰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਜ਼ੀਆ ਨੂੰ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ` ਪਾ ਰ੍ 


ਦਿੱਤਾ ਪਤ ਇਹ ਚੁਸਤ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਬਦੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ `' 











`-. ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕਈ 
` ਅਤੇ ਇੱਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਕੋਈ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਵੀ . 
_ਲੜੇ। ਸੈਨ 1245 ਵਿਚ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ _ 

_.. ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੰਧੇ ਪਰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਪਿਛੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਮੁੜ _ 


ਉਪ. ਕੀ `_ ਗੁਲਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ` 


ਦਾ ਭਰਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮੀਰਾਂ ਨੇ ਰਜ਼ੀਆ ਦੇ ਕੈਦ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਹੋਣ ਦਾ ਐੱਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ) ਨੇ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਅਤੇ 


: ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਅਲਤੂਨੀਆ ਵਿਰੁੱਧੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋ' ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। - 


'ਬਹਿਰਾਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰਜ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੂੰ ਕੈਥਲ ਦੇ ਸਥਾਨ 
_`'ਤੇ ਭਾਰ਼ੀ ਹਾਰ. ਦਿੱਤੀ। ਅਲਤੂਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ 


_ਗਏ। ਅਲਤੂਨੀਆ ਅਤੇ.ਰਜ਼ੀਆ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਫੜ ਕੇ-15. 
ਅਕਤੂਬਰ 1240 ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਰਜ਼ੀਆ ਨੇ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਛੋ ਮਹੀਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਵਿ 
`` __ਰਜ਼ੀਆਂ ਸੁਲਤਾਨਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹਿਰਾਮ ਸ਼ਾਹ 
_ ਮੁਇਜੁੱਦੀਨ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਨੇ 1240 ਤੋਂ 1241 ਈ. 
` ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ) ਇਸ `ਦਾ _ਰਾਜ-ਕਾਲ, _ਕਤਲਾਂ, 


` ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਸ ` 
`ਨੇ ਸਾਜ਼ੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਉਠਾਏ ਤਾਂ ਸਾਂਰੇ-ਹੀ ਰ੍ 


ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਮੱਚ ਗਈ । ਸਾਰਾ ਦਰਬਾਰ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ 
ਰ੍ ਲੜਾਈ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਰੈਗ-ਮੰਚ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਸੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ 
`_ਫ਼ੌਜ਼ਾਂ ਵੀ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। 22 ਫਰਵਰੀ,1242 ਨੂੰ ਬਾਗ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ 
ਦਿੱਲੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਮਈ 1242 ਤੱਕ ਬਾਂਦਸ਼ਾਹੰ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਕਿਲੇ 
ਵਿਚ ਹੀ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 10 ਮਈ, 1242 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦਾਂ 
ਲਨ ਤਖ਼ਤ ਬਹਿਰਾਮ ਹੱਥੋਂ ਖੁੱਸ ਗਿਆ ਅਤੇ' ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ 


4 


_, ਉਤਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। - 


ਸੰ -ਬਰਿਹਾਮ ਦੀ ` ਮੌਤ _ਉਪਰੈਂਤ _ਅਲਤਮਸ਼ ਦਾ _ਪੋਤਰਾ 
- ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਮਸਊਦਸ਼ਾਹਂ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ 1242 ਤੋਂ 
1246 ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ 


_ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਾਲਮ 


ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੱਲਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮੌੜ ਦੇ ਘਾਟ- 


“ਉੱਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਮੱਚ ਗਈ। ਅਮੀਰਾਂ ਅਤੇ 


੍ -ਮਲਿਕਾਂ ਨੇ ਅਲਤਮਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ/ਮਹਿਮੂਦਾ 


ਨੂੰ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।40 ਜੂਨ, 1246 ਨੂੰ ਮਸਉਦ ਨੂੰ 
ਰ੍ ਚ ਰਤ ਦਰੀ ਲਿਹ 


-- ..-__ ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਨੇ ਸੈਨ 1246 ਤੋਂ 1266 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ` 
ਇਹ ਵਰਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾ ਦਾ ਤੋ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰਚ ਦਿਨੇ 
ਪਾ 


`_ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ! 
ਰ੍ ਗਯਾਸੁੱਦੀਨ`ਬਲਬਨ ਗੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਇਕ ਹੌਰ 


ਰ੍ (ਜਿਓ ਗਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਨ 1266 ਤੋਂ 1286 ਤੱਕ ਰਾਜ ` 
` ਕੀਤਾ। ਇਰ _ਅਲਤਮਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਤੇ ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ 


2. ਮਹਿਮੂਦ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਸੀ! ਬਲਬਨੁ ਇਲਬਾਰੀ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ 


_.` ਤੁਰਕੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ 10,000 ਪਰਿਵਾਰਾਂ 
`__ ਦਾਂ ਖ਼ਾਨ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੇ ਬਲਬਨ ਨੂੰ ਫੜ 
_ ਲਿਆਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਗ਼ਦਾਦ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਥੇ ਬਸਰਾ ਦੇ ਖ਼ਵਾਜਾ 


__ਜਮਾਲੁੱਦੀਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ਖ਼ਵਾਜਾ ਨੇਂ ਇਸ ਵਿਚ 


`` ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ 


ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ-ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਆਇਆ। ਇਥੇ 


ਰਿ 


ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ - 


ਰਗ 


ਕਰਦਾ 'ਵਜ਼ੀਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 18 ਫਰਵਰੀ 1266 ਨੂੰ 
ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੋਤ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ 
ਗਯਾਸੁੱਦੀਨ ਬਲਬਨ ਦੇ” ਸਿਰ ਆ ਪਈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹੀ ਇਕੱਲਾ ਯੋਗ 
ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਅਲਤਮਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਅਯੋਗਤਾ ਅੜੇ ਸਮਸ਼ੀ 
ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਮਗ਼ਰੂਰੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾਂ ਦਿੱਤਾ 
ਸੀ। ਬਲਬਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦਮ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ 


ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ, ਰਾਜ-ਪ੍ਬੈਧ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੈਗਠਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮੌਗੋਲਾਂ 
` ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲਗਾਤਾਂਰ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਸਰਦਾਰ 


ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੈ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ 
ਅਮਨ ਭੈਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨਸਰ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 
ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅੰਤੇ ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਕਰਨ 
ਜਹ ਤਦ ਇਨ ਇਤ 


ਅਰ 


ਗਈ ਜਿਹੜਾ ਇਲਾਕਾ ਰੁਹੇਲਖੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। 
ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬਦਾਉਂ ਅਤੇ ਅਮਰੋਹਾ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਲਈ ਵੀ 
ਅਮਨ ਸਥਾਪਿਤ`ਕਰਨਾ ਅਸੈਭਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੁਲਤਾਨ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ 


ਲੈ ਕੇ ਕਟੇਹਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ _ 
ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ . 


ਗਿਆ। ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ_ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। 


- ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਲਏ। 
" ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸਨ 


ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ 
ਡਾਕੂਆਂ, ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਦੂਰ ਦੂਰ 


ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ੧ 
` ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ-ਡਰ ਵੀ ਹਰ ਵਕਤ 
`ਰਰਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਪਿਛਾੜਨ ਲਈ ਬਹੁਤ 


ਤਕੜੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ.ਕੀਤਾ। ਇਸ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ 


ਨੂੰ ਕਦੇ ਖਾਲੀ ਨਾ -ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਅਤੇ 
`ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਉਤੈ ਪੂਰਾ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਉਪੱਰ 
ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਟੋਲਿਆਂ ਦਾ` ਕੇਬਜ਼ਾ ਸੀ _ਉਧਰ ਬਗ਼ਦਾਦ ਉਪਰ 
ਰਿ ਹਲਾਕੂ ਨੇ ਖ਼ਲੀਂਫ਼ੇ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆਂ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ 
ਤੋਂ ਦੂਰ ਦੇ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆ- ਪ੍ਬੈਧ 
ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਮੁਹੈਮਦ ਅਤੇ ਬੁਗ਼ਰਾ 


ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ 


ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਜੜ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤਣ 'ਦੀ ਕੋਸਿਸ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ੍ 


ਕੀਤੀ। 


ਤੀ 


ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉਤੇ ਤਾਂ ਅਮਨ ਸਥਾਪਿਤ 


ਕਰਿ ਨਦਿਰ ਨ ਕੰ 


ਸ਼ੈਕਾ-ਭਰਪੂਰ ਹੀ ਰਹੀ। 


ਰ ਤਤ ਰੀ ਚਲ ਗਤ ਦਰ ਰ੍ 
ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ) ਬੈਗਾਲ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ! ___ 
ਆਂਪਣੇ ਹੀ ਮਾੜੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੇ ਆਖੇ ਲੱਗ ਇਸ ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਖੜ੍ਹਾ _. 

` ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਜਨਗਰ ਉਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ 
ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਨ 














ਗੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਰਿ 178 -. 


ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ਼_ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਗਿਸੁੱਦੀਨ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ੁਤਬਾ ਪੜ੍ਹਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਲਬਨ ਨੇ ਤੁਗ਼ਰਿਲ ਖ਼ਾਨ ਦੇ 
ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਪਰ 
ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਹੀ ਇਹ ਹਾਰ ਗਈਆਂ। ਅਖੀਰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ 
ਮਲਿਕ ਫ਼ਖਰੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ 
ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬੈਗਾਲ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਤੁਗਰਿਲ ਖ਼ਾਨ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਜਨਗਰ ਦੇ ਜੈਗਲਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਦੌੜ 
ਗਿਆ। ਬੈਗਾਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ'ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਤੁਗ਼ਰਿਲ 
` ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਕੈਂਪ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ ਲਿਆ। ਤੁਗ਼ਰਿਲ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਰਣ- 
ਭੂਮੀ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਇਕ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ 
ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰਨੈ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 


ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਗ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ`. 


ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਧੜ ਦਰਿਆ 
ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਤੂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਤੁਗਰਿਲ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 
ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਆਸਰਿਤ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਬੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। 


'ਲਖਨੌਤੀ ਦੋਂ ਵੱਡੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਤੁਗ਼ਰਿਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ 
ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕਤਲੋਆਮ ਦਾ ਹੀ-ਦੌਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ 'ਲਈ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬਧ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ' ਸੈਗਠਤ 
ਕੀਤਾ। ਬੁਗਝਾ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬੈਗਾਲ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ 
__ਦਿੱਤਾ। ਬ਼ਗਾਲ ਵਿਚ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਕਾਇਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਨ ਸੁਲਫ਼ਾਂਨ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਇਸ 
ਨੂ ਕਈ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। 


ਬੈਗਾਲ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ ਤਾਂ ਦਬਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਸੈਨ 
1285 ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਸਖ਼ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 
` ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ 
ਮੁਹੈਮਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਪਛਾੜਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਦੀਪਾਲਪੁਰ 
ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਹੈਮਦ ਦੀ ਬੁਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜੋਗ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੁਲਤਾਨ 
ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਦਮਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ 
ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਅਖੀਰ ਸੈਨ 1286 ਵਿਚ 
ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਬਲਬਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਪੋਤਾ ਮੁਇਜ਼ੁੱਦੀਨ 
ਕੈਕੂਬਾਦ, (ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬੁਗਰਾ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 
ਕੋਤਵਾਲ ਮਲਿਕ ਫ਼ਖਰੁੱਦੀਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ 
ਉਮਰ `ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਗ਼ੁਲਾਮ, 
ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਅੰਤਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਕੇ ਕੈਕੂਬਾਦ 
ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਮਲਿਕ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ (ਕੋਤਵਾਲ ਫ਼ਖਰੁੱਦੀਨ ਦਾ 
ਭਤੀਜਾ ਅਤੇ ਜਵਾਈ) ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬੁਗ਼ਰਾ ਖ਼ਾਨ ਦੀ 
ਬੈਗਾਲ ਵਿਚੋਂ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਕੁਲੀਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਢਹਿੰਦੀ 
ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕੈਕੁਬਾਦ ਵੱਲੋਂ ਰੈਗ-ਰਲੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ 
ਖ਼ਰਚ ਨੇ` ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਹਥਿਆਉਣ 
ਲਈ ਪਨਾਹ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਦੀ ਇਹ 
ਯੋਜਨਾ ਉਨਾ ਚਿਰ ਤੱਕ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ 
`` ਤੱਕ ਕੋਈ ਖੁਸਰੋ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਲਬਨ ਆਪਣੇ ਪਿਛੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤਖ਼ਤ ਤੇ 


ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। 
ਨੌਜੁਆਨ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ 


ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਕਾਤਲ ਨੇ ਲਾ 


ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਹਤਕ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ। 


ਇਸ ਕਤਲ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚ ਇਕ ਸਹਿਮ ਪੈ 


ਗਿਆ। 'ਮਲਿਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈ ਗਿਆ। 


ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਵਾਜਾ ਖਟੀਰ ਵਿਰੁੱਧ ਹੀ ਇਸ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ` ਰੁ 


ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਤੇ ਉਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ 
ਫੇਰਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਨੇ ਮੰਗੋਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ 
ਗੈਰਵਿਹਾਰ _ਉਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਬਾਗ਼ੀ 
ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਲ ਵਿਚ 


ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਰਿਆ ਵਿਚ. 


ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਕੋਲੋਂ ਬਲਬਨੀ ਰਾਜ- 
ਕਾਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵੀ 


ਦਿਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਤਮਾਰ ਖ਼ਾਨ (ਜਿਸ ਨੇ _ !._ 
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ - ! _ 


ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਲੁੱਟਿਆ ਸੀ) ਅਧੀਨ ਲੜ ਰਹੇ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਬਲਬਨ ਦੀਆਂ 
ਫ਼ੌਜਾਂ (ਜਿਸ ਵਿਚ 30,000 ਘੌੜੇ ਸਨ) ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਖਾਣ ਪਿਛੋਂ 
ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਕੈਕੂਬਾਦ ਨੂੰ ਪ੍੍‌ਰਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗੋਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ 
ਦਬਾਓ ਹੇਠ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਵਾਇਆ `ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


_ਕ੍ਰਿਪਾਪਾਤਰ (ਲਿਗ ਚੀਨ ਦਾਪਿਡੀਵਸ਼ਰੀ “1 


ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ 
ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਕਾ 
ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਪਤਵੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ। 


<ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਕੋਤਵਾਲ ਫ਼ਖਰੁੱਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਨਾਲ _ 


ਸਖਤ ਗਿਲਾ ਕੀਤਾ। 


ਵਤਨ 
ਸਿਆਸੀ ਹਿੱਲਜੁਲ ਦੀ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ | ਇਸ ਨੇ 


_ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ 


ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬਰਨੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਿਲਜੀ _ 
ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਖ਼ਿਲਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਨੇਤਾ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ_ 


_ਸਦੀ ਵਿਚ ਬੰਗਾਂਲ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ .ਵਿਚ ਕਈ 


ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਮਾਂਡਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਖ਼ਿਲਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ. ੧ 


ਪਾਰਟੀ ਬਣਾ ਲਈ ਅਤੇ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਫੀਰੋਜ਼ ਖ਼ਿਲਜ਼ੀ. (ਜਿਹੜਾ 


ਮਸਟਰ-ਮਾਸਟਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ) ਆਪਣਾ ਨੇਤਾ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਹੁਣ ੍ 


ਖ਼ਿਲਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕ ਆਪੋ-ਆਪਣਿਆਂ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਚ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ 
ਹਥਿਆਉਣ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਬੁਗਰਾ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ 


(ਸੁਲਤਾਨ ਕੈਕੂਬਾਦ) ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ- ਉਸਦੇ ਰੈਗ- 














173 . ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ, ਖ਼ਵਾਜਾ 


ਨਿਕਲਣਗੇ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਸ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ. ਦਾ ਕੈਕੂਬਾਦ ਉਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ 
ਜਿਹੇ ਚਿਰ ਲਈ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਪਰ ਚਲਾਕ ਵਜ਼ੀਰ (ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ) 
ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾੜੇ ਚਾਲਿਆਂ ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਰੈਗ-ਰਲੀਆਂ 
ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਨਾਲ ਕੈਕੂਬਾਦ ਦੀ ਸਿਹਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ 
ਗਈ ਅਤੇ ਅਧਰੈਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। __ 

ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਵਿੱਚ ਰੌਲਾ-ਰੱਪਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਕੁਲੀਨ 
ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਚੱਲ ਪਈਆਂ। 
ਪੁਰਾਂਣੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਬਲਬਨੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਕੈਕੂਬਾਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਬੱਚੇ 


ਨੂੰ ਹਰਮ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਉਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ਼ ਵੇਲੇ ਰ੍ 


ਹੀ ਜੱਲਾਲੁੱਦੀਨ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ` ਨਾਲ 
ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਬੈਧੀ ਮੁੜ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

_ ਸ਼ਿਲਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਮੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ 
`__ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ ਤਖ਼ਤ ਨਾ ਮੱਲ ਲਵੇ ! ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
``ਫੀਰੋਜ਼ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ' ਸਾਜ਼ਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਅਮੀਰਾਂ` ਨੇ ਇਕ ਐਲਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖ਼ਿਲਜ਼ੀ ਅਮੀਰਾਂ ` 


ਅਤੇ ਮਲਿਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਦਾ ਨਾਂ 
ਆਪਣੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਰੱਖਿਆ। ਐਪਰ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਦੇ 
ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ। ਇਹ 500 ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ 
ਇਕ ਦਸਤੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧੇ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਸਹਿਜ਼ਾਦੇ 
ਕੈਕੂਬਾਦ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਜਾ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ 
. ਪਿਤਾ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਲੈ ਆਏ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਸਨਸਨੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਬਾਲਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ 
ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਮਲਿਕ ਫ਼ਖਰੁੱਦੀਨ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਤੇ ਇਹ 
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖਿੰਡ-ਪੁੰਡ ਗਏ । ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ 
ਕੁਝ ਕੁ ਤੁਰਕੀ ਮਲਿਕ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਵੀ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ 
ਦੋ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੈਕੂਬਾਦ 
ਨੂੰ-ਉਸਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਵਲ੍ਹੇਟ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ-ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ 
_ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਖ਼ਿਲਜ਼ੀ ਮਲਿਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠੁੱਡੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ 
_ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿ ਹਿਜਰ 
ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। 


`ਹ. ਧੁ.-ਹਿ. ਮੈ. ਇੰਡ .-ਡਾ. ਕਿ੍‌ਪਾਠੀ 
_ ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ ਰੋਹਤਕੀ, ਸੱਯਦ : ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ 
ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ.ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਾਹ ਬਦਰਉੱਦੀਨ 


ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਘਰ 1749 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ 
ਕਾਰਨ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾਨਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸ ਦੇ ਮਾਮੇ 


`ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਲਿਆਕਤ ਤੇ ਸੂਝ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 


`_ ਜਾਇਦਾਂਦ ਸੰਭਾਲ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਇਹ ਰੱਬ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ 
ਫ਼ਕੀਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਤਪ ਕੀਤਾ। 12 ਸਾਲ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਅੰਨ ਨਾ 
ਲਗਾਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਖ਼ਲੀਫਾ ਨਿਯੁਕਤ 


- ਹੋਇਆ । ਇਹ ਹੱਜ ਕਰਨ ਲਈ ਬਗ਼ਦਾਦ ਤੇ ਕਰਬਲਾ ਗਿਆ। 


ਇਤਿ 1819 ਵਿਚ ਇਹ 
ਮਿ ਨ 
ਰ੍ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਦੀਨ-ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭਰਿਆ' ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਇਹ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪਰਮਾਂਤਮਾ ਦੀ 
ਹਸਤੀ ਦਾ ਉਪਾਸ਼ਕ ਸੀ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਰੱਬੀ 
ਭਗਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ-ਸਰਾਤੁਲ ਆਫ਼ਰੀਨ, ਹੀਰ ਗ਼ੁਲਾਮ, 
ਜੀਲਾਨੀ ਸ਼ਾਹ, ਸਲਵਾੜੇ ਕਾਇਮੀ, ਖ਼ਤੁਤੁਲ ਸਾਲਕੀਨ, ਕਬਾਹਿਤ 


ਹੌ 2 = 


ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ, ਸਰਾਪਾ ਰਮਜ਼, ਨਮਗਾ-ਏ-ਮੁਕੈਮਲ ਤਜ਼ਕਰਾ ਹਜ਼ਰਤ __ 
ਗ਼ੁਲ ਹਸਨ, ਤਾਅਜ਼ੀਮ ਮੁਰਸ਼ਦ, ਬਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਕੁੰਜੀ, ਕਿਤਾਬੁਲ . 


ਬੈਤ ਮੈਅ ਅਕਵਾਲ-ਉਲ-ਸਾਦਿਕੀਨ, ਖ਼ੁਤਬਾ ਜੁੱਮਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਲਹਿਰ, 
ਪ੍ਰੇਮਬਾਨੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਲਾ ਇੰਤਖ਼ਾਬ ਤੇ ਦੋਹਾ ਸਾਗਰ । 
ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਹੈ। ਕਲਾ ਪੱਖੋਂ ਇਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਰ੍ 
` 6; ਪੁ-ਸੂੱਵੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਗ੍ਰਹਿ-ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ 


ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ, ਖ਼ਵਾਜਾ`: ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸੂਫੀ 
ਕਵੀ ਸੀ ਜੋ ਸਰਾਇਕੀ-ਮੁਲਤਾਨੀ-ਬਹਾਵਲਪੁਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਬੜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਹਰ ਡੇਰੇ, ਹੁਜਰੇ, ਕਵਾਲਾਂ 
ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਦਾ` ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ। ਜਨਸਾਧਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਆਨੰਦ ਮਾਂਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1845 ਈ. (ਮੌਲਾ ਬਖਸ਼ 
ਨੇ 1841 ਈ. ਲਿਖਿਆ ਹੈ) ਵਿਚ ਖ਼ਵਾਜਾ ਖ਼ੁਦਾ ਬਖਸ਼ ਦੇ ਘਰ 
ਚਾਚੜਾ ਸ਼ਰੀਫ, ਰਿਆਸਤ ਬਹਾਵਲਪੁਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਕੁਰਾਨ 
ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਹਾਫ਼ਿਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਰੋਹੀ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਫ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ 
18 ਸਾਲ ਤਪ-ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ 
ਨਵਾਬ ਸਬਹ ਸਾਦਕ ਮੁਹੈਮਦ ਰਾਬਾਅ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਦਾ ਮੁਰੀਦ 


_ ਬਣਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣਾ ਆਪਣਾ ਮਾਣ ਸਮਝਦਾ _ 
-ਸੀ! ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1901 ਵਿਚ ਹੋਆ। ਇਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ 


ਮਿਠਨਕੋਟ ਵਿਖੇ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਉਰਸ 
ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 


ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਕਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ 


ਸਿੰਧੀ, ਮਾਰਵਾੜੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਗਿਆਤਾ ਸੀ। ਇਸ ` 


ਨੇ ਅਰਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ 
ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦੋਹੜੇ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ 
ਹਨ। 

ਇਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵੈਨ-ਸੁਵੈਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗ 
ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਕ-ਹਕੀਕੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਮਾਲਕ, ਲਈ ਤੜਪ, 
ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ। 
ਬਿਆਨ ਸੁੰਦਰ, ਸਾਰ ਸਰਭਿਤ ਤੇ ਸੋਜ਼ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਸੁੱਸੀ ਪੁੰਨੂ ਨੂੰ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਹੈ ਜਿਸ 
ਤੇ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, 
ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਸੈਪਾਦਿਤ ਕਰਕੇ ਛਪਵਾਈ `ਹੈ ਪਰ ਡਾ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ 
ਨੇ “ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਖ਼੍ਹਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ” ਨਾਮ ਅਧੀਨ ਇਸਦੀ ਪੰਜਾਬੀ 
ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੈਕਲਿਤ ਕਰਕੇ ਨਾਲ ਟੀਕਾ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 
ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.--ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਖ੍ੂਹਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ-ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ; 


ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਲਾਂਮ- ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ; ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਂਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ- 
ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ; ਪੰ. ਸਾ. ਤਜ਼. 











ਗੁਲਾਮ ਮੁੰਹੀ-ਉਦੀਨ _ 


_`'ਹਿੰਦ)_: ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਮਾਰਚ, 


__1866 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਉਸਤਾਦ ਚਿਰਾਗ਼-ਉੱਦੀਨ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇਵਿ-ਹਿੰਦ ਦੇ ਘਰ- ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ - 
ਪਰ 
ਵੀਰ ਨਾ ਹੀਆ ਇਨ ਪਿ ਇਨੀ ਕਰਾਸ ਵਿਚ ਚੀਜ 
ਕੈ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧੂਮ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। 23: 

ਪਹ੍ਲਵਾਨ'ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ-ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਰਾਜ ਕਾਦਰ ਦੇ ਭਰਾ ਲੱਸੋ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਹੋਈ। ` 
-_ਇਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਰਜ਼ਬ ਮੁਲਤਾਨੀ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ 
`ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਘੋੜਾ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਦੂਜੀਂ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਗਿਆ _ 


ਇਕ ਉੱਘੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ_ ਸਬੈਧ_ਰੱਖਦਾ` ਸੀ। ਇਸਨੇ 


ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਤੇ ਸਦਾ 


ਜਿੱਤਦਾ ਰਿਹਾ। 


ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੇ ਰਹਿਮੀ 


ਦਿੱਤੇ ਸਨ। _ 





ਅਫਤਾਬਿ-ਹਿੰਦ 


- ਇਸਦੀ ਅਗਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਸ਼ਤੀ, 1906 ਈ. ਵਿਚ ਸਬਜ਼ੀ; 
ਮੁੰਡੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਬਹੁਤ _ 
ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਭੁੱਖੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਦੂਜੇ 


ਰ੍ ਨੂੰ ਟੁੱਟ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਬਰਾਬਰ ਰਹੀ। ਪਿਛੋਂ ਇਹ_ 
_ ਅਮਾਂਮ ਬਖਸ਼ ਪਹਿਲਵਾਨ ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ ਨਾਲ ਦੋ ਵਾਂਰੀ ਕੁਸ਼ਤੀ. 
___ਲੋੜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਬਰਾਬਰ ਰਿਹਾਂ। ਅਮਾਮ ,ਬਖਸ਼ ਨਾਲ 
`_ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ 17 ਜਨਵਰੀ, 1909 ਨੂੰ' ਦਾਤਾਂ ਗਜ 


ਬਖਸ਼ ਦੀ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਦੂਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਰੁ 
ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਈ। 


ਸੰਨ 3910 ਵਿਚ ਬਿਸ ਦੀ' ਕੁਸ਼ਤੀ ਲਾਰੋਰ ਵਿ ਬਸ 


ਰ _ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1911 ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੇ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਇਸ ਦੀਂ ਕੁਸ਼ਤੀ 
ਰਿਚ ਪਨ ਤਵ 


ਨ 180 ` 
ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੀ-ਉੱਦੀਨ (ਪਹਿਲਵਾਨ ਆਫ਼ਤਾਬਿ-. 


ਕਵਿ ਤਰ ਕਲ 
ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਹ 


ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਗਿਆਂ। ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਸੈਸਾਰ ਦੇ ਕੈਚ,-ਐਜ਼. ਕੈਚ. ਕੈਨ 


(80235-63061 ੦00) ਸਟਾਈਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੈਂਪੀਅਨ ਫਰੈਂਕ ਗੌਚ . 


ਤੀਨ 
ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੜਨ ਦਾ ਚੈਲੋਜ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ _ਇਹ 
ਚੈਲੋਜ.ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ:ਇਸ ਨੂੰ ਆਫ਼ਤਾਬਿ- 


ਹਿੰਦਾਦਾਂ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁਰਜ ਨਾ 
ਤਲੀ ਇਨ ਦਿ 

ਅਰਾਈਂ ਅਤੇ ਨਿਜਾਮ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਮਾਮੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। _ 
` ਕਾਲੇ ਪਰਤਾਬੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕੜੇ . 


` ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੀ -਼ੁਰਾਕ ਵਿਚ ਐੱਧਾ ਸੇਰ ਬਦਾਮ, ਇਕ _ 


ਮੁਰਗਾ, 3 ਸੇਰ ਦੁੱਧ, 1-1 192 ਪਾ ਮੱਖਣ ਅਤੇ 4 ਸੈਰ ਮੀਟ ਦੀ _ 
_ਯਖਲੀ ਸ਼ਖਲ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ 3 ਪਾ ਮੀਟ ਖਂਦਾਸੀ। ਇਸ 
__ ਦੇ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੋ ਸੰ ਰਿ 
_ਤੋਂ ਸਵੇਰ ੭ ਵਜੇ ਤੱਕ ਕਸਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।. 


. ਇਸ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦ ਸੱਤਾਨਵਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, 29 


ਰਲ 1965 ਨੂੰ ਸੌਤ ਹੋ ਗਈ। 





ਨ ਵੀ ਨਾਜਰ ਦੇ ਸੋਧ ਵਿਦਵਾਨ ਮੌਲਵੀ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੀ-ਉ-ਦੀਨ ਪਾਸੋਂ 
ਰ੍ ਜੀ 
ਲਿਠ _ਮਹਿੰਮ ਆਰੰਤ ਕਹ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1857 ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਜੋਰਾਂ ਤੇ ਸੀ।ਇਸ _ 
ਓਂ `___ ਨੂੰ ਵੀਕ ਵਿਚ ਫੜੇ ਲਿਆ ਰਿਆ ਤੇ ਲਾਰਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲੋਂ ਵਿਚ _ 

_``- ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ __ 
_ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾਂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਭੜਕ ੯ 
_ਉਠੇ। ਅਬੀਰ ਮਿਸਟਰ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ. ਪੜਾ ਸਿਰਾ 
ਲੰਗਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ _ ਸਾ 
“ਰਲਾ ਤੋਂ ਤਗਤੀ'ਕਰਦਿਆਂ ਰੈੱਥ ਦੀ ਗਜ ਵਿਜ਼ ਗੁਜਾਰਿੰਆਂ। 





`ਅੰਖੀਰ 1874 ਵਿਚ ਇਕ ਦਿਨ_ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹ੍ੀ.ਸੋਰੀਰ ` - 
ਐਮ ਦੱ ਡੇ ਕਲਾਂ ਸਿਖ ਵੀ ਉਨ ਨੰ ਦਫਨਾਇਆ `. 

















ਇਸ ਨੇ ਕਰੇ ਤੂਰ ਕਿਤਾ ਚ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੌਥਿਕ 














181. 


_` (4) ਰੁਲੀਆ ਮੁਬਾਰਕ ਖ਼ੁਰਦ (ਐੱਧਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅੱਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ) 
_ (5) ਕਿੱਸਾਂ ਹਜ਼ਰਤ ਬਲਾਲ (6) ਹੁਲੀਆ ਮੁਬਾਰਕ ਹਜ਼ਰਤ ਗੌਸੁਲ 


``` ਆਜ਼ਮ (7)'ਸ਼ੀਹਰਫ਼ੀ (8) ਨਸੀਹੱਤਨਾਮਾ (ਉਰਦੂ) (9) ਫੁਟਕਲ 

ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੈਂਡ ਤੇ ਨਾਅਤਾਂ ਅਤੇ (10) ਸੱਸੀ ਵਾ ਪੁੰਨੂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ 

ਸੀ ਨਾਂ ਇਕ,ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਪੱਕੀ ਰਟ! ਜੀ ਸਬਧੁਕ ਰੀਤੀ 
ਰ੍ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੂ ਨ 

ਹ. ਪਕੜੀ ਕਵਿ ਸਗ੍ਰਿ-ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜਨਾ ਆ 

ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡਾ :_ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੀ ਇਕ -ਰੇਮਰਨ 


`` ` ਪਿਆਗੀ ਖੇਡ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਂਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਡਾ/ਕ੍ਿਕਟ- 
ਅਤੇ ਬੇਸ-ਬਾਲ ਵਿਚ ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਗੋਲ ਬੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੈਂਦ ਨੂੰ ਸੁੱਟ 


ਮਾਰ ਕੇ ਦੂਰ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡੇ ਵਿਚ, ਇਕ ਡੰਡੇ 


`_-_.ਨਾਲ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਜੋਰ ਦੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਂ 


`` ਕਈ ਹੋਰ ਪੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਬੋਚਣ>; ਡੈਡੇ_ਦਾ 


`` ਨਿਸ਼ਾਨਾ: ਲਾਉਣਾ, ਤੇ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਭੇਜਣਾ ਆਦਿ ਵੀ . 


ਰ੍ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਡ' ਪੰਜ ਤੋਂ 
ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਪਿੰਡਾਂ 


` ਵਿਚ ਇਸ ਤੋਂ' ਵੱਡੇ ਗਭਰੂ ਵੀ ਅਕਸਰ` ਇਸ ਖੇਡ ਦਾ, ਆਨੰਦ 
ਮਾਣਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਖੇਡ ਉਤੇ.ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖ਼ਰਚ 


_ ਆਉਂਦਾ ਰੈ ਪਰੈਤੂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬੋਕੀਨ ਇਹ, ਖੇਡ ਬੰਹੜ, ਵੱਡੀਆਂ 
ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। 


ਬਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜਕੱਲ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਘੱਟ ਉਪਲਬੰਧ ਹੌਣ' 






'ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰ 'ਖੁਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ_ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆੰ, ਕਈ 
ਟੋਲੀਆਂ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਮਗਨ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਲੰ1.- 


_ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡੇ ਦੀ ਬਣਤਰ-ਡੰਡੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 50 ਤੋਂ 60 
ਦੀ. _ ਵਾਲੀ ਟੋਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਿਡਾਰੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਿਛੋਂ ਵਾਰੀ ਲੈਂਦੇ ਜਾਂਦੇ 
`_ ਰਨ। ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਟੋਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਜਾਣ 
-_ ਪਿਛੋਂ ਦੂਜੀ ਟੋਲੀ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਵਾਰੀ 
`.ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਰੀਆਂ 
ਨੰ, ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਖੇਡ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਰੀਆਂ 


__` - ਸੈਂ. ਮੀ, ਹੁੰਦੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਕਸਰ ਗੋਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
. . ਲੈਬਾਈ 10 ਤੋਂ 15 ਸੈਂ, ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ, 
___ `ਡੱਡੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ -ਪਾਸਿਆਂ ! 

`_ -ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾਂ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਜੀਆਂ 
ਰਤ ਦਾ ਰਤ ਗਹਿ ਕਿਉ 

-- ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇਂ ਖ਼ਰੀਦਦੇ ਹਨ। ੍ 
ਦਰ ਖੋਜਣ ਦਾ ਭਰੀਕਾ--ਇਹ ਖੇਡ ਦੋ ਖਿਡਾਰੀ ਜਾਂ ਦੋ ਹੋਨੀਆਂ 
ਹੂ - _ ਖੇਡ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਬਰਾਂਬਰ ਬਰਾਬਰ 


`_. -_` ਖਿਡਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਿਡਾਂਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 
-__ ਨੌਹੀਂ' ਹੁੰਦੀ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੋਣ, ਦੋ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ 
`ਬਰਾਂਬਰ' ਵੈਡ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਟੋਲੀ ਵਿਚ ਪੰਜ _ 


__ ਖਿਡਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਰਾਂਸ਼ ਜਾਂ 
` “_` ਖੁੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਤਕਰੀਬਨ 6 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ੭ ਇੰਚ ਤੱਕੇ ਲੰਬੀ 
ਰਿ ਰਿ 











!-. `. ਜਦੀਰੈ 
ਸਿ 6 ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਵਾਰੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ 








ਗੁੱਲੀ-ਡੇਡਾ 


ਉਤੇ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਭੁੜਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ-ਟੋਲੀ ਦੀ 
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਟੋਂਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ, 
ਖਿਡਾਰੀ ਖੁੱਤੀ ਜਾਂ ਰਾਬ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਂਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਟੋਲੀ' 


`ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ। ਇਕ ਖਿਡਾਰੀ - 
. ਗੁੱਲੀ ਅਤੇ ਡੰਡਾ ਫੜ ਕੇ ਰਾਬ ਜਾਂ ਖੁੱਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ :। 
`-_ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਖੁੱਤੀ ਉਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਡੋਡੇ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਰਾਬੇ ਵਿਚ ਗੁੱਲੀ “ __! 
`. ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਅਗੇ 


ਖੜ੍ਹੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵੱਲੰ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਖਿਡਾਰੀ 


_ਗੁੱਲੀ` ਨੂੰ ਬੋਚਣ ਦਾ .ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨੰ। ਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ 
ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਖਿਡਾਰੀ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਬੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਰੀ 
`ਲੈ ਰਹੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਵਾਰੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁੱਲੀ ਨਾ ਬੋਚੀ ਜਾਣ 
` ਤੇ ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਡੰਡਾ ਰਾਬ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ 
_ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁੱਲੀ ਨਾਲ, ਉਥੋਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁੱਲੀ 
ਡਿਗੀ ਹੋਵੇ, ਡੇਡੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗੁੱਲੀ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਲੱਗ 
_ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵਾਰੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਨਹੀਂ' ਤਾਂ ਉਹ ੍ 


ਰਾਬ ਤੋਂ ਡੋਡੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੁੱਲੀ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਉਤੇ ਡੰਡਾ ਮਾਰ ਕੇ 


_ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਛਲੀ ਹੋਈ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 


ਤੇ ਡਿਗਣ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਸੱਟ ਮਾਰਦਾ,ਹੈ। 
ਇਸਨੂੰ ਟੁੱਲ ਮਾਰਨਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ, ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਖਿਡਾਰੀ . 


. ਇਕ. ਇਕ ਕਰਕੇ ਦੋ ਟੁੱਲੇਂ ਹੋਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ __ 
`` ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਡੰਡਾ ਫੇਰ ਰਾਬ ਉਤੇ ਰਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇਂ - 
ਦੇ __ ਵਿਰੋਧੀ ਟੋਲੀ. ਦਾ ਇਕ' ਖਿਡਾਰੀ ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ 
`ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੇਡ ਭਾਵੇਂ ਘੰਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ. ਹੈ ਪਰੈਤੁ ਗਲੀਆਂ. 
-. ` ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਵਿਖਾਈ' ਦਿੰਦੇ _ 


ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਰੀ ਲੈਂਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਉਦੋਂ 
ਤੱਕ ਖੇਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰੀ ਗੁੱਲੀ ਦੇ ਬੋਚਣ 


- ` ਨਾਲ ਜਾਂ ਡੰਡੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲੱਗ ਜਾਣ ਨਾਲ ਚਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। . 
-_ ਇਕ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਵਾਰੀ ਜਾਣ` ਪਿਛੋਂ ਦੂਜੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਵਾਰੀ 


ਆਉਂਦੀ. ਹੈਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਿਛੋਂ ਤੀਜੇ ਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰੀ ਲੈਣ 


ਮਿਥੀਆਂ ਨਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਖੇਡ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ _ 
ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 
_ ਇਸ ਖੇਡ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹਾਰ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸ 


_ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਟੋਲੀ ਹਾਰੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਖੇਡ ਲਈ ਕਿਸੇ ਰੈਫ਼ਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਕਿਉਂਕਿ 


੍ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਾਰੀ ਵੇਲੇਂ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ 


ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਪਰੈਤੂ ਫੇਰ ਵੀ ਰੈਫਰੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ 


ਹੂ ਵਾਰੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ` 


ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਟੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਲੱਗੇ। 


2. ਵਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁੱਲੀ, ਰਾਬ ਉਤੇ ਰੱਖਕੇ ਉੱਚੀ ਹਵਾ 
ਵਿਚ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੁੱਟੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


3. ਟੁੱਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 




















ਗੁਲੇਦਗੜ੍ਹ ੍ 182 


4. ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਉਤੇ ਉਪਰ ਲਿਖੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਹੇਠਲੇ 
ਨਿਯਮ ਦਾ ਵਾਧਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਖੇਡ ਹੋਰ ਵੀ ਮਨੋਰੋਜਕ ਬਣਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਿਡਾਰੀ 
ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਸਮੇਂ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਟੁੱਲ ਮਾਰਨਾ ਉਦੋਂ ਬੈਦ 
ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ 'ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਟੁੱਲ ਖੁਝ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਖਿਡਾਰੀ ਤਿੰਨਾਂ ਟੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ _ 


ਖਿਡਾਰੀ ਛੇ ਤੋਂ ਦਸ ਟੁੱਲ ਮਾਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਕ ਹਾਣੀ ਦੀ ਗਈ ਹੋਈ ਵਾਰੀ ਫੇਰ 
ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਟੁੱਲ ਲੱਗਣ ਪਿਛੋਂ ਖੇਡ ਰਹੇ ਖਿਡਾਰੀ 

. ਦੀ ਸਾਰੀ ਟੋਲੀ ਗੁੱਲੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋ' ਲੈ ਕੇ ਰਾਬ ਤੱਕ 
ਵਿਰੋਧੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਉਤੇ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਪੰਜਾਬ. ਮ. ਸ. ਰੈਧਾਵਾ 
ਗੁਲੇ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੇ 
ਬੀਜਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਦਾਮੀ ਤਅੱਲੁਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਾਂ 
ਬਾਦਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ 
ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੈਨ 1580 ਵਿਚ ਇਬਰਾਹੀਮ ਅਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜੇ ਨੇ 
ਇਥੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।'ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 1706 ਵਿਚ 
ਇਕ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਝੀਲ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਉਸਾਰਿਆ. ਗਿਆ ਸੀ। ਸੈਨ 
1750 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸਤੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬ 
ਲੁੱਟਿਆ। ਸੈਨ 1787 ਵਿਚ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਇਸ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ 
_ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉੱਜੜ ਗਿਆ ਸੀ` ਤਾਂ 
ਉਸ ਵੇਲੇਂ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੁੱਟਿਆ। ਡੇਸਾਈ ਨੇ ਇਸ 


ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਨਰਸਿੰਘ ਨੇ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਗੜਬੜ . 


ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ। 
ਸੈਨ 1818 ਵਿਚ ਜਰਨਲ ਮੁਨਰੋ ਨੇ ਡੇਸਾਈ ਦੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਨਾਲ 
ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਸੈਨ 1826 ਵਿਚ ਇਸ 
- ਉਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1887 ਵਿਚ ਇਥੇ 
` ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 

ਇਥੇ ਸੂਤੀ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ 
ਸ਼ੋਲਾਪੁਰ, ਕੋਨਕਨ, ਪੂਨਾ ਅਤੇ ਬੈਬਈ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-33,895 (1991) ' 

162 3' ਉ. ਵਿਥ, 752 47' ਪੂ. ਲੈਬ. 
_ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 383 


ਗੁਲੇਰੀ, ਚੰਦਧਰ : ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਇਸ ਹਾਸ-ਰਾਸ-ਭਰਪੂਰ 


ਲੇਖ਼ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਜੂਨ, 1940 ਵਿਚ ਜੈਪੁਰ 


ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇਰੇ ਕਾਂਗੜੇ 


ਦੇ ਗੁਲੇਰ ਨਾਮੀ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਜੈਪੁਰ ਵਸੇ ਸਨ। ਸੈਸਥ੍ਰਿਤ ਦੇ 
ਇਸ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਵੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ ਸੀ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਮਿਉਰ 


ਕਾਲਜ, ਅਜਮੇਰ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਫੈਸਰ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਵ - 


ਲਿਜਿ  ਿਿਿਿਿ ਇ ਿੀ 
_ਰਿਹਾ। ੍ 

ਜੈਪੁਰ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ “ਸਮਾਲੋਚਕ” 
ਕੱਢਿਆ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਇਸਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਗੈਭੀਰ 
ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾਭਰਪੂਰ ਹਾਸ-ਰਸ_ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ 


ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਲੇਖ ਭਾਸ਼ਣ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹਨ। 'ਕਛੂਆ ਧਰਮ' 
ਅਤੇ 'ਮਾਰੇਸੀ ਮੋਹਿ ਕੁਠਾਉਂ” ਆਦਿ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖ ਹਨ। 

` ਸੈਨ 1977 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਮੋਹ ਪੁ.-ਹਿੰ. ਸਾ. ਇ. ਸ਼ੁਕਲ 

` ਗੁੜਗਾਉਂ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦਾ 
ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ- 
ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਰਿਵਾੜੀ' ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਇਸ ਨੂੰ 
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੁਲੈਦ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਥਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2700 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
1146090 (1991) ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ- 
ਮੁਕਾਮ ਹੈ। = 


ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਭੂਮੀ ਉੱਚੀ ਨੀਵੀਂ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਪੱਧਰਾ 


ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਂਗ ਵਿਚ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਦੀ ਰ੍ 


ਚਟਾਨੀ ਦੀਵਾਰ ਹੈ। ਡਾਬਰ ਨਾਂ ਦੀ ਨਿਵਾਂਣ (9%ਮ08800) ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੋਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨ ਦੋ ਕੁਦਰਤੀ ਭਾਗਾਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਰਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਲੜੀਆਂ ਇਸ 
ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ 
ਨੂੰ ਦੋ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੀ ਘਾਟੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮੀ-ਚੌੜੀ - 
ਹੈ। ਉੱਚੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਕਈ ਥੱਡਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਨਦੀ. ਨਾਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ __` 
ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁਚਦਾਹੈ। __ ਰੱ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਜਲੌੜ੍ਹ ਮਿੱਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਕੁਝ ਭਾਗਾ ਵਿਚ ਸਲੇਟ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ। ੧... 


ਸਸਿ 


ਵੱਡੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਭਾਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਯਾਦਬੈਸੀ ਰਾਜਪੂਤ ਰਹ 


ਹਕੂਮਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਸ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਖ਼ੀਰ 


`ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੀਜੇ ਅਧੀਨ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਯਾਦਵ ਖ਼ਾਨਦਾਨ . 
ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਤੈਮੂਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਲੜੀਆਂ 
`__ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਦਾ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਉਪਰ 
__ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਫਿਰ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ` 
` .ਗ੍ਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ' ਪਿਛੋਂ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਸਿੰਘ ਅਹੀਰ ਨੇ-ਜਿੱਤ 
“-ਲਿਆ। ਲਗਭਗ 1803 ਵਿੰਚ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ 
_ਗਿਆ। ਸੈਨ 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ' 


ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ . 


ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਬਣਨ ਤੇ ਇਹ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਲਾ 1 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਖੂਹਾਂ ਰਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ` 
ਘਾਗਰਾ ਨਹਿਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰ਼ਾਹੀ' ਸਿੰਜਾਈ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਅਤੇ 
ਤੇਲ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 
ਗੁੜਗਾਉਂ' ਦੇ ਜੈਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਨਹੀਂ _ 
ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਚੀਤੇ, ਭੇੜੀਏ, ਲੂਮੜ, ਗਿੱਦੜ, ਜੈਗਲੀ ਸੂਰ, 


ਬਾਰਾਂਸਿੰਗੇ, ਨੀਲ ਗਾਏ ਆਦਿ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। '' ਨ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 805; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 4017 ` 














183 


_ਗੁੜਗਾਉਂ : ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹਂ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 
ਵਿਚ ਰਿਵਾੜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹਦਾਇਤਪੁਰ 
ਫੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਰਿਵਾੜੀ ਦੋਹਾਂ 
ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਰਬੜ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ 
ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਟੇ-ਛੁਰੀਆਂ ਵੀ ਇਥੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਇਥੇ ਮਾਰੂਤੀ ਫ਼ਰਮ, ਅਧੀਨ ਕਾਰਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੰਦਿਇਹ 
_ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। 

ਇਥੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਦੋ ਕਾਲਜ ਵੀ 
_ਹਨ। ਇਥੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਊਸਿੰਗ ਕਾਲੋਨੀ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। 
ਇਥੇ ਨਹਿਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਪਾਰਕ ਵੀ ਹਨ। 

__ ਆਬਾਂਦੀ-135884 (1991) 

28” 29' ਉ. ਵਿਥ. 77? 2' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਰ੍ ਗੁਆਦ, ਮਾਰਜਗੈਤ ਏਲੀ` : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ 
ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਜੁਲਾਈ, 1758 ਨੂੰ 
ਬਾੱਰਡੋਂ ( (੩੦॥6੦89) ਦੇ ਨੌੜੇ ਏਮਿਲਯੇਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ 


ਕਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਲੋਕ-ਪਿ੍‌ਯ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸੈਨ _. 


1790 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਰਾਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


1791 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ 
ਨਿਯਕੁਤ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਗੁਆਦ ਸੇਵਿਧਾਨ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਵਜੋਂ 
ਇਹ ਜੈਕੋਬਿਨ ਕਲੱਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ. ਹੋ ਗਿਆ।.ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ 
ਸੈਵਿਧਾਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਰ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕੀਤੀ। 
ਇਸ ਨੇ ਲੂਈ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
15 ਮਾਰਚ, 1792 ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜੀਰਾਂਡ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਵਾਨ 

` ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ 'ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੋਂ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੇ 
ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸਨੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲਗੱਲਬਾਤ 
ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਇੰਟਰਵਿਊ: ਮੰਗੀ। ਇਸ ਇੰਟਰਵਿਊ ਤੋੱ' 


ਅਤੇ ਇਹ ਗਲਬਾਤ ਵਿਚੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਸਨੇ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਦਾ 
ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। 
ਸਤੰਬਰ, 1792 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਲੂਈ ਸੋਲ੍ਹਵੇ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਸਮੇਂ 


`_ ਅਪੀਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕੀਤੀ ਪਰੈਤੂ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਾ 


ਸਕਿਆ। ਜੂਨ, 1793 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਏ ਜਾਣ 
ਦਾ ਹੁਕਮ `ਹੋਇਆ। ਇਹ ਕਾਨ ਵੱਲ ਨਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ 


ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੇਂਟ ਏਮਿਲਯੋਨ ਵਿਚ ਛੁੱਪ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਲਭ ਕੇ 


ਉਸ ਨੂੰ ਬਾੱਰਡੋਂ ਲਿਜਾ ਕੇ 17 ਜੂਨ, 1794 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ 10 : 975 


ਦਿ ਲੋਫ਼ਾਈਫ਼ਾਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦੀ ਲੋਫ਼ਾਈਡੀ ਕੁਲ 
ਰੀ 
_ਹਰੇਕ ` ਨੂੰ ਗੂਸਫਿਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਜਾਤੀਆਂ ਇਹ ਹਨ; ਅਮਰੀਕੀ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਲੋਫ਼ੀਅਸ ਅਮੈਰੈਕੈਨਸ _ 


_ 0[0405 _3000%8805) ਯੂਰਪੀ ਲੋ. ਪਿਸਕਟੋਰੀਅਸ (1. 
॥056300915) ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਂਗਲਰ ਜਾਂ ਮੰਕਫਿਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 


_ਉਰੀਐਂਟਲ ਲੋਫ਼ਾਈਓਮਸ ਸਿਟਿਜਰੱਸ (1618069805 ੪206905)' 
ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਐਕੋ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਸਾਰੀ _ 


ਗੁਚ, ਜਾਰਜ ਪੀਬਾਡੀ 


ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਗਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤ-ਊਸ਼ਣ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਰ੍ ਲੇ 
ਤਕਰੀਬਨ 1.8 ਮੀ. ਲੈਮੀ ਅਤੇ 34 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਭਾਰੀ ਇਸ 


ਨਰਮ. ਅਤੇ ਪਿਲਪਿਲੀ ਮੱਛੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਤਲਾ ਅਤੇ ਪਿਛੇ ਵੱਲ 
'ਕਲਮੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਚਪਟਾ ਹੁੰਦਾ 


ਹੈ। ਮੂੰਹ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਦੈਦ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਉਤੇ 
ਤਿੰਨ, ਵਖਰੇ-ਵਖਰੇ ਸਥਿਤ ਪਿੱਠ-ਖੰਭੜੇ ਸਪਾਈਨਾਂ ਦੀ ਇਕ 
ਕਤਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਖੰਭੜਾ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੀ 
ਕੁੰਡੀ.ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਿਖਰ ਉਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ਚੋਗਾ 
ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤਲ ਤੇ ਚੁਪਚਾਪ 
ਪਈਆਂ ਜਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ .ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਮੱਛੀਆਂ 
ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਲੱਗੇ ਚੋਗੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੱਛੀਆਂ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਗੀੜ੍ਹ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੰਛੀਆਂ 
ਨੂੰ ਵੀ ਖਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ 
ਵੀ ਖਾਂਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨੰ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 631 


ਗੁਸਮਾਮ, ਬਲਾਂਕੋ ਆਂਟੋਨੀਓ : ਵੈਨਜ਼ਏਲਾ ਦੇ ਇਸ 
ਡਿਕਟੇਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1829 ਨੂੰ ਕਾਰਾਕਾਸ ਵਿਖੇ 
ਆਨਟੋਨੀਓ ਲੀਓਕਾਰਡੀਓ ਗੁਸਮਾਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਸੈਯੁਕਤ 
ਰਾਜ ਵਿਖੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਅਤੇ ਸਫ਼ਰ ਉਂਪਰੈਤ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਈ 
ਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 1859 ਈ. ਵਿਚ ਬਲਾਕੋ 
ਜਨਰਲ ਹਵਾਨ (108) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਹੋਏ ਇਨਕਲਾਬ 
ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ,ਲਈ ਵਾਪਸ ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ 
ਇਨਕਲਾਬ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੈਨ 1863 ਵਿਚ ਬਲਾਕੋ ਨੂੰ 
ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਦਾ ਉਪਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਲਾਕੋ ਇਸ 
ਪਦ ਤੇ 1860 ਈ. ਤੱਕ ਰਿਹਾ । ਪਿਛੋਂ 1870 ਈ. ਵਿਚ ਇਸਨੇ 
ਦੇਸ਼ ਵਿਚ `ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ 
ਡਿਕਟੇਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ 
ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1889 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
20 ਜੁਲਾਈ, 1899 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 10 :1054 : ਨਿ. ਯੂ. ਐ. 7 : 3996 -. 
ਗੂਚ, ਜਾਰਜ ਪੀਬਾਡੀ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ 


ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਕਤੂਬਰ, 1873 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਆ। ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਤਿਹਾਸ 


ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ, ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ___ 


ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ਼ ਵਿਖੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਇਹ 
ਬਰਲਿਨ ਅਤੇ ਧੈਰਿਸ ਵਿਚ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਗਿਆ। ਇਹ 
1906 ਤੋਂ 1910 ਈ. ਤੱਕ ਬਾਥ ਅਤੇ 1913 ਈ. ਵਿਚ ਰੀਡਿੰਗ 
ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਵਜੋਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਲਿਬਰਲ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 


_ਰਿਹਾ। ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਹੋ ਗਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਜਰਮਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ 
ਲੇਖਕ ਸੀ। ਇਹ 1922 ਤੋਂ 1925 ਈ. ਤੱਕ ਹਿਸਟਾਰੀਕਲ 
ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਸ ਕੌਂਸਲ ਦਾ 
ਪ੍ਰਧਾਨ (1933-36) ਟਿਹਾ। 

ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਐਂਡ ਦੀ ਕੱਚ 








`_ ਰੈਵੋਲਿਯੂਸ਼ਨ (1920) ਫ਼ੈਂਕੋ-ਜਰਮਨ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼- (1871- 
19149-19223; ਇੰਗਲਿਸ਼ _ਕੈਬਿਨਿਟਸ--1944; ਮਾਰੀਆ 


ਥਰੇਸਾ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਟੱਡੀਜ਼-1951 ਅਤੇ ਸੈਕੰਡ ਯੂਰਪ 1960. - 


ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ1 _ 

ਗੂਜ਼੍ਹਾ, ਜਹਾਂ : `ਇਹ ਮੱਧ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਦਾ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਪੁਨਰ- 
ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ `ਬੁੱਤਘਾੜਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਾਇਦ 
ਨਾਰਮੰਡੀ ਵਿਚ 1510 ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿਚ 


ਤਾਸ਼ੀਆਂ ਛੇ ਜਲ-ਪਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੁਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੈੱਟ-ਇਸ ਦਾ - 
ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੂਵਰ ਦੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ.ਵਿਚ ਪਏ . 


_'ਕਾਈਸਟ ਫ੍ਰੱਮ ਦੀ ਕਰਾਸ (1544-45) ਬੁੱਤ ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ 
ਪਕਿਆਈ ਦਾ ਸਾਖੀ ਹੈ। ਰ੍ 

ਰ੍ 1562 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ 
ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਹੋਣ 


ਜਰ ਹਿਹ ਦਰਸ ਦਿ 


ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 651 


`__ਗੂਜ਼ੇਨਸ, ਸਰ -ਯੂਜੀਨ : _ ਇਹ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ 
ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ-ਚਾਲਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ 
ਅਤੇ _ਦਾਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਗੀਤ-ਚਾਲਕ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ 
ਜਨਮ 26 ਮਈ, 1893 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ 


_- ਬੈਲਜੀਅਮ ਲਿਵਰਪੁਲ ਲੈਡਨ ਦੇ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਉਜ਼ਿਕ 


` ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਰ ਟਾਮਸ 
ਬੀਚਮ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਰਕੈਸਟਰਾ 
`ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। 1923-ਤੋ 1931 ਤੱਕ ਇਹ 'ਰਾਚੈਸਟਰ (ਐਨ. 
ਵਾਈ) ਫਿਲਹਾਰਮੋਨਿਕ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ; 1931; ਤੋਂ 


- 1946 ਤੱਕ “ਸਿਨਸਨੈਟੀ ਸਿੰਫਨੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ” ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ 


ਅਤੇ 1947` ਤੋਂ . 1956 ਤੱਕ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਸੋਗੀਤ 
ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਿਹਾ। 1955 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ “ਨਾਈਟ” ਦੀ-ਉਪਾਧੀ 
_ਮ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। 
ਵੀ 
ਸਨ 'ਸੂਟ ਫਾਰ ਫਲੂਟ ਵਾਇਲਿਨ ਐਂਡ ਹਾਰਮ” “1914 ਅਤੇ 


ਪੈਸਟੋਰਲ ਐਂਟ-ਹਾਰਲੈਕਵਿਨੇਡ ਫਾਰ ਫਲੂੰਟ ਓਬੀ' ਐਂਡ ਪਿਆਨੋ”, ` 
(1924) ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੈਂਬਰ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਰਤਾਂ _ 


ਹਨ । ਜੁਡਿਯ (1929) ਅਤੇ 1208 7080 02 1030898" (1937) 
ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਓਪੇਰੇ ਹਨ। ਇੰਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਬੈਲੇਂ, ਦੋ 
ਸਿੰਫਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗੀਤ ਰਚੇ। ਇਸ ਨੇ “ਓਵਰਚਰ ਐਂਡ 
ਬਿਗਨਰਜ਼” (1951) ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਭਰਾ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 13 ਜੂਨ, 1962 ਨੂੰ ਮਿਡਲਸੈਕਸ ਵਿਚ 
ਹਿਲਿੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 632 


੍ ਗੂਟਯੇਅਰ, ਪੀਅਰੀ (6੪000067੮, 2 98੪) : 

ਇਕ ਧਾਤਕਾਰ ਸੀ, 'ਜਿਹੜਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੀ 
` ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਰੀਰਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
_ ਜਨਮ 1732 ਵਿਚ ਬਾਰ-ਸੂਰ-ਓਬ (8-804-4002) ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। 1758 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਗਿਲਡਰ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਕੈਬਨਿਟ-ਮੇਕਰਾਂ 


`` 184 


ਅਤੇ ਅੰਦਰੁਨੀ ਡੀਜ਼ਾਈਨਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ_ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 


` ਤੇਜਹੀਨ ਜਾਂ ਫਿੱਕੇ ਮੁਲੰਮੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਚਲਾਈ ਸੀ। _ 


___ ਗੂਟਯੇਅਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ 1769 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰਨੀ ਲਈ ਹੀਰਿਆਂ ਜੜੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ 


ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੇਟੀ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਰਾ, 


ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕਮਾਲ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਈਆਂ _, 
ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਮਾਇਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਤੈਗ ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸੈਨ 1788 ਵਿਚ 
ਇਸ ਦਾ ਦਿਵਾਲਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ 
ਇਸ ਦੀ ਤਬਹੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੀ ਮੌਤ 
1813-1814 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। - 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 654 


ਗੂਟੀ : ਨਨ (ਹਸ 


ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲੇ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।18ਵੀਂ ਸਦੀ ` ਵਿ 


ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਲਾ ਮਰੱਹਟਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਗੜ੍ਹ ਸੀਂ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 


ਅਨੰਤਪੁਰ ਤੋਂ 48 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ, ਬਲੇਰੀ ਤੋਂ 71 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ` ਨ 
_ ਮਦਰਾਂਸ ਤੋਂ 392 ਕਿ. ਮੀ. ਮਦਰਾਸ ਰੇਲਵੇ-ਲਾਈਨ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 


ਇਥੇ ਕਈ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਨੀਵੇਂ _ਪਰਬਤੀ' ਪਾ 


ਵਧਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਢੇ ਇਰਦ- 
ਗਿਰਦ ਦੀਵਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ' ਦੀਵਾਰ ਵਿਚ 2 ਦਰਵਾਜ਼ੇ 
ਬਣਾਏ ਹੋਏ-ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹਾੜੀ ਉੱਪੰਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 2 ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਦੇ 


ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਉਤੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ 


ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਬਾਕੀ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾਂੜੀ 


ਉਪਰ ਬਣੇ ਕਿਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪੱਕੇ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। 
ਇਹ ਰਸਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਕੋਈ 700 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕਿਲਾ 300 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ 
ਬਣਸਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਿਲੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ 
ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਦਰਾੜਾਂ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ 


'ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿ 

(ਖਿਨ ਦੇ ਅਲ ਦੀਨੇ ਮਜਾ ਬਰ ਲੀ 
_ ਖੰਡਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਕੇਵਲ ਸਿਖਰ ਤੇ ਹੀ ਦੋ ਇਮਾਂਰਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ _! 
ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਿਮਨੇਜ਼ੀਅ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਸਲਾਖ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਦੇ _! _ 
ਸਿਰੇ ਤੇ ਕਰੀਬ 10ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਇਕ ਚਬੂੰਤਰਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ __ 
_ਮੋਰਾਰੀ ਰਾਓ ਦੀ ਸੀਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਪੂਰੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ` ' 
ਨਜ਼ਾਰਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਮੋਰਾਰੀ ਰਾਓ ਬੈਠ ਕੇ 


ਸ਼ਤਰੈਜ ਖੇਡਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੁਗੰਦੀ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਉਸਦੇ _ 
ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖ-ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ 


ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਨ 1838 ਵਿੱਚ ਗੈਜਮ ਦੇ . ਰੀ 
ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈ ਰਹੇ ਸਰਦਾਡਾਂ ਨੂੰ. ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ' ਕੈਦੀ . ਉਤ 
ਇਹ _ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। “. 


ਸੂਟੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਾੜੀ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ 
ਹੀ ਸੰਘਣੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰਮੀ 
ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਨ 
ਹੈ। ਜਿਥੇ ਲੰਡਨ ਮਿਸ਼ਨਰੀ, ਸੋਸਾਇਟੀ ਨਾਲੂ ਸਰਾਂ ਹਾ 
ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। . 

















ਗੇਲ, ਜੋਨਾ 


86030 ਅੰਤੇ “1੬ (੬8%0” ਲਿਖੀਆਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਰਬ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਵਰਣਨ ਨਾਲ 
ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਾਦੀ-ਸ਼ੁਦਾ 
ਔਰਤ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਸ ਹੋ ਰਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ '%601(0000) 801 13 
ਜ੪॥੧ ਹਟ ਘਘ॥' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1837 ਵਿਚ ਇਹ 
ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਕਾਇਲਾ ਮੁੜ ਆਇਆ ਅਤੇ 
ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ. ਜੁਲਾਈ, 
1839 ਵਿਚ ਟੀ. ਬੀ. ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
` _ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਦੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ 
ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ 
_ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਡਿਆਇਆ ਗਿਆ। 


ਰ. ਪੁ-ਐ. ਵ. ਐਨ. 6 : 
ਮਾ. 4 : 780 


191: ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 994; ਐ. ਬਿ, 


ਗੋਲ, ਜੋਠਾ : ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇਸ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 
26 ਅਗਸਤ, 1874 ਨੂੰ ਵਿਸਕਾੱਨਸਨ ਵਿਚ ਪੋਰਟੇਜ਼ . ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 16899 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਵਿਸਕਾੱਨਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਤੋਂ ਐੱਮ. ਏ.ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਮਿਲਵਾਕੀ 
_ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ 1901 ਵਿਚ ਇਹ 
"ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਰਲਡ” ਪੱਤਰ ਦੀ ਰਿਪੋਟਰ ਲੱਗ'ਗਈ । ਇਸ ਦੌਰਾਨ 


` ਇਸਨੇ. ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਸੰਨ _ 


1903 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਛਪਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ 
` ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। __ 

- ਸੰਨ 1904 ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਤੇ ਇਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਇਸ ਨੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਮੱਧ ਪੱਛਮ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ 


-(1906), 'ਫ੍ਂਡਸ਼ਿਪ ਵਿਲੋਜ” (1908). “ਬਰਥ” (1918), 'ਮਿਸ 
`ਲੂਲੂ ਬੈੱਟ' 1920), 'ਫੋਟ ਪਰਫ਼ਿਊਮ' (1923). 'ਪ੍ਰਿਫੋਸ ਟੂ ਏ 


` ਲਾਈਫ਼` .1926%, 'ਈਵਨਿੰਗ ਕਲੌਦਜ਼' 1932, ਅਤੇ “ਲਾਈਟ 


__ ਫੂਮਨ' (19371 ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ।' 
` ਇਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ਮਿਸ ਲੂਲੂ ਬੈਂਟ' ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਵਜੋਂ ਖਡਿਆ ਗਿਆ 


` ਅਤੇ 1921 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪੂਲਿਟਸਰ ਇਨਾਮ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 
`` 27 ਦਸੰਬਰ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. 9 : 
50 : 584: ਵ.-ਯੂ. ਐਨ. 6 : 2033; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 385 


`ਗੇਲ, ਵਾਲਟਰ ਫੈੱਡਰਿਕ : ਇਸ ਖਗੋਲਵੇਤਾ ਦਾ 


ਰ੍ ` ਜਨਮ 27 ਨਵੰਬਰ, 1865 ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਸਿਡਨੀ ਵਿਖੇ 


ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 7 ਇੰਚ ਤੋਂ 12 ਇੰਚ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੁਰਬੀਨਾਂ 
ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ 1884 ਵਿਚ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ 
__ ਨਿਰੀਖਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਨਵੇਂ 
`_ ਧੂਮਕੇਤੂ, ਕੁਝ ਯੁਗਮ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨੀਹਾਰਿਕਾਵਾਂ ਲੱਭੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ 
__` ਇਹ ਵੀ. ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਨੀਹਾਰਿਕਾ ਗੈਲੈੱਕਸੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 
ਰ੍ 1 ਜੂਨ, 1945 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੋੜ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਵ. ਹੂ. ਸ : 626 


ਗੇਲਵੇਜ਼, ਮੈਨੂਅਲ : ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ 


1083: ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 234; ਐ. ਐਨ... 


200 


ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਜੁਲਾਈ, 1882 ' 
ਨੂੰ ਪਾਰਾਨਾ ਵਿਖੋ ਹੋਇਆ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੀਆਂ 
ਸਮਾਜਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸਪੇਨੀ ਅਮਰੀਕੀ 
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਰ੍ 
ਬਵੇਨਸ ਆਈਰੈਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਪੱਕੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ 
ਲਈ। ਸੰਨ 1906 ਤੋਂ 1931 ਤੱਕ ਇਹ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ 
ਇਨਸਪੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ `ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨ 
ਆਪਣਾ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ ਸਾਹਿਤ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਾਇਆ । ਸੰਨ 1903 


_ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਯੂਰਪ ਗਿਆ। 


ਇਹ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ 
ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਵਲਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ 
ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੀਆਂ_ਉੱਘੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ 
ਲਿਖੀਆਂ। ਰ੍ ਰ੍ 

14 ਨਵੰਬਰ, 1962 ਨੂੰ ਬਵੇਨਸ ਏਰੀਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੋ ਗਈ। ਰ੍ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 4੦0 


ਗੇਲਾਰਡੀਆ : ਇਹ ਐਸਟਰੇਸੀ ਕੁਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪੱਤਿਆਂ 
ਵਾਲੇ ਫ਼ੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਦੇ ਉੱਤਰੀ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜੰਮ-ਪਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ 
(6. ਅ੧%। ਅਤੇਂ ਸਾਲਾਨਾ ਬਲੈਕਟ ਫ਼ਲਾਵਰ ।(. ॥੧੦॥੫) 





ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਮਨੀ ਡਿਸਕ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪੀਲੇ, ਸੰਤਰੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ 


ਰੰਗ ਦੇ `ਰੇ” ਫੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੰਦ ਹੁੰਦੇ . 


ਹਨ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਝਾਲਰ ਵਰਗੀ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੰ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ'ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਵਾਲ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਬਹੁਤ ਹੀ - 


ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਲੋਰੈਂਜ਼ੀਆਨਾ (ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਦੋਹਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ 


ਹਨ)। ਪਿਕਟਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਇੰਡੀਅਨ ਚੀਜ਼ (ਤਾਂਬੇ _ 
ਰੰਗੀ ਲਾਲ) ਅਤੇ ਪਿਕਟਾ ਮਿਕਸਡ । ਦੋਹਰੇ ਫ਼ੁੱਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 




















ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕੋਈ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ 9ਵੀ' ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਹ ਬਿਸ਼ਪ ਦੀ 
ਸੀਟ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਕਾਸਟੀਲਯੋਨੋ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ 
ਹੈ। ਇਥੋ ਕਈ ਦਿਲਚਸਪ ਖੰਡਰਾਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੂਨਾ ਦਾ 
ਮੰਦਰ (3 ਈ. ਪੂ.) ਅਤੇ ਕਈ ਕਲਾ-ਕਿਰਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 214 


ਗੈਯਸ : ਇਹ ਦੂਸਰੀ ਸਦੀ ਈ. ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰੋਮਨ 
ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ _ਘੱਟ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
_ਵੈਲੌਨਟੀਨੀਅਨ ਤੀਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਦੇ ਪੰਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨਾਂ 
_ ਵਿਚੋਂ ਗਿਣਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੰਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਜੱਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ 
ਕਰਨ- ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨਾਂ ਦੀਆਂ 


ਕਿਰਤਾਂ ਰੋਮਨ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚੋਂ _ 


`. ਵਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਣਾਏ “ਇਨਸਟੀਚਿਊਟਸ', ਜੋ 
ਕਿ ਰੋਮਨ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੇ “ਈਡਿਕਸਟ ਆਫ਼ ਦੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟਸ' ਅਤੇ “ ਟਵੈਲਵ 
ਟੋਬਲਜ਼' ਉਤੇ ਵੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਸ 
ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਸਬੈਧੀ ਕੀਤਾ ਕੌਮ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਹੈ। ਢ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ 9: $67-68; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 380 

ਗੇਰਾਂਡ ਦੀ ਸੈਧੀ : ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 
ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਧੀ (12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1365) ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫ਼ਰਾਂਸ 
ਵਿਚਲੀ ਬ੍ਰਿਟਨ-ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ-ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। 29 ਸਤੰਬਰ, 


“. 1364 ਨੂੰ ਬ੍੍‌ਟਨੀ ਦੀ ਡੱਚੀ ਦੀ ਖ਼ਾਤਿਰ ਬਲਵਾ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਅਤੇ 


ਮਾਂਟਫਰਟ ਦੇ ਜਾਨਂ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਓਰੇ 


ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲੜਾਈ.ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਮੌਤ 


ਗਈ ।.ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਨੇ ਮਾਂਟਫਰਟ ਜਾਨ 


` ਅਤੇ ਪੈਂਥੀਵਰ ਦੀ ਜੋਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਧੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ - 


ਿ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ .ਇਸ ਸਬੈਧੀ` ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਚ 
ਗੈਰਾਂਡ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੈਧੀ ਕਰਵਾਉਣ ਸਬੈਧੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕੀਤਾ। 
ਮਾਂਟਫਰਟ ਦੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਨੀ ਦੀ ਡੱਚੀ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 


ਜੋਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਲੀਮੋਜ਼ ਦੀ ਵਾਈਕਾਉਂਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ `_ 


ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਜੋਨ ਦੇ ਲੜਕੇ ਜਾਨ 
ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । ਜੋਨ ਨੇ ਪੈਂਥੀਵਰ ਦਾ ਕਾਉਂਟਪਦ ਆਪਣੇ ਕੋਲ 


___ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਡਿਊਕ ਪਾਸੋਂ 


10,000 ਲੀਵਰ (ਪੁਰਾਣਾ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿੱਕਾ) ਸਾਲਾਨਾ ਦਿਵਾਉਣ 
> ਦਾ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਹ, ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 779. 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਨਵੈਬਰ, 1602 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੀਅਨ ਸੈਕਸਨੀ 
ਵਿਚ ਮੈਗਡੀਬਰਗ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਹੱਵਾ ਦੇ ਦਬਾਂਉ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 


ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਲੀਡਨ ਤੋਂ 


_ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1636 ਵਿਚ 


_ਵਿਚ ਇਸ ਮੈਗਡੀਬਰਗ ਦਾ_ਉਪ ਨਗਰਪਾਲ ਅਤੇ 1646 ਵਿਚ 
ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੇਅਰ (ਨਗਰ ਨਾਇਕ) ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ 


199 


ਬਰੈਂਡੇਨਬਰਗ ਵਿਖੇ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। ਇੰਨੇ 
ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗੈਲਿਲੀਓ, ਪਾਸਕਲ ਤੇ ਟਾਰਿਸੈਲੀ 
ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ' ਪ੍ਰਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਖ਼ਿਲਾਅ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦੀ 
ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 1650 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਏਅਰ ਪੰਪ ਈਜਾਦ ਕੀਤਾ। 
ਜਿਹੜੀ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਰੈਧਕ ਦੀ ਗੇਂਦ ਦੇ ਚਾਰਜੀਕਰਨ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ 


ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਖੋਜਾਂ ਸਿ ਰਿ 


ਕੀੜੀਆਂ ਅਤੇ ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ ਦੇ ਮੁੜਨ ਦੀ. ਆਵਰਤਤਾ ਬਾਰੇ 
ਭਵਿੱਖ-ਬਾਣੀ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1681 ਵਿਚ ਇਹ.ਆਪਣਾ ਕੈਮ ਛੱਡ 
ਕੇ ਹੈਮਬਰਗ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ 11 ਮਈ, 1686 ਨੂੰ 
ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ, 10 


ਗੇਰੂ : ਇਹ ਹਲਕੀ ਪੀਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਾਲ, ਭੂਰੀ ਜਾਂ 
ਵੈਂਗਣੀ ਰੰਗ ਦੀਂ ਮਿੱਟੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅਕਸਰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ 
ਨਾਲ ਢਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ. ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਦਾ 


ਮਿੱਟੀ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੰਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੇਰੂ, ਪੀਸਣ ਉਪਰੰਤ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਆ ਪਤ 


ਪਰ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ _ 
ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਕੰਮ ਦੇ ਬਣਦੇ _ : 
ਹਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੇਰੂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਅਰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਦਰਤੀ 
ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ-ਰੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਇਹ 
ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸੁੰਦਰ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਬਣ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਗੇਰੂ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ` ! `. _ 

ਵਿਚ ਨਿਸਥਾਪਿਤ-ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਰਨਿਸ਼ ਜਾਂ ਤੇਲ ਵਿਚ _।.. 
ਮਿਲਾਉਣ ਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਗੁਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤਾ ਰਿ 
`ਗੇਰੂ ਬਣਾਉਟੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰੈ।' ਪਰ 


`_ਗੇਰੂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਜਾਂ 
ਕੱਪੜਾ ਰੰਗਣ ਲਈ ਅਤੇ ਤੇਲ-ਰੰਗ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ . . 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਗ 


ਹ.ਪੁੰ-ਹਿ. ਵਿ.ਕੋ. 3: 499 


ਦਾਂ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗਦ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 


ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਜ਼ੋਂ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗਾਂ। [ - " 


ਇਸਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਾਂ 5 ਅਗਸਤ, 1810 ਨੂੰ ਸ਼ਾਟੋ ਡੂ ਕੈਇਲਾਂ ਵਿਖੇ ਜੇ 
ਹੋਇਆ । ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਬੜੇ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਢੰਗ ਨਾਂਲ' ਇਸ ਦੀ ਭੈਣ 
ਯੁਜੇਨੀ ਨੇ ਕੱਟੜ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅੱਤੇ ਇਹ 


ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਕਾਲਜ ਸਟੈਨਿਸਲੱਸ ਵਿਖੇ ਪਾਦਰੀ ਬਣ-ਗਿਆ। ਸੈਨ_ ਰ 


1831 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਨ 


ਵਿਚ ਰਲ.ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਰਸਾਲੇ 1੪ ੯੪੪ ੯੪॥' ਵਿਚ ਇਸ ____ 
ਨੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਦੇ '.. _ 

ਰਾ _ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪੋਪ ਨੇ 
ਐੱਰਫ-ਰਟ ਵਿਖੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1627 .' 


ਇਸ ਧੜੇ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ, ਇਕ ਫ਼ਿਰਕਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੇਰੈਂ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ। ਇਥੇ 


_ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਗਦ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 1, 


ਗਰੈਂ ਮੌਰਿਸਿਡ ::“ “... “ 








ਗੇਰੈਂ ਗੇਰੈਂ ਮੌਰਿਸ ਡੇ (5000, 16੪0॥ਟਏ 66) : ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ `__ 

















ਟਾਮਸ ਗੇਨਜ਼ਬਰੋ 
_ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਟੂਡੀਓ ਅਮੀਰੀ 


ਅਤੇ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਤੇ ਵਾਨ ਡਾਈਕ ਦਾ _ 
ਪ੍ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਭੂ-ਦਿ੍‌ਿਸ਼ ਪੇਂਡੂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ 
ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਅੰਤਲੇ 'ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ 

ਸਮੁੰਦਰ-ਚਿਤਰ ਵੀ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂਆਂ ਤੇ ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਕੱਦ ਦੇ 
ਰਬ ਨਿਮਨ 
ਇਹ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ 


ਦੂ 


ਰ੍ ਨ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ 2 ਅਰਸਤ, 1788 ਨੂੰ ਹੋਈਂ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 :386- ਐਵ. ਐਨ. 5 : 581 


ਗੇਨਜ਼ਵਿਲ : ਇਹ ਮੱਧ ਉੱਤਰੀ ਫ਼ਲੋਰਿਡਾ, ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ 


ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਜੈਕਸਨਵਿਲ ਦੇ 96 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 


-`_ `. ਵੱਲ ਅਤੇ ਟੈਂਪਾ ਦੇ 192 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ: 
-. -_. . ਸਥਾਪਨਾ ਸੈਨ 1854 ਵਿਚ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1869 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ 
``` ਕਸਬੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸੈਨ 1907 ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ_. 


ਇਿ ਹਮ 


`-.. ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਵਿ 


-_ਘਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਮਾਸ ਦੀ ਡੱਬਾ-ਬੈਦੀ, 
ਉਸਾਰੀ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਲ ਮਦਦ ਦਰੀ ਸਿ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਰ੍ 

_ ਆਬਾਦੀ : 84,770 (1990). ਰ 

__ 28” 40' ਉ. ਵਿਥ. 82” 20' ਪੂ. ਲੈਬ, 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 74 -' 


198 


_ ਇਸ `ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1924 ਤੋਂ 


$”੧"” ` 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੈਨਜ਼ਵਿਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵਪਾਰਕ _ 
/ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੋਂ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿਟਰਸ ਫ਼ਲ 


ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਵਿਚ ਬਹੁੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਇਕ 


: ਫ਼ਰਵਰੀ, 1901 ਨੂੰ ਓਹਾਈਓ ਵਿਚ ਕੈਡਿਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਸ 


ਨੇ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਕੈਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਨਾਇਕ ਦੇ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । “ਗੋਨ ਵਿਦ ਦੀ ਵਿੰਡ- 
_ (1939) ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਸਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਝਲਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਆੱਇਲ ਫ਼ੀਲਡ ਦੇ 
ਕਾਮੇ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।` 
ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ 
ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਦੀ 
ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਜੋਸ਼ਫ਼ੀਨ ਡਿੱਨੋ 
ਨੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਐਕਟ੍ਰੈਸ ਰਹਿ 
ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ 
ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਇਸ ਨੇ 1928 ਵਿਚ 
੧0860081" ਫ਼ਿਲਮ ..ਵਿਚ 
ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। 





ਇਸ ਨੇ ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਕੌਮ 
ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ 

ਵਜ ਲਿਹ ਵਿ 
ਆ ਗਿਆ। “ਦੀ ਫ਼ਿੰਗਰ ਪੁਆਇੰਟਸ' (1931) ਤੇ.“ਨਾਈਟਨਰਸ” 
(1931) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਧਾੜਵੀ ਰੇਲ ਕਰ ਕੇ ਬੜਾ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। 1931 ਤੋਂ 1954. ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਮਟੈਂਰੋਂ ` 
ਗੋਲਡਵਿਨ ਮਾਇਆ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੰਧੀ 


ਕਰ ਰੱਖੀ ਸੀ। '਼ੂਮ ਟਾਊਨ” (1940) ਅਤੇ 'ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ” 
(1936) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ. ਵਿਚ ਕੌਮ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਇਹ_ 


ਅਮਰੀਕੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣ.ਰਿਆ ਸੀ। “ਇਟ ਚੈਪੰਡ 
ਵਨ ਨਾਈਟ' (1934), “ਮਿਉਂਟਿਨੀ ਆਨ ਦਾ ਬਾਊਟੀ? (1935) 
ਅਤੇ “ਗੋਨ` ਵਿਦ ਦਾ ਵਿੰਡ” ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ' ਇਸ ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ 
`_ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਦੇ ਰਹੋ। 


ਰ੍ - ਪਲੀ ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ [ਦੀਐਤ ਅਗ ਜੀ ਵਿਸਵ ਯਹ. 
ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਵਾਯੂ-ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆਂ ਅਤੇ ` 
ਕਈ ਬਿ ਤਦ ਰਿ 
ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਦੇ ਰੈਂਕ ਤੱਕ ਪੁਜਿਆ। 


੍ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ “ 1੧੬ ੧੧0੧5" (1961) 
ਵਿਚ ਆਪਣੀ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਮ ਮੁਕਾਇਆ। ਇਸ 
ਉਇ 
ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।. ਹ 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 16 ਨਵੰਬਰ, 1960 ਨ ਹਲ ਵਿ ਹੋਈ। 


ਰਿ 376 .' 


ਗ਼ੇਬੀਆਈ : ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਮਤ (ਮਗ) ਦਾ 
_ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਮ ਤੋਂ 19 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ .ਪੂਰਬ ਵਿਚ 
`ਪੈਲੇਸਟਰੀਨਾ' ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ।. ਪੁਰਾਂਤਨ ` 


੍ ਰੋਮਨ ਇਤਿਹਾਸ_ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਸੀ। ਛੇਵੀਂਸਦੀ ਪੂ. 


`ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪਿਛੋਂ 50 ਈ. 
`ਪੂ. ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਹੈੜ੍ਰਿਐਨ 


(117=-138 ਈ.) ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ 


____ ਗੇਬਲ, ਵਿਲੀਅਮ ਕਲਾਰਕ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ` 
ਅਮਰੀਕਾ`ਦਾ ਐਕਟਰ ਸੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਇਕ ਚੌਥਾਈ ਸਦੀ ਲਈ 























197 -_ ਗੈਂਦਾ 


ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਲੇਮ, ਸਨਿਕਿਸੇਟ ਅਤੇ ਟਾਮ ਬੈਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। _ 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਇਹ ਹਨ--ਜਿਵੇਂ 
ਕਾਰਨੇਸ਼ਨ ਫ਼ੁੱਲ ਵਰਗੀਆਂ (ਕਾਰੈਕਰ ਜੈਕਾ, ਗਿਨੀ ਗੋਲਡ , ਮੈਨ- 
ਇਨ ਦੀ ਮੂਨ ਮੇਲਿੰਗ, ਸਮਾਈਲਜ਼, ਸਨ ਗਿਆਨਟਸ, ਫੀਸਟ 
ਵਰਗੀਆਂ (ਕਰਾਊਨ ਆਫ਼ ਗੋਲਡ , . ਗਲਿਟਰਜ਼ ਗੋਲਡਸਮਿੱਥ, 
ਮੈਮੋਥ ਮਮ, ਗੀਰੈਲਡੀਲ, ਗਿਐਂਟ ਫ਼ਲ੍ਫ਼ੀ ਅਥੇ ਯੈਲੋਸਟੋਨ) ਲੋਬੀਆਂ 
ਗਜ ਰਣ ਲਹਿ ਹਿਰ 
ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਊਪਿਡ, ਹੈਪੀਨਿਸ, ਮਿਸਟਰਲ, ਪੋਟ ਓ 
ਰਾ ਐਂਡ ਸਪੇਨ ਗੋਲਡ, ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ _20.3. ਤੋਂ 
2.03.5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੋਬੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ 5.1 ਤੋਂ,7& ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਚੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਹਵਾਈ ਕਰਾਊਨ ਆਫ਼ ਗੋਲਡ, 
: ਕਿਊਪਿਡ ਅਤੇ ਹਨੀਕੂੰਬ ਜ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਗੈਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਰਨੇਸ਼ਨ ਤੇ 
ਕਾਈਸੈਂਥੀਮਮ ਫ਼ੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ 
ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਵੱਡੇ ਫ਼ੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹਨ। 
__ਟੋਰੀਏਡਰ ਵਰਗੇ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਗੋਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋਹਰੇ 
ਫ਼ੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ 15 ਸੈਂ. ਮੀ. ਚੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅੰਤੇ ਇਹ 
ਗ਼ਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਸੇਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। _ 
ਫ਼ੁੱਲ ਇਕਹਿਰੇ ਜਾਂ ਦੋਹਰੇ 2.5-5.1 ਸੈਂ. ਮੀ. ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਖਰੇਵਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ 
ਛੋਟੇ ਪੇਦਿਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ 15 ਸੈਂ. ਮੀ.. ਜਦ ਕਿ ਵੱਡੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ 


ਆਕਾਰ 45 ਸੈ. ਮੀ. ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੌਣੀਆਂ ਦੋਹਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆੰ 





ਸਿੰਗਲ ਸਿਗਨੈੱਟ _ '19੬੬(੬5 18000110;-ਗੇਂਦੇ ਦੀ 
_ਇਕ ਹੋਰ ਬੌਣੀ ਕਿਸਮ ਸਿੰਗਲ ਸਿਗਨੈਟ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਦੇ 30-37 ਸੈਂ. 
ਸੀਂ. ਲੈਬੇ ਝਾੜੀਦਾਰ ਅਤੇ ਰਸਦਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ 
ਛੋਟੇ ਸੈਤਰੀ ਪੀਲੇ, ਜਾਂ ਨਿੰਬੂ-ਰੌਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਬੌਣੀ ਕਿਸਮ 


ਪਿਊਮਿਲਾ ਲਗਭਗ 22% ਸੈਂ. ਮੀ. ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ, 


ਕਿਸ਼ਮ ਕਾਫ਼ੀ ਗੱਠਵੀ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਲੁਲੂ, ਗੋਲਡਨ 
ਜੈਮ, ਲੋਮ ਅਤੇ ਉਰਸਲਾ ਆਦਿ। ਇਹ ਰਾੱਕ ਗਾਰਡਨ ਦੇ 
ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਅੰਤਰ ਜਾਤੀ ਦੋਗਲੋ--ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਅਤੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਗੇਂਦੇ ਦੇ ਕਰਾਸ ਤੋਂ ਲਾਲ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੋਗਲੇ ਬਣਾਂਏ 
ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਗਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਰਲਦੇ-ਮਿਲਦੇ ਲੱਛਣ 


ਵਾਲੀਆਂ (61 ਸੈਂ. ਮੀ.) ਝਾੜੀਨੁਮਾ ਦੋਹਰੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 


ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚੋੜਾਈ 5.1 ਤੋਂ 76 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਅਤੇ ਪੌਂਣ-ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਂਸੀ ਗੇਂਦਾ 
ਹਲਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਚੈਗਾ ਉਗਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਗੇਂਦੇ 
ਲਈ ਜ਼ਰਖੇਜ਼, ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੂੜੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਗਿੱਲੀ ਭੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈਦੀ 


_ਹੈ। ਸਰਦੀ ਰੁੱਤੇ ਕੋਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ 
ਉਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੀਜ ਮਈ. ਜੂਨ ਵਿਚ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨੰ। - 


ਬਿਜਾਈ ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ ਵਿਚ 
ਕੀਤੀ ਜ਼ਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ' ਪੌਦੇ 25 ਤੋਂ 5.1 ਸੈਂ. ਮੀ. ਉੱਚੇ ਹੋਣ 
ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਇਕ ਮਹੀਨਾ 
ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੌਦੇ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਗ਼ਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗਾਏ 


` ਜਾ ਸਕੰਦੇ ਹਨ। ਪੌਦੇ ਚੈਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕਾਫ਼ੀ ਰੂੜੀ 
੍ ਮਿਲੀ ਭੋਂ ਵਿਚ ਲਗਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸ਼ੀ ਗੇਂਦੇ ਨੂੰ 


ਬਹੁੰਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੂੜੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ 
ਫ਼ੱਲ ਘੱਟ ਕਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ 


ਵੀ ਇਕ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ੁੱਲ ਡੋਡੀ ਖਿੜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਾਖ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ 


ਦਬਕੇ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਪੌਦਾ ਇਕ ਝਾੜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਬਣ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਪੌਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਖ਼ਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ` 
।_ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ: ਗਾਰਡਨ ਫ਼ਲਾਪਰ ਜ਼: 126-ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਵਰੂਪ 


ਰ੍ ਗੇਨਜ਼ਬਰੋ, ਟਾਮਸ : ਇਹ ਅੱਨ੍ਹਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪੋਰਟ੍ਰੇਟ _ 
ਅਤੇ ਭੂ-ਦਿਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੋਲਿਕ_ਤੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਅੰਰਜ਼ੇਜ਼ 


ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। 14 ਮਈ, 1727 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਫਕ ਵਿਚ ਸਡਬਰੀ 


` ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1746 ਵਿਚ ਇਹ ਸਫਕ ਪਰਤ ਆਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ““" _ ' . 
1759 ਵਿਚ ਬਾਥੇ ਚਲਾ ਰਿਆ। ਸੈਨ 1768 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਇਲ 
. ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ 36 ਮੋਢੀ ਮੈਬਰਾਂ ਵਿਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।.1774 ਵਿਚ _. ' 
ਇਹ ਲੇਡਨ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ੍ 


ਸਿ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਰੱਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ 


ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1759 ਦੋ ਲਗਭਗ ਬਣਾਇਆ _ 
ਗਿਆ ਪਰ ਦਾ ਚਿਤਰ. ਜਿਹੜਾ ਹੁਣ _ 


1 














ਗੇਂਦਾ ` ੪ ` 196 


ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੇ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਖਾਧਾ। ਇਥੇ ਹੀ 
ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨੇ “08੦10 
`।08੩੦5 ॥ਟ0ੁੰਗਗ਼ਰ' ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ 
ਡਿਊਕ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਡਿਊਟੀਆਂ ਸੈਭਾਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਣਾਂ ਦਾ 
ਨਿਰੀਖਣ, ਸਿੰਜਾਈ-ਨਿਰੀਖਣ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵਰਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ 
ਕਰਨਾ ਆਦਿ। ਇਥੇ ਇਕ .ਦਰਬਾਰੀ_ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ 
ਸ਼ਾਰਲਟ ਫ਼ਾੱਨ ਸ਼ਟੀਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪੈ ਗਿਆ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ 
` ਬੋਧਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵੀ ਸੈਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ 1500 
ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਕ ਮਰਿਆਦਾ 
ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਖਾਇਆ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਅੱਛੀ ਭੈਣ 
. ਸਾਬਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੋ “106 
66861" (ਬਰਦਰ ਐਂਡ ਸਿਸਟਰ-1776) ਇਕਾਂਗੀ ਅਤੇ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿਆਰ- ਗੀਤ ਲਿਖੇ । 


1786 ਵਿਚ ਇਹ ਟੀ ਲਨ 


` ਆਪਣੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਂਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ 
ਜੀ ਸਕੇ । ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਨਾਟਕ ਮੁੜ ਸੋਧੇ। 1787 ਵਿਚ 


ਇਸ ਨੇ 1੧808” ਨਾਮੀ ਕਮਾਲ ਦਾ ਨਾਟਕ ਲਿਖਿਆ। '80॥` 
ਇ॥ 71੩੬॥੦ਮ' 1790 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ. 


ਇਸ ਨੇ “10900310 18550" ਅਤੇ “100੬੬॥0੬ 301 38015" ਨਾਟਕ 
ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਆਧੁਨਿਕ ਤੇ ਅਣ-ਯੂਨਾਨੀ 
ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ । ਇਟਲੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 
_੧80561% £1ਫ8੧€॥” (1793) ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਵਿਸ਼ੇ 


`ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਸਾਬਤ '` 
ਫ਼ੱਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ' ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ- 
ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਮੇਰੀਗੋਲਡ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ` 
ਟਾਜੀਟੀਸ ਇਰੈਕਟਾ (18੬5 28) ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਤੇ . 
“ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਮੇਗੋਗੋਲਡ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ 


__ਹੋਈਆ। ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਹਿਬੂਬਾ 
ਕੀਸਟੀਏਨ ਵਲਪੀਅਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁੱਖੋ ਕਈ 
ਬੱਚਿਆਂ' ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਇਸ ਨੇ 1806 
ਵਿਚ ਕੀਤਾ । 1790 ਵਿਚ ਇਹ ਫਿਰ ਇਟਲੀ ਗਿਆ ਪਰ ਨਿਰਾਸਤਾ 
ਹੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀਕਾਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਬੇਚੈਨੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀ। 
`. ਇਸ ਬਾਰੇ ਝਲਕ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ `੧੮॥੦(੩॥ £[4੬180&” ਵਿਚ 
` ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 1792 ਵਿਚ ਵਾਲਮੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ 
ਡਿਊਕ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ, ਜਿਸ.ਬਾਰੇ ਇਸ ਨੇ 916 ੦0॥88;% 
੧181006960/ ਅਤੇ "1 ੧੩੬੦0 ੯੦॥ ੬88" ਪੁਸਤਕਾਂ 
ਲਿਖੀਆਂ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। “੧੦੧0੪੦ 
੧0੦0". `01001103110706॥। 00156123 -405€16800611211, 
_` 0੬ 91055 ੬00048`. 01 #00੮768੬॥" ਅਤੇ "0; ੩07੬7 
੬੦੦31” ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 


ਇਟਲੀ ਤੌਂ ਵਾਪੰਜ ਆਉਣ ਤੋ ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਤਰਡਾ ਸਿਲੋਰ 


`_ ਨਾਲ ਪਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਚਾਰ 
ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹੁਨ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ 
__ਕਲਾਸਕੀਲ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ _ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੇਟੇ ਨੇ ਪੇਸ਼ 
__ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 116000000। 080 1209600%" ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ “&੦00॥66 ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਲਿਖਣਾ ਆਰੰਭ' ਕੀਤਾ 
ਜੋ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ-ਕਾਂਵਿ ' 1 


960 ॥॥੦ 02 9339" ਤੇ `੧78' ਅਤੇ “£10008568- 


` 08056 80ਮ5-01 1£੦52611080 ਅਤੇ “੧੧੧ 0618606 


__ 2੧੧੩੧ ਨਾਂ-ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਦੇਣ ਹਨ। 
ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਸਿੱਧੀ ਪਾ 


ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। 


ਇਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਪੁਗਤੀ ਦਾ 
ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 
“੧੧੧1੧੦1॥॥ ੧015(ਫ15 ੧੯੩੩੧ਟ॥੩0੮”" ਵਿਚ ਕੀਤਾ । 


ਗੇਟੇ ਨੂੰ ਸੈਗੀਤ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ 18268 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ ਪੀ ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। ਆਪਣੇ ਗ਼ਮਾਂ ਤੋੱ 
ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦਾ, ਇਹ ਸ਼ੌਕ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਇਸ ਨੇ “11026 9& 1,2160156081", ਅਤੇ -23000101. 
2੧੦੧ 1811" ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਰ੍ 


ਇਸ ਦੇ 308 0 
ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ' ਸ810॥ 
।੬ਮਿ€' (ਥੀਓਰੀ ਆਫ਼ ਕਲਰ-1805-10) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1400(61 ੧੪903 ਅਤੇ `#੬0000€1011052 
0੬ ?1382ਟ॥" ਸਾਇੰਸ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਵੀ ਹਨ। ` 


ਨਜਰ ਗਰ ਸਰੀ ਵੱ ਦਵਾ ਤੀ 
ਗੇਟੇ ਦੀ ਵਡਿੱਤਣ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਲਾਘਾ 
ਕੀਤੀ ਹੈ। 


ਗੈਟੇ ਦੀ ਮੌਤ 22 ਮਾਰਚ, ਸਿਉ ਸਿ 
ਹ.ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 522 


ਗੋਂਦਾ : ਇਹ ਕੰਪੋਜ਼ਿਟੀ ਕੁਲ ਦੇ ਦਿਲਚਸਪ ਫ਼ੁੱਲ ਅਤੇ 


ਟਾਜੀਟੀਸ ਪੈਟੁਲਾ (੧8੬੬੪ 98003) ਹੈ। ` 

ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਗੇਂਦਾ ਗੁਲਦਸਤੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਪਾਕਰ ਪੱਧਰ ਤੇ 
ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ' ਹਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਉਪਯੋਗੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿ 
(190 ਸੈਂ. ਮੀ.) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਫੁੱਲ 
ਸੈਤਰੀ, ਪੀਲੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੇ ਚਮਕੀਲੇ ਪੀਲੋ ਰੈਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਨਹੀਂ ਹੈਦੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਚਿੱਟੇ ਰੈਗ 


ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫ਼ੁੱਲ ਲਗਭਗ 15 ਸੈਂ. ਮੀਂ. 
ਚੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਝ 


ਇਕਹਿਰੇ ਫ਼ੁੱਲ ਵੀ ਪੈਦਾ` ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 
(20.5-30.5 ਸੈਂ. ਸੀ.) ਦੇ ਦੋਹੁਰੇ ਫ਼ੁੱਲ ਵੀਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 




















195 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 8 ਜਨਵਰੀ, 1963 ਨੂੰ ਹੋਈ। 
ਰ.ਪੁ.-ਕੌਲ. ਐਨ. 8 : 243; ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 380 


_ਗੇਟਾਨ, ਜਾਰਜ ਐਲੀਸਰ : ਇਹ ਕੋਲੰਬੀਆ (ਦੱਖਣੀ 
ਅਮਰੀਕਾ) ਦਾ ਉੱਘਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਕਤਲ 
ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਇਕ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬੋਗੋਟਾ ਵਿਖੇ 26 ਜਨਵਰੀ, 1902 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਨੇ ਬੋਗੋਟਾ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕੋਲੋਬੀਆ_ ਤੋਂ 


ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਰੋਮ ਵਿਚ`ਵੀ _ 


ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਥੇ ਇਹ ਮਸੋਲੀਨੀ ਤੋਂ-ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। 

ਕੋਲੇਬੀਆ ਪਰਤਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਥੁੜ੍ਹ-ਚਿਰੀ ਪਾਰਟੀ 
ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1936 ਵਿਚ ਇਹ ਬੋਗੋਟਾ ਦਾ ਮੇਅਰ ਬਣਿਆ 
ਅਤੇ 1940 ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। 

1946 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਬਾਗ਼ੀ 
ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪਦ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜੀ ਪਰ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਇਆ। 
ਅਗਲੀ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ' ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਮੀਦ 
ਸੀ ਤਾਂ 9 ਅਪਰੈਲ 1948 ਨੂੰ ਬੋਗੋਟਾ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਇਕ 
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੈਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


- ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ੭ : 967; ਐ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 380 


ਗੇਟੇ, ਯੋਹਾਨ ਵਾਂਲਫ਼ਗੈੱਗ ਫ਼ਾਂਨ : ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦਾ 
` ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 


ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਖੱਣਤਾ ਦੀ 


ਛਾਪ ਲਗਾਈ ਹੈ। ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕਮਾਲ ਹਾਸਲ 


ਰ੍ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਗਲਪ ਵਿਚ ਪਰੀ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ' ਲੈ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ - 
__ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ 


ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਟਕ ਵਾਰਤਕ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ 
ਅਤੇ '%80%" ਵਰਗੀ ਕਿਰਤ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ। ਇਹ ਆਖਰੀ 
ਵਾਂਗ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਕੇਮ- ਕੀਤੇ। ਇਹ - ਆਲੋਚਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ, 
ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਵੀ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੈਧੀ ਹੀ ਇਸੇ 
_ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ੧4 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। 

. ` ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 2੩ ਅਸਗਤ,' 1749 ਨੂੰ. ਫ਼ਰੈਂਕਫਰਟ 
_ ਜਰਮਨੀ ਵਿਖੇ .ਇਕ ਵਕੀਲ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਵਕਾਲਤ ਤੋਂ 





ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਬੜੀ ਠਾਠ- ਬਾਠ ਵਾਲੀ 
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ । 

ਰੀ 
ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ-ਗੈਲਰੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ । 
ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ 1੧640 00 ੧0੧" ਵਿਚ ਗੇਟੇ ਨੇ 


ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਬੜੀ ਹੁਸੀਨ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ . 
ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ` 
ਵਿਚ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਰ੍ 


ਹੈ। 


ਅਕਤੂਬਰ 1765 ਵਿੱਚ ਗੇਟ ਨੂੰ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਪੇ ਲੱਥ 
ਲਾਈਪਸਿਕ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋ ਸੀ. ਐੱਫ. ਗੈਬਬੇਰਟ ਅਤੇ- 


ਏ. ਐੱਫ. ਅਜ਼ਰ ਦਾ ਬਹੁਤ- ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ 


/ 


ਜਾ ਕਰ ਮੰ 
ਗੇਟੇ, ਯੋਹਾਨ ਵਾੱਲਵਗੈਗ ਫ਼ਾਨ - 


ਜਰਮਨ ਤੇ ਯੂਨਾਨੀ` ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ। ਕਲਾ ਅਤੇ 


ਸੈਗੀਤ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ। 


ਲਾਈਪਸਿਕ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪੇਰਨਾ 


ਰਤ ਕਲ ਨਲ ਲਿਖੀਆ ਜਲ 


ਨਾਂ 195 1,62੦ 136019068 (ਅੰਗ. ਅਨੁ. ਦੀ 


ਲਾਈਪਸਿਕ ਸਾਂਗ ਬੁੱਕ”) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸ 


ਸਖ਼ਤ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ 1768 ਵਿਚ ਇਹ ਲਾਈਪਸਿਕ ਤੋਂ 
ਵਾਪਸ ਘਰੰ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਲੈਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਲਾਜ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ 


ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ 
ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 'ਫ਼ਾੱਂਸਟ” ਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ 


`ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ _ ਗਿਆ ਕਿ _ਇਹ_ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 


ਸਟਰਾਮਬਰਮਗ ਵਿਖੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ। ਉਥੇ ਇਸ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਨੇ ਇਸ , 


ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲਿਆਂਦਾ । ਇਸ ਤੇ ਜੇ. ਜੀ. ਹੈਰਡਰ ਦਾ 


ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ, ਜੋ ਉਥੇ 1770-71 ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਦਾ 
ਇਲਾਜ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੇ ਜੋ ਗੀਤ 


ਲਿਖੇ ਉਹ ਅਜੇ' ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਜਰਮਨ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ . 
__ ਵਕਾਲਤ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਸਾਹਿਤਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਕ _. 
ਡਿਊਟੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ' 


ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਵੈਟਸਲਾਰ` ਚਲਾ ਗਿਆ, 
ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਕ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ. ਪਰ 


ਉਸ ਦੇ ਮੰਗੇਤਰ ਨੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬੜੀ ਖੁਲ੍ਹਦਿਲੀ ਤੋਂ ਕੈਮ ਲਿਆ ਜਦੋਂ' 


ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਫ਼ੈਲ ਗਈ। ਇਸ 


- ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ 1੬ 11063. 085 10੬॥ ੧01" (1 
$0970% 0$ ੧੮0॥ਏ ੧੦0੧੦ 1774) ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ। _ - 


1771-75 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਧੀਆ _ 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ, ਜੋ ਪਿੰਡਾਰ ਦੋ _ 


ਪ੍ਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਗੀਤਮਈ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ` 


ਦੀ ਨਾਟਕੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ “3੪੪”, 

08302", 2 ਸਜ੧2 3002', “ਨਿ੦;੧੦(105',. 
“68105”, 00 ੧002੦", 
੧੩0੧”, 


1031100215 
“$0618086", 


ਆਦਿ ਅੜੇ `'%੬ਸਮਮ', 
ਰ੍ “€1੩੧18੦, (1774) ਅਤੇ 5008" ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। _ 
ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਨੇ “੧੧੩ (10 ਸਗਮੰ9੪' ਤੇ “€130000 ੯0੩ ੧1 


੧੦0੩" ਦੋ ਸੈਗੀਤ- ਨਾਟ ਲਿਖੇ। ਸੈਨ 1775 ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਈਮਾਰ ਸਾ 























੫ 


ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. ਮੈਕ. ਐਨ.ਸ.ਟ.6:3 

_ਗ਼ੇ, ਜਾਨ : ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਫ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦਾ 
_ਜੁਨਮ 30 ਜੂਨ, 1685 ਨੂੰ ਬਾਰਨਸਟੇਪਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਸਥਾਨਕ ਗਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਹ 


ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਵੱਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ` 


ਨੇ 'ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਪਾਲੋ” ਨਾਂ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ 
`ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੈਨ 1711 ਵਿਚ 'ਦੀ ਪ੍ਰੇਜੈਂਟ ਸਟੇਟ ਆਫ਼ ਵਿੱਟ' ਨਾਮੀ 
ਪੈਂਫਲਿਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1712 ਤੋਂ 1714 ਤੱਕ ਇਹ 


ਬਣਿਆ। _` 
`. ਸੈਨ 1713 ਵਿਚ 
` ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ` 








ਰ੍ ਰਾ ਜਾਨ ਗੋ ` 
`ਇੱਤਾ।ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਲਾ ਸਮਾਂ ਕਵੀਨਜ਼ੱਥਰੀ ਦੇ ਡਿਊਂਕ ਦੇ 
_ - ਘਰ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਸਬੈਧੀ ਨਾਟਕ 'ਏਸਿਸ 
_ ਐਂਡ ਗੈਲੈਟਕਾ' ਅਤੇ “ਓਪੇਰਾ ਅਕੈਲੀਜ਼' ਲਿਖਿਆ। ੍ 

'ਵਾਈਨ” (1708) 'ਦੀ ਫ਼ੈਨ” (1713), 'ਦੀ ਵਾਈਫ਼.ਆਫ਼ 
__ ਬਾਬਾ” (1713),.ਦੀ ਸ਼ੈਫ਼ਰਡਜ਼ ਵੀਕ” (1714), 'ਦੀ ਆਰਟ 
ਆਫ਼ ਵਾਕਿੰਗ ਦੀ ਸਟੀਟਸ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ” (1716), ਥੀ ਆਵਰਜ਼ 
__.ਰਨ। 
`_ .4 ਦਸੰਬਰ, (ਰਨ ਵਿ ਬਿੰਦੀ ਹਰ 


“ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਂਸਟਮਿਨਸਟਰ ਐਬ ਵਿਖੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਧੀ ਲੇਖ ਅਲੋਗਜ਼ਾਂਡਰ ਪੌਪ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। 


` 12 : 346 


` ਗੇਟਸਕੈੱਲ, ਰਿਊ : ਇਸ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ 


` ਦਾ ਜਨਮ 9 ਅਪਰੈਲ, 1906 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 7 


` ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਨੰਬਰਾਂ ਵਿਚ ਬੀ. ਦੇ 
, ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ 
'ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ _ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਸ਼ਾ 
` . ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ! ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਇਹ 
_ਵਿਨਸਟਨ ਚਰਚਲ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸਰਕਾਰ (1940-45) ਦੇ 


ਆਫਟਰ ਮੈਰਿਜ” (1717) ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਰਤਾਂ ਵੋ 


'ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 :441; ਕੋਲ. ਐਨ. 8 : 307; ਐ. ਅਮੈ. 


ਗੇ, ਜਾਨ _.. ਰ - 194 





ਹਿਊ ਗੇਟਸਕੈੱਲ 


ਸਮੇਂ ਆਰਥਿਕ ਯੁੱਧ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਕੌਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਤਜਾਰਤੀ ਬੋਰਡ ਵਿਚ 


_ ਸਹਾਇਕ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। 


ਸੈਨ 1945 ਗਿਚ ਇਹ ਸੈਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 


ਸੈਨ 1947 ਵਿਚ ਲੇਬਰ ਪਾਂਰਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਇਹ 


ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਹ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉਪਰ 1950 ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ 
ਇਸੇ ਸਾਲ ਸਰ ਸਟੇਫਰਡੰ ਕਰਿਪਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮੰਤਰੀ ਵੀ 


ਗਿ ਲਗ 


ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਦੇ ਉੱਘੇ ਮੈਂਬਰ 
ਵਜੋਂ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ। ਸੈਨ 1954 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ 
ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦਸੈਬਰ, 1955 ਵਿਚ 
ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ ਦੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਤੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ, ਨੇਤਾ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ 
ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਸੈਨ 1959 ਵਿਚ ਆਮ ਚੌਣਾਂ ਵਿਚ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਹਾਰ 


ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਕਾਫ਼ੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ 


ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ 
ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਨੇ ਇਕ ਪੱਖੀ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਨਿਸ਼ਸਤਰੀਕਰਨ ਦਾ 


- ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। 


ਆਲਾ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੇ 
ਠੀਕ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1961 ਵਿਚ ਹੋਈ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਾਨਫ਼ਰੈਸ 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ 


_ ਚੁੱਕੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ 


ਪਈ ਫੁੱਟ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 1962 ਵਿਚ ਹੋਈ 
ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਾਨਫਰੈਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਭਾਸ਼ਣ 


ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਆਰਥਿਕ _- 


ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। 














193. 
ਰੋਧਕ ਕਾਰਬਾਈਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਗੇਜ ਕੇਵਲ ਵਿਆਸ ਦੀ ਸਹਿਣ 


ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਇਕ `ਸੀਮਾ_ਉੱਤੇ ਨਿਯੋਤਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਗੋ' ਗੇਜ 
ਕੇਵਲ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਸਾਈਜ਼ ਦੇ ਉਤੋਂ ਲੇਘ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰਤੂ 
ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਾਈਜ਼ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਨਹੀਂ' ਲੇਘੇਗੀ, “ਨਾਟ ਗੋ” 
`ਗੇਜ਼ ਸਹਿਣ-ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਈਜ਼ 
_ ਉਤੋਂ ਦੀ_ਨਹੀਂ ਲੈਘੇਗੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਈਜ਼ ਉਤੋਂ ਦੀ 


ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੋਘ ਜਾਵੇਗੀਂ। ਇਕ ਰਿੰਗ ਗੇਜ” ਗੋ” ਸਾਈਜ਼ ਚੈੱਕ 


ਕਰਨ ਲਈ ਸਜ਼ਵੋਤਮ ਢੌਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਰ੍ 


ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ'ਇਸ ਨਾਲ ਸੇਧ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ 


ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ 'ਨਾਟ ਗੋ ਸਾਈਜ਼ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿੰਗ ` 


ਰਜਾ ਪਦ ਮਗੀ ਨਹੀ ਗਰ ਚਿਰ ਜੀਜਾ ਤਗ ਹਿਸਾਰ 
ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਪਲੱਗ ਗੋਜ-ਇਹ ਇਕ ਫ਼ੌਲਾਦ ਦਾ ਛੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 
ਜਿਸਦਾ ਵਿਆਸ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਾਈਂਡ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਣ 
__ਰਗੜ ਕੇ ਜਾਂ_ਲੈਪਿੰਗ ਕਰਕੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਹਿਣ-ਸਮਰਥਾ ਦਾ 
ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ _ਹੈ।_ ਪਲੱਗ _ਗੇਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਸਿਲਿਡਰਾਕਾਰੰ ਸੁਰਾਖ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੋਲਟ ਦਾ ਸੁਰਾਖ਼ ਜਾਂ ਬੈਰਿੰਗ ਦੇ 
ਸੁਰਾਖ਼ ਆਦਿ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕੀਤੀ -ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਲੱਗ ਗੇਜ ਦਾ 
ਮੈਟੀਰੀਅਲ, ਸਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਸਹਿਣ-ਸਮਰਥਾ ਰਿੰਗ ਗੇਜ ਵਾਲੇ ਹੀ 


__ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਲੀ ਪਲੱਗ ਗੇਜ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਆਸ ਦੀ ਇਕ 

ਦੂਰੀ ਦੀ ਸਹਿਣ-ਸਮਰਥਾ ਹੀ ਚੈੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀਂ ਹੈ। ਪਲੱਗ _ 
ਗੇਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, 
_` ਇਕ 'ਗੋ' ਅਤੇ ਦੂਜੀ “ਨਾਟ ਗੋ” ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਲੱਗ ਗੋਜਾਂ ਵੀ ਮੰਗ 


ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ` 
_ਸਕਰੂ-ਥਰੈਂਡ _ਗੇਜ--ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ __. ਕੈ 
ਗੇਜਾਂ-ਸਕਰੂ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਤੇ.ਚੂੜੀ ਅੰਤਰ ਜਾਂ _ ਛੂ 
ਪਿਚ ਵਿਆਸ, ਮੁੱਖ ਵਿਆਸ,, ਛੋਟਾ ਵਿਆਸ, ਲੀਡ 
` ਸਿੱਧਾਪਣ ਅਤੇ ਚੂੜੀ ਕੋਣ ਜਾਂ ਥਰੈੱਡ ਕੋਣ ਦੀ 
(ਚਿੱਤਰ) ਸਕਰੂ ਥਰੋਂਡ ਗੋਜਾਂ, ਪੁਲੱਗ ਰਿਗ ਗੇਜਾਂ, 
ਸਨੈਪ ਗੋਜਾਂ; ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੈਕੇਤਕ _ਗੈਜਾਂ ਹੇ ਰ੍ 
ਸਕਦੀਆਂ ਹਨੰ। ਇਕ 'ਗੋ” ਪਲੈੱਗ ਜਾਂ ਰਿੰਗ ਗੋਜ _ ਊਊ __ 
`_ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰ ਸਕਦੀ _ਊਊ _. 
ਰ੍ ਹੈ। ਇਕ -ਨਾਟ ਗੋ” ਪਲੱਗ ਜਾਂ ਰਿੰਗ ਕੇਵਲ ਪਿਚ _ 
ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਲੀਡ ਹੀ ਚੈੱਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਨੈਪ ਜਾਂ ੬ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਰਿੰਗ 
ਗੇਜਾਂ ਅਨੁਕੂਲਣਯੋਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ . ਵੀ 
“ਜੈਟਿਗ” ਪਲੱਗ 
_ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੇਜ 


ਟੇਪਰ ਪਾਈਪ ਥਰੈਂਡ ਗੋਜ-ਇਕ ਪਾਈਪ ਦੀ ਚੂੜੀ ਦੇ 





ਪਿਚ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਟੇਪਰ ਲਈ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸਭ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਟਰੋਲ 
ਦੇ ਕੈਮ ਵਿਚ ਸੁਰਖਿਆ. ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ.ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, 
ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਨ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ ਅਤੇ ' 
` ਯੂ. ਐੱਸ. ਬਿਊਰੋ .ਆਫ਼ ਸਟੈਂਡਰਡਜ਼ ਨੇ _ਮਿਲਕੇ ਸਟੈਂਡਰਡ 


ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ। ਇਕ ਪਲੱਗ ਗੇਜ ਚੂੜੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਰਿੰਗ 
ਪਿਸ ਦਰ ਰਿ ਜੀ ਦੀ ਵੀ ਤਰ 


ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂ ਸੈਟ ਕੀਤੀਆਂ ਥਰੈਂਡ ਪਲੱਗ 


ਗੋਜ 


ਨਾਲ ਸਾਈਜ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਈਪ ਜਾਂ 
ਕਪਲਿੰਗ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਪਾਸ ਮਾਸਟਰ ਪਲੈੱਗ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਰਿੰਗ, 
ਗੇਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਨਜ਼ੁਰਸ਼ੁਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੁਆਰਾ 


ਤਸਦੀਕ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਂਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ 


ਗੇਜਾਂ ਘਸਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ 


_ਦੂਰੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਨਾਂ ਚਿਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ' 


ਸੈੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿ ਚ ਨ ਦ 


_ਸਕਦੀਆਂ ਹੋਣ। _-!. 


ਸਨੈਪ ਗੇਜ-ਸੈਨੈਪ ਗੈਜ ਦੇ ਦੇ ਤੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ 
ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ. ਵਿਚਲੀ ਦੂਰੀ ਬਾਹਰਲੇ 
ਵਿਆਸ ਜਾਂ ਲੇਬਾਈ ਦੀ ਇਕੱ-ਮਿਣਤੀ ਦੀ ਸਹਿਣ- ਸਮਰੱਥਾ ਉਤੇ 
ਨਿਯੋਤਰਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਅਗਰਗਾਮੀ ਸਨੈਪ ਗੇਜ ਦੀ `ਨਾਟਗੋ' 


ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਇਕ ਦਮ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ 'ਗੋ' ਸਤ੍ਹਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਕੋ -_ ; 


ਵਾਰੀ ਦੋਵੇਂ `ਸਹਿਣ-ਸਮਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਹੋ ਸਕੇ। ` 
ਅਨੁਕੂਲਯੋਗੇ ਸਨੈਪ-ਗੇਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤ੍ਹਾਵਾਂ .ਵੀ ਅਨੁਕੂਲਯੋਗ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ-ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਫਰੇਮ ਦੇ ਸਾਈਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ. ਦੇ ਮਿਣਤੀ 
ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤ੍ਹਾਵਾਂ ਵਿਚਲੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਗੇਜ ਬਲਾਕ ਸੈਂਟ ਕਰਕੇ 
ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ 'ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਸੀਮਾ ਅਧੀਨ 
ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਸਕੇ। 


`ਸਨੈਪ ਗੇਜ ਨਾਲ ਮਿਣਤੀ ਦਾ ਕੌਮ ਰਿੰਗ ਗੇਜ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ 
ਜਲਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਇਕ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਵਿਆਸ 


ਜਾਂ ਦੂਰੀ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿਲੇਡਰਾਕਾਰ ਵਸਤਾਂ ਦੀ 
-ਸਰਬ-ਪੱਖੀ ਪੜਤਾਲ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 'ਨਾਟ ਗੋ ਗੋਜਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ _ ; ਨ 
__ਅਤੇ'ਰਿੰਗ ਗੇਜਾਂ ਦੀ 'ਗੋ” ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਝੋਂ' ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ! .'_.'.; 


ਅਨੁਕੂਲ ਗੇਜ਼ ਸਥਿਰ ਗੇਜਾਂ ਨ੍ਰਾਲੋਂ ਲਾਹੇਵੈਦਾ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਘਸਣ 
ਅਤੇ ਗੇਜ ਸਹਿਣ- ਰਿ ਨ ਨਿਹਿਤ 
ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ੍ 


ਰਸੀ ਵਿਗ ਗਨੀ ਰੀ 


` ਸਬੰਧ ਦਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਿਰ ਗੋਜ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ 


ਕਰਨ.ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਖੋੜ ਨਾਂਲ ਰਲਦੀ ਰ੍ 
ਮਿਲਦੀ _ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੁਰਜ਼ੇ ਜਾਂਦੇ ਹੱਨ। ਇਹ ਗੋਜਾਂ `ਗੋ” . 
ਸੀਮਾਂ ਨੂੰ ਚੈੱਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦਾਂਹਰਣ ਚੈਂਬਰ . 


;`_`ਗੈਜ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਚੈਂਬਰ ਨਾਲ ਰਲਦੀ-ਮਿਲਦੀ ਹੈ 


ਅਤੇ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਪਲਬਧ ਸਾਈਜ਼ ਲਈ ਸੀਮਾਂ- 6 
ਰਿ 


`_ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।_ (ਰੀ 


ਜਾਂ 'ਅਨੁਕੂਲਯੋਗ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਿਰ ਸੈਪੁਰਕ . 


ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ 'ਸੈਕੇਤਕ 'ਵਾਲੀਆਂ ਸਨੈਂਪ ਗੇਜਾਂ 'ਆਮ__, 


ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਧੂਰੇ ਜਾਂ ਵਿਆਸ ` 


ਦੁਆਲੇ ਘੁਮਾ ਕੇ, _ਗੋਲਾਈ, ਸੈਂਟਰਲਾਈਨ ਜਾਂ_ਟੇਪਰ ਆਦਿ_`` :. 
_ਸੋਕੋਤਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਚੈੱਕ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੋਂ -...._ 











ਨ 
ਜਤ ਜਿ ਤਾਲ ਲੇ ਗਤੀਬਦ 
ਸੁਹਿਣ-ਸਮਰੱਥਾਂ ਸਕੇਲ ਉਪਰ ਲੱਗੇ ਸੈਕੇਤਕ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ - _!__ ੨ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੁਢਲੀ ਸੈਟਿੰਗ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜਾਂ ਚੈੱਕ ਗੋਜ- ਨਾਲ _ -! ` 
ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।.ਜਦੇਂ ਇਕ ਮਿਣਤੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ, . . 
ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਕਸਰ ਸੈਕੇਤਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਥਿਰ __ 








ਲੀ ਜੁਲਾਈ, -1922 ਨੂੰ ਇੱਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਗੈਸਤ ਜੂਲਜ਼ _- 192 


ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਤਹਾਂ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿਛੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਇਸਨੇ ਸਿੱਧ 
ਤੌਰ ਤੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। . 

` ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਸਤੰਬਰ, 1817 
ਤੋਂ ਨਵੈਬਰ, 1619 ਤੱਕ ਇਹ ਮਨਿਸਟਰ ਆਂਫ਼ ਵਾਰ ਰਿਹਾ। ਰ੍ 


17 ਮਾਰਚ. -1830 ਨੂੰ ਯੋਅਰ ੧੦੮5) ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ . ਰ੍ 


ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 10 : ੨ 


,ਗੈਸਤ ਜੁਲਜ਼ : ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਿਰਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇਕ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮੈਥਿਊ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ 


ਦਾ ਜਨਮ 11 ਨਵੈਬਰ, 1842 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 


ਰੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1877 ਵਿਚ ਇਸ-ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ__ 


ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀਂ ਪਰਚਿਆਂ' ਵਿਚੋਂ ,ਇਕ 'ਏਜੋਲਾਈਟ' ਦੀਂ ਸਥਾਪਨਾ 
ਕੀਤੀ। ਰ੍ 
ਰ `_ ਸੈਨ 1880 ਦਿ 


ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰ੍‌ਗਰਾਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
ਕਿਰਤ ਸੈਗਠਨ ਨੇ 1880 ਵਿਚ ਹੀ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ 


_ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
_ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੈਵਿਧਾਨਕ ਢੇਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ 
ਜਾਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਾਂ-ਪ੍ਸਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਫੀ ਵਿਰੋਧਤਾ 


ਸਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਰਕਾਰ, ਉਪਰ ਦਬਾਅ ਪਾ ਕੋ ,ਕਿ੍‌ਰਤੀਆਂ, ਲੋਈ 
_ ਰਿਆਇਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਾ-ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਨੂੰ 


_`_ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ `ਪਾਸੀਬਲਿਲਿਸਟ' ਕਿਹਾ .ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ __ 
`` ਗੇਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਂਸੀਬਲਿਲਿਸਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰੁ 
ਰ੍ ` ਤੇ ਹੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਕਿਰਤੀ ਲਹਿਰ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੌਰ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ _. 
`_ ਵਿਚ ਵੀਂ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮੌਜੂਦ:ਸੀ। ਗੋਸਤ 1893 ਈ. 
- . ਵਿਚ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼-ਡਿਪਟੀਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਚੁਣਿਆਂ ਗਿਆ ਸੀ। 

-_ ਇਹ 1914-15. ਈਂ. ਦੌਰਾਨ ਬੇ-ਮੰਹਿਕਮਾ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਰਿਹਾ। 


ਗੇਸਤ ਇਕ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਾਚਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਚੇਗਾ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀਂ। 2੪ 


`ਹ. ਪੁ=-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- 10: 952 


` ਗੇਸੇਨ, ਅਲੈਕਸਾਂਦਰ ਇਵੈਨੋਵਿਚ : ਰੂਸ ਦੇ ਇਸ 


ਲੇ ਤੀ 1812 ਨੂੰ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ'ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ` 


- ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1834 ਵਿਚ ਕਾਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 


ਰੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੰਨ 1840 ਤੱਕ ਜਲਾਵਤਨ ` 
ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1852 ਤੋਂ ਇਹ ਲੰਦਨ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ __. 


_'ਧੋਲਯਾਨਰਯਾਂ ਜਵੈਦਾ” ਪੱਤਰਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ 


`_ ਵਿਚਾਰ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। "ਅਪਰਾਧੀ 
ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ੧ 
_ ਆਦਿ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ੋਲਾਦ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ 
ਰ੍ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਾਈਡ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੈਪਿੰਗ ਕੀਤੀ 
ਰ੍ ੁੱਦੀ ਹੈ। ਮਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਝਾਂ ਕਈਂ ਵਾਂਗੀ ਕਰੋਮ ਚੰੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਘਸਣ ਗਾ 


ਰੂਸ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 'ਸ਼ਮਾਜਕ_ਜੀਵਨ ਅਤੇ 
ਕਾਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦਲਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


_ ਹ-ਪੁ--ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 3 50॥ 


ਗੇਜ : ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਈਜ਼ਾਂ ਦੀ 


ਮਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਜਾਂ ਯੋਤਰਾਂ ਨੂੰ _ ਗੋਜ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੇਜ`ਦਾ ਕੰਮ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਦੀ ਸਹਿਣ-ਸਮਰੱਥਾ 


ਰ੍ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਹਿਣ-ਸਮਰਥਾ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਇਕ-ਰੇਥੀ 
ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ` 


ਲਾ ਇਤ 
ਲਈ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਲ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪੁਰਜ਼ੇ ਪਾਉਣ ਲਈ 


ਹ ਉਸ ਦਾ ਗੋਜ਼ ਇਕ ਸੈਕੇਤਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੌਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


ਗੇਜ ਸਹਿਣ- 'ਸਮਰੱਥਾ-ਮੰਨ ਲਉ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ 
ਨਾਲ ਬਦਲਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਕ ਯੋਤਰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਲੁ 
ਦਰੂਸਤੀ' ਨੂੰ ਨਿਯੈਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਕੋਤਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ_ _ 
'ਗੋਜ ਯੰਤਰ (ਗੋਜ) ਖ਼ੁਦ ਅਗਲੋ .ਸਾਰਥਕ ਅੰਕ ਤੱਕ ਦਰੁਸਤ _ 


ਮਿਣਤੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ 


ਜਾਣ ਵਾਲੋਂ ਪੁਰਜ਼ੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਇੰਚ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਵੇਂ ਭਾਗ 
ਤੱਕ ਦਰੁਸਤ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੇਜ ਇੰਚ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਵੇਂ ਭਾਗ ' 
ਅਜਿਹੇ ਯੋਤਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇੰਜ ਦੇ ਦੇ :..“#”"। 
ਇਕ ਲੱਖਵੇਂ` ਹਿੱਸ ਤੱਕ ਦਰੁਸਤ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਗੇਜੇ ਬਲਾਕਾਂ ਦੇ _- __ ! 


ਆਕਾਰ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਵਿਘਨਮਾਪਕ _ਜਾਂ ਇੰਟਰਫੈਰੋਮੀਟਰ ਰਾਹੀਂ 


ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਿਰ ਰ 
` ਠੀਕ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। . ਰੇ 


ਗੋਜਬਲਾਕ=-ਉਤਮਾਦਨ ਐਮਂ-ਤਖੀਂ ਸਣੇ ਕੰਗ ਦਾ 
ਸਟੈਂਡਰਡ ਢੰਗ ਗੇਜ ਬਲਾਕ ਹਨ। ਗੇਜ ਬਲਾਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 


ਨਾਲ ਗੋਜ ਸੈਟਿੰਗ, ਮਸ਼ੀਨ, ਸੈਟਿੰਗ' ਅੜੇ ਮਿਣੇਤੀਆਂ ਦੀ ਤਲਨਾਂ ,-. 


ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। : 


ਕਾਰਬਾਂਈਡ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਬਲਾਕ ਦੇ ਦੋ ਪੱਧਰੇ ਅਤੇ 


<< ੮ 


_ਸਮੁੱਚੇ ਸੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ'ਇਹ ਵੱਬੋ ਵੱਖਰੇ 
`- ਸਾਈਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਲਾਕ ਮਿਲਕੇ` ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬਲਾਕ ਬਣ 
- ਸਕਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਈਜ਼- ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਬਲਾਕਾਂ ਦੇ 
`ਸਾਇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ. ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 81 ਬਲਾਕਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ 


ਨਾਲ ਚਾਰ ਦਸ਼ਮਲਵ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਦਰੁਸਤੀ ਤੱਕ 0:2000 ਇੰਚ 


_ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਪ;0੭੭-ਇਚ ਬੈਂਕ ਕੋਈ ਵੀ: ਲੇਬਾਈ ਮਿਠੀ ਜਾ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। _ 


ਜਨ ਬੀ 


ਇੰਟਰਫੈਰੋਮੀਟਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਸਾਈਜ਼ 


ਦਾ ਰਗ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਲਾਲ ਰੈਗ ਦੀਆਂ ਤਰੈੰਗ-ਲੇਬਾਈਆਂ ਨਾਲ __ 


__ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।. ਦਾ 


ਰਾ ਨਿਤ ਆ 
-ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਗੜਨ ਸੜ੍ਹਾਵਾਂ 


ਰਿੰਗ ਗੇਜ-ਸਿਲਿੰਡਰਾਕਾਰ ਵਸਤਾਂ, ਆ 


_ਸਮਾਂਤਰ ਤਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਸਮਾਂਤਰ ਤਲਾਂ ਵਿਚਲੀ ਦੂਰੀ ਬਲਾਕ ਨ. 
ਦਾ ਸਾਈਜ਼ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ _ਦੂਰੀ _205_ ਸੈਂ. `'ਉੱਤੇ. ` 
0.900002, 0.000005 ਜਾਂ 0.000008 ਇੰਚ ਤੱਕ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ 

ਹੈ। ਬਲਾਕ ਦਾ ਸਾਈਜ਼ ਇਸ ਉਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਲਾਕ 











191 


ਖ਼ੁਰਾਕੀ-ਵਸਤਾਂ, ਸੱਤਾ, ਉੱਨ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਵਾਧੂ 
ਛਿੱਲਾਂ-ਪੱਤਰੀਆਂ ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਹਾ 
ਤੇ ਫ਼ੌਲਾਦੀ. ਵਸਤਾਂ, ਲੁੱਕ, ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕੋਲਾ ਇਥੋਂ 
ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 'ਰੇਲਵੇ ਕੇਂਦਰ.ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ 
-ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਆਟਾ ਪੀਹਣ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦਯੋਗ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ 


ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਦੋ ਸਰਕਾਰੀ ਪਾਰਕ, _ਬਾਰਾ ਮਾਰਕੀਟ 


ਹਾਲ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ-17127 (1981) ` 
532 42' ਉ. ਵਿਥ..0? 52' ਖੂ. ਲੰਬ.` 
_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 1575 ਰ੍ 
; ਆਗਸਤਸ ਐਡੀਸਨ : ` ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਰ੍ ਖੇਲਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੋਚੀ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ 
ਅਤੇ _ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1805 ਨੂੰ ਨਿਊ 


ਇਪਸਵਿਚ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਗੀੜ੍ਹਧਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਇਕ ਸੀ। 


ਮੌਲਸਕਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ _ 
ਨੇ ਕਾਂਸਟੇਸ਼ੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਈ, ਲਿਖਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ _` 
ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ` ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿਖਤ “ਰਿਪੋਰਟ ਆੱਨ ਦੀ_ ਰ 
ਇਨਵਰਟਿਬਰੇਟਾ -ਆਫ਼ ਮੈਸਾਚੂਸੈਟਸ” (1841) ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ਼ __ ' 
`ਫਾ ਜਨਮ 13 ਅਪਰੈਲ, 1764 ਨੂੰ ਟੂਲ ਵਿਖੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ _ 


ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮੌਲਸਕਾ_ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ. ਉਤਸ਼ਾਹ 


ਮਿਲਿਆ। “ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਫ਼ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ” (1848) ਦਾ ਇਹ ਲੂਇਸ ਰ੍ - 
` ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਰਟਸ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ _, . 
ਇਹ 1792.ਈ. ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਵਿਚ ਭਰਤੀ _- . 


ਐਗਾਸੀ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਸੀ॥ ਰ੍‌ ਓ 
ਰ੍ 15 ਸਤੇਬਰ, 1866 ਨੂੰ ਬੋਸਟਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਸਤ ਹੋ 
`` ਗਈ। 
ਰਿ 
6 ਗੂਲਡ, ਬੈਨਜਾਮਿਨ ਐਪਥਾਰਪ : ਇੰਸ ਖਲੋਗਵੇਤਾ 
_ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਸਤੰਬਰ, 1824 ਨੂੰ ਬਾਸਟਰ ਰਤ 


ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਦੀ 
` ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਲੈਬਕਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ। ਸੈਨ 1852 ਵਿਚ 





ਇਸ ਨੂੰ ਯੂ. ਐੱਸ. ਕੋਸਟ ਸਰਵੇ ਦੇ ਲੈਬਕਾਰ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ 


` ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1866 ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ 


ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਬਕਾਰ ਅੰਤਰ ਪਤਾ -ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਅੰਧ 
ਮਹਾਂਸ਼ਾਗਰੀ ਤਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। 


ਸੈਨ 1859 ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ 
ਨਿੱਜੀ ਗਤੀਆਂ ਉਪਰ ਇਕ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਉਪਰੋਤ ਇਸ 
ਨੂੰ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੱਦਲਿਆ, ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ 1868 ਵਿਚ 
ਕਾਰਡੋਬਾ ਵਿਖੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆੱਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਖਣਾ - 


ਲੈਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ 1874 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ __ 


“ਯੂਰੈਨੋਮੀਟਰੀਆ ਅਰਜਨਟੀਨਾ' ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1884 ਵਿਚ 


_ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਜ਼ੋਨ ਕੈਟਾਲਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼ 
` ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸੇ ਦੇ 73,160 ਤਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ _ 


ਇਕ ਜਨਰਲ ਕੈਟਾਲਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ 


ਅਰਧ-ਗੋਲੇ ਦੇ 32,448 ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਸੀ। ਮ੍ਰਿਗ (0000) ਰ੍ 


ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਭਾਂਰਿਆਂ ਦੀ ਖਿੱਤੀ ਦੇ ਲਾਗੇ ਤਾਰਿਆਂ, ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਗੈਸ 
ਦੀ ਇਕ ਗੈਲੈੱਕਸੀ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿਛੇ ਹੀ 'ਗੂਲਡ ਦੀ ਪੱਟੀ” 


` (30018 08੧) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 26 ਨਵੰਬਰ, ਰਿ ਹਲ 
ਨਾ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 653 


ਗੂਵਯੋਂ ਸੈ ਸੀਰ ਲਾਂਰੈਡ ਦੇ : ਰਿ 


ਪਰਿਵਾਰ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ, ਦੀ ਕਰਾਂਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਇਹ 


ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਾਝ੍ਹੀਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।` 
`_ ਜੂਨ, 1794 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਜਨਰਲ ਬਣਾ 


ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1795 ਈ. ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰੀ 


ਵਿਖਾਉਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ 20,000. ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ 
ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1798 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਾਗ਼ੀ 
ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਅਮਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆ 


` ਇਸੁ ਨੇ ਨੋਪੈਲੀਅਨ ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਦਾ 


ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕੀਡਾ। ਪਿਛੋਂ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 1800 ਈ. ਵਿਚ 
ਰਾਂਜ ਦਾ ਕੌਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 1801 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 


ਸਪੇਨ ਭੇਜਿਆ, 1803 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ 'ਨੂੰ ਅਪਿਊਲਯਾ ਉੱਤੇ ਕੀ 
ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ.ਭੇਜਿਆ। ਸੈਨ 1804 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਨ 
'ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਫ਼ਸਰ ਨਿਯਕੁਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1808 ਵਿਚ ਇਸ _ 


ਨੂੰ ਕਾਊਂਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾਂ ਗਿਆ। 
ਸੈਨ 1809 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ 


ਕਤ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ' 
ਬੁਤ ਰੋਸ ਪਰਗਣ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇਸ 
`.__ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਟ= - 
ਰ ` ਜੋਨ 1812 ਦੀ ਰੂਸ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਾਵੇਰੀਆ _._ 
ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੋਰ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ। ਪਿਛੋਂ ਮਾਰਸ਼ਲ ਉਡੀਨੋ ਦੇ _ - 
` ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਤੇ ਪੂਰੀ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਰੂਸ ਦੀ ` ਰ੍ 


ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅੰਤ 27 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਬਣਾ 


___ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਰਚ, 1813 ਵਿਚ ਇਹ ਪਾੱਲਟਸਕ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ _- 











ਕ 


ਗੂਰਯਫ਼ ਿ 190 


ਡਬਾਬੋਦੀ ਕਰਨਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ 
ਕਾਰਨ- ਇਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ 
ਵਧੇਰੇ ਵਸੋਂ ਕਜ਼ਾਕਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਲਮਾਰੀ ` 
ਰ੍ ਅਤੇ ਬਾਲਕਸ਼ੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। 

ਰ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 807 


ਗੂਰਯੇਫ਼ : ਸ਼ਹਿਰ--ਕਜ਼ਾਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ 
_ਗਣਰਾਜ_ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਆੱਬਲਸਤ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ 


_ ਅਤੇ ਯੁਰਾਲ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ।ਸਤਾਰ੍ਹਵੀ' 
__ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮਿਥੈਲ ਗੁਰਯੇਫ਼ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ` 


ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਥਾਂ ਯੂਰਾਲਾ'ਮੋਰਚਾਬੈਦੀ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ 


ਇਕ ਕਿਲੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ' ਯੁਰਾਲ ਕਜ਼ਾਕ 


ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਿਆਂ ਤੱਕ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨਾ 
ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨਾ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸਨ। 
ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਡੱਬਾਬੈਦੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਤੇਲ ਸਾਫ਼ 


_ - ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ 


-ਕਰਨ ਦੇ ਯਾਰਡ ਹਨ। ਕਜ਼ਾਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ 
`ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ 


ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਟੀਚਰ` 


ਨਿੰਗ ਸੰਸਥਾ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਇਕ ਥੀਏਟਰ ਹੈ। ___ 
ਆਬਾਦੀ-1,56;700 (1991). ..-੮ 
47” 07' ਉ. ਵਿਥ; 515 56' ਪੂ. ਲਬ. __ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ 'ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 807 


ਗੁਰਾਮੀ : 'ਪਰਸਿਫ਼ਾਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਅਨੋਕਾਂ ਅਲੂਣੇ 
ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ, ਤਪਤ ਖੰਡੀ, ਲੈਬਰਿੰਥ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਗੂਰਾਮੀ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਗੂਰਾਮੀ ਇਕ ਈਸਟ ਇੰਡੀਅਨ ਜਾਤੀ 
ਆੱਸਫ਼ਰੋਨੀਮਸ ਗੂਰਾਮੀ (06ਮੱਗਹ॥ਟਗਸ8 £੦73॥%) ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ 
_` ਹਨ, ਜੋ ਖਾਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਮੰਤਵ 
`__ ਲਈ ਹੀ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੍‌ 


ਇਹ ਜਾਤੀ ਇਕ, ਅੰਡਾਕਾਰ ਮੱਛੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਰੇਕ 


ਵਿਕ ਬਧੇ ਤੇ ਇਕ ਮੀ ਤੰਦ ਵਰਗੀ ਅਜ ਰਤ ਨਿਕਲਦੀ 
_ ਹੈ! ਇਸ ਸੱਛੀ ਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ 9 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਗਲ 





ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੈਗ ਭੂਰਾ ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੇਟ ਪੀਲੇ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਦਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਸ ਦਾ ਰੈਗ ਲਾਲੀ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ 
ਇਸ ਉਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੈਗ ਦੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਤੀ 
ਆੱਸਫਰੋਨਿਮਿਡੀ ਕੁਲ ਦੀ ਇਕੋ-ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। 


`ਦੂਜੀਆਂ ਗੂਰਾਮੀ ਮੱਛੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘਰੇਲੂ 
_ਜਲਜੀਵਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਕਈ ਹੋਰ 


ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਲਾਂ ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਅਨ; ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ੍ 
ਕਿਸਿੰਗ ਗੂਰਾਮੀ ਹੈਲੋਸਟੋਮੈਟਿਡੀ ਕੁਲ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ; ਬਾਕੀ . 
ਸਾਰੀਆਂ ਬੈਲਾਂਟਾਇਡੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ' 


ਗੁਰਾਮੀ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਜਾਤੀਆਂ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ-'ਵੱਡੀ ਗੂਰਾਮੀ ਜਾਂ ਮਹਾ ਗੂਰਾਮੀ 


(60163 ੧85੦133) ਜਿਹੜੀ ਨੀਲੀ-ਹਰੀ ਅਤੇ ਲਾਲੰ ਜਿਹੀ ਭੂਰੀ __ 


ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 12 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਠਿਗਣੀ ਗੁਰਾਮੀ (<. 


` 1੪੪) ਤਕਰੀਬਨ 6 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਮੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਰੈਗ ਦੀਆਂ 


ਸ਼ੋਖ _ਧਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀ; ਚੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਗੂੁਰਾਮੀ (ਸ0੧0੩0॥% 
'ਫ800100) ਜਿਹੜੀ ਹਰੀ ਜਿਹੀ ਜਾਂ ਪਿਆਜ਼ੀ ਜਿਹੀ ਚਿੱਟੀ 
ਮੱਛੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚੁੰਮਣ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ 
ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਚਟਾਖਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਨੀਲੀ ਗੁਰਾਮੀ ( (1116008850 
ਹੀ ਚਲ ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੀ ਜਾਂ 
ਨੀਲੀ ਜਾਤੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ. 4 : 653 


_ਗੂਰੇਗ : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਇਥੋਪੀਆ ਵਿਚ ਜ਼ੀਵੇ ਝੀਲ ਦੇ . 


_ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦਾ ਇਕ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੀਡਾਮਾ ਨਸਲ ਦੇ 


੯. ੮੩੪ 


ਲੋਕ ਅਤੇ ਹਾਰਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਵਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੈਨ 1970 


_ ਦੇ ਆਰੈਭ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ.ਲਗਭਗ 3,50,000 


` ਸੀ। ਭਾਵੇ ਇਥੇ ਆਬਾਦੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀ' ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਧਰਮ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ` 


1/2 ਹਿੱਸਾ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਦਾ, 144 ਹਿੱਸਾ ਇਥੋਪੀਆਈ ਈਸਾਈਆਂ 
ਦਾ ਅਤੇ 1/4 ਹਿੱਸਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ 
ਗੁਰੈਗ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਈ ਉਪ-ਤਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈਂ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ 


ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਐਥੈਸੀਨੀਆਈ ਕੇਲਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲਕਾਂ ਰ 


ਦੀ ਮੁੱਖ ਖ਼ੁਰਾਕ ਹੈ। 


__ਸੈਨ 1875 ਵਿਚ ਇਥੋਪੀਆ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ 
ਖੇਤਰ ਕਈ ਕਬਾਇਲੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰੇਕ 


ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਇਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ - - 


ਇਥੋਪੀਆ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਜ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ 
ਤੱਕ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਵੀ ਰਿਹਾ। 


. ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਿ 10: 1045 


__ਗੂਲ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਰੋ, ਮੰਡੀ, ਅੰਤਰਦੇਸ਼ੀ 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਹੰਬਰਸਾਈਡ ਦੀ ਕਾਊਂਟੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਡਾਨ ਅਤੇ 
` ਉਜ਼ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪੱਧਰੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 


ਸੈਨ 1974 ਤੀਕ ਇਹ ਸਾਬਕਾ ਯਾਰਕਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ 


ਸਾਬਕਾ ਏਅਰ ਅਤੇ ਕਾਲਡਰ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਐਖੀਰਲਾ 


ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਸੈਨ 1826 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਵਿਚ _ 


- ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਯਾਰਕਸ਼ਿਰ ਅਤੇ_ਮਿਡਲੈਂਡਜ਼ ਕੋਲਾ 
ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਕੋਲੇ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੋਆਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਸੇ ਬੈਦਰਗਾਹ ਤੋਂ 
ਕ੍ਰੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ' 














189 ਰ੍ ਗੁਰਯੇਫ 


ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਨੇ ੧0788-58010. 
੧੫੧੬੧]੦7! ਅਤੇ ਬਰ੪ਓ ਗਇਮਫ ਆਦਿ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਾਏ ਅਤੇ 
ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ 53 ਜਹਾਜ਼ ਡੇਗੇ ਸਨ। 

11 ਸਤੈਬਰ, 1917 ਨੂੰ ਗੁਨੀਮੇਰ ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 
ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਉਡਿਆ ਪਰੋਤੂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਇਆ। ਪਿਛੋਂ ਪਤਾ 
ਲਗਿਆ ਕਿ ਉਸੇ ਦਿਨ ਇਸ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿਚ ਗੋਲੀ 
ਮਾਰ ਕੇ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਦਿਨ ਸੀ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 1054 


____ ਗੁਠੋ ਚਾਰਲਸ ਫ਼ਰਾਂਸਵਾ : ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸ 
ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਓਪੇਰਿਆ ਲਈ 
ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ '408(' ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 


ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1818 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੋ ਆਂਪਣੀ 


ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਕਨਜ਼ਰਵੋਇਰ ਤੋ' ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । 
ਰ੍ 1839 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ _ ਪੁਰਸਕਾਰ 
- 'ਪ੍ਰਿਕਸ `ਡੀ ਰੋਮ” ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤਾ. ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਮੰਤਵ 
ਲਈ _ ਇਟਲੀ _ਫਿਆ। 
ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤ 
ਕੇ ਇਹ ਚਰਚ ਦਾ ਆਰਗਨ 
ਵਾਦਕ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਨੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ `ਦਾ 
ਚਰਚ ਸੈਗੀਤ ਲਿਖਿਆ। € ਰਾ 
- 1851 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ___ ਚਾਰਲਸ ਫ਼ਰਾਂਸਵਾ ਗੂਨੇ 

ਪੰਹਿਲਾ ਉਪੇਰਾ 54000! ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ. 18੨9 ਵਿਚ 
“੪੪੧” ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਉਪੇਰਾ ਸੈਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ 
ਕੋਈ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 1864 
ਵਿਚ 6111੬" ਅਤੇ 1867 ਵਿਚ 000੬0 ੦। 10116ਇ' ਖੋਡੇ 


`_ ਗਏ। ਸੈਨ 1870 ਵਿਚ ਇਹ ਲੰਡਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਹ ਪੰਜ 


_ਸਾਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਕ ਭਜਨ-ਮੰਡਲੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮਰੋ 
`ਰਾੱਇਲ ਕੋਰਲ ਸੋਸਾਇਟੀ” ਸਿਤ ਰਚ 
ਇਸਨੇ ' “80018” ਲਿਖੀਆਂ। ਹੂ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 18 ਅਕਤੂਬਰ, 1893 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਸਲਾਊਡ 
ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ. ਰੀ 4 : 653 


___ ਗੂਰਗੋ , ਗਾਸਪਰ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਜਨਮ 14 
ਸਤੈਬਰ, 1783 ਨੂੰ ਵਲਸੇਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੀਆਂ 
ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਸਦਕੇ ਇਹ ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ 
ਸਿਪਾਹੀ ਤੋਂ ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੈਪੋਲੀਅਨ 
_ ਦੀ ਹਾਰ ਉਪਰੈਤ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਸੇਂਟ ਹੈਲੀਨਾ ਗਿਆਂ 
ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪ-ਬੀਤੀ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ 
ਕੀਤੀ। ਇੰਸ ਨੇ 1815 ਈ. ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਹਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 
ਸੈਨ 1899 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਹੈਲੀਨਾ ਉਤੇ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੀਆਂ 
ਰ੍ ਲਿਖੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। 





25 ਜੁਲਾਈ, 1852 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 7 : 3861 


ਗੂਰਮਾ, ਰੇਸੀ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ; 
ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਪਰੈਲ, 185ਨ 
ਨੂੰ ਬਾਜੋਚਿਜ਼-ਐਨ-ਹੌਲਮੀਜ਼ (੧੩੭੦-੦੪-੦॥-11001025' ਵਿਖੋ 


- ਹੋਇਆ। ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ _ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ 


ਪੜਚੋਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਸੁਘੜ ਸੀ। ਕਾਂ (੦੦; 
ਵਿਖੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ 1881 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਸੈਨ 1891 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 6੦੮0੦ 06 


8੦੦! ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੇਸ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ 


ਕਾਰਨ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ 
ਨੂੰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਬੀਮਾਰੀ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਸਾਹਿਤ-ਸੇਵਾ ਸਬੈਧੀ ਕਈ ਇਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀਆਂ। 
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਐਜ਼ਰਾ ਪਾਊਂਡ ਅਤੇ ਟੀ. ਐੱਸ 

ਈਲੀਅਟ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਕਬੂਲਿਆ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ 50 ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ 
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰ 
(1903-13), 'ਧ੍ਰੋਮਨੇਡਜ਼ ਲਿਟਰੇਰੀਜ਼” (1904-27!. 
'ਫ਼ਿਲਾਸਾੱਫ਼ਿਕ ਨਾਈਟਸ ਇਨ ਪੈਰਿਸ” ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। "ਵੀ 
ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਆਈਡਿਆਜ਼” ਅਤੇ 'ਦੀ ਵੈਲਵਟ ਰੋਡ” 
ਕੁਮਵਾਰ ਸੈਨ 1901 ਅਤੇ 1902 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ 


_ਨਾਵਲ ਵੀ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਂਵਲਾਂ 


ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ-ਵੈਰੀ ਵੋਮੈਨ (1922; 


`ਦੀਂ ਹਾਂਰਜਿਜ਼ ਆਫ਼ ਡਾਇਓਮੀਡੀਜ਼ਾਂ (1923), ਦੀ ਛੀਮ ਆਫ਼ ਏ ਪ੍ 


ਵੋਮੇਨ” (1927) ਅਤੇ 'ਏ ਵਰਜਿਨ ਹਾਰਟ” (1921)1 
27 ਸਤੇਬਰ, 1915 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। _' 
ਰਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 654; ਐਨ. ਅਮੈ. 13 : 87 ਰ੍ 


ਗੁਰਯੇਫ : ` ਆੱਬਲਸਤ--ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕਜਾਕ 


ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਆੱਬਲਸਤ 


(ਪ੍ਰਬੈਧਕੀ ਖੇਤਰ) ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਸਤਾਖਾਨ ਆੱਬਲਸਤ, 
ਪੂਰਬ ਵਲ ਕਾਰਾ ਕਾਲਪਾਕ ਖ਼ੁੰਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ 


ਗਣਰਾਜ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆੰਬਲੁਸਤ ਨੇ ਕੈਪਸੀਅਨ ਸਾਗਰ ਦੇ__ 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ ਵੱਲ 1 ,12,000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (43,250 ਵ. ; 
ਮੀਲ) ਰਕਬਾ ਮੱਲਿਆ_ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ` 
ਲਗਭਗ 3,82,000 (1983 ਅੰਦਾ., ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 

ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਮੁੱਧਰੀ ਹੈ ਪੁਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਮਾਂਗੀਸ਼ਲਾਕ ਪਰਾਇਦੀਪ ਵਿਚ ਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ 
ਜਿਹੜੀਆਂ 455 ਮੀ. (1560 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਉੱਚੀਆਂ ਚਲੀਆਂ _ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੁਰਾਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਆੱਬਲਸਤ ` 
ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੇਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਰੀਆਂ ਦਲਦਲਾਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ 
ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਥੇ ਵੱਡੀ ਔੜ ਵੀ: 


ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੈਨ 1911 ਤੋਂ ਯੈਂਬਾ ਤੇਲ-ਖੋਤਰ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ _. 


ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਕੁਆਲਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਵੀ ਕਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ : 
ਹੈ। ਆੱਬਲਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੇਂਦਰ ਗੂਰਯੋਫ ਤੱਕ ਤੇਲ-ਪਾਇਪ 
ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਅਤੇ _ . 











ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 1034; ਚੈ. ਐਨ. 6 : 655 


ਗੂਨਟਰਾਮ : ਇਹ ਬਰਰੀਡੀ ਅਤੇ ਆੱਰਲੀਐਨਜ਼ ਦੇ ਫ਼ਰੈਕੀ 
ਰਾਜਾ ਕਲੋਟੇਅਰ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ 561 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ 
`__ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਹੁਕਮਰਾਨ 
- ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਉਪਰੈਤ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
-.. ਸਾਲਾੱਨਸੂਰ-ਸੋਨ ਵਿਖੇ ਬਦਲ ਲਈ; ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ 
ਰ੍ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਰਾਜ੍‌ ਵੀ ਮਿਲ ਗਿਆ। 584 ਈ. ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ 


ਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 


__ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੈਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 
__ . ` ਇਸ ਨੇ ਵਿਸੀਗਾੱਥਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ੁਏਬੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ । 


੍ ਇਸਨੇ ਲਬਾਰਡਾ ਨੂੰ ਆਓਂਸਟਾ ਅਤੇ ਸੂਸਾ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਕਰਨ 


ਦਿੱਤਾ। 


-````` 28 ਮਾਰਚ, 592 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 
__ ਇਸਦੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਸੇਂਟ ਮਾਲੈੱਲਸ ਗਿਰਜਾਘਰ ਵਿਚ੍ਹ ਦਰਨਾਇਆ 
ਰੇ .ਗਿਆ। ਰੂ ਨ ੍ ਦਾ 


_ ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 19 : 1044. 


ਗੂਨਾ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ--ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ. ਦੇ 
_ ਗਵਾਲੀਅਰ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 


(ਰਾਜਸਥਾਨ) ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਏਸੇਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ 
ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ 
11,062 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (4,271 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 


ਰ੍ . 10011 1985 (1981) ਹੈ। ਸਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇਕ ਪੱਧਰਾ ਮੈਦਾਨ 
੍ ਹੈ।ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿੰਧੀਆ ਪਰਬਤ- ਲੜੀ ਤੇ 


ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਲਵਾ ਪਠਾਰ ਹੈ। ਸੈਨ 1922 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 


੍ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗਵਾਲੀਅਰ 


`_` ਦੀ ਸ਼ਾਰੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਈਸਾਰੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ 


ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਬਤੀ, ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਬੇਤਵਾ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ _ 


` ਹਨ। ਕਣਕ, ਚਰ੍ਹੀ, ਫ਼ਲੀਦਾਰ ਉਪਜਾਂ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਬੀਜ 





ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। 
ਹੁ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4: 799 ' 


ਗੁਨਾ : ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ 


ਗਵਾਲੀਅਰ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ 


ਜੋ ਆਹਾਰਾ- ਬੈਬਈ ਸੜਕ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ- ਪਹਿਲ ਇਹ 
ਇਕ ਪਿੰਡ ਸੀ ਪਰ 1844 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗਵਾਲੀਅਰ 


ਰਸਾਲਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਇਕ ਰਜਮੰਟ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ । ਸੈਨ ੧899 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਬਾਰਨ . 


ਤੱਕ ਰੇਲ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਸਿੱਧ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ 
ਹੈ। ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ , ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦੀਆਂ ਮਿਲਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਖੱਡੀ ਦੇ 
ਕੱਪੜੇ ਬਣਾਉਣਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਾਉਂਟੀ 
ਵਿਚ ਜਿਵਾਜ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕ ਕਾਲਜ ਹੈ। 

_ ਆਬਾਦੀ--60,255 ( (1981) 


245 39' ਉ. ਵਿਥ; 77 ੧9 ਪੂ. ਲੈਬ. 


-_ਰ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗਜ. ਇੰਡ. 12 : 386: ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4- 799 


ਗੂਨੀਮੇਰ, ਜਾਰਜ ਮੇਰੀ : ਪਹਿਲੇ.ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਇਸ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟਰਾਸੀਸ਼ੀ ਫ਼ਾਈਟਰ ਪਾਇਲਟ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਦਸੈਬਰ, 
1894 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ 
ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । ਪਹਿਲੇ 
ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ 
ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰੈਤੁ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਪਿਛੋਂ ਇਹ 


ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਮਕੈਨਿਕ 
`ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਪਾਇਲਟ ਵਜੋਂ ਲੈ 


ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ 17 ਫਰਵਰੀ, 1915 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ 
ਉਡਾਣ ਭਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਪਿਛੋਂ `ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਇਲਟ ਦਾ 
ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਮਿਲ ਗਿਆ। 


8 ਜੂਨ, 1915 ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਰਪੋਰਲ-ਪਾਇਲਟ ਵਜੋਂ ਐੱਮ. 


ਐੱਸ. 3 ਸੁਕੈਡਰਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦਾ 


ਪਦ ਦਵਾ ਦਲ =ਦਦ=ਦ ਦਦਦ= ਦੇਦੇ ੯੯੯੯੯ .ਦਟ੧%੮੮੨ ੮੮੨੮7 











ਦਰਖ਼ਤ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕੈਸ਼ੀਆ ਸੈਨੀ- 


ਗਾਲ) ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਈਰਾਨ, ਭਾਰਤ 


ਫ਼ਲੈਕਸ ਸੀਡ 


ਹੁ ਰਿ 


ਆਇਰੀਸ਼ ਮੋਸ਼ 
(ਕੈਰਾਗੀਨ__ 
ਪਿਗਰੈਕੰ) _ 
ਨੌਵਾਂ 


ਲੋਕਸਟ ਬੀਨ 


ਭਜ ਵਾਲਾਂ ਧੋ (ਲਾਈਨਮ ਦੂਸੀ 


- ਲਾਈਕਨ, (ਸੀਟ੍ੇਰੀਆ 
ਆਈਲੈਂਡੀਕਾ) ਆਈਸਲੈੱਡ, 
ਸਵੀਡਨ, ਨਾਰਵੈ। ` 


ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਨੋਵਾ ਸਕੋਸ਼ੀਆ, 


ਦਰਖਤ (ਸਟੈਰਕੂਲੀਆ ਯੂਰੈਨਜ਼) 
ਭਾਰਤ, ਲੈਕਾ 

ਲੋਕਸਟ ਬੀਨ ਦੇ ਬੀਜ, ਦੱਖਣੀ 
ਰੂਮ ਸਾਗਰ, ਰੂਮ ਸਾਗਰ 


“ਐਸਿਡ 'ਦਾ ਧਾਤ ਸਾਲਟ 


ਯੂਰੋਨਿਕ ਐਸਿਡ, ਗੈਲੇਕਟੋਸ, - 


_ ਐਸੱਟਰ ਗੈਲੈਕਟਨਾ ਦਾ 


187 


ਕੰਪਲੈਕਸ ਆਰਗੈਨਿਕ 


ਹੈਟਰੋਜਨੀਅਸ 


ਐਲ-ਰੈਮਨੋਜ਼ 


ਬੰ ਡਟ 


ਇਕਾਈਆਂ ਮਿੱਲਿਆ 
ਹੈਮੀਸੈਲੂਲੋਜ਼। _ - 


ਸੈਕੇਰਾਈਡ ਸਲਫਿਊਰਿਕ . 


ਕੈਲਸੀਅਮ ਸਾਲਟ _` 


ਮੈਨੋਸ ਅਤੇ ਗੈਲੈਕਟੋਸ ਇਕਾ- 


` ਡੀਗੈਲੈਕਟਯੂਰੋਨਿਕ ਐਸਿਡ 


1 


ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ। __ 

ਵਧੀਆ ਦਰਜੇ ਦਾ ਚੋਪਕ, 
ਇਮ੍ਲੈਸੀਕਾਰਕ ਅਤੇ 
ਸਥਾਈਕਾਰਕ, ਰੇਸ਼ਮ 
ਅਤੇ _ ਐਸੀਟੇਟ _ਰੇਆੱਨ 
ਛਪਾਈ ਲਈ ਸਬੂਲਕਾਰਕ, 
ਭੋਜਨ _ ਉਦਯੋਗ _ ਅਤੇ 
ਦਵਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ _! ..'''  .-! 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ-- _ `; 

ਲਈ ਕੀਮ ਕਾਰਕ। 














ਨਿਰਮਾਣ। 





ਸਮੱਰਥਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ _; 


ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਸਮੁੱਗਰੀ _ਕੱਪੜੇ 
ਦੀ ਸਾਈਜਿੰਗ,_ _ਸੂਪਾਂ, 
ਫ਼ਿਰਨੀ. ਅਤੇ _ਦਲੀਆ, 
ਸਮੁੰਦਰੀ, ਬਿਸਕੁਟ। 











ਮਤ. 
1 


`ਂਦ £ “੧ 186 


੍ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਗਿਊਂੋਸਿਸ ਦਾ ਪੂਰੀ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲ ਸਕਿਆ। ਇਸੇ ਹੀ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ 
ਰ੍ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਕੇਕੀਆ ਗੁਦ ਅਸਵਸੱਥ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 
_ਮਿਕਦਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈਂ। 

- ਵਪਾਰਕ” ਪੱਧਰ ਤੇ ਗੰਦ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ 
ਛਿੱਲ ਤੇ ਇਕੋ ਚੀਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਮਹੀਨੇ 
ਬਾਅਦ ਰ੍ਰੰਦ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਜੋ 


ਗੂੰਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਡਲੋ ਜਿੰਨੀ ` 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਅਖਰੋਟ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਦ ਦੇ 
`ਡਲੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਰੋਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇਂ ਹਨ। 

ਗੂੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ 
ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ_ਬਹੁੱਝ ਸਾਰੇ 


__ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 'ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 


`_ਵਿਚ ਪੈਦਾ. ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੂਡਾਨ ਗੂੰਦ ਖ਼ਾਸ 
- ਕਰਕੇ ਕਾਰਡੋਫੈਨ ਗ੍ਰੀਦ ਜੋ ਸੂਡਾਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਨੇਗਾਲ 


` `.ਗੂੰਦ ਜੋ ਸੈਨੇਂਗਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਅਰਬੀ 


ਗੂੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ, ਟ੍ਰਿੰਪੋਲੀ, 
_“ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਟਾਂਗਾਨੀਕਾ ਤੋਂ ਵੀ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
_ਗੂੰਦ ਘਾਟੀ ਭਾਰਤ ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਤੋਂ 


ਟਰੈਗਾਂਕੈਂਥ ਰ੍ੰਦ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਤੋਂ ਵੈਟਲ ਗੂੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ' 


ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _ 


ਰ੍ ਅਰਬੀਂ ਗੂੰਦ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਗੂੰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ 
ਰੱ _ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਅਰਬੀ ਗੂੰਦ 
- ਆਕੇਨੀਆ ਜਾਤੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ 
ਆ ਤਿਸ 


ਜਾਦਾ ਰੈ।ਸਭਾੀ ਅਤ ਰਨ ਗੰਦ ਨਾਂ ਹਾ ਦੇ ੁਲਕ 


ਮੂਲ ਨਾਲ ਸਬਧਤ ਹਨ। 


ਤਤ 


ਦੂਜੀ ਗੂੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸਟਰੇਗੈਲਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ 


ਝਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਸਟਰੇਗੈਲਸ ਗਮੀਫ਼ਰ (%60380007 ਤੁ 
- 80ਗਗਮੰਗਿ) ਤੋ' ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟਰੈਗਾਕੈਂਥ ਰ੍ਹੀਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਈਰਾਨ, ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਅਤੇ ਯੁਨਾਨ ਦੇ _ 


ਖੁਸ਼ਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰੱਖ ਦੀ ਛਿੱਲ 
ਵਿਚ ਗੂੰਦ ਵੈਸੇ ਹੀ ਰਿਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ 
ਵਿਚ ਗੂੰਦ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਛਿੱਲ ਵਿਚ ਚੀਰਾ ਦਿੱਤੇ 
ਜਾਣ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਗੁੱਲੀਆਂ ਨਾਲ ਛਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ 


ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ ਲਾਹੇਵੈਦ 


ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਰਸ਼ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ 
ਦਵਾਈ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਚਿਪਕਵੇਂ ਪਦਾਰਥ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਭੋਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ੀਰਾ ਬਣਾਉਣ, ਮੁਰੱਬਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ 


ਗਾੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈਂ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹੋਰਨਾਂ ਗੂੰਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ 'ਗ੍ਰਦ ਘਟੀ” ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਅਰਬੀ ਗੋਦ 
ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕੈਰੋਬ ਗੰਦ ਵੀ 
ਟਰੈਗਾਕੈਂਥ ਰ੍ਰੰਦ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 


ਰੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੈਰੀ ਅਤੇ ਅਲੂਚਾ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਗੂੰਦਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸਮੱਗਰੀ, 


ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। , 
ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਗੁੰਦਾਂ ਦਾ 


ਵੇਰਵਾ ਨਿਮਨ ਸਾਰਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਰਿਆਂ . ਰ੍ 


ਹੈ :-- 


` ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਗੂਦ 


ਹੂ ੪ ==ਦ ਸਕਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਲਾਤ 


ਸੰ ਰੀ ਲਾਲ ਐਲਜੀ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਵੀਡ) ੍ 

(8 ਗ੍ਰੇਸੀਲੇਰੀਆ, ਜਿਲਡੀਅਮ .ਸਪੀਸ਼ੀਜ। 
ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਤੱਟ, ਗਗ ਦੇਸ਼ । 








`'ਇਕ ਰੇਖੀ ਗੈਲੈਕਟਿਨ- ਰ੍ 
ਦੇ ਸ਼ਲਫਿਊਰਿਕ ਐਸਟਰ _ 
`। ਦਾ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਸਾਲਟ। 


ਨ ਭੋਜਨ _ ਸਾਮੱਗਰੀਆਂ, 
ਜੀਵਾਣ -ਵਿਗਿਆਨ 


. ਕਰਨ _ਵਾਲਾ _ਅਪਾਚਕ 
. | ਪੰਦਾਰਥ। ਦੇਦਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ 


ਲੈਣ ਲਈ ਸਾਂਚੇ,` ਮੀਟ, 


| ਪੈਕਿੰਗ। ਸ਼ਿੰਗਾਰ _ਸਮੱ- 


ਕਾਰਕ, ਅਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਕਰਨ `_ 
ਲਈ। ਭੋਜਨਾਂ ਲਈ ਭਾਰਾ _ 











ਰ੍ _185 
ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਕਿਲੇ ਵੱ ਨ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਰਹ ਵਿਚ ਯੂਰਪਨਾਂ' 


ਦਾ ਇਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵੀ ਹੈ। __ 
ਕਿਲੇ ਸਚ ਇਹ ਬੀਰ ਬਰੀ ਜਥਾ 


ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 11ਵੀਂ 


ਸਦੀ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਜੇ ਨਗਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ਾਂਸ ਥਾਂ ਸੀ। 
ਇਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
_ ਕੈਟਰੋਲ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸੈਨ 1746 ਵਿਚ ਇਥੇ ਹੀ 

ਮੋਰਾਰੀ ਰਾਓ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਰਾਠਾ ਯੋਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹੀ 
ਕਿਲੇ ਦੀ ਮੁਰੈਮਤ ਕਰਵਾਈ । ਸੈਨ 1775 ਵਿਚ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਹੈਦਰ 
ਅਲੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮਗਰੋਂ ਕਿਲਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ 
ਰਸਦ-ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭੁੱਖੀਆਂ ਤਿਹਾਈਆਂ ਰਹਿ 


ਗਈਆਂ ਐਤ ਕਿਲਾ ਮੁਰਾਰੀ ਰਾਓ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ` 


ਪਰ ਹੈਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਸੂਰ ਦੀ ਕਬਲਦੁਰਗ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਕੈਦੀ ਬਣਾ 
੍ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਹੈਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨੇ ਸੋਨ 1799 ਤੱਕ 
ਕਿਲੇ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਲਾ 
ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। . 


ਰ੍ ਤਰਹ 
ਬਾਗ਼ੀ ਤੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ 
ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 1800 ਈ. ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਮਲਕੀਅਤ 
ਰਿਹਾ। ` 
155 7' ਉ. ਵਿੱਥ ਉਹ 39 ਪੂ. ਲਬ. 
ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12: 327 


ਗੁਟੈਂਨਬੈਰਕ, ਯੋਹਾਨੈੱਸ _: ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਾਈਪ ਤੋਂ` 


`- 'ਡਪਾਈ ਦੇ ਢੰਗ ਦੇ ਖੋਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਾਇਦ 1398 ਵਿਚ ਮਿੰਟ 
ਵਿਖੇ (ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ) ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਢੰਗ ਵੀਹਵੀ' ਸਦੀ 


ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੋਧ ਤੋਂ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ - ਰਿਹਾ। ਸੈਨ` 


1438. ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, 


ਚ 1455 ਤੱਕ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕੈਮ 
ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਠੇਕਾ ਲਿਆ ਪਰੰਤੂ ਇਹ .ਆਪਣੇ` ਇਕ ` 


ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਬਾਈਬਲ 
ਦੀ ਛਪਾਈ ਵਾਲੀ ਟਾਈਪ ਕੁਰਕ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੇ 
ਇਸਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਂਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 


ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਇਲੈਕਟਰ ਆਡੋਲਫ਼ ਵਾੱਨ 
ਨਾਸਾਊ ਨੇ ਇਸਦੀ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 


ਵਾ ਵਿ 
ਗਈ।. ਟੂ ਰ੍ 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 ; 809 


ਗੁਡੇਰੀਅਨ, ਹਾਈਨਜ਼ : ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਸ ਬਹਾਦਰ 
ਨ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਟੈਂਕ ਮਾਹਿਰ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1888 ਵਿਚ 
_ਕੁਲਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 

_ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ- ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਟਾਫ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ 
ਉਪਰੈਤ ਗੁਡੇਰੀਅਨ ਨੇ ਬਕਤਰਬੋਦ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ 


ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸ਼ੌਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹੱਲੇ 
` (8020੬) ਅਤੇ ਬਕਤਰਬੈਦ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸਦੀ. 


ਇਸ ਯੋਗਤਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ 
ਪੋਲੈਂਡ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਰੂਸ਼ ਵਿਚ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। 


ਗੰਦਾ . 


ਸੈਨ 1935 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸੈਪਰਕ ਆਡੋਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ 


ਨਵੈਬਰ, 1938 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ- 
ਫਿਰਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ` ` 
ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ `&61000£ ! ”%੪ !` 
ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਜਰਨਲ ਜੇ, ਐੱਫ. ਸੀ. ਭੁੱਲਰ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ _ 


_ ਜਰਨਲ ਡੀ. ਗਾਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰ੍ਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ 


ਬਕਤਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ 
ਨੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ 


` ਕੀਤੀ ਜਿਸ' ਨਾਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਰਵਾਨੀ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆ ਗਈ ਅਤੇ 


ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤੁਰਤ ਪਹੁੰਚਾਇਆ' ਜਾਣਾ ਸੈਭਵ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੁਰਾਤਨ 'ਖ਼ਿਆਲ-ਵਿਰੋਧੀਆਂ -ਦੀ 
ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਰਮਨ ਫ਼ੌਜ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ 
ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚੰਗੇਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ 
ਮੁਹਿੰਮ (ਸਤੋਬਰ, 1939) ਵਿਚ ਗੂਡੇਰੀਅਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 
ਦੀ ਉਚਿੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ _ 


ਜਰਮਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਮਈ, 1940 ਨੂੰ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਚੈਨਲ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 


ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਰੂਸ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਹਟਣ ` 
ਕਾਰਨ ਹਿਟਲਰ ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਟਾਂ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰੈਤੂ ਮਾਰਚ, 1943 ਵਿਚ-ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ 


ਹ ਬਕਤਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਇਨਸਪੈਕਟਰ ਜਰਨਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 


ਗਿਆ। 
` ਇਸ ਨੇ ਟੈਂਕ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ. ਸਰਲ ਕਰਕੇ 


_ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ' ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਜੁਲਾਈ, 1944-ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ___ ' 
ਇਸਨੂੰ ਕਾਇਮ- ਮੁਕਾਮ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਸਟਾਫ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 


ਗਿਆ। 5 ਮਾਰਚ, 1945 ਨੂੰ ਇਸਨੇ, ਹਿਟਲਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ 


ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 


15 ਮਈ, ਇਤਿ 
ਗਈ । 


ਹ ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 3 : 777 


ਗ੍ਰੰਦ : ਇਕ ਚਿਪਕਵਾਂ ਪਦਾਰਥ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਡੌਰ ਝੇਂ ਇਕ ' 
ਕਾਰਬੋਹਾਈਡੇਟ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਿੱਲ 
ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਿਸਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰੰਦਾਂ ਵਿਚ 
ਵਾਰਨਿਸ਼ ਰੂੰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ ਪਰ 
ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਬਰੋਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ 
ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਕੁਝਾ ਪੌਦਾ-ਰੂੰਦਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਰਬੀ ਗੰਦ ਪਾਣੀ ਵਿਚ 
ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਘੋਲ ਬਣਾ 


ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਗੂੰਦਾਂ ਜਿਵੇਂ ਟਰੈਗਾਕੈਂਥ ਰ੍ਰੀਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ .`: 
`ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮਾ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਚੋਗਾ ਲੇਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਬਣਾ 
ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੂੰਦਾਂ ਦੇ ਲਗਾਉਣ ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ 


ਪੀਣੀ ਤਸਕਰ ਦਿ ਰ੍ ਰ 


- ਇਕ ਤਹਿ ਜਿਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਧੌਦਿਆਂ ਉਪਰ ਇਹ ਗੂੰਦਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਛਿੱਲ ਉਤੇ , 
ਟੱਕ ਵਗੈਰਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਜਾਂ-ਬੈਕਟੀਰੀਆ; ਕੀੜੇ ਜਾਂ ਉੱਲੀ ਦੇ 
ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ _, 
ਹੋਣਾ, ਹੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਹਦ ਤੱਕ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਂਅ ਕਰਨ, ਵਾਸਤੇ 














201 .. ਗੇ-ਲੂਸਾਕ, ਜੋਜੈਫ ਲੁਈ 


ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡਬਲ ਟੈਟਰਾ 
ਫੀਸਟਾ, ਇਕ ਟ੍ਰੈਟਾਪਲਾਇਡ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਲੰਬੇ (7.6 ਸੈਂ. 
ਮੀ. ਆਰਪਾਰ) ਦੋਹਰੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚੋਂ ਚਮਕੀਲੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ 
ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁ ਸਾੱਲੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਬਰਗੰਡੀ, ਡੇਜਲਰ, 
ਕੈਬੋਲਡ, _ਗਾਬਲਿਨ, _ਰੀਗੇਲਿਸ, ਮੋਨਾਰਚ _ ਸਟ੍ਰੇਰਨ ਅਤੇ 
ਸੈਨਗੁਆਈਨੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।_ 

____ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬਾ ਅਰਸਾ 
ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ, ਬਰਸਾਤ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਫ਼ੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੀਜ ਫ਼ਰਵਰੀ 


ਜਾਂ ਮਾਰਚ ਵਿਚ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਬੀਜ ਮਈ-ਜੂਨ ਵਿਚ , 


ਬੀਜੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਫੁੱਲ ਬਰਸਾਤ ਰੁੱਤੇ ਖਿੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿਚ 
ਫੁੱਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੀਜ ਸਤੰਬੌਰ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ 


ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਮਾਰਚ 


ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ 


ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਪਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਣ 
ਤੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਬਾਅਦ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਲਗਾਏ ਜਾ 


ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਚੰਗੀ . 


ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਮੈਰਾ, 
ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ 'ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੋਦਿਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਕਾਫ਼ੀ ਲੇਟ 


ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਅਕਸਰ 3 3- ਤੋਂ ੫੭ ਮਹੀਨਿਆਂ 


2, ਬਾਅਦ ਫ਼ੁੱਲ ਲਗਣੇਂ ਸਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ.-ਐ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1074; ਗਾ. ਫ. : 71; ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 4 : 


``ਗੇ-ਲੂਸਾਕ, ਜੋਜੈਫ ਲੂਈ : ਇਸ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਰਸਾਇਣ 


-_ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਦਸੰਬਰ, 1778 ਨੂੰ ਸੈਨ- 


`_ ਲੇਓਨਾਰ-ਡ-ਨੋਬਲਾ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਗੈਸਾਂ ਦੇ 
ਰ੍ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੋਜੀ 
_ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਮੌਸਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। 
ਹੇ ਮੁਢਲੀਆਂ ਥੋਜਾਂ-ਇਹ 1797 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਈਕੋਲ 
“`_ਪਾਲੀਟੈਕਨਿਕ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1800 ਵਿਚ ਡਿਗਰੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਇਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਉੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ 


`_ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ _ਪਰ 1801 ਵਿਚ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ 


ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਲੌਡ-ਲੂਈ ਬੈਰੱਟੋਲੈ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਾਇਕ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਗੋ-ਲੂਸਾਕ 


“ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਖੋਜ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪੈਰਿਸ ਨੇੜੇ ਬੈਰੱਟੋਲੈ ਦੇ ਪਿੰਡ 


ਅਰਕੁਇਲ ਵਿਖੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ _ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਜੁਆਨ 


___ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 


_ਅਰਕੁਇਲ ਸਰਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ.ਬੈਰੱਟੋਲੈ 


ਰ੍ ਗੱ 


ਰ ਗੇ-ਲੂਸਾਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮੁੱਖ ਖੋਜ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਤਾਪ 
ਇਤਿ 


__ ਕਿ ਇਕੋ ਜਿੰਨੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਆਪਣੇ 
- ਆਇਤੋਨ ਦੇ ਉਨੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ .ਜਿੱਨੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 


`_ ਸਾਧਾਰਨ ਤਾਪ-ਪਸਾਰ ਗੁਣਾਂਕ ₹ੀ ਹੋਂਦ ਨੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨ 
ਸਕੇਲ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸੰਭਵ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਭਰਪੂਰ 
__ਤਾਪਗਤਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਵਿਲਿਅਮ 
-ਟਾਮਸਨ (ਮਗਰੋਂ ਲਾਰਡ ਕੈਲਵਿਨ) ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ । 


24, ਅਗਸਤ 1804 ਨੂੰ ਗੇ-ਲੂਸਾਕ ਅਤੇ ਜਾਨ ਬਾਪਟਿਸਟ 
ਬਾਈਆਂਟ ਹਾਈਡੋਜਨ ਭਰੇ ਗੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਲਗਭਗ 4000 
ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੁੰਬਕੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ 
ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ। ਗੇ-ਲੂਸਾਕ 16 ਸਤੰਬਰ, 1804 
ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ 7016 ਮੀ. ਤੱਕ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਡਾਣ ਦੌਰਾਨ ਇਸ 


ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 6000 ਮੀ. ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਤੋਂ' ਉਪਰ ਹਵਾ ਸਬੈਧੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਪ੍ਰਖਣਾ ਤੋਂ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਉਹ ਪਹੁੰਚਿਆ 
ਸੀ ਉਥੇ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੁੰਬਕੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਰਚਨਾ ਸਥਿਰ ਹਨ। 
ਵਾਸੀ ਐਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਫ਼ਾਨ ਹਮਬੋਲਟ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। 
ਸੰਨ 1805 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੋਂ ਸਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ 
ਕਿ ਹਾਈਡੋਜਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਕਿਸੇ ਸਾਖੇਪ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਮਿਲ 


ਕੇ ਪਾਣੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਗੇ-ਲੂਸਾਕ ਨੇ ਭਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਆਇਤਨ ਦੇ 


ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ 
ਆਇਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕਸੀਜਨ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਹਾਈਡੋਜਨ 
ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 

` ਗੇ-ਲੂਸਾਕ ਨਿਯਮ-31 ਦਸੰਬਰ, 1808 ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਇਕ 
ਨਿਯਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜਾ ਹੁਣ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਸ 


ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੈਸਾਂ ਬੜੇ ਸਰਲ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਆਪਸ ਵਿਚ 


ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹੋਰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਖੋਜਾਂ-ਗੇ-ਲੂਸਾਕ ਨੇ ਜੋ ਕੰਮ ਥੈਨਰਡ 
ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸਰ ਹੈਫਰੀ ਡੇਵੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ 
ਬਿਜਲ-ਰਸਾਇਣੀ 'ਖੋਜ ਤੋਂ' ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਬਿਜਲੱਈ ਕਰੰਟ ਦੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਡੇਵੀ 
ਵਰਗੇ ਢੰਗ ਹੀ ਵਰਤੇ । ਜਦੋਂ ਡੇਵੀ ਨੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਸੋਡੀਅਮ ਨੂੰ 


ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾੰ ਗੇਂ-ਲੂਸਾਕ ਅਤੇ ਥੈਨਰਡ ਨੇ ਪੂਰਨ ਰਸਾਇਣਿਕ 


ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਨਵੇਂ ਲੱਭੇ ਤੱਤ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ । 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ । ਸੈਨ 1813 ਵਿਚ 


ਆਇਓਡੀਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਹਾਈਡੋਜਨ 
ਕਲੋਰਾਈਡ, ਹਾਈਡੋੋਜਨ ਆਇਓਡਾਈਡ_ ਅਤੇ _ਹਾਈੜੋਜਨ 


`ਫਲੋਰਾਈਡ ਦੇ ਗੇ-ਲੂਸਾਕ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਦੇ 


ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਕੰਮ ਵਿਚ 


ਗੇ-ਲੂਸਾਕ ਨੇ ਪਰੂਸਿਕ ਐਸਿਡ (ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਾਇਆਨਿਕ ਐਸਿਡ ਜਾਂ _ 
ਹਾਈਡੋਜਨ ਸਾਇਆਨਾਈਡ) ) ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਾਰਬਨ, ਹਾਈਡੋਜਨ ਅਤੇ 


ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਬਣਿਆ ਦੱਸਿਆ। ਸੰਨ 1815 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਸਾਇਐਨੌਜੈਨ ਗੈਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਕ 
ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂ ਅਤੇ ਇਕ ਨਾਈਟੋ੍‌ਜਨ ਪਰਮਾਣੂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ 
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਗੇ-ਲੂਸਾਕ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਲੂਣਾਂ ਦੀ 


ਪਨ ਰਤੇ ਨ ਵਿ ਵਲ 


ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ। ਸੰਨ 1832 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੋਸਰੀ ਛਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 
ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੀ ਚੇਅਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਇਹ ਕਈ 


ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਉਦਯੋਗਿਕ _ 


ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ। 


“੧੮ ਦਿ ਦਾਦ ਦਾਦ ਦਾਦ ਦਾਦ -੯੨੯੧੧੧੧੧7 ੮7੮” 

















ਗੇਲੈਂਨ, ਕਲੀਮੈਨਸ ਆੱਗਸਟ ਵਾ 202 


ਇਹ ਸੈਨ 1831, 1834 ਅਤੇ 1837 ਵਿਚ ਡਿਪਟੀਆਂ ਦੇ 
ਚੈਂਬਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1831 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਲੂਈ 
ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਲਾਰਡ ਦੀ ਪਦਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਈ ਸੀ 
ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰਲਸ ਦਸਵੇਂ ਤੋਂ ਇਹੀ ਪਦਵੀ 
ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 

ਅੰਤ ਵਿਚ 9 ਮਈ, 1850 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 


. ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 155 


ਗੇਲੈੱਨ, ਕਲੀਮੈਨਸ ਆੱਗਸਟ' : ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ 
ਮੂਨਸਟਰ ਵਿਖੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ ਸੀ ਅਤੇ 'ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ 
ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਉੱਘਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਮਾਂਰਚ, 1878 
ਨੂੰ ਡਿੰਕਲੇਟ (ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 
1904 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪਾਦਰੀ ਪਦ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ੬੧ 66 1-%21805 000 ਮਮ੯ 
ਸ9੦0210002564002॥' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਦੀ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ 
ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1933 ਵਿਚ ਇਹ ਮੂਨਸਟਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਦਰੀ 
ਬਣ ਗਿਆਂ ਅਤੇ ਐਡਾਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦਾ ਕਰੜਾ 
ਆਲੋਚਕ ਬਣਿਆ। 

__ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜਾਤੀਵਾਦ ਤੇ ਸਰਬਸੱਤਾਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 
ਗੇਲੈਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ੧934 ਦੇ ਈਸਟਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ 
ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਰਮਨ 
`ਡਿਕਟੇਟਰ ਹਿਟਲਰ ਨੇ 1933 ਵਿਚ ਪੋਪ ਨਾਲ ਹੋਈ ਧਰਮ-ਸੰਧੀ ਨੂੰ 
ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ 
ਕੀਤੀਆਂ। ਨਵੰਬਰ, 1936 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਓਲਤਨਬਰਗ ਦੀ ਸਰਕਾਰ 
ਨੇ ਈਸਾ ਦੇ ਸੂਲੀਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਾਰ 
ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਭੜਕੀ ਅੱਗ 
ਲਈ ਜ਼ਿੰਗਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ 
ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ, 1941 ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ 
ਸੰਪਤੀਆਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਤੇ ਬੇਕਾਰ ਹੋਏ 
ਬੁੱਢਿਆਂ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਗੇਲੈੱਨ ਨੇ ਇਸ 


ਬੇਨਿਯਮੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ 


ਵਜੋਂ ਇਹ ਰਹਿਮਦਿਲੀ ਵਾਲਾ ਕਤਲੋਆਮ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਰੁਕ 
ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਾਜ਼ੀ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ 
ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਤੱਕ ਰੋਕ 
ਲਿਆ ਗਿਆ। 18 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1946 ਨੂੰ ਇਹ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ 
ਚਰਚ ਦਾ ਕਾਰਡੀਨਲ ਬਣਿਆ। ... 


22 ਮਾਰਚ, 1946 ਨੰ ਮੂਨਸਟਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ 
ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1084: ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 385 

ਗੇਵਾਰਾ, ਆਨਟੋਨੀਓ ਦਾ : ਇਹ ਸਪੇਨ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ 
ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਸੈਨ 1539 ਵਿਚ 
ਲਿਖੀ ਆਪਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਪੁਸਤਕ “8੦10 0 [ਮ॥੪0%1 0 
1000 30੩੯੦ 0€1 €॥ਗ੍੯9੩0੦1 ੧060 &07੯86" ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ 


_ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ “10੬ 6010੩ 80੬ 0੬ ਅਿਗ੦08 


40161005” 1535 ਅਤੇ “11& 1181 0 ਸਿਗ੦੦6' 1557 ਵੱਖ 
ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੇ ਜੋ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 


ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਹੁਕਮਰਾਨ 
ਘੜ ਕੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਪੇਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ 
ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


ਗੋਵਾਰਾ 1528 ਵਿਚ ਪਾਂਦਰੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ. 
ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ` 


ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਬੜੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਬੜੇ ਤੁੱਛ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉਤੇ ਲਿਖਿਆ 
ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ 
ਲੌਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ “ ਸ੧੧੧੦੧੫5 ਗਿ011143657, 100॥05[)- 
76610 0 ੮੪੧੯੯ 18002 6€ 31063', ਅਤੇ '1.4 0808 0 


(੬੧86 ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ' 


ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸ਼ੌਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 782 


ਗੈਸ : ਇਹ ਮਾਦੇ ਦਾ ਇਕ ਫੇਜ਼ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸਾਪੇਖ਼ਕ 


ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਘਣਤਾ, ਵਧੇਰੇ ਤਰਲਤਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ 


ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ। ਜਿਸ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਗੈਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ _ 
ਇਹ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਦਬਾਉ ਜਾਂ ___' . 
ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਗੈਸ ਦੇ ਆਇਤਨ.ਵਿਚ ._!` 

ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਵਸਥਾ ਸਮੀਕਰਨ ਤੋ' ਗੈਸ ਦੇ ਦਬਾਉਂ, 
ਆਇਤਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 
ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਕ ਗੈਸ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵ਼ਿਚ ਲੰਬਾ ਰੇਂਜ ਆਂਰਡਰ`_` 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਉਚੇ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨੀਵੇਂ ਦਬਾਉ ਉਤੇ 
ਸਾਰੋ ਪਦਾਰਥ ਆਦਰਸ਼ ਗੈਸ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਰੈਸ ਅਵਸਥਾ-ਸਮੀਕਰਨ 


ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
੯ = 


ਇਥੇ 2 ਦਬਾਉ, ਹ` ਪਰਮ ਤਾਪਮਾਨ, €. ਸੋਲਰ (ਗ੍ਰਾਮ-. 
'ਅਣੁਕ) ਆਇਤਨ ਅਤੇ ੩ ਗੈਸ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਹੈ। ਪਰਮ ਤਾਪਮਾਨ 


7" (ਕੈਲਢਿਨ ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ; ਸੈਂਟੀਗ੍ਰਭ ਪੈਸਾਨੇ ਉਤੇ, ਤਾਪਮਾਨ ? ੭ 
ਨਲ ਇਜ ਤਰ ਸਤ ਹੈ - 
17=॥% 273.16 
ਗੈਸ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ੧ = 82.0567 
ਸੈਟੀਮੀਟਰ” - ਜਮ 7 
ਮੋਲ (੬) 
ਮਿਲੀਲਿਟਰ - ਵਾਯੂਮੇਡਲ 


= 82.0544 `ਜੋਲ ੧0੩) 


ਅਣਵੀਂ ਭਾਰ 
ਰ੍ ਗੈਸਘਣਤਾ 
ਮੂਲਕ _(ਐਮਪਿਰੀਕਲ) 
ਰੀ 
ਸਮੀਕਰਨ ਪੂਰਨ ਗੈਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਮੀਕਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ 


ਅਣਵੀਂ ਆਇਤਨ = 


ਕਰਦੀ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੈਸਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਐਮਪਿਰੈਕਲ 





ਵੀ ਹੀ 




















203 ਰ੍ ਗੈਸ 


ਸਬੰਧ ਦਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਮੀਕਰਨ ਵਰਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ :- 


(ਸਾੜੇ) (੪-6) = ੧7 ਜੇ. ਵਾਨ ਡਰ ਵਾਲੰਜ਼ (1899) 
ਚ 


8 ਤਾ ਰ੍ 
(ਸਜਣ) (੯੨੧) ₹ ਵਿ ਮੀ. ਈ. ਐੱਮ. ਬੈਰਟਲੋ (1907) 


& .' ਰ 
੧-6) = 1੧%ੱਫ. ਡਾਈਟੇ 
(ਅਦੰਜ' ) ਐੱਫ ਵਿ ਦਿ 


ਰ੍ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿਚ ੩ ਅਤੇ ੧ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
- ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਲੱਛਣਿਕ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਹਨ । ਗੁਣਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਅਣੂਆਂ 
ਦੇ. ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਕਾਰ ਕਾਰਨ 0 ਅਣਗਿਣਿਆ ਆਇਤਨ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਕ ਮੋਲ ਆਇਤਨ ਨਾਲੋਂ ਚਾਰ 
ਗੁਣਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ੩ ਅਣੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਕਰਸ਼ਣ 
ਬਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਨ ਡਰ ਵਾਲਜ਼ ਗੈਸ ਦੀ 
ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਦਿ ਸਤਿ ਜਦ ਤੀਨ 
ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਸਥਿਰ ਮੁੱਲਾਂ ਲਈ ਦਬਾਉ ਨੂੰ ਆਇਤਨ ਦਾ ਫੰਕਸ਼ਨ 
_ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਚਿਤਰ 1 ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। 5 





ਚਿਤਰ 1. ਵਾਸਤਵਿਕ ਗੈਸ ਦੇ ਵਿਉਂਤ-ਆਈਸੋਥਰਮਲ। ਇਥੇ '€” 
_ ਕਾਂਤਿਕ-ਬਿੰਦੂ ਹੈ । ਬਿੰਦੂ & ਅਤੇ 8 ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਵਾਸ਼ਪ ਦਬਾਵਾਂ 
ਉਤੇ ਤਰਲ ਫ਼ੇਜ ਨਾਲ ਸਤੋਲਨ ਗੈਸ ਦਾ ਆਇਤਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 
__ ਇਸੈ' ਤਰਹਾਂ 2 ਅਤੇ ਗੈਸ ਫ਼ੇਜ ਨਾਲ ਸੈਤੁਲਨ ਤਰਲ ਦੇ 
ਰ੍ ਆਇਤਨ ਹਨ। 
ਇਥੇ 7, ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ, 7, ਥੋੜ੍ਹਾ ਘੱਟ ਅਤੇ 7, ਕ੍ਰਾਂਤਿਕ 
. ਤਾਂਪਮਾਨ ਹਨ। ਕ੍ਰਾਂਤਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਉਹ ਅਧਿਕਤਮ ਤਾਪਮਾਨ ਹੈ 


``ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਦਬਾਉ ਨੂੰ ਨਾ ਗਿਣਦੇ ਹੋਏ ਕਾਂਤਿਕ ਜਾਂ ਵੱਧ 


__ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤੇ ਕੇਵਲ ਗੈਸ ਫ਼ੇਜ਼ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

- ਆਈਸੋਥਰਮ 7੦ ਉਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤਿਕ ਬਿੰਦੂ “ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉਤੇ 
ਲਾ ਦਿ ਜੀ ਵਿਦ 
ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਫ-)-" 


੧ 


ਤਰਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਸ਼ਪ ਦਬਾਉ ਉਤੇ ਗੈਸ ਅਤੇ 
ਤਰਲ ਦੋਵੇਂ ਫ਼ੇਜ਼ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਐਮਪਿਰੀਕਲ 
ਅਵਸਥਾ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਆਈਸੋਥਰਮਲ ਉਤੇ ਆਇਤਨ ਦੇ 
ਸਾਪੇਖੀ ਦੁਬਾਉ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਜ਼ੀਰੋ ਹਨ। 
ਸਥਿਰ ਅੰਕ 4 ਅਤੇ 19 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਾਂ ਤਿਕ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 
ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਜਿਥੋਂ 0, ਅਤੇ ੧, 








ਕਾਂਤਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤੇ ਦਬਾਉ ਅਤੇ ਆਇਤਨ ਹਨ। 
ਵਾਨ ਡਰ ਵਾਲਜ਼ ਬੈੱਰਟਲੋ ਡਾਈਟੈਰਿਕੀ 
$ ਸਿ 3 9]%; 9 
2702 2160 427" 
੧੦ = 3) 36 20 
_ 88 ( 8 [ਉ 9 
ਵਰ 271੧0 2739) ' 481) 
ਨੀਤ 0.3750 03750 0.2706 





ਵਾਸਤਵਿਕ ਗੋਜਾਂ ਲਈ ਜੂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੀਮਤਾਂ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ :- ਨੋਬਲ (ਉੱਤਮ) ਗੈਸਾਂ ਲਈ 0.30 ਵਧੇਰੇ 
ਹਾਈਡੋਕਾਰਬਨਾਂ ਲਈ 0.27; ਅਮੋਨੀਆ ਲਈ 0243 ਅਤੇ 
0.232 ਪਾਣੀ ਲਈ। ` 

ਰ੍ ਜਾਂਤਕ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ 
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸਮੀਕਰਨ (ਵਾਨ ਡਰ ਵਾਲਜ਼, ਬੈੱਰਟਲੋ ਜਾਂ 
ਡਾਈਟੈਰਿਕੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ) ਤੋਂ _$-ਰੂਪੀ ਆਈਸੋਥਰਮਲ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 





ਚਿਤਰ 2. ਇਥੇ ਰੇਖਾ 0(9& ਵਾਸ਼ਪ ਦਬਾਉ ਦਸਦੀ ਹੈ । ਬਿੰਦੂ 4 
ਤਰਲਫ਼ੇਜ਼ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਗੈਸ ਦਾ ਆਇਤਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਤਰਲ ਦਾ ਆਇਤਨ । ਵਕਰ 1%2 ਦਾ ਸੈਗਮੈਂਟ (ਖੰਡ) ਤਰਲ 
ਦਾ ਵਾਧੂ ਪਸਾਰ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਸੈਗਮੈਂਟ % 8 ਤੋਂ ਵਾਸ਼ਪ ਦੀ _ 
ਅਤਿ ਸੰਤ੍ਿਪਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸੈਗਮੈਂਟ ੧08 
ਦਾ ਪ੍ਯੋਗਿਕ' ਤੌਰ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ । 
ਤਾਪਗਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਸ਼ਪ-ਦਬਾਉ- ਦਾ ਪਤਾ 
_ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ 1੧੨) ਦੇ ਖੇਤਰ 


` 40੩ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਨ ਦੀਆਂ 


ਹਾਲਤਾਂ ਹੇਠ ਇਸ ਆਈਸੋਥਰਮਲ ਵਿਚ ੭ ਅਤੇ 1੭ ਵਿਚਕਾਰਲੇ 

















ਰੈਸ ਉਦਯੋਗ __, ਰ _ 204 


ਭਾਗ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗੈਸ ਨੂੰ ਇਕ ਦਮ 


ਦਬਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ &8 ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ` 


੯) ੨੬੦੫” 


ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ `ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੰਡੈਂਸੇਸ਼ਨ 


ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਤਰਲ ਫ਼ੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। 
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਤਰਲ ਇਕ ਦਮ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ੈਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ॥0੩ 
ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਿੰਦੂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਘੱਟ 
ਤਾਪਮਾਨ ਲਈ ਬਿੰਦੂ ਸ ਤਰਲ ਤਣਾਉ-ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ 
ਇਕ ਨੈਗੈਟਿਵ ਦਬਾਉ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਅਨੁਸਾਰੀ ਹਾਲਤਾਂ (ਸੰਗਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ)- 
ਮੁਢਲੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਗੁਣਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਾਂ ਦੀ ਸਰਲ ਸਕੇਲਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਸਬੰਧ ਕੀਤਾ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਨਿਮਨ ਅੰਕਿਤ 


; ਦੁਆਂਰਾ ਸੰਕੇਤਿਤ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਜਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਰਹਿਤ ਅਸਥਿਰਾਂ_-: 


ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹਰੇ ਅਸਥਿਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤਿਕ -ਬਿੰਦੂ ਉਤੇ 
ਕੀਮਤ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ :-- 


[ਗਿ= ਮਿ _ 
' = 1/16 


ਉ 

੪੮ 
ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਸਾਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ 
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ :-ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ 
ਪਰਿਵਰਤਿਤ _ਦਾਬ ॥ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਆਇਤਨ ੮, ਅਤੇ 
ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਇਕੋ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈਨ ਇਸ 


ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦਬੀਣਯੋਗਤਾ 


ਗੁਣਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :- 


ਉਚ 


2= ਰ੍ ਰ੍ 
੧7 ਲੇ 


_ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਦਾਬ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਇਕ ਰ੍ 


ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਕਰਾਂਤਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤੇ ਦਬੀਣਯੋਗਤਾ 
ਰ੍ .ਗੁਣਕ 2ਟ ਵੀ ਇਕ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


. ਆ 
ਆ 19੧1 ਰ 
ਨੂੰ ਤਾਪਮਾਨ 7 ਅਤੇ ਮੋਲਰ ਆਇਤਨ ੪ ਦਾ ਫੰਕਸ਼ਨ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਵਸਥਾ-ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੀਅਲ-ਰੂਪ 
ਵਿਚ £ ਨੂੰ.ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ >- ਵੱ 





ਰਿ ਆ 4999 4499646 ੍‌ 
ਕਰ 


ਜਿਥੇ 8(7), €() .......... 

__ ਦੂਜਾ, ਤੀਜਾ ........ ਵਿਰੀਅਲ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
___ਹ.ਪੁ.-ਮੈਕ: ਐਨ. ਸ. ਟ. 6 : 41 ਰ੍ 

__ ਊਰਜਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਗੈਸਾਂ 
ਵਿਚ ਨਿਰਮਿਤ ਗੈਸ (ਕੋਲ-ਗੈਸ, ਵਾਟਰ-ਗੈਸ, ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ-ਗੈਸ, 


ਬਲਾਸਟ ਫ਼ਰਨੇਸ-ਰੈਸ), ) ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ, ਅਤੇਂ ਦ੍ਵਿਤ ਪੈਠ੍ੇਲੀਅਮ 
ਰੈਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਨਿਰਮਿਤ ਗੈਸ ਦੀ_ ਵਰਤੋਂ 


ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਘਟ ਗਈ। ਸੰਨ 1960 , 
` ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਨਿਰਮਿਤ ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ _ 
ਦੇਸ਼ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ, ਬਰਤਾਨੀਆਂ, ਅਮਰੀਕਾ, ਜਾਪਾਨ, ` 
ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ, ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਬੈਲਜੀਅਮ, ਇਟਲੀ 

ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਸਨ। ਨਿਰਮਿਤ ਗੈਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਰਤੋਂ ਘਰਾਂ ਅਤੇ 


ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰਨ ਲੂਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਿਜਲੀ 
ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ , 
ਸਪੇਸੀ ਤਾਪ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਭੱਠੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ । 
ਜ਼ਿਆਂਦਾਤਰ ਨਿਰਮਿਤ ਗੈਸ ਕੋਲੇ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕੋਕ, 
ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਬਨੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਕੋਲੇ ਤੋਂ ਬਾਲਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ 
` ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਟਰ-ਗੈਸ ਲਾਲ-ਸੁਰਖ਼ ਕੋਲੇ ਉਤੇ 
_` ਭਾਫ਼ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਿਤ ਗੈਸ, ਭਾਫ਼ ਮਿਲੀ ਗਰਮ ਹਵਾ' ਕੋਲੇ ਜਾਂ 
ਕੋਕ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਤਹਿ ਉਤੇ ਪਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
_ਕੋਲ ਗੈਸ ਦਾ ਤਾਪਨ ਮੁੱਲ 500 ਬੀ. ਟੀ. ਯੂ. (ਬਿ. ਥਰਮਲ 


ਯੂਨਿਟ) ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਵਾਟਰ ਗੈਸ ਦਾ 300 ਬੀ. ਟੀ. ਯੂ. 


ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਫੁੱਟ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ, ਪਰੈਤੂ ਇਸ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੇ ਵਾਸ਼ਪ _ 
ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਲ ਗੈਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਪ੍ਰੋਡਿਉਸਰ ਗੈਸ ਦਾ ਤਾਪਨ ਮੁਲ120-160 ਬੀ. ਟੀ. ਯੂ. ਪ੍ਰਤੀ 
ਘਣ ਫੁੱਟ ਹੈ। 

ਗੈਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ-ਕੋਲ ਗੈਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ' ਪ੍ਰਦੀਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੀਲੀ ਦੀਪਤ ਲਾਟ ਨਾਲ 
ਜਲਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੁਣ ਬਾਰੇ 


ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇ ਜੀਨ ਪਿਰੇ ਮਿਨਕੈਲਰਜ਼, ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਫੀਲਿਪ ਲਬਾਨ _ 


ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਲਾਰਡ ਡਲਡੋਨਲਡ ਅਤੇ _ਵਿਲਿਅਮ 
ਮਾਰਡਾੱਕ ਨੇ ਦਸਿਆ ਪਰੰਤੂ ਸਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਲ ਗੈਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀਂ 


ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ ਵਰਤਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵਿਲਿਅਮ ਮਾਰਡਾੱਕ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਰ੍ 


ਮਾਰਡਾੱਕ ਦੇ ਉਪਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਲਾ ਲੋਹੇ ਦੀ ਇਕ ਝੁਕੀ ਹੋਈ 


ਰਿਟਾੱਰਟ ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਗੀਠੀ ਦੁਆਰਾ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰ , 


ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਢਲਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ ਨੂੰ 600? ਤੋਂ 7007 ਸੈਂ. ਤੱਕ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਸੀ। ਇਸ ਦਰਜੇ ਉਤੇ ਕਾਰਬਨੀਕਰਨ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਿਯਮਾਂ 
ਦਾ ਠੀਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਕੋਲਾ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਧਰਤੀ 
ਦੀ ਪੇਪੜੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਟਾਨਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਦਬ ਜਾਣ ਜਾਂ ਖੈ 
ਦੁਆਰਾ ਬਣੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਲਾ ਕਾਰਬਨੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਇਕ 


ਕੰਪਲੈਕਸ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼ ਕਾਰਬਨ , ਹਾਈਡੋਜਨ,ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ _ 


ਮਾਤਰਾ ਨਾਈਟੋਜਨ, ਗੰਧਕ ਅਤੇ ਜਲਨਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ “ਸੁਆਹ” 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਈ₹, 
ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਫ਼ਿਊਜ਼ ਹੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ `ਦਾ 


ਅਪਘਟਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਘਟਨ ਦੀਆਂ ਗੈਸੀ ਉਪਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ 


ਪੁੰਜ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ 
ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਛੱਤੇ ਵਰਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਪੂੰਜ ਦਾ 


ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਲਾ ਘੱਟ ਪਿਘਲਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 


ਮੁਸਾਮਦਾਰ ਠੋਸ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ੍‌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਰਮ ਕਰਨ _ 

















205 ਗੈਸ ਉਦਯੋਗ 


ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੈਸ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਕ ਸੁੰਗੜ 
ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ 
` ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਗੈਸੀ ਹਾਈਡੋਕਾਰਬਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 8007 ਸੈਂ. 


ਤੋਂ ਉਪਰ ਵਾਸ਼ਪਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਹਾਈਡੋਜਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ - . 


ਕਾਰਬਨ ਮਾਨੋਆਕਸਾਈਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਧੀ 
ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਸ਼ਪਸ਼ੀਲ ਉਪਜਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ 
ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਿਟਾੱਰਟ ਵਿਚ ਕੋਕ ਦਾ 
ਨੋਸ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਵਾਸ਼ਪਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਅਣਸੋਧੀਆਂ (ਕੱਚੀਆਂ) ਗੈਸਾਂ 
7005-800? ਸੈਂ. ਉਤੇ ਰਿਟਾੱਰਟ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ 
ਕੁਝ ਹਾਈਡੋਜਨ ਸਾਇਆਨਾਈਡ ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਆ ਨਾਲ ਚਾਰਜ 
ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਹਕਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੈਸ ਵਿਚੋਂ 
ਇਹ ਅੰਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। 
ਮੇਨ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੈਸਾ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ 
` ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋਂ ਦੁਵਣ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ 
ਧੋਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਦੁਵਣ ਵਾਲੇ'ਜਾਂ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ 
ਅਮੋਨੀਆ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਅੰਸ਼ ਘੁਲ ਕੇ ਅਮੋਨੀਆ ਲਿਕਰ ਬਣਾਉਂਦੇ 
ਹਨ। ਦ੍ਵਣ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਵਾਸ਼ਪਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਤਿੰਨ 
ਭਾ਼ਾਂ ਅਰਥਾਤ ਟਾਰ (ਲੁੱਕ) ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਆ ਲਿਕਰ ਦੋ ਭਾਗ ਅਤੇ 
ਰੈਸ ਇਕ ਭਾਗ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਗੈਸ, `ਕੋਕ, ਟਾਰ (ਲੁੱਕ) ਅਤੇ ਤਰਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ . 


` ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਨੀ (1) ਵਿਚ ਕਾਰਬਨੀਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ 
__ ਅਨੁਸਾਰ.ਕੋਲ ਗੈਸ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ :- _ ` 
ਰ੍ ਸਾਰਨੀ (1) ਕੋਲ ਗੈਸ ਦੀ ਰਚਨਾ 





`_ _`ਟਾਰ ਵਿਚ 61.3% ਪਿੱਚ (ਲੁੱਕ), ਕਰੀਓਜੋਟ ਤੇਲ 13%, 
-_ਕਾਰਬੋਲਿਕ ਐਸਿਡ 12.1%, ਹਲਕੇ ਤੇਲ 9.4%, ਅਣਸੋਧਿਆ 
ਨੈਫੱਥਾ 2.6% ਅਤੇ ਪਾਣੀ 1.6% ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ .ਖਿਤਿਜੀ 
ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲਿਕਰ ਵਿਚੋਂ 100 ਮਿ. 
ਮੀ.ਪਿਛੇ 1.5 ਗ੍ਰਾ. ਯੋਗਿਕੀਕ੍ਰਿਤ ਅਮੋਨੀਆ 02 ਗਾ. ਮੁਕਤ 
ਅਮੋਨੀਆ, 025 ਗ੍ਰਾ. ਸਲਫ਼ਾਈਡ (ਹਾਈਡੋਜਨ ਸਲਫ਼ਾਈਡ ਦੇ 
ਰੂਪ - ਵਿਚ) _0.01 ਗ੍ਰਾ. ਸਾਇਆਨਾਈਡ _(ਹਾਈਡੋਜੇਨ 
` ਸਾਇਆਨਾਈਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ। 0.1 ਗ੍ਾ. ਬਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟ ਅਤੇ 


0.25 ਗ੍ਰਾ. ਫ਼ੀਨੋਲ ਮਤ ਦਿਰ ਦੀ 


ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਲੇ ਦਾ ਕਾਰਬਨੀਕਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਾਪਮਾਨ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। 
ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ-ਲੋਹੇ ਦੀ ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਗੈਂਸ ਦਾ 
ਆਇਤਨ ਇਸ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ 
ਲੋਹੇ ਦੀ ਥਾਂ ਅੱਗ-ਸਹਿ ਮਿੱਟੀ-ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਲਈ 
ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚਾ ਤਾਪਮਾਨ ਉਚਿੱਤ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੇਂ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ 
ਉਦੋਂ ਹੋਏ ਜਦੋਂ` ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗੈਸ 
ਫਾਇਰਿੰਗ ਅਰੇ ਪੁਨਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। 


ਗੀਕਿਊਪ੍ਰੋਟਿਵ _(ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ - ਢੰਗ?-ਰੀਕਿਊਪੇਟਿਵ 


ਰਿਟਾਂਰਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਚਿੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। 





ਚਿੱਤਰ 1. ਛੇ ਖਿਤਿਜੀ ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੈਟਿੰਗ ਦਾ ਕੁ ਾੱਸ 
ਸੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲਾਂਗੀਚਿਊਡੀਨਲ ਸੈਕਸ਼ਨ । 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੈਸਟ ਗੈਸਾਂ` (ਫ਼ਾਲਤੂੰ ਗੈਸਾਂ) ਮੁੜ 
ਰੀਕਿਊਪ੍ਰੇਟਰ (ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਕ) ਵੱਲ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਤਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਮਿਲਾ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਟਨ ਕੋਲੋਂ ਤੋਂ ਔਸਤਨ ਗੈਸ 


ਪ੍ਰਾਪਤੀ 10,000 ਘਣ ਫੁੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਾਲਣ ਦੀ ਬੱਚਤ 
ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਢੰਗ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਕੁਝ-ਕੁ 


_ ਹੱਦ ਤੱਕ ਯੰਤ੍ਰਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਖੜ੍ਹੇ-ਦਾਅ ਰਿਟਾੱਰਟ-ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਅ ਰਿਟਾੱਰਟ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ 
ਕਿਸਮ ਉਹ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ ਖੜ੍ਹੇ-ਦਾਅ ਲਗਾ 
ਕੇ, ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਗਰਮ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ 


.. ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਕੋਲੇ ਦਾ ਕਰਾਬਨੀਕਰਨ-ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ 
: ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਚਿੱਤਰ (2) ਵਿਚ 
“ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਅ ਰਿਟਾਰਟਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਂਟਿੰਗ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ` 
ਪ੍ਡਿਊਸਰ ਵਿਚੈਂ ਆ ਰਹੀ ਗਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੈਸ ਐਪਰਚਰਾਂ 


ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ 


ਚੈਨਲਾਂ ਵਿਚ. ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਪਰਲੇ ` 
` ਸੈਕਸ਼ਨ ਕੇਵਲ'ਵਾਂਲਤੁ ਗੈਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਰਮ ਹੋ.ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਲੇ 


ਦਾ ਵਧੈਂਰੇ'ਗੈਸੀਕਰਨੰ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਮੰਤੌਵ ਲਈ ਰਿਟਾਂਰਟਵੀ ਅੱਗ-ਸਹਿ ਮਿੱਟੀ ਦੀ 
ਥਾਂ ਸਿਲੀਕਾ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। 

_ ਗੈਸ ਦੇ ਆਇਤਨ ਅੰਤੋਂ ਤਾਪ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਇਕ 
ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਿਰੰਤਰ ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਅ ਗੈਸ ਰਿਟਂਟਾਂ ਦੀ ਸਟੀਮਿੰਗ 
ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। 























ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸੁਰਖ਼ ਗਰਮ ਕੋਕ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਾਰਬਨ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਕਿਰਿਆ 
ਦੁਆਰਾ ਗੈਸ ਦੇ ਆਇਤਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਟਰ- 
ਗੈਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਗੈਸ ਦੀ ਸੁਧਾਈ--ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੀ ਅਣਸੋਧੀ 
ਗੈਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ 


ਕਰਨਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।(ਚਿੱਤਰ ਇਹ 





ਚਿੱਤਰ 3. ਗੈਸ ਦੇ ਸੋਧ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ 
ਵਾਟਰ-ਗੈਸ-ਕੋਕ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਦਾ ਪੂਰਨ ਗੈਸੀਕਰਨ 
ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਕਰਨ ਵਾਟਰ-ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤੇ ਕਾਰਬਨ ਦੁਆਰਾ ਭਾਫ਼ ਦਾ ਅਪਘਟਨ 
ਹਾਈਡੋਜਨ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਮਾਨੋਆਕਸਾਈਡ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, . 
ਰਿ 
੮ 9 -€0% ਸ,-- 56, 145 ਬੀ. ਟੀ. ਯੂ 


ਰ੍ ਜਦੋਂ ਤਾਪ ਸੋਖਣ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਬਨ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ 
ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ 
ਨਾਲ ਗੈਸ ਦੀ ਕੈਲੋਰੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਨੂੰ 
ਕੰਡੈਂਸੇਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ (4) ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ 
ਪਲਾਂਟ ਹੰਫ਼ਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਗਲੈਸਗੋ ਵਾਲਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਨੀਲੀ ਵਾਟਰ-ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


206 





ਚਿੱਤਰ 4. ਨੀਲੀ ਵਾਟਰ-ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਲਾਂਟ ਰ 
ਇਸਨੂੰ ਬਲੂ ਵਾਟਰ-ਗੈਸ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ 
ਦੀ ਲਾਟ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਹੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਟਾੱਰਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤੀ ਕੋਲ-ਗੈਸ ਨਾਲੋਂ ਘਟੀਆ ਦਰਜੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੇਲ ਭੰਜਨ , 


੨= .-੩<--੨੩ 


'ਅਤੇ ਜੈੱਨਰੇਟਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਤਾਪ 


ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੈਲੋਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਕਰਨ ਨਾਲ ਉੱਚ ਕੈਲੋਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੀ “ਕਾਰਬਿਉਰੇਟਿਡ” ਵਾਟਰ 
ਗੈਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ (5) ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਧੀ ਲਈ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤਾ ਹੰਫ਼ਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਗਲੈਸਗੇ ਦਾ ਪਲਾਂਟ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 





ਦਿਰ ਬਿਲ ਲਮਕ ਗਿਰ 
ਰ੍ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ 

ਪਡਊਸਭ ਗੈਸ--ਇਹ ਗੈਸ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ੍ 
ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ! ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਟੀਲ ਬਣਾਉਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਭੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ 
1000? ਸੈਂਤੋਂ ਉਪਰ ਕਾਰਬਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਤਹਿ ਵਿਚੋਂ ਹਵਾ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਘਾਈਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਬਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸਪਰਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ 
ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੈ ਕਾਰਬਨ, 
ਕਾਰਬਨ ਮਾਨੋਆਕਸਾਈਡ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
€ “102 (0,% ਪੱਕ.) -> €0% 2੧, “ 29,000 ਕੈਲੋਰੀਆਂ 


ਜੇਕਰ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕਾਰਬਨ, ਕਾਰਬਨ 


ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :- :- 
€4 0;% 4ਕ,-੭੮0,< 4, 97000 ਕੈਲੋਰੀਆਂ 
ਜੇਕਰ ਉੱਚਾ ਤਾਪਮਾਨ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਕਾਰਬਨ, 
ਕਾਰਬਨ ਮਾਨੋਆਕਸਾਈਡ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ 
ਕਿ ਗੈਸ ਵਿਚ 1/3 ਭਾਗ ਕਾਰਬਨ ਮਾਨੋਆਸਕਾਈਡ ਅਤੇ 2/3 

















207 


ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ- ਗੈਸ ਸਮੀਕਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ 
ਪੋਡਿਊਸਰ ਗੈਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਜਾਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 
ਰੇਠ ਲਿਖੇ ਸਮੀਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :- 


04 2ੋਖ,<1/2 (0, 9੧,)->੮0,% ਪੱਕ,< 68,000 ਕੈਲੋਰੀਆਂ 
ਜੇਕਰ ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਕਾਰਬਨ ਮਾਨੋਆਕਸਾਈਡ ਵਿਚ 


ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ 
ਹੋਇਆ ਸਾਰਾ ਤਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ 70% ਤਾਪ ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ 
ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ। ਚਿੱਤਰ (6) ਵਿਚ ਕੇ. ਡਬਲਯੂ. ਜੀਮੈਨੱਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਨ 1861 
ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸਿਸਟਮ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ` 





` ਚਿਤਰ 6. ਪ੍ਰਡਿਊਸਰ-ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਮੈਨੱਸ ਸਿਸਟਮ 


ਅਜੋਕਾ ਗੈਸ ਪ੍ਰਡਿਊਸਰ ਚਿੱਤਰ ।7। ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਇਹ ਦਬਾਉ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਹੈ -ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਵਾ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਦੇ 
ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਬਲਾਸਟ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। 





ਚਿੱਤਰ 7. ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ-ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਜੋਕਾ ਪਲਾਂਟ 


ਗੈਸ ਉ ੮੩ 


ਪ੍ਰਡਿਊਸਰ- ਗੈਸ ਵਿਚੋਂ ਸਹਿ ਉਪਜ ਦੀ ਪੁਨਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ 
ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਕਾਰਜ- ਵਿਧੀ ਚਿੱਤਰ 8 ਵਿਚ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। 





ਬਲਾਸਟ ਫਰਨੇਸ ਗੈਸ--ਇਹ ਇਕ ਨਿਮਨ ਗ੍ਰੇਡ (ਘਟੀਆ 
ਦਰਜਾ) ਵਾਲੀ ਗੈਸ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਤਾਪਨ ਮੁੱਲ ਲਗਭਗ 95 ਬੀ. ਟੀ. 
ਯੂ. ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ ਇਹ ਗੈਸ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਾਲਣ ਕਿਰਿਆ ਸਮੇਂ 
ਸਹਿ ਉਪਜ ਦੇ ਰੂਪ 'ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੱਚਾ ਲੋਹਾ 
ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ 
ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਗੈਸ ਵਿਚ 27% ਕਾਰਬਨ ਮਾਨੋਆਕਸਈਡ 11% 
ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ 60% ਨਾਈਟੋਜਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਫ਼ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 

ਗੈਸ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਅਜੋਕੀਆਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰ੍‌ਿਤਿਆਂ-ਉਪਰ 
ਦੱਸੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚੱਲਤ 
ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਮਗਰਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਚੱਲ ਪਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਕੋਲੇ ਦਾ ਪੂਰਨ ਗੈਸੀਕਰਨ ਇਕੋ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਗੈਸ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਘਟੀਆ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕੋਲੇ ਤੋਂ` . 
ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ 
ਕਿਉਂਕਿ ਵਧੀਆ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਤੇਲ 
ਬਾਲਣ ਇੰਨੇ ਸਸਤੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਗਏ 
ਕਿ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ ਗੈਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪੂਰਨ ਗੈਸੀਕਰਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕੋਲੇ 
ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਗੈਸ ਵਿਚ ਬਦਲਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸੁਆਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ 
ਠੋਸ ਨਾ ਬਚੇ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਗੈਸ ਅਤੇ ਕੋਕ ਦੀ ਸਪਲਾਈ 
ਵਿਚਕਾਰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। 
ਵਾਟਰ-ਗੈਸ ਦੇ ਬਣਨ ਦੇ ਮੇਲ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਹੰਫ਼ਰੀਜ਼ ਅਤੇ 
ਗਲੈਸਗੋ`ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਪਲਾਂਟ ਵਿਚ ਬਲੋਂ ਜੈੱਨਰੇਟਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਂਗ 
ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲੋ ਗੈਸਾਂ ਜੈਂਨਰੇਟਰ ਦੁਆਲੇ ਛੱਲਿਆਂ ਵਿਚ 
ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਬਿਊਰੇਟਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲੋਂ ਗੈਸਾਂ ਵਿਚ 
ਉਪਲਬੱਧ ਤਾਪ ਸੁਪਰਹੀਟਰ ਅਤੇ ਕਾਰਬਿਊਰੇਟਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈੱਨਰੇਟਰ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੋਲੇ ਦੇ 
ਕਾਰਬਨੀਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕੁਝ ਭਾਗ 
ਕਾਰਬਿਊਰੇਟੀਕਰਨ ਲਈ ਵੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਸੁਪਰਹੀਂਟਰ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਤੋਂ ਭਾਫ਼ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ 
ਜੈਂੱਨਰੇਟਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਭਾਫ਼ ਭੇਜ ਕੇ ਵਾਟਰ-ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ 


੨੪੩ 


ਹੈ। ਇਸ ਗੈਸ ਵਿਚਲਾ ਤਾਪ ਜੈੱਨਰੇਟਰ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਕੌਲੇ 

















ਰੈਸ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਰ੍ ਰ 208 


ਦਾ ਕਾਰਬਨੀਕਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਜੈੱਨਰੇਟਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 
ਵਿਚ ਭੇਜੀ ਭਾਫ਼ ਇਸ ਵਾਰ ਅਤਿਤਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗਰਮ ਵਾਟਰ- 
ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਮੁੜ ਜੈਂਨਰੇਟਰ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ 
ਵਿਚ ਕੌਲੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਗੈਸ ਨੂੰ ਵੀ 


ਕਾਰਬਿਊਰੇਟਰ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਂਟ, ਕੋਲੇ, ਕੋਕ 


ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਿਸ਼ਰਨ ਦੇ ਗੈਸੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ` 


` ਤੇਲ ਦੁਆਰਾ ਸੈਪੰਨੀਕਰਨ ਲਈ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਤੇ 
ਆਕਸੀਜਨ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਵਿਚ 
ਠੋਸ ਬਾਲਣਾਂ ਦੇ. ਗੈਸੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। 
ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲਗਭਗ 1945 ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ 


_ਲਿਗਨਾਈਟਾਂ ਦੇ _ਭਾਫ਼ ਅਤੇ ਆਕਸਜੀਨ ਵਿਚ ਦਬਾਉ ਹੇਠ _ 


ਗੈਸੀਕਰਨ ਲਈ ਲਭੀ ਵਿਧੀ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਸ਼ਹਿਰ 
ਕੋਲਾ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨੀਕਰਨ ਅਯੋਗ ਖੀਣ ਕੇਕਿੰਗ ਕੋਲਾ ਵਰਤਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਲਾਂਟ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੈਸ 
ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗੈਂਧਕ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦਬਾਉ ਉਤੇ 
ਦੂਰ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਵਾਟਰ ਗੈਸ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਤੇਲ ਦੇ` ਸਿੱਧੇ 
ਗੈਸੀਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਿਚ ਅਪਣਾਏ ਗਏ। ਨਾਰਥ ਥੇਮਜ਼ ਗੈਸ ਬੋਰਡ ਨੇ ਇਕ ਪਲਾਂਟ 


ਲਾਇਆ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਤੇਲ ਦੇ ਅੰਸ਼ਕ ਜਾਲਣ ਦੁਆਰਾ ਗੈਸ , 


ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਢੰਗ ਸਾਊਥ ਈਸਟਰਨ ਗੈਸ 
ਬੋਰਡ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੇ ਉਤਪ੍ਰ੍‌ਰਕੀ ਅਪਘਟਨ 
ਦੁਆਰਾ ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਢੰਗ 
ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੇ ਤੇਲ ਦੇ ਚੱਕਰੀ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕੀ ਭੰਜਨ ਦੁਆਰਾ 
ਆਇਲ ਰੈਸ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗੈਸ ਆਇਲ ਦੇ ਤਾਪ ਭੰਜਨ 
ਦੁਆਰਾ ਗੈਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ। ਦਬਾਉ ਹੇਠ ਕੋਲੇ 

ਦੇ ਹਾਈਡੋਜਨੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇਰੇ ਮੀਥੇਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਦਾ 
ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਜਸ ਗਿਰ ਵੀ ਸਿ ਤੀ 
ਖੋਜ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਤਵ ਸੀ। _ 


ਹ. ਪੁ--ਐ. ਬੰ 10:5 


ਗੈਸ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ : ਬਾਇਲ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ. 


ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ 
ਜਿਸ ਤੋਂ ਗੈਸ ਦੇ ਗਿਆਤ-ਪੁੰਜ ਦਾ ਆਇਤਨ- ੪ ਉਸਦੇ 
ਤਾਪਮਾਨ 7' ਅਤੇ ਦਬਾਉ £ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ 
_ ਅਰਥਾਂਤ.:- ` 


ਇ ਇਕ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ 


_ ਜੇਕਰ ਗੈਸ ਦਾ ਪੁੰਜ 1 ਗ੍ਰਾਮ ਅਣੂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਅਰਥਾਤ 


ਗੈਸ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ- ਨੂੰ ੧ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 2 ਗ੍ਰਾਮ 
ਅਣੂ ਲਈ ੮ =ਕਿ` 


ਰੈਸ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ੩ ਦਾ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਮੁੱਲ; ਇਕ ਪੂਰਨ 


ਗੈਸ ਦੇ ਗ੍ਰਾਮ ਅਣੂਕ ਜਾਂ ਗ੍ਰਾਮ-ਅਣਵੀਂ ਆਇਤਨ ਨੂੰ ਬਰਫ਼ ਦੇ 
ਪਿਘਲਾਉ ਦਰਜੇ ਅਤੇ 76 ਸੈਂ. ਮੀ. ਦਬਾਉਂ ਤੇ ਪਰਮ- ਤਾਪਮਾਨ 


(ਹਿਮ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ) ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
੧ 
ਗਿ 
ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਚ ਕ ਦਾ ਮੁੱਲ ਹੋਠ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, - 
%= 8.31433 ੨ 000034510 ਅਰਗ (ਡਿਗਰੀ) ਮੌਲ 
= 1.986717 ਕੈਲੋਰੀ/ਡਿਗਰੀ (ਮੋਲ 
`_= 8.20544 ੨ 0.00037%10” ਰਿ ਰ੍ 
ਡਿਗਰੀ (ਮੋਲ) ਰ੍ 
ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਅਣੂ ਗਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ੧ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪੂਰਨ ਇਕ ਐਟਮੀ' 


]੧ਰ = 


ਗੈਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤਾਪਾਂ £ ਅਤੇ “੮ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਦਬਾਅ ਅਤੇ' . 


ਸਥਿਰ ਆਇਤਨ ਉਪਰ €॥ ਅਤੇ €% ਸਬੰਧ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ :-- 


€॥= ਤੂੰ ੩'ਅਤੇ €੪ = >% 


1੭1੯੭ । 


ਮੈਕਸੈਵੱਲ ਦੇ ਊਰਜਾ ਦੇ 'ਸਮੱਵਿਭਾਜਨ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ੬, 


ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ੭ ਹੂ ਪ੍ਰਤਿ ਸੋਲ 


ਰਿ ਨੀ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਪੂਰਨ-ਇਕ-ਐਟਮੀ ਗੈਸ ਜਿਸ ਦੇ ਤਿੰਨ 
ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਰਜੇ, ਇਸਦੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 
ਵਿਚ ਗਤੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹੋਣ, ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤਾਪ €% ਦੇ 


ਤੂਘ ਦੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪੂਰਨ ਦੋ ਐਟਮੀ ਗੈਸ ਜਿਸਦੇ 


੧ 


ਤਾਪ ੦੧ ਦੇ ੨ 2. ੩ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.--ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 6 : 49 


ਗੈਸਟ, ਐਡਗਰ ਐਲਬਰਟ : ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ___ 
_ਕਵੀ 20 ਅਗਸਤ, 1881 ਨੂੰ ਬਰਮਿੰਘਮ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਵਿਚ 
ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1891 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ _ 
- ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਇਹ 





ਅਣੂ ਦੋ ਸੁਤੰਤਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਘੁੰਮ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਸਿਸਟ ਪੀ 














ਡੀਟ੍ਾਇਟ ਵਰ ਪੱਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਨ 


ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ 
ਲਈ ਰੋਜ਼ ਕਵਿੱਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣ 
ਲੱਗਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 
ਏਨੀਆਂ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹੋ 


ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸੈਨ 1916 
ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਵਿ- _ 
ਸੰਗ੍ਰਹਿ '& 1੫ 01491" 





209 ਦਾ ਗੈਸਨਰ, ਕਾਨਰਾਡ ਫਾੱਨ 


_ਹਨ। ਇਹ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੀ. ਵੀ. ਤੇ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 5 
` ਅਗਸਤ, 1959 ਨੂੰ ਡੀਟਾਇਟ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
. `ਤੇ. ਗੀਨੰ, ਬ੍ਿ10: 1000; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 782 


ਗੈਸਨਰ, ਅਬਰਾਰਮ : ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਇਸ ਰੂ-ਵਿਗਿਆਨੀ 
੨ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ ਦੇ ਖੋਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਮਈ, 1797 ਨੂੰ ਨੋਵਾ 
`ਸਕੋਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 
`" 1827 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਐੱਮ. ਡੀ. 
ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ 
ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਇਥੇ `ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਭੂ- 
ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ 1836 ਵਿਚ “ਰੀਮਾਰਕਸ 
ਆਨ ਦੀ ਜੀਆਲੋਜੀ ਐਂਡ ਮਿਨਰਾੱਲੋਜੀ ਆਫ਼ ਨੋਵਾ ਸਕੋਸ਼ੀਆ” 
ਨਾਮੀ _ਖੋਜ-ਭਰਪੁਰ ਕਿਤਾਬ _ਲਿਖੀ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੇ 


ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 


'ਵਿਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਸੰਨ 1838 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਊ ਬ੍ਰਨਜ਼ਵਿਕ 
ਅਤੇ _ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਡਵਰਡ ਦੀਪ ਦੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇਖਣ 
` ਲਈ ਸਰਵੇਖਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਰਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ 
ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਬਟੂਮੀਨਸ ਕੋਲੇ ਦੀਆਂ. ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 
_ਤੇਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਟਰੋਲ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ 
ਨ 


` 'ਆਇਲਜ਼” ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। 19 ਅਪਰੈਲ, 1864 ਦੇ 
ਦਿਨ_ਨੌਵਾ .ਸਕੋਸੀਆ ਦੇ ਹੋਲੀਵੈਕਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ: 
_ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 


-ਹ. ਪੁ--ਐਨ. -ਅਸੈ. 12 : 627 


ਊ੍ ਗੈਸਕੈਲ, ਇਲਿਜ਼ਾਬਥ ਕਲੈਂਗਰਾਰਨ : ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਦੀ ਇਸ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਕੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 29 


ਸਤੰਬਰ, 1810 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚੈਲਸੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਛੋਟੀ 


ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 
_ ਇਸ ਦੀ ਮਾਸੀ ਨੇ ਪਾਲਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ 
ਗਈ। ਸੰਨ 1832 ਵਿਚੇ ਇਸ ਦਾਂ ਵਿਆਹ ਵਿਲੀਅਮ ਗੈਸਕੈਲ 
ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ. ਵਾਂਗ ਹੀ ਯੂਨੀਟੈਰੀ-ਅਨ 
`_ ਮਨਿਸਟਰ _` ਸੀ। ਹੁਣ 
ਇਹ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਦੇ 'ਉਦ- 
. .ਦਾ'ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ। 


ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇਕ ___ ਗੈਸਕੈਲ 
ਮਜ਼ਦੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 
ਹੈ। ਡਿਕਨਜ਼ ਅਤੇ ਕਾਰਲਾਈਲ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਖੂਬ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। . 


% 7100 088" (1758) 





ਇਸ ਦੇ ਤੁਰਤ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ 1850 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ 


ਅਗਲੀ ਰਚਨਾ “ਦੀ ਮੂਰਲੈਂਡ ਕਾਟੇਜ”, 1853 ਵਿਚ “ਕਰੈਨਫੋਰਡ” 


ਅਤੇ 'ਰੁਥ' ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅਣਵਿਆਹੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ 


ਦੀ _ਸੋਫ਼ਾ', 'ਰਾਈਟ ਐਟ _ਲਾਸਟ”, 'ਸਿਲਵੀਆਜ਼ ਲਵਰ”, 


“ਕਜ਼ਨ _ਫਿਲਿਸ” ਆਦਿ _ਨਾਵਲ _ਲਿਖੇ। ਇਸਦਾ ਨਾਵਲ 
ਗਿਆ। 


ਗੈਸਕੈਲ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਫਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਸਾਹਿਤ 


ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਚਾਰਲਟ ਬੁਰੇਟੇ ਤੋਂ ਬੜੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ 


ਅਤੇ 1857 ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਜੀਵਨੀ “ਦੀ ਲਾਈਫ਼ ਆਫ਼ ਚਾਰਲਟ 
ਬੁਰੇਟੇ' ਲਿਖੀ। ਇਹ ਹਰ ਗੱਲ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਲਿਖਦੀ ਸੀ। ਇਸ 
ਵਿਚ ਇਕ ਚੰਗੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ 


ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਹੀ ਚਿਤਰਿਆ। 


12 ਨਵੰਬਰ, ਰਿ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ..4 : 428; ਚੈੱਥ, ਐਨ. 6 : 172; ਐਨ. 
ਅਮੈ. 12- : 332; ਕੋਲ. ਐਨ. ੪ : 299; ਵ. ਯੂ ਯੂ.ਐਨ. 6 : 2059 


ਪੁਸਤਕ “8091੧” (1756- 
72) ਅਤੇ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ 


ਰੇ _ ਸੈਲਾਮਨ ਗੈਸਨਰ 

ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ 
20 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਅਨੁਵਾਦ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ 
ਹਨ। ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ, ਬਾਇਰਨ ਤੇ ਸਰ ਵਾਲਟਰ ਸਕਾਟ ਜਿਹੇ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ 
ਹੈ। ਰ ੍ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 369; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 512 


ਗੈਸਨਰ, ਕਾੱਨਰਾਡ ਫਾੱਨ : ਇਹ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦਾ 
ਇਕ ਉੱਘਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਿਤੀਵਾਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 26 
ਮਾਰਚ, 1516 ਨੂੰ ਜ਼ਿਊਰਿਕ ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਸਟ੍ਰਸਬਰਗ, ਬੂਰਜ਼ 


























_` ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸੈਲ 1541 


ਰੈਸੋਲੀ 

ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ 
ਪਾਪਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 1537 । 
ਵਿਚ ਇਹ ਲੋਜ਼ੈਨ ਵਿਖੇ _. 

. ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ 


`ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਜ਼ਿਊਰਿਕ ਤੋਂ 
ਡਾਕਟਗੇਂ ਦੀ ਡਿਗਰੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ 
ਪ੍ਰੇਕਟਿਸ ਆਰੰਭ _ਕਰ 
ਦਿਤੀ। ਬਾੱਟਨੀ ਇਸਦਾ 
ਮਨਪਸੰਦ - ਵਿਸ਼ਾ _ਸੀ। 
ਸੰਨ 1542 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਲਾਤੀਨੀ, ਜਰਮਨ ਅਤੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ 
ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਰਤ 'ਬਿਬਲੀਓਥੀਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸੇਲਿਸ' ਹੈ। ਸੈਨ 
` 1551-58 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੰਧੀ ਮਹਾਨ 
ਕਿਰਤ 'ਹਿਸਤੋਰੀਆ ਐਨੀਮੇਲੀਅਮ” ਛਪੀ। ਸੈਨ 1537 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ-ਲਾਤੀਨੀ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਗੈਸਨਰ ਨੇ 130 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਪਲੇਗ ਹੋ 
ਜਾਣ ਕਾਰਨ 13 ਦਸੰਬਰ, 1565 ਨੂੰ ਜ਼ਿਊਰਿਕ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ੍ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 511: ਐਵੇਂ, ਐਨ. 5 : 632 

ਗੈਸੋਲੀਨ : ਇਹ .ਇਕ ਵਾਸ਼ਪਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਜਲਣਸ਼ੀਲ 
ਤਰਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 
ਪੈਟ੍ਲੀਅਮ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਾਈਡੋਕਾਰਬਨਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਟਰੋਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਰਤੋਂ 
ਬਾਲਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਦਹਿਨ ਇੰਜਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਟੋਵਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਘੋਲਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ 





ਕਾੱਰਨਾਡ ਫਾੱਨ ਗੈਸਨਰ 


ਤੇਲ ਉਦਯੋਗ ਦੇ. ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੈਸੋਲੀਨ, ਪੈਟ੍ੋਲੀਅਮ ਦਾ 
ਕੇਵਲ ਇਕ ਭਾਗ ਹੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਤਿਆਰ 
ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤੇ ਕਸ਼ੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਹਾਈਡੋਕਾਰਬਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਲਣ ਦੀ 
ਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਬਿਊਰੋਟਰ ਵਿਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਾਲਣ ਮਿਸ਼ਰਨ ਬਣ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ 
ਗੈਸੋਲੀਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਸਹਿ-ਉਪਜ ਦੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਨਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 
` ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਸੋਲੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ 


ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਭੰਜਨ ((94001%) ਵਿਧੀ 'ਬਰਟਨ ਵਿਧੀ” 


ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਰੇ ਤੇਲਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੇ ਗੈਸ, ਤੇਲ ਜਿਹੜੇ 
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਉਬਲਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਲਗਭਗ 
100 ਪਾਊਂਡ ਦਬਾਉ ਅਤੇ ਲਗੰਭਗ 399 ਸੈਂ. ਤੱਕ ਗਰਮ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦਾ 
ਲਗਭਗ 50% ਗੈਸੋਲੀਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


_ਗੈਸੋਲੀਨ ਇਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਿੰਨ 


210 


ਭਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹਾਈਡੋਕਾਰਬਨ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ` 
ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਾਈਡੋਕਾਰਬਨ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀ ਅਣੂ 4 ਤੋਂ 12 ਕਾਰਬਨ ਐਟਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ. 


ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੋਖਾ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਟਰਕਾਰ ਗੈਸੋਲੀਨ . _ 


ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 32.2? ਸੈਂ. ਅਤੇ 210" ਸੈਂ. ਵਿਚਕਾਰ ਉਬਲਦੀ ਹੈ। 
ਐਵੀਏਸ਼ਨ (ਵਿਮਾਨ ਸੰਚਾਲਨ) ਗੈਸੋਲੀਨ ਵਿਚ ਮੋਟਰਕਾਰ 


_ਗੈਸੋਲੀਨ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹਲਕੇ, ਅੜੇ ਭਾਰੇ ਦੋਵੇਂ` ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਰੈਸੋਲੀਨ ਦੇ ਵਿਸਫ਼ੋਟੀ ਲੱਛਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਗੈਸੋਲੀਨ ਦੇ 
ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ-ਚੇਨ ਵਾਲੀ ਅਣੂ 
ਬਰਾਂਚ ਰਿੰਗ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜਲਦੀ ਵਿਸਫ਼ੋਟ ਹੋ 


`ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਸੋਲੀਨ ਇੰਜਨ ਦੀ ਸੁਯੋਗਤਾ ਵਧਾਉਣ 


ਲਈ ਗੈਸੋਲੀਨ ਵਿਜ਼ਲੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਪੈਂਦਾ 
ਹੈ। ਐਂਟੀਨਾਕ (ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸਫੋਟ) ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ _ 
ਪੈਮਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਾਕਰੇਟਿੰਗ ਸਕੇਲ ਉਤੇ ਆਈਸੋਂ- 


ਆਕਟੇਨ (2.2, 4 ਟ੍ਰਾਈਮੀਥਾਈਲਪੈਨਟੇਨ) ਦਾ` ਮੁੱਲ 100 ` .. 


ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰਮਲ ਹੈੱਪਟੇਂਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਜ਼ੀਰੋ ਰਖਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਟੇਨ ਸੰਖਿਆ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 


ਗੈਸੋਲੀਨ ਦਾ ਵਿਸਫੋਟੀ ਲੱਛਣ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਨਾ ਕਿ ਹੈੱਂਪਟੇਨ __ 


ਅਤੇ ਆਈਸੋ-ਆਕਟੇਨ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲਾਵਟ ਦਾ। ਮਿਲਾਵਟ 
ਵਿਚ ਆਈਸੋ ਆਕਟੇਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਆਕਟੇਨ ਸੰਖਿਆ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਐਂਟੀਨਾਕ ਸੁਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਸਰੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਗੈਸੋਲੀਨ 
ਵਿਚ ਜੁੜਨਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


-ਰੇਚਕ (8੩04੫) ਵਾਲਵਾਂ ਉਤੇ ਬਣੇ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟਾਂ ਦੇ ਲਘੂਕਰਨ 


ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤਿਆਕਸੀਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ .ਲੇਸ 
ਬਣਨ ਨੂੰ ਰੇਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਪੈਟ੍ਰਲੀਅਮ ਸੋਟਰ ਬਾਲਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਤ 


੨੩. -%-੩ 


_ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਵੀ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ 


ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਵਿਚ ਵੀ ਤਰਲਯੋਗ ਹਾਈਡੋਕਾਰਬਨ ਚੋਖੀ 
ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਨੈਚਰੁਲ ਜਾਂ ਕੇਸਿੰਗਹੈੱਡ 
ਗੈਸੋਲੀਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਕਈ. 
ਵਾਰੀ ਅਲਕੋਹਲ ਨੂੰ ਮੋਟਰ ਬਾਲਣ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ _ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੁੱਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੋਟਰ ਬੈਂਨਜੋਲ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ 
ਮੋਟਰ ਬਾਲਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ___ -- 


ਇਕ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਉੱਚ ਦਬਾਉ ਉੱਤੇ ਕਾਰਬਨ _ 4 


ਮਾਨੋਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਹਾਈਡੋਜਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਣ ਨਾਲ ਗੈਸੋਲੀਨ 
ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਸ਼ੁੱਧ 
ਆਕਸੀਜਨ ਦੁਆਰਾ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ਕ ਆਕਸੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ 
ਤਿਆਰ _ਕੀਤਾ_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੈਸਾਂ ਕੋਲੇ ਦੇ ਸਿੱਧੇ 
ਹਾਈੜੋਜਨੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ 
ਹਨ।_ਗੈਸੋਲੀਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਟਾਰ ਰੇਤ ਅਤੇ ਆਇਲ ਸ਼ੇਲ ਹਨ। 
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਸ਼ੇਲ ਦੇ ਭੰਭਾਰ'ਉਥ ਦੇ ਗਿਤ '੍ਰਨਲੀਅਮ 
ਭੰਡਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ। 


ਦੁਨੀ ਦੀ ਦਸੀ ਨੰਗੀ ਦੇ ਤਣ ਰੋਗੀ ਰ 


60% ਔਸਤਨ ਮੋਟਰ ਬਾਲਣ ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਅਣੂਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਮਾਨ ਸੰਚਾਲਨ ਗੈਸੋਲੀਨ 90% ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 


_ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 














211 


ਮੋਟਰ ਗੈਸੋਲੀਨ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ 80% ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਸੀ। ਐਂਟੀਨਾੱਕ ਨੂੰ 
ਵਧਾਉਣ 'ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਢੰਗ ਟੈਟ੍ਰਾਈਥਾਈਲ ਲੈੱਡ ਮਿਲਾਉਣਾ ਹੈ। 
ਭੰਜਨ ਵਿਧੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋ' ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਗੈਸੋਲੀਨ ਦੀ 
ਆਕਟੇਨ ਸੰਖਿਆ 55 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ' ਵੀ ਘੱਟ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂੰ ਇਸ ਵਿਧੀ 
- ਨਾਲ ਗੈਸੋਲੀਨ ਦੀ ਆਕਟੇਨ ਸੰਖਿਆ 91 ਤੋਂ 99 ਤੱਕ ਹੋ ਗਈ। 
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਮਹਾਨ-ਯੁੱਧ ਤੋਂ' ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਵਿਮਾਨ 


_ ਸੰਚਾਲਨ ਗੈਸੋਲੀਨ ਦੀ ਆਕਟੇਲ-ਸੰਖਿਆ 100 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। . 


` ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ 115 ਅਤੇ ਉਡਾਣ ਲਈ 
_ 145 ਆਕਟੇਨ-ਸੈਖਿਆ ਵਾਲੀ ਐਵੀਏਸ਼ਨ - ਗੈਸੋਲੀਨ ਵਰਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਰਹ. ਪੁ-ਐ. ਬਿ. 10 : 16 

ਰ ਗੈਗ ਨਿਯਮ : ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, 
`_ ਜਿਹੜੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਦਨ ਦੁਆਰਾ 
1836 ਤੋਂ 1844 ਈ. ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਇਹ ਉਪਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ 
_ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀਆਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 


ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਫਿਰ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ _ 


ਉਪਰੈਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਸੰਨ 1833 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕੀ 
ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰੀ 
ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਦਨ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ 
ਪਈਆਂ ਸਨ। 

ਪਹਿਲਾ ਗੈਗ ਨਿਯਮ 1836 ਦਾ ਪਿੰਕਨੀ ਮਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਕੁਮਵਾਰ 1837, 1838 ਅਤੇ 1840 ਵਿਚ ਹਜ਼ ਅਤੇ ਪੈਟਨ 


ਅਤੇ ਐਥਰਟਨ ਮਤਾ ਅਤੇ ਜਾਹਨਸਨ ਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਏ। ਜਾਹਨਸਨ ` 


_ਮਤਾ 28 ਜਨਵਰੀ, 1840 ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਨਿਯਮ ਨੰ: 21 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ 
ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰ 


ਉਪਰ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ . 


ਹਮਾਇਤ ਮਿਲੀ । ਗ਼ੁਲਾਮੀ' ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੇ ਕਈ 
ਮਾਹਿਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ ਸਦਨ.ਦੇ ਉਸ ਸਮੁਹ ਕੌਲ ਭੇਜੇ, , ਜੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
. ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੇਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪਿਛਲੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਸਾਬਕਾ 
_ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਨ ਕੁਵਿੰਸੀ ਐਡਮਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੇ 
ਉਪਰੋਕਤ ਨਿਯਮ 21 ਨੂੰ ਹਰ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਮਨਸੂਖ਼ ਕਰਾਉਣ ਦਾ 
ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਅਖੀਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ 2 ਦਸੰਬਰ, 1844 
ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ: 9 : 1073. 


_ਗੈਂਗਰੀਨ : ਮੈਡੀਸਨ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ 
ਟਿਸ਼ੂ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ (0&੪000:8660) ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
“ਕਾਰਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਚ ਖ਼ਰਾਬੀ ਜਾਂ 
`-ਰਕਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਲਹੂ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੱਟ ਜਾਂ ਲਾਗ 
-ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਰਟਿਰੀਓਸੀ-ਸਲਿਰੋਸਿਸ, ਸ਼ਕੱਰ ਰੋਗ, 
_ ਰੇਨੌਜ਼ ਬੀਮਾਰੀ ਬਰਗਰਜ਼ ਬੀਮਾਰੀ, ਟਾਈਫਸ ਆਦਿ ਕੁਝ ਬਿਮਾਰੀਆਂ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੈਂਗਰੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਡੰਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ' 


`_ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਰੋਗ ਕੋਈ ਥਾਂ ਸੜ ਜਾਣ ਜਾਂ ਅਤਿ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਣ ਜਾਂ 


ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਲਈ ਬਿਸਤਰ ਉਤੇ ਪਏ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਕਲਾਸਟਰਿਡੀਆ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਲਾਗ ਕਾਰਨ ਗੈਸ ਗੈਂਗਰੀਨ ਹੋ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਵਧਦਾ 
ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਨਾ 


੨੫੦ 


ਗੋਟ _ 


ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇਸ ਦੇ 
ਕਾਰਨ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : ੧132 


ਰੈਘਾਟਾ ਬਖਸ਼ੀ ਖ਼ਾਨ : ਗਰ ਲਾਜ ਵਿੱਚ 


` ਫਸੋਦਰ ਅਤੇ ਰੁਪ ਨਾਰਾਇਣ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਇਹ 


ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 12 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। 
_ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ, ਗ. ਇੰਡ. 12 : 123 


ਗੈਜ਼ੇਲੀ, ਗਵੀਡੋ : ਇਹ ਫ਼ਲੈਂਡਰਜ਼ ਦਾ ਪਾਂਦਗੇ ਤੇ 
ਕਵੀ ਸੀ ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ' ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਸਤਾਦਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ) ਮਈ, 1830 ਨੂੰ ਬੈਲਗੇਡ ਵਿੱਚ 
ਬਰੂਜਿਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫੀ ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ 
ਅਧਿਐਨ ਬ੍ਰੂਜਿਜ਼ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1854 ਵਿਚ' ਵਿਸ ਨੂੰ 
ਪਾਦਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਰੂਲੇਅਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ 
ਹੀ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ ਅਤੇ 1860 ਤੱਕ ਇਹ ਉਥੇ ਰਿਹਾ। ਇਹ 


_ਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 


ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ, ਕਾਵਿਕ. ਤੇ ਫਲੈਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਲਈ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਦਿਆ, 


ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ 1860 ਵਿਚ _ 


ਇਸ ਨੂੰ ਬਰੂਜਿਜ਼ ਵਿਖੇ ਬਦਲ ਦਿਤਾ ਜਿਥੇ 1861-65 ਤੱਕ ਇਹ 
ਐਂਗਲੋ ਬੈਲਜ਼ੀਅਨ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਖੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤੇ ਵਾਈਸ 
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1865-72 ਤੱਕ ਕਿਊਰੇਟ ਰਿਹਾ। 


ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਜੋਸ਼ _ 


ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ। ਸੈਨ 1865 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 9000 960 ਸਟ੦ਹ” 
ਸਪਤਾਹਿਕ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਪਸੰਦ--ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ, ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ 
ਨੈਚੁਰਲ` ਸਾਇੰਸ ਆਦਿ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ. ਬਾਰੇ ਖੂਬ ਲਿਖਿਆ। 
ਬਹੁਤੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ, ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ 
ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣਾ ਘਟਦਾ ਗਿਆ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 


ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਉਲਝਿਆ 


ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸੈਨ 1872 ਵਿਚ 
ਇਸ ਦੀ ਕਿਊਰੇਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲੀ ਕੂਰਟਰੇ ਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ 


ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ ਮੁੜ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਸੰਤੁਲਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ . 


ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲੱਗਾ। ਸੈਨ 881 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 1,006 ਨਾਂ 
ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਪੱਤਰ ਕਢਿਆ ਅਤੇ 1886 ਵਿਚ 
“ਸ੩%੩0੪” ਦਾ ਬੜਾ ਉੱਤਮ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ 
ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 27 ਨਵੰਬਰ, 1899 

ਨੂੰ .ਬਰੂਜਿਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। “0006016008€8 (1858), 
ਅਉ (1858), “126060160025' (1860), 
“6016210 £੬ਨ30੬€॥ €॥ ਟੁ60ਟ00॥' (1862), _"ਭੂਮੂਹ ਰਿ 
(1893), ੧0॥%॥0੦" (1897) ਅਤੇ 1446 ੪੪2੬੪” 
(1901) ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 

`ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 516 


ਗੈਟ : ਵੇਖੋ, ਡੰਕਲ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਰ 
ਫਲੈਂਡਰਜ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ _ਲੀਸ ਅਤੇ ਸਕੈੱਲਟ 




















ਰੈਟਿਸਬਰਗ ਰ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ 
`ਦਾ ਕੇਂਦਰ -ਹੈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੇਡਬਰਗ, ਗੈਂਟਬਰਗ ਅਤੇ ਸੇਂਟ 
ਅਮੈਂਡਸਬਰਗ ਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਇਹ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (7ਵੀਂ ਸਦੀ) ਵਿਚੋਂ ਅਤੇ 
ਫਲੈਂਡਰਜ਼ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1584 ਤੱਕ ਇਹ 
ਲਗਭਗ ਆਜ਼ਾਦ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਗੈਂਟ ਦੀ ਸੰਧੀ ਤੇ 
ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ 1576 ਈ. ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰੇ ਨੀਵੀਂ 


ਭੂਮੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਉਪਰਾਲਾ ਸੀ। 25. 


ਦਸੰਬਰ, 1814 ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ 
1812 ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋਇਆ। 


ਗੈਂਟ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ 
ਫਲੈਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਾਊਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਝਗੜੇ ਹੋਏ। 16ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਤਨ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ 
-_ ਲੱਗਣ ਨਾਲ, 1827 ਈ. ਵਿਚ ਬੰਦਰਗਾਹ ਬਣਨ ਨਾਲ ਅਤੇ 
1822-29 ਵਿਚ ਸਕੈਲੱਟ ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਤੇ ਚੈਂਟ ਨਹਿਰ ਦੇ 
ਬਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ 


ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ 


ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ-ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 
ਰ੍ ਗੈਂਟ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਦਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਇਥੇ ਹਰ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਲ 
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ 
ਧਾਤਾਂ ਸਬੰਧੀ ਕੰਮ; ਕਾਗਜ਼ ਬਣਾਉਣ, ਵਣਜ ਅਤੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮ 
ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਰ 
ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗ਼ੈਂਟ ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 1180 ਈ. 
_ ਦਾ ਫਲੈਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਾਊਂਟ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਇਕ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀਂ ਦਾ ਕਿਲਾ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਿਰਜੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 





ਗੈਂਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ 
` ੧6ਵੀਂ ਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਫ਼ਲੀਮੀ ਕਲਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ 
ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਗੈਂਟ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹਨ। 
ਇਥੇ 1816 ਈ. ਤੋਂ ਇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਇਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। 


_ _ਆਬਾਦੀ--2,30,246 (1991) 
,51 ਹਤ' ਉ. ਵਿਥ.; 37 43' ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 521 ਰ੍ ਰ੍ 


212 


ਗੈਟਿਸਬਰਗ : ਇਹ -ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 


ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਬਰੋ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ 
_ ਦੱਖਣੀ'ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਐਡਮਜ਼ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਰ੍ 


ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਗੈਟਿਸਬਰਗ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈਰਿਸਬਰਗ ਤੋਂ 60 ਕਿ. ਮੀ. 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 


ਵਿ ਨੀ ਵਿਚ ਜਨ 
ਜੇਮਜ਼ ਗੈਟਿਸ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਆਂਰੰਭ ਵਿਚ ਗੈਟਿਸਬਰਗ ਨੂੰ 'ਖ਼ਾਰਸ 
ਕਰੀਕ ਬਸਤੀ” ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ` 
1800 ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1806 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰੋਂ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਸੰਨ 1863 ਦੀ ਗੈਟਿਸਬਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੜਾਈ ਇਸੇ 
ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਈ। ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ 
ਮੋੜ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਗੈਟਿਸਬਰਗ ਵਿਖੇ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਗੈਟਿਸਬਰਗ 


“ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ 3,814 ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ _ 
-ਦੀਆਂ `ਕਬਰਾਂ ਹਨ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ 


1895 ਈ. 
ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ' 
1933 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਸਰਵਿੰਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ- 
ਖੋਤਰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਤਖਤੀਆਂ 
ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ 
ਹਨ। ਪਾਰਕ ਅੰਦਰ ਪੰਜ ਨਿਰੀਖਣ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵੀ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ 


_ ਹਨ, ਜਿਨ ਵਿਚ ਲਗੀ ਦੇ ਪੂਰ ਮਦ ਨਉ ਵਜ ਕਿਨ 
.ਹੈ। 


ਇਥੇ ਗੈਟਿਸਬਰਗ ਨਾਮੀ ਕਾਲਜ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਲੂਥਰਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਵੀ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਗੈਟਿਸਬਰਗ ਵਿਖੇ ਫ਼ਰਨੀਚਰ, ਕਮੀਜ਼ਾਂ, ਰਬੜ ਦੀਆਂ 


_ਅੱਡੀਆਂ, ਸਿਗਾਰ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ੍ 


ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ--7 2194 (1980) 
39 50. ਉ. ਵਿਥ. :77” 15' ਪੂ. ਲੰਬ. ` 


`_ ਹ. ਪੁ-ਕੋਲ ਐਨ. ੪ : : 469; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 10 : 326 ੍ 
ਗੈਂਟੋਂ : ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੈਟੋ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 

ਗਲੀ ਜਾਂ ਮੁਕਾਮ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਥੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ` 

ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਬਰੀ, 


ਗੈਟੋ ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ __ 


ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਰਿਹਾਂਇਸ਼ੀ _ 
ਸਥਾਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 1516 ਈ. 
ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਟਲੀ ਵਿਚ 1556 ਈ. ਵਿਚ 
ਪੋਪ ਪਾਲ ਚੌਥੇ ਨੇ ਇਕ 'ਗੈਟੋ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸੇਂ 
ਮਗਰੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ_ਗੈਟੋ ਬਣਾਏ ਗਏ। ` 
ਰੋਮਨ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰ੍ 
ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜ਼ਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੰਜ ਇਹ 

ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਗੈਟੋ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਸ ਪਿਛੋਂ 
ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਬਾਕੀ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੌਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰੱਖਣੀ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝੀ ਗਈ | 

















213 ਰ ਇ ਗੈਂਡਾ 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਬਸਤੀਆਂ ਜਾਂ ਗੈਟੇਆਂ ਦਾ 
- ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਣ: ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੁੱਢ ਤੋ' ਹੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈਆਂ 
` ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਇਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਇਹ ਈਸਾਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 
'ਨਾ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਪਾਂਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਕਰ ਲੈਣ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੈਟੋ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਗਿਰਜੇ 
ਵਿਚ “ਹੋਲੀ ਵੀਕ” ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ 
ਆਉਂਣ ਜਾਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ । ਕਿਸੇ ਖਾਸ 
ਯਹੂਦੀ ਨੂੰ ਹੀ ਗੈਟੋ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਮਨਜੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ 
`ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਮ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਗੈਟੋ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ 
ਲਈ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਬਿੱਲਾ ਲਗਾਉਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਸਕੇ। ਗੈਟੋਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ 
ਯਹੂਦੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਈਰਖਾਲੂ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤਕਦੇ ਸਨ 
ਪਰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮੇਲ 
ਮਿਲਾਪ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। 

ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਗੈਂਟੋਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਗੈਟੋ ਦੀ ਹੱਦ 
ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੁਰਤੀ 
ਮਕਾਨਾਂ ਉਪਰ ਹੋਰ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਇਹ 
ਗੈਟੋ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੰਦੇ ਜਿਹੇ ਖੇਤਰਾ 
_ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ । ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਵਸੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਗੈਟੋਆਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਗੈਟੋ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਏ । ਯੂਰਪ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਗੈਟ 


ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਮੇਂ ਹੀ ਬਣੇ ਸਨ ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 


_` ਨੂੰ ਢਾਹ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ 
_ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਵੀ 1917 ਈ. ਦੀ 
_ਕਾਂਤੀ ਸਮੇਂ ਬਾਲਟਿਕ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ ਤੱਕ ਦੇ ਨਾਲ 
ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਵੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਇੰਜ ਸੰਸਾਰਭਰ ਵਿਚ ਗੈਟੋ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਨ 


, ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵੇਂ ਗੈਟੋ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਤੋਂ'` ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ 


ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ 


ਕਈ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਲੋਕਾਂ 
ਨ.ਬਹਿਰ ਦੀ ਖਾਸ .ਹਿਸੇ ਵਿਚ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਇਰ ਵੀ ਇਕ 


੦--<੩੨੩ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੈਟੋ ਹੀ ਹਨ। 
_ ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 90: 3 


ਗੈਡਵਾੱਲ : ਇਹ ਇਕ ਅਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਤਖ਼ ਹੈ ਜਿਸ਼_ 
ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਐਨਸ ਸਟਰੈਪੇਰਾ (40੦5 60613) 
ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਲੇਟੀ ਬਤਖ਼ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਤਖਾਂ ਦੀਆਂ 
ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਆਮ ਜੰਗਲੀ ਬਤਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਤਖਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਲੱਛਣ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ 
ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਲੰਮਾ ਸਗੀਰ, 
ਛੋਟਾ ਸਿਰ, ਚਪਟੀ ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਉਪਰ ਨੂੰ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਪੂੰਝਾ। 
` ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਰੰਗਤ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਬਤਖ਼ ਦੀ 
ਮਾਦਾ ਵਰਗੀ ਧੁੰਦਲੀ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਨਰ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਖੰਭ 
ਅਖੰਰੋਟ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ! ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਟੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਕਵਿਲ 


_ਨਾਲ ਰਲੀਆਂ- -ਮਿਲੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ 


ਇਸ ਜਾਤੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਤੇ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਬਤਖਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 


ਤੇ ਦੋ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ, ਤਿੰਨ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਜਾਂ ਦੂਜੀਆਂ ਬਤਖਾਂ 


ਆਲ੍ਹਣੇ ਇਹ 
ਸੰਘਣੇ ਘਾਹ ਜਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ` 
ਵਿਚ 7-13 ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਤਖ਼ਾਂ ਆਮ 
ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ, ਉੱਤਰੀ 
ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬ੍ਹੁਤ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 1071 


ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ 
ਗੈਂਡਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥੁਥਨੀ ਦੇ 'ਉਪਰ ਇਕ 
(ਰ੍ਰਾਈਨੋਸਰਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ) ਜਾਂ ਦੋ (ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ 
ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸਿੰਗਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੰਗ-ਅਸਲੀ ਸਿੰਗ ਨਹੀਂ 
ਸਗੋਂ ਕੈਰਾਟਿਨ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਾਲਾ ਗੈਂਡਾ (06105 ॥(੮01906) 
ਅਜੋਕੇ ਗੈਂਡੋ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 
2.5 ਮੀ. ਤੋਂ 4.3 ਮੀ. ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੱਕ ਉਚਾਈ 1.5 
ਮੀ. (ਸਮਾਰਟਾ ਦਾ ਗੈਂਡਾ) ਤੋਂ 2 ਮੀ.। (ਭਾਰਤੀ ਵੱਡੇ ਗੈਂਡੇ) ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਲਗ਼ ਗੈਂਡੇ 3-5 ਟਨ ਭਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੀ ਮੋਟੀ ਚਮੜੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ 


ਮੋਢਿਆਂ ਅਤੇ. ਪੱਟਾਂ ਉਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਲ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ 


ਗੈਂਡੇ ਸਲੇਟੀ ਜਾਂ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਚੌਰਸ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ 
ਗੈਂਡੇ (6668੧000੬76(8॥ 3901088) ਦਾ ਰੰਗ ਕੁਝ ਪਿੱਲਤਣ ਤੇ ਹੁੰਦਾ 


.ਹੈ। ਇਹ ਕਰੀਬ ਕਰੀਬ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, 


ਸਿਰਫ਼ ਪੂਛ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਜਾਂ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਕੰਨੀ ਤੇ ਹੀ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ` 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਛੋਟੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ 
























ਰਹ. 


ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਚੌੜੇ, ੰਢੇ ਨਹੰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੈਂਡਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ 
ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਰ ਸੁਣਨ ਤੇ ਸੁੰਘਣ-ਸ਼ਕਤੀ' ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਬਹੁਤੇ ਗੈਂਡੇ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਸਵਾਨਾ, ਝਾੜੀਦਾਰ 
ਜੰਗਲਾਂ ਜਾਂ ਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ 
ਸਮਾਰਟਾ ਦਾ ਗੈਂਡਾ ਸਿਰਫ਼ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੌਰਸ 


ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਗੈਂਡੇ 10 ਤੱਕ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ 
ਪ੍ਰਜਣਨ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਨਰ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ.ਗੁਸੈਲੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਅਤੇ 
ਬੱਚੇ ਵਾਲੀ ਮਾਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਛੇੜਨ ਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 

_ ਭਰਤ ਭਾਰੇ ਰੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗੈਡੇ ਬਹੁਤ ਫੁਰਤੀਲੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਕਾਂਲਾ ਗੈਂਡਾ ਸੰਘਣੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ 
` ਤਕਰੀਬਨ 45 ਕਿ. ਮੀ. ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦਾ 
_ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਗੈਂਡਿਆਂ 
ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕੁਝ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ 
_ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਜਣਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਹੀ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸੰਕਦਾ ਹੈ। 


_ਹ. ਪੁ-ਐਨ.ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 8 : 550 


ਗੈਂਡਾ : ਇਸ ਨੂੰ ਬਗੰਡਾ ਜਾਂ ਵਗੰਡਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇਂ ਹਨ। 


ਇਹ ਯੂਗਾਂਡਾ ਵਿਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ 


ਰਹਿਣ` ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਸਲੀ ਗਰੁੱਪ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਂਟੂ ਬੋਲੀ 


ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਬਾਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 1 ,500,000 ਹੈ। ਦੇਸ਼ 


ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਇਹ- ਕਬੀਲਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹਿਆ- 
ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜੀਵਨ- ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਵੀ ਹੈ। . 


ਇਹ ਲੋਕ ਖੇਤੀ ਕਰੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਲਾ_ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ 
ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ । ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਨਿਰਯਾਤ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦਾਂ 
ਉਤਪਾਂਦਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸੂ 


ਵੀ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 50 ਕਬੀਲੇ ਮਾਨਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ 


ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕੁਟੰਬ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਸ਼ੂ 


ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਖਾਧਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। 
ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ, 


ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰੂਹਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ _ 
_ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਆਧੁਨਿਕ ` 


ਰ੍ _ਗੈਂਡਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਈਸਾਈ ਮਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 


ਰ੍ _ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਉਥੋਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ 
੍ _ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


ਆ 


ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੈਧ ਪ੍ਰਣਾਲੀ. 


ਨ ਚਾਲੂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਖੀ 'ਕਾਾਬਾਕਾ (ਰਾਜਾ) ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹੋ 
ਆਂਦਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੱਜ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਗਵਰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਦਾ 


₹;੨੩=--=੩੭੩ 


` ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਯੂਗਾਂਡਾ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟੋਰੇਟ ਵਿਚ ਗੈਂਡਾ ਨੂੰ ਖਾਸ 
ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਰਤਾਨੀਆਂ `ਦਾ _ 


ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਣ ਤੋ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਰਸੂਖ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਸਿ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 405 :% 


`. ` ਗੈਂਡਾ ` ` ਰ੍‌ ਛੱ -24 


ਬਹੁਤ ਜਿ ਕਰੀ 


` ਸਥਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਅਮਕੇਜ਼ ਦੇ ਖੰਡਰ ਹਨ। ਇਹ ਖੰਡਰ 


ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਾਰਡਨ ਵਿਚ ਗੈਲੀਲੀ ਸਾਂਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ _ 
ਲਗਭਗ 10 ਕਿ. ਮੀ. ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਪਰ 
ਹਨ। ਵੀ 
ਇਸ ਹਕ ਜਤੀ ਵਲੀ ਕਿਉਂਕਿ _ 
ਇਥੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। 218 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਇਹ _ 
ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਂਟੀਓਕਸ ਮਹਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ 


-106 ਈ. ਪੁ. ਵਿਚ ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਜੈਨਈਸ ਨੇ ਦਸ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ 


ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਪਾਂਪੀ ਨੇ 64- -63 ਪੂ. 
ਈ. ਵਿਚ ਗੈਡਾਰਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਗਸਤਸ ਨੇ 30 ਈ. 
ਪੁ. ਵਿਚ . ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਗੇ ਹੈਰਡ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਮਨ 


ਨ ਵੈਸਪੈਜ਼ੈਨ- ਦਾ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ, 
ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 


ਇਥੇ ਇਕ ਮੰਦਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਥੀਏਟਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ _ 


ਖੰਡਰ ਵੀ ਵੇਖੋ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਯਾਰਮੂਕ ਘਾਟੀ ਵਿਚਲੇ ਗਰਮ 


ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ 


_ ਹੋਇਆ ਸੀ। 


ਰ੍ ਇਹੇ ਬਹਿਰ ਸਾਹਿਤਿਕ ਸਕਰਰਮੀਆਂ ਦਾ ਬੰਹੁਤ ਵੱਡਾਂ ਗੜ ਰ੍ 
ਸੀ। ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਡਾਰੀਨੀਜ਼, 


ਫਿਲੋਡੀਮਸ, ਮੋਲੀਅਜਰ ਮਨੀਪਸ ਅਤੇ ਥੀਓਡੋਰਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਵੀ ਿ ਰ 
ਲਿਆ ਜਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਵਖ ਹੈ ਅਤ ਇੰ ਰ 
ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਏਜਰਾਈਲ 


ਰ੍ ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ 9 : 1069 


ਜੈਡੋਤਿ 3 


ਇਹ _ਰੇਔਰ ਅਰਥ ਧਾਤ, ਰਜ਼ੁੱਪ ਦੀ 


੫4 ਦਿ 


ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਲੈਕੱਟ੍ਰਾਨੀ ਯੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਰਿ ਰ੍ 
ਲਈ, ਚੁੰਬਕੀ ਸੀਤਨ, ਉੱਚ ਤਾਪ ਭੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਈ. ਹੋਰ 


` ਖੋਜ ਮੰਤਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
` ਹੈ। ਨਿਮਨ-ਊਰਜਾ ਨਿਊਣ੍ਰਾਨਾਂ ਲਈ _ਇਸ ਦਾ_ਸੋਖਣ-ਕ੍ਰਾੱਸ 


ਸੈਕਸ਼ਨ (ਪਰਿਖੇਤਰ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਪਨ ਗਤ ਹੀ 


ਅੰਕ 64 ਅਤੇ ਪਰਮਾਣਵੀ ਭਾਰ 157.25 ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ . 


ਤੌਰ ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸਥਾਈ ਸਮਸਥਾਨਕ_152, 154, 155, 156, . 


157, 158 ਅਤੇ ੧60 ਪਰਮਾਣਵੀ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨੇ। ਇਹ - 


ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। _ 
ਇਹ ਧਾਤ 1੪" ਸੈਂ 


1312315” 
ਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਸੈ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਖੋਜ ਜੇ. ਸੀ. ਟੀ. ਡ ਮੇਰੀਗਨੈਕ ਅਤੇ ਪੀ. ਈ. ਐੱਲ. ਡ 


ਟ _ ਬਾਇਸਬੌਡਰੈਨ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1880 ਵਿਚ ਮੋਰੀਂਗਨੈਕ ਨੇ 
__ਗੈਡਾਰਾ : ਇਹ ਫ਼ਲਸਤੀਨੇ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰੰਤਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ: 
ਰ੍ __ਜਿਚਤਾ ਡੰਜੈਪਲਲਹ ਪਤਰ ਵਿਚ ਸਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸ। ਇਹ ਬਹਿਰ, 


“ਸਾਮਾਰਸਕਾਈਟ” ਤੋਂ ਇਕ ਨਵੀਂ ਰੇਅਰ -ਅਰਥ ਦਾ ਇਕ .ਸ਼ੁੱਧ'_ 


ਨਮੂਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀਗਨੈਕ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ . 








ਹੀ ਿ -. 
ਸੈਂ. ਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੈਕਸਾਗੋਨਲ ਬੰਦ-ਪੈਕਡ ਰੀ 








215 ਗੈਪ ਆਫ਼ ਡਨਲੋ (ਡਨਲੋ ਦੀ ਖੱਡ 


_` ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਇਕ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੇ. ਗੈਡੋਲਿਨ ਦੇ ਮਾਨ 
ਵਿਚ ਗੈਡੋਲਿਨੀਆ ਰੱਖਿਆ। ਗੈਡੋਲਿਨੀਅਮ ਦੂਸਰੀਆਂ ਰੇਅਰ 
`_ ਅਰਥ ਸਮੇਤ ਕਈ ਖਣਿਜਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ 
`ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਨੇਜ਼ਾਈਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ 
. ਕੱਚੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਬੈਸਟਨੈਸਾਈਟ, ਗੈਡੋਲਿਨਾਈਟ, ਜ਼ੋਨੋਟਾਈਮ ਅਤੇ 
ਇਉਐਕਸੈਨਾਈਟ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਤ ਪਰਮਾਣਵੀ ਫ਼ਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ 
ਉਪਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਲਈ 


_ ਆਇਨ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ 


ਦੁਆਰਾ _ ਜਲਹੀਨ _ਕਲੋਰਾਈਡ _ ਦਾ ਤਾਪ-ਲਘੂਕਰਨ 
_(ਬਰਮੋਰਿਡਕਸ਼ਨ) ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਾਤ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਰੈਡੋਲਿਨੀਅਮ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿਚ ਤੈਸੰਯੋਜਕ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਘੋਲ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਅਰ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਗੁਣ 
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਂਨਾਂ .ਕਾਰਨ 06" ਆਇਨ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਨੁਚੁੰਬਕੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੈਡੋਲਿਨੀਅਮ ਲੂਣਾਂ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ --272? ਸੈਂ. ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲਈ 
ਚੁੰਬਕੀ ਸੀਤਨ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 


`ਹ. ਪੁ-ਐਨ ਬ੍ਰਿ. % : 1070 


ਸਿ 


_ਗੈਥਸੈਮਾਨੀ` : ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੇ ਪੁਰਬ ਵਿਚ ਮਾਊਂਟ ਆਫ਼ 
_ ਆਲਿਵਜ਼ ਕੋਲ ਕਿਦਰਾਂ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਇਹ ਜੈਤੂਨ ਦਾ ਇਕ ਸੁੰਦਰ 
ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਈਸਾਈਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਨੇ ਸੂਲੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਗ਼ਿ੍‌ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ 


_ਰਾੜ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਾਂ ਤੋ' ਹੀਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 


__ ਇਥੇ ਜੈਤੂਨ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਸੀ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਈਸਾ ਮਸੀਹ 





`ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ।ਇੱਥੇ ਹੀਬੂਲੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ 
ਰ੍ `ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈਸਾ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵੇਦਨਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਜ਼ਰ 
- ਆਏ ਸਨ। ਇਥੇਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਣਾ ਬਾਗ਼ ਉਦੋਂ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ 


ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 


` ਜੈਤੂਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਰਖਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਂ 


`ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੈਥਸੈਨਾਮੀ ਦੀ ਸਹੀ ਥਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ 


ਆਰਮੀਨੀਆ ਵਾਲੇ ਯੁਨਾਨੀਆਂ, ਕੈਟਿਨਾਂ ਅਤੇ ਰੁਸੀਆਂ ਨੇ ਮਾਉਂਟ 
_ ਆਫ਼ ਆੱਲਿਵਜ਼ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਢਲਾਣ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਜੈਤੂਨ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ 
_ ਸਹੀ ਟਿਕਾਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਗਿਰਜੇ ਉਸਾਰ ਲਏ ਸਨ। 


ਹੁ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 4 : 514 ਐਵ. ਐਨ. 5 : 633 


ਗੈਦਾਰ : ਇਦਾ ਜਰੀ 1904. 


ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਗੋਲੀਕੋਵ ਅਰਕਾਦੀ ਪੇਤ੍ੋਵਿਚ 
ਸੀ। 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ.ਇਹ ਸੈਨਾ ਵਿਚ 'ਭਰਤੀ ਹੋ 
ਗਿਆ ਅਤੇ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਰਜਮੈਂਟ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣ 
ਗਿਆ। ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੰਨ 1924 ਵਿਚ ਸੈਨਾ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ 
ਕੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਰ੍ 


ਇਸ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ 
ਭਗਤੀ ਭਰਪੂਰ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆਂ। 'ਇੱਸ_ ਨੇ “ਸਕੂਲ” (1930), 
'ਦੂਰਵਰਤੀ ਦੇਸ਼” (1932), “ਸੈਨਿਕ ਰਹੱਸ” (1934), “ਨੀਲਾ 
ਪਿਆਲਾ” (1936) ਅਤੇ 'ਤੈਮੂਰ ਅਤੇ 'ਉਸਦਾ ਦਲ” (1940) 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਈ' ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਣੀਆਂ। ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਹੋ.ਚੁੱਕਾ 
ਹੈ। ਦਾ 


੩ ੩੩੨੩ 


` 26 ਅਕਤੂਬਰ, 1941 ਨੰ ਯੱਧ ਵਿਚ ਲੜਦੇ ਰੋਏ ਫ਼ਾਸਿਸਟਾਂ 


ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। 
ਰ੍ -ਰ.ਪੁ:-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋਂ.4 : 1 


ਗੈਦੀਫਰ, ਦ ਲਾ ਸਾਲ : ਇਹ ਇਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ 
ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਉੱਚੇ ਸਪੇਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਅਤੇ 
1330 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਸਿਆ। ਇਸ ਦਾ 
ਜਨਮ ਲ. 1340 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇੱਸ ਨੇ ਸੈਂ-ਸਾਲਾ ਯੁੱਧ 
ਲਯੂਜ਼ੀਨਿਆਨ ਦੇ ਕਿਲੋ ਉਪਰ 1373 ਈ. ਵਿਚ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ 
ਨਾਮਣਾ ਥੱਟਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਇਸ ਜਿੱਤ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਦੂਸ 
ਦ ਬੈਰੀ ਦਾ ਡਿਉਢੀਬਰਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਜਦੋਂ 1390 ਈ. ਵਿਚ ਟਿਊਨਸ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ 
ਸੀ, ਗੈਦੀਫਰ ਬੀਥਨਕੋਰਟ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 


ਇਸ ਨੇ ਕਾਨੇਰੀ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੂ 


ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ 
ਦਿੱਤਾ ਫਿਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ` ਲਾ ਰਾਸੈੱਲ (ਫ਼ਰਾਂਸ) ਤੋ ਪਹਿਲੀ ਮਈ, 
1402 ਨੂੰ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਾਨੇਰੀ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਧੁਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਇਕ ਛੋਟੇ 
ਜਿਹੇ ਟਾਪੂ ਲਾਨਥਾਰੋਟੇ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਬੀਬਨਕੋਰਟ ਹੋਰ 
ਫ਼ੌਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪੇਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੈਦੀਫ਼ਰ ਨੇ 
ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਬੀਥਨਕੋਰਟ 1404 ਈ. ਵਿਚ 


_ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਉਪਾਧੀ (ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਸਟੀਲ ਦੇ ਹੈਨਰੀ _ 
ਤੀਜੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ? ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ, ਗੈਦੀਫਰ ਨੇ ___ 


ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੈਦੀਫਰ` ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ 


ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਬੀਗਾਰ ਵਿਖੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਮੁੱਖ`_ 


ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੰਨ 1415 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿਰਿ. ਮਾ.4: 375 


ਗੈਪ ਆਫ਼ ਡਨਲੋ (ਡਨਲੋ ਦੀ_ਖੱਡ) : ਇਹ 


ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਤੰਤਰ ਦੀ ਕੈਂਰੀ ਕਾਊਂਟੀਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਡੂੰਘੀ 


ਖੱਡ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪਰਪਲ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ __ 
ਮਾਗਿਲੀਕਡਿਜ਼ ਨਾਂ` ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ _ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਰਵਾਇਤ _ 
ਇਹ ਹੈ ਕਿ. ਇਹ ਖੱਡ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਿਨ ਮੈਂਕਊਲ ਨਾਂ ਦੇ 








ਉਰ ਦੂ 














ਗੈਫ਼ਸਾ 
ਇਕ ਦੈਂਤ ਨੇ ਇਕੋ ਹੀ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਹੋਰ ਕਈ 
ਰਵਾਇਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਖੱਡ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਹ ਖੱਡ ਬਰਫ਼ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਣੀ । ਖੱਡ ਤਾਂ ਇਥੇ ਬਹੁਤ 
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਵਧੇਰੇ-ਹੋਣ ਕਾਰਨ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਗਈ । ਇਸ ਖੱਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ 
ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 240 ਮੀ. ਉੱਚੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਖੱਡ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵੇਖਣ ਲਈ 
-ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਖੱਡ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਾ ਰਸਤਾ 
ਕਿਲਾਰਨੀ ਤੋਂ 10 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਖੱਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ 
ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਦੀ` ਵਰਤੋ' ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਵਾਪਸੀ ਸਫ਼ਰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਝੀਲ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ 
ਸੈਲਾਨੀ ਇਸ ਖੱਡ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। 


ਇਥੇ ਹੁਣ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਡਬਲਿਨ ਤੋਂ ਇਕੋ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿਚ ਕਿ 


ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 7? : 763 


. _ਗੈਫ਼ਸਾ _: _ਵਲਾਇਤ-ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਦੀ ਇਕ 
ਵਲਾਇਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾਂ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 8990 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 
ਆਬਾਦੀ 277,300 (1990 ਲ) ਹੈ। ਵਲਾਇਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ 
ਗੈਫਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਹਨ। 
ਇਸ ਵਲਾਇਤ ਵਿਚ ਐਸਪਾਰਟੋ ਘਾਹ, ਅਨਾਜ, ਜੈਤੂਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਛ 
ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਈ ਨਖ਼ਲਿਸਤਾਨ, ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 
ਗੈਫਸਾ, ਤੇਵਜ਼ਰ ਅਤੇ ਨੇਫਤਾ ਹਨ। 


ਇਸ ਵਲਾਇਤ ਦਾ_ਵਧੇਰੇ ਖੋਤਰ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ 
ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਗਡੱਰੀਏ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 


ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਪੱਥਰ-ਯੁੱਗ ਦੀ ਕੈਸਪੀਅਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ_ ਦੇ ਇਥੇ ` 


ਵਧਣ-ਫੁੱਲਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। _ 


ਹ. ਸਾ ਬ੍ਰਿ. ੭ : 1072; ਐਨ. ਮਾ. 4 : 376 


: ਸ਼ਹਿਰ--ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਕ 
ਰਿ 
ਪੱਛਮੀ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ' ਦੇ ਇਕ ਕਿਨਾਰੇ ਉਪਰ ਸਥਿਤ 
_ਹੈ। ਇਹ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਹਿਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹ ਅਤੇ ਗੈਫ਼ਸਾ 
ਨਖ਼ਲਿਸੰਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਵਸਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੁਰਬ ਵਿਚ 'ਸ਼ਹਿਰ .ਤੋਂ 
ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਐਲੱਕਸਾਰ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਹਨ। ਰ੍ 


`_ ਗੈਫ਼ਸਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ _ 
ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਪਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ 
ਨਿਊਮਿਡੀਆ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾਂ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਰੋਮ ਅਧੀਨ 
ਹੋਗਿਆ। __``_ 

` ਆਬਾਦੀ 60,970 (1984) 

34? 25 ਉ. ਵਿਥ.; 8” 48 ਪੂ. ਲੰਬ, 

ਨ ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1072; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 376 


ਗੈਬਰੀਲ, ਜੈੱਕਸ ਐੱਜੇ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਲੂਈ ਪੰਟਰ੍ਹਵੇਂ ਦੇ 
ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਾਟੋਜ਼ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 23 
ਅਕਤੂਬਰ, 1698 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ 


. 216 


ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਪ੍ਰਮੰਨਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ 
ਪਿਤਾ ਜੈੱਕਸ-ਪੰਜਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੂਈ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭਵਨ- 
ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ 1942 ਈ. ' 
ਵਿਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਮ - 
ਫੋਨਟੈਨਬਲੋ-1749, ਲੂਵਰੇ-1755, _ ਕੋਨਪੀਐੱਨੀ-175੧, . 
ਸ਼ਵਾਜ਼ੀ-1752 ਅਤੇ ਵਰਸੇਲੀਜ਼-1763 ਤੇ ਈਕਾਂਲ ਮੀਲੀ- 
ਟੇਅਰੇ-1752 ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹਨ। ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਲੂਈ 
ਪੰਦਰ੍ਹਵੇ' ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਿਲ 'ਇਸ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਤੇ 


“ਵਿਦਵਾਨ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ 


ਤੋ' ਪ੍ਸਿੱਧ ਕੰਮ ਵਰਸੇਲੀਜ਼ ਵਿਖੇ “10 ੧੦੧ 1031000/ ਹੈ। 
ਨ ਰਿ ਇਆ 
`ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 372 ਰ੍ 


ਗੈਂਬੀਆ : ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਤੇ ਸਥਿਤ 
ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਗਣਰਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ. ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 
10,690 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 921 ,000 (1992) ਹੈ। 
ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲੰਬਾਈ 
480 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੇਵਲ 24 ਤੋ' 48 ਕਿ. 
ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਬਾੱਥਰਸਟ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਦਰਿਆ 
ਗੈਂਬੀਆ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਉਂ ਸੈਨੀਗਾੱਲ ਦੀਆਂ 
ਸਰਹੱਦਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। 18 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1965 ਨੂੰ 
_ਇਹ ਦੇਸ਼ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇਹ 
_ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਸੰਘ ਦਾਂ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ। 


ਭੂ ਅਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 
_ਧਰਾਤਲ--ਇਹ ਇਕ ਪੱਧਰਾ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਪਰ 
ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਤੂਮੀ. ਦਲਦਲੀ ਹੈ। ਅਗੇ' ਉੱਚ-ਭੂਮੀ ਹੈ 


ਜਿਥੇ ਕਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੀਵੀਆਂ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਤਾਲ ਪੱਖੋਂ ਸਿਰਫ਼ 


ਦੇ. ੨੨ =੫ 


ਮੈਦਾਨ, ਦਰਿਆਈ ਪਧਰ ਮਾਨ ਜਾਂ ਬਾਂਟੋਫਰੋਸ ਅਤੇ ਸੈਂਡਸਟੋਨ 
ਉੱਚ-ਤੂਮੀ। 

ਜਲ ਪ੍ਵਾਹ-ਗੈਂਬੀਆ ਤੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਹੀ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ 
ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ ` 


ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 461 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਪੱਧਰੇ __. 


_ ਟਰਸ਼ਰੀ ਮੈਦਾਨ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ 


ਕਿ 


ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਜਲਵਾਯੂ--ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਖੁਸ਼ਕ ਊਸਣ ਖੰਡੀ ਹੈ। -. 


ਇਥੇ ਵਰਖਾ ਦਾ ਮੌਸਮ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 
ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮੌਸਮ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾਂ 
ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਵਰਖਾ 127.5-ਸੈੱ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰ ਬਾਸੇ ਸਾਂਟਾ ਸੂ ਵਿਖੇ ਵਰਖਾ 107 ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਹਵਾ ਵਿਚ __ 
ਨਮੀ ਵਧਰੋ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਇਥੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ 
ਰਸ ਦਿ 














` 217 


੬6 ਬਿ 
` ਇਤਿਹਾਸ 


ਰੱ ਮਗਨ ਕਾਲ ਕਜਰ ਕੇ ਗੋਰੀਆਂ ਦਿਆ 
_ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਜਾਰਜਟਾਂਊਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 


ਰ੍ `_ਕਾਲ ਦੇ ਵਸੋਂ ਦੀ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ. 1400 ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਰਾ 


? _ਇਲਾਂਕਾ ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਸੌਂਗਾਈ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 


_ਸੰਨ 1455 ਵਿਚ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਖੋਜੀ, ਕਾਡੋਮੋਸਟਾ ਨੇ 


ਗੈਂਬੀਆ ਦਰਿਆ ਲੱਭਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਇਥੇ ਆ ਕੇ 
ਵੱਸ ਗਏ ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਥੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਰਿਹਾ। 
ਸੰਨ ੧588 ਵਿਚ ਗੈਂਬੀਆ' ਨਾਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ 
ਰੰ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆਈ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 


_ ਕਈ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਲੇ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਸੰਨ 1765 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ` ` 


_ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਈ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਲੈ, 


ਜੀ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1700 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1800 ਤੱਕ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ 
ਆਪੋ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਅਸਲਾ ਦੇਕੇ ` 


_ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1821 ਵਿਚ ਸਿਐਰਾ 
ਲਿਓਨ ਕਾਲੋਨੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗ੍ਿਆ। 


॥ 


` ਸੰਨ 1843 ਵਿਚ ਇਸ ਨੁੰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਬਰਤਾਨਵੀ 


_ਕਾਲੋਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ 
-__ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸਰਨ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਸ਼ਾਹੀ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਛੱਡ 
ਰ੍ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਗੈਂਬੀਆ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰੈਟੇਕਟੋਰੇਟ ਟੌਰੇ 


ਸੀਟਾਂ ਪੀਪਲਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰੈੱਸਿਵ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਨ 1963 ਵਿਚ ਇਸੇ ਪਾਰਟੀ 





ਪ੍ਰੋਟੈਕਟੋਰੇਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। _ 
_ ਸੰਨੇ 1962 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੀਆਂ 32 ਸੀਟਾਂ.ਵਿਚੋਂ 18 . 


ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰ ਬਣਿਆ। ਆਖਰ 1964 ਈ. ਵਿਚ 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਇਸ ਨੂੰ . ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਸੰਨ 
1965 ਵਿਚ ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ. ਘਾਟ ਹੈ। ਅੰਧ 
ਮਹਾਂਸਾਗ਼ਰ ਦੇ ਤੱਟੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਲਮੇਨਾਈਟ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। 

ਵੀ ਰੀਤ ਆ 
ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਖੇਤਰ ਹੈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ 
ਮੂੰਗਫ਼ਲੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਇਸੇ ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ 
ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਇਥੋਂ ਦੀ ਨਿਰਯਾਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਅਤੇ 
ਔਰਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਮੂੰਗਫ਼ਲੀ ਦੇ ਫ਼ਾਰਮਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਲਾਗਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਫਾਰਮ ਬਣਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ 
ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਖੇਤੀ 
ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ' ਸਿਰਫ ਮੁੰਗਫ਼ਲੀ ਉਂਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਗਮ ਅਤੇ 
ਮੋਟੇ ਅਨਾਜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ' ਫ਼ਸਲਾਂ 
ਬਦਲ ਬਦਲ ਕੇ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ 
ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਗਫ਼ਲੀ 
ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਹ ਜੂਨ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ ਦੇ 


_ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 
-ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ .। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਕਈ ਕਿਸਮ 
_ ਦੀਆਂ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ .` 


ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ 


ਹੈ। 


ਉਦਯੋਗ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਉੱਨਡੀ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। 
ਇਵ ਵਹਿ ਤਹ 
ਵਿਨ ੍ 

` ਆਵਾਜਾਈ-ਸੇੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਬਹੁਤ ਜੰਨਤ 
ਨੌਹੀਂ ਰਨ। ਇਸ ਲਈ' ਆਂਵਾਜ਼ਾਂਈ ਐੱਬੀਆਂ ਦਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਦੇ ਹਨ। 
ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੜਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ ਕੇਵਲ 1,172 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈਂ। 
ਯੰਡਮ ਵਿੱਖੇ 1975 ਵਿਚ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 


ਇਥੋਂ _ਦੇਸ਼-ਬਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।_ 
_ਬਾਥਰਸਟ ਇਕ ਵੱਡੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਉੱਤੇ_ 


ਮਤ ਹਦ ਬਰ ਵਿ ਗੀ 
ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ। ਰ੍ 
ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਭੋਜਨ (ਗਿਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਮਗਰੋਂ 
ਬਚੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਨਿਰਯਾਤ ਦਾ 
ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼, ਪੁਰਤਗ਼ਾਲ- ` 
ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੍ 


< 


ਸਿ ਦਰਿਆਈ _ਬੇਸਿਨ _ ਵਿਚ ਕਈ 


ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ. ਵਸੋਂ ਦਾ 


40% ਮੈਨਡਿੰਗੋ ਕਬੀਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 'ਕਈ ਹੋਰ 
ਜਾਤੀਆਂ-ਫੁਲਾਨੀ, ਵੋਲੋਫ, ਡਯੋਲਾ ਅਤੇ ਸੋਨਿਨਕੀ ਆਦਿ_ਵੀ 
ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 15 ਤੋਂ 34 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਿਰਤੀ-ਕਾਮੇ 


_ ਸੈਨੀਗਾੱਲ' ਤੋਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ-ਸੰਖਿਆ 











ਗੈਂਬੀਆ ਦਰਿਆ 
20,000 ਹੈ। ਤੱਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸੋਂ ਵਿਰਲੀ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਮੈਦਾਨਾਂ 
ਵਿਚ ਸੰਘਣੀ ਹੈ। ਵਸੋਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉ) ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰ (ਅ) ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨ ਜਾਂ ਬਾਟੋ 
ਫਾਂਰੋਸ (ਏ) ਉੱਚ ਪਠਾਰੀ ਭਾਗ। ਉੱਚ ਭਾਗ ਤੇ ਵਸੋਂ ਦਿਹਾਤੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਬਾਟੋ ਫਾਂਰੋਸ ਜਾਂ ਉੱਚ- 
ਪਠਾਰ ਅਤੇ ਦਲਦਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਸੋਂ ਦਾ 
_ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੰਕਾ ਘੱਟ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਰ੍ 
ਸਿਹਤ--ਇਥੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ 
ਡਿਸਪੈਂਸਰੀਆਂ ਹੀ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਗੈਂਬੀਆ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਬਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ 
ਰੋਡੀਓ ਰੈਂਬੀਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਸਿੱਖਿਆ--ਇਥੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ 
ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਅਕ` ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਕੁੱਲ 96 ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, 17, 
ਤਕਨੀਕੀ ਸਕੂਲ, 7? ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ 5 ਇਸ ਤੋਂ 
ਉੱਚੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਕੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਥੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ 
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਸਭਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈਜਿਸ 
ਦੇ 32 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 4 ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭਾ ਦੀ ਚੋਣ 5 
ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ 11 ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ 
ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਚੁਣਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ 
ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ, ਪ੍ਰੋਗਰੈੱਸਿਵ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ 
ਸਭਾ ਵਿਚ 3/4 ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਪੱਥੋਂ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ 35 
ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟਾਂ ਅਤੇ 6 ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
__ ਸੁਰੱਖਿਆ--ਇਥੇ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ 
ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਂਣ ਕਰਕੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ 
ਤੁਰੰਤ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਝਗੜਿਆਂ ਤੋਂ 
_ਬਚਣ` ਲਈ ਇਕ ਪੁਲਿਸ ਸੈਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 600 ਆਦਮੀ ਹਨ 


ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ 200 ਫ਼ੌਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਪਰ ਬਾਥੱਰਸਟ ਦਾ 


ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
`_____ ਕਰੰਸੀ-ਜੁਲਾਈ, 1971 ਵਿਚ ਦਲਾਸੀ ਨਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ 
ਕਰੰਸੀ ਯੂਠਿਟ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। 100 ਬਤੂਤ ਦਾ ਇਕ 
` ਦਲਾਸੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 12.90 ਦਲਾਸੀ 1 ਪੌਂਡ ਸਟਰਲਿੰਗ ਦੇ 

ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 12: 261; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 7 : 863 


ਗੈਂਬੀਆ ਦਰਿਆ : ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਦਰਿਆ ਗਿਨੀ-ਗਣਤੰਤਰ ਵਿਚ ਫੂਟਾ ਜਾਲਾੱਨ ਦੇ ਪਹਾੜੀ 
740 ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਅੰਧ 
_ ਮੰਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ 
ਲਗਭਗ 1120 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਰ੍ 

ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 
ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਧਦੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੇਂਟ ਮੋਰੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 


218 


ਦਰਿਆ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 19.3 ਕਿ. ਮੀ: ਅਤੇ ਇਕ ਦਮ ਪੂਰਬ ਵਿਚ 
ਬੈਨਜਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਘਟ ਕੇ ਕੇਵਲ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਖਰੀ, 
ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੋ` ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ` ਵੰਡਿਆ 
ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਐਲੀਫੈਂਟ ਅਤੇ ਮੈਕ-ਕਾਰਥੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ' 


ਬਣੇ ਦੋ ਦੀਪ ਹਨ। ਐਲੀਫੈਂਟ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 
ਕੇਵਲ 1.5 ਕਿ. ਮੀ. ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਗੈਂਬੀਆ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਪੱਖੋਂ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਇਸ ਵਿਂਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ 


ਹੇਠ ਰੇਤਲੇ ਟਿੱਬੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 8 ਮੀਟਰ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 2000 ਤੋਂ 3000 ਟਨ ਤੱਕ ਦੇ 
ਜਹਾਜ਼ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਥਰੱਸਟ ਤੋਂ ਕੁਨਟੌਰ ਤੱਕ (240 ਕਿ. ਮੀ.) 
ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਛੋਟੇ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਰਜ- ਟਾਊਨ ਤੱਕ (280 
ਕਿ. ਮੀ.) ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਆਵਾਜਾਈ ਪੱਥੋਂ ਇਹ ਦਰਿਆ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 
ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ' ਥਾਂ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਂ ਬਹੁਤ 
ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੋਟਰ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਰ. ਪੁ.--ਐ: ਬ੍ਰਿ, ਮਾ. 7 : 865; ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 261 - 


ਗੈਮਟ : ਇਹ ਸ਼ਬਦ “ਯੂਨਾਨੀ” ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ “ਗਾਸਾ” ਤੋਂ ਬਣਿਆ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੰਗੀਤ_ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਭਾਵ ਸ, ਰੇ, ਗ, 


ਮ, ਪ. ਧ, ਨੀ, ਸੰ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆਭਰ ਦੇ. ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਕੁਝ 
ਵੱਖਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਤ _ਸੁਰ 


ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ` 
` ਵਿਚ 'ਸੁਰ-ਸਪਤਕ” ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਂ €, 1, £, 7 3, 8, 8 ਹਨ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ` ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਨਾਂ 10, ੧੬, ੧੬, 18, 80), 
14, 5 ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਆਰੰਭਕ 'ਸੁਰ- 
ਸਪਤਕ” ਉੱਚਤ ਅਨੁਦੱਤ ਤੇ. ਸੂਰਿਤ ਸੀ । ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸੁਰ-ਸਪਤਕ 
ਸੜਜ ਗਰਾਮ, ਮੱਧਮ ਗਰਾਮ ਅਤੇ ਗੰਧਾਰ-ਗਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ 
ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ੁੱਧ-ਸੁਰ ਸਪਤਕ “ਬਿਲਾਵਲ” ਥਾਟ ਦੇ' ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਪ੍ਚੱਲਤ ਹੈ! ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਪਤਕ ਵਿਚ ਗੰਧਾਰ-ਨਿਸ਼ਾਦ ਕੋਮਲ ਸੀ। 


ਪੱਛਮੀ ਸੁਰ-ਸਪਤਕ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ “ਪਾਇਥਾਗੋਰੀਅਨ 1 ਸੀ 
ਸਕੇਲ ਸੀ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਡਾਇਟਾੱਨਿਕ ਸਕੇਲ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ . [_ 


ਇਕੂਐਲੀ ਟੈਪਰਡ ਸਕੇਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਹੋਇਆ ਪਰੰਤੂ 
ਪੱਛਮੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਲਈ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਮੇਜਰ ਸਕੇਲ 


ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਈਨਰ-ਸਕੇਲ ਅਤੇ 'ਕੋਰੋਮੈਟਿਕ-ਸਕੇਲ” ਦਾ 
ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸੈਗੀਤ` ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ 
“ਧੀਰਸ਼ੰਕਾਰਭਰਣ' ਲੋਕ -ਪ੍ਰਿਯ ਥਾਟ ਵੀ ਬਿਲਾਵਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ 


[ਤੀ ਨ 





`_` ਜੀ” ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਬਿਲਾਵਲ ਥਾਟ ਵਰਗਾ .! 





ਤਰਹਾਂ ਵਸਵ-ਸੰਭਤ ਵਿਚ ਸੁਰ-ਸਪਤਕ ਦੀ ਲਗਭਗ ਸਮਾਨਤਾ 


ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


-ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ ` 


ਗੈਮਬਾਰਟ, ਐਡੋਲਫ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਖਗੋਲਵੇਤਾ ਦਾ 
ਜਨਮ ਸੀਟੈ ਵਿਖੇ 12 ਮਈ, 1800 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 











219 


ਪਗੋਲਵੋਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1819 ਵਿੱਚ ਲਾਂਗੀਚਿਊਡ ਬਿਊਰੋ 
ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਸਹਾਇਕ ਖ਼ਗੋਲਵੇਤਾ ਮਾਰਸੇਲਜ (ਫ਼ਰਾਂਸ) 
ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ 1922 ਈ. ਵਿਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ 


ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ ਦੇ ਉਪ-ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਨੇ 


ਕਈ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ, 13 ਧੂਮਕੇਤੂ ਲੱਭੇ ਅਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਿਪਸੀ 
ਅਤੇ ਪੈਰਾਬੋਲੀ ਪੱਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਬੀਲਾ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੇ 
ਪੈਰਾਬੋਲੀ ਐਲੀਸੈਂਟਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ 
ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਰ੍ 

`__ 23 ਜੁਲਾਈ, (੪6 ਵਿ ਦੀ 
: ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਵ.ਹੂ. ਸਾ. 628 


ਗੈਮਬੈੱਟਾ, ਲੀਓਨ : ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੀਤੀਵਾਨ 
ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1838 ਨੂੰ ਕਾਓਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ 
ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ 1857 ਈ. ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। 
ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਅੱਖ ਚਲ਼ੀ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸ ਨੇ 
1859 ਈ. ਵਿਚ ਵਕਾਲਤ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ 
ਦੂਜੈ ਸਮਾਰਾਜ ਦੇ ਜਬਰ 


ਲੀਓਨ ਗੈਮਬੈੱਟਾ 


` ਨੇ ਦੂਸਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ 
ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ । ਫ਼ੌਜ ਭਰਤੀ 
ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਬਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ 
ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਦਿੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੁਦ ਇਹ 


ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਤੁੜਵਾਉਣ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ 


_ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਜਦੋਂ ਜਰਮਨੀ 
ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰਚ ਤੋਂ' 
ਮਈ 1871 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗੈਮਬੈੱਟਾ ਸਪੇਨ ਵਿਚ ਸੀ. ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ 
ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 


`ਜੂਨ, 1871 ਨੂੰ ਇਹ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਹਮਾਇੰਤ ਲਈ ਆਪਣਾ-ਆਪ 
ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਜਨਵਰੀ, 1879 ਵਿਚ ਮੈਰੀ 
ਮੈਕਮਾਹਾਨ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰੀ ਅਸਤੀਫਾ ਲੈ ਲਿਆ ਤਾਂ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ 
ਡਿਪਟੀਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਵਜ਼ਾਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਸ 
_ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਚੈੱਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੇਂਟ ਬਣਿਆ। 
ਨਵੰਬਰ, 1881 ਵਿਚ ਇਹ ਪਰੀਮੀਅਰ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ 





ਰੀਮਾ-ਕਿਰਨਾਂ 


ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ ਬਣਾਈ ਤਾਂ 
ਚੈਂਬਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਇਸ ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ 
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ-ਜਨਵਰੀ, 1882 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। 

ਅਚਨਚੇਤੀ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ 31 ਦਸੰਬਰ, 
1882 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਨੇੜੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਕੋਲ, ਐਨ. 8 : 262 

ਰੈਮਬੋਜ਼ : ਇਹ' ਇਕ ਗੂੰਦ ਵਰਗਾ ਬਰੋਜ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ 
ਸਿਆਮੀ ਗੈਮਬੋਜ਼ ਇਕ-ਲਿੰਗੀ ਰੁੱਖ (34008 ॥੩9000710) ਤੋਂ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਲਾਰਲ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ੁੱਲ ਇਸ ਦੇ ਪੀਲੇ , ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਗਾਕਾਰ 
ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਲ ਚਾਰ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਕੰਬੋਡੀਆ, ਥਾਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੇ ਕੁਝ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਜਮਾਂਦਰੂ ਰੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਹੋਏ ਰਸ ਨੂੰ ਗੈਮਬੋਜ਼ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਛਿੱਲ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਤਹਿ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ (00068) 
ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਵਿਚੋਂ ਰਸ ਕਢਣ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਚੀਰ - 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 

ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਸਿਲੰਡਰੀਕਾਰ ਟੁੱਕੜਿਆਂ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਈਪ ਜਾਂ ਰੋਲ ਗੈਮਬੋਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ: ਬਾਹਰੀ ਰੰਗ ਭੱਦਾ ਸੰਤਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ 


ਚਮਕਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਕੰਕਾਇਡੀ ਅਤੇ ਲਾਲ-ਪੀਲੇ ਚਮਕਦਾਰ - 


ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਪੀਲਾ 
ਪਾਊਡਰ_ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ 
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ 20 ਤੋਂ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ 
ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਗੂੰਦ ਅਤੇ 70 ਤੋਂ 75 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਰੋਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਆਟਾ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕ ਕੀਤੀ ਹੋਈ 
ਛਿੱਲੜ ਆਦਿ ਪੀ ਕੇ ਮਿਲਾਵਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

`ਗੈਮਬੋਜ਼ ਤੋ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰੰਗਕ ਪਦਾਰਥ ਪਾਣੀ, 
ਤੇਲ ਜਾਂ ਐਲਕੋਹਲ ਵਿਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ 
ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੰ 
ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਆਦਿ ਤੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ 
ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। 

ਗੈਮਬੋਜ਼ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਸਤਾਵਾਰ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਜਾਂ 
ਸੀਰਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਣ ਨਾਲ 
ਛਾਲੇ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. 9 : 1116; ਇ. ਬਾ. : 133 


ਗੈਮਾ-ਕਿਰਨਾਂ : ਇਹ ਰੇਡੀਓ-ਐਕਟਿਵ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਦੁਆਰਾ ਉਤਸਰਜਿਤ ਬਹੁਤ ਉੱਚ-ਆਵਿੱਤੀ ਵਾਲੇ ਬਿਜਲੀ-' 
ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਕੀਰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗ- 
ਲੰਬਾਈਆਂ 14/ ਜਾਂ ਘੱਟ ਆਰਡਰ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਜਲੀ- 
ਚੁੰਬਕੀ ਤਰੰਗ ਸਪੈਂਕਟ੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਲਘੂ ਤਰੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਐਕਸ- 


-ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਐੱਕਸ 


ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੈ ਹੀ ਸਾਧਾਰਨ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਕ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਹੈ 
ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਵੇਧਨ-ਸਮੱਰਥਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
(ਵਿਸਥਾਰ- ਲਈ ਵੇਖੋ ਰੇਡੀਓ ਐੱਕਟਿਵਤਾ)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਰੈਮਾ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਐੱਕਸ-ਕਿਰਨਾਂ 
ਦਾ ਮੂਲ ਐਟਮ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 1127 














ਗੈਰਸਟੈਨਬੈਰਕ, ਹਾਈਨਰਿਕ ਵਿਲਹੈਲਮ ਫਾਨ 220 


` ਗੈਰਸਟੈਨਬੈਰਕ, ਹਾਈਨਰਿਕ ਵਿਲਹੈਲਮ ਫਾਨ : 
ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਕਵੀ 0008 000 1ਮ੩0` ਲਹਿਰ ਦਾ 
ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਲੇਸਵਿਕ ਵਿਚ ਟਨਡਰਨ ਵਿਖੇ 
_ 3 ਜਨਵਰੀ, 1737 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਯੇਨਾ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਪੜ੍ਹਨ ਉਪਟਰ੍ਹੰਤ 
ਇਹ ਡੈਨਿਸ਼ ਮਿਲਟਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ.ਗਿਆ ਤੇ 1762 ਈ. 
ਦੀ ਰੁਸੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1775 ਤੋ' 1785 ਤੱਕ 


ਇਹ ਲਿਊਬੈੱਕ ਵਿਖੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਵੱਲੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਬਣ ਕੇ . 


ਰਿਹਾ। ਫਿਰ 1786 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਐਲਟੈਨਾ ਵਿਖੇ ਜੱਜ ਰਿਹਾ, 
` ਜਿਥੇ 1 ਨਵੈਬਰ, 1823 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, : 18002 
30 148੩05”" (1767), [ਅ੨੧6 11820੯੧ (1765); “ 0 
£01000' (1768) ਅਤੇ “੧ਸ੩ਇ ਧ0% ਗ੧07612%01%31 ਹ€ਟ 
1440%'. (ਤਿੰਨ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ॥766-67) ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 

“ਹ. ਪ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 19 : 367 ੍‌ 

-ਗੈਰਹਾਰਟਸੈੱਨਰ ਆਈਨਰ- : ਇਹ ਨਾਰਵੇ ਦਾ ਇਕ 
ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 1879 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ 
1914 ਈ. ਵਿਚ ਸੜਕ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੀ। 


ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ 


ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ 
_ਗਿਆ ਅਤੇ_ਤਰੱਕੀ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ 1936.ਈ. ਵਿਚ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ 
ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ) ਜਦੋ' ਅਪ੍ਰੈਲ, 1940 ਵਿਚ 
ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਨਾਰਵੇ ਉਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਓਸਲੋਂ ਦਾਂ 
`_ਮੋਅਰ ਸੀ।ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਛੱਡ ਕੇ ਦੌੜਨਾ ਪਿਆ ਪਰ_ਇਹ ਜੁਲਾਈ ਵਿਚ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ 
.ਗਿਆ। ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਫਿਰ 


`- ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਣ ਕੇ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਇਹ ਦਿਲੋਂ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ 
ਅੰਦਰੋਗਤੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ । ਇਸ 
ਨੂੰ 1941 ਈ. ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜਰਮਨੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਹ ਫਿਰ ਓਸਲੋ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੈਸਟਾਪੋ 


-ਦੇ ਹੈੱਡ-ਕੁਆਕਟਰ ਵਿਖੇ ਯਰਗ਼ਮਾਲੀ ਦੇ ਤੌਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ 
ਕਿ ਆਰ. ਏ. ਐੱਫ. ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਹੱਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ___ 

ਮਈ,. 1945 ਵਿਚ ਨਾਰਵੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 
ਇਸ ਨੇ ਦੋਬਾਰਾ ਮੇਅਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ 
_ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਿਯਕੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1945, 1949 ਅਤੇ 
1955 ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ। ਲੁ 


_ ਹ- ਪੁ-ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 7: 3723 


_ਗੈੱਰਨੁਕ : ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਲਰਜ਼ ਗਜ਼ੈਲ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।. 


ਇਹ ਆਰਟੀਓਡੈਕਟਾਇਲਾ ਵਰਗ ਦੀ ਬੋਵਾਇਡੀ ਕੁਲ ਦਾ ਇਕ 
ਲੰਮਾ-ਪਤਲਾ ਬਾਰਾਂ ਸਿੰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ 
ਲਾਈਚੋਕ੍ਰੈਨੀਅਸ ਵਾਲਰੀ .14009%005 ੧੩07) ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ 


ਸੋਮਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਇਸ ਦਾਂ ਮਤਲਬ _ 


ਜਿਰਾਫ਼ ਵਰਗੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 
ਦੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਜਾਂ ਝਾੜੀਦਾਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

`_____ ਇਸ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਮੋਢਿਆਂ ਤੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ 
_ਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੰਗ ਉਪਰੋਂ ਲਾਲ ਜਿਹਾ ਭੂਰਾ 


` ਅਤੇ ਹੇਠਲੋਂ ਪਾਸਿਉਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਲੰਮੀ ਅਤੇ 


ਆਪਣੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦਰਖ਼ਤ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਪਿਛਲੀਆਂ 
ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਮੂੰਹ ਪੱਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ . 


ਪ੍ਰਾਣੀ ਇਕੱਲੇ ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਰ 


ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਸਿੰਗ ਮਾਦਾ ਨਾਲੋਂ ਭਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਗ ਪਿਛੇ ਵੱਲ ਝੁਕੇ 


(:..4 ਗਾ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ, 4 : 493 


___ ਗੈਰਲਾਕ : ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਗੈਰਲਾਕ ਡਾ. ਗੋਮਰੀ, 
ਐਡਰੀਨ ਵਿਕਟਰ ਜੋਜ਼ਫ਼ ਡਾ. ਬੇਰਨੰ ਸੀ। ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇ ਇੰਸ 
ਜਲ-ਸੈਨਾ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਗਸਤ, 1866 ਨੂੰ ਹਾਸੈੱਲਟ 


ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਰੋਆਲਡ ਅਮੰਡਸਨ 


ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ` ਵਾਰੀ (1897-99 ਈ.) ਸਮੁੰਦਰੀ ਖ਼ਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ 


ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਰੋਆਲਡ ਅਮੰਡਸਨ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਧ੍ਰਵ ਦਾ 'ਸਫਰ` 


ਕੀਤਾ। ਗੈਰਲਾਕ ਡਾ. ਗਰੇਐਮਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਖੋਜਾਂ ਕਰਨ 
ਪਿਛੋਂ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ 'ਬੈਲਜਿਕਾ” ਨਾਲ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਥੇ ਇਸਦਾ ਜੇਹਾਜ਼ 13 ਦਿਨਾਂ` 


'ਤੱਕ ਬਰਫਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ 


ਐਨਟਾਰਕਟਿਕਾ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੋਂ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਵਾਲਾ, 


'ਬੈਲਜਿਕਾ” ਪਹਿਲਾ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ। 


` ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਗੈਰਲਾਕ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ ਵੀ. 
ਕੀਤੇ। ਸੰਨ 1901 ਵਿਚ ਉਹ ਸੈਲਿਕਾ ਜਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ “ 





(4 
- । 
ਰੂ 
॥ 
-] 
! 




















ਰ __ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੇ 1842 . 


___ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ-ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੰਮ 


. 221 


ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਨਮੁਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ 


- ਖਾੜੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਖਾੜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮਗਰੋਂ 1905 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ.ਤੋਂ' ਦੂਰ ਫੈਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਬਾਰੇ 
ਖੋਜ-ਭਰਪੁਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1907 ਵਿਚ ਇਹ 
ਸਕੰਡੇਨੇਵੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਬੈਰੈਟਸ ਅਤੇ ਕਾਰਾ ਸਾਗਰਾਂ ਵੱਲ 
, ਅਤੇ 1909 ਈ. ਵਿਚ ਬੈਰੋਟਸ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ 
ਹੋਇਆ। ਰੀਨਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਹ 78” ਉ.. ; ਵਿਥ. `ਤੇ 
ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋ 
ਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਖੋਜਾਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ 1913- 14 ਈ. ਵਿਚ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖੋਜੀ, ਸਰ ਅਰਨੈਸਟ ਸ਼ੈਕਲੀਟਨ ਦੀ 1914 ਤੋਂ 1917 
ਵਿਚਕਾਲੀ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਟਰਾਂਸ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਵੱਲੋਂ ਮੁਹਿੰਮ ਸਬੈਧੀ 
ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸੰਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। 9 ਨਵੰਬਰ, 1924 ਨੂੰ 


ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਰਨ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਦੇ ਕਰੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


__- 4 ਦਸੰਬਰ, 994 ਨੰ ਬੱਲ ਵਿਖੇ ਇਕ ਦਾ ਦਰਾਂ ਹੋ 
_ਗਿਆ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ 10 : 237 


ਰਿ ਪ੍ਸ਼ੀਆ ਦੇ 
ਇਸ ਜੱਜ, ਰਾਜਨੀਤੀਵੇਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਮਾਰਚ, 
1795 ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲੀਓਪੋਲਡ ਦੀ 
_ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੇ ਵੀ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੋ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 
_ਉਸੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਕਈ 
ਅਦਾਲਤੀ _ ਅਹੁਦਿਆਂ _ ਤੇ 


ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ 
ਐੱਫ. ਕੇ. . ਫਾਨ ਸੈਵਿਗਨੀ 


ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1844 ਤੋਂ 1874 


_ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। _ 
_ -. . !ਸੰਨ 1848 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ ਇਕ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਅਖ਼ਬਾਰ 
ਕਰੀਊਜ 'ਜ਼ੀਤੁੰਗ (9002- 
` 28002) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ 
ਰਾਹੀਂ. ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੇ 
ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤ£ 
ਰੀ ਕਪ ਕੀ ਪਲਕ 
ਗਿ ਥਲਿ ਸਨੀ 
_ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। _` 
ਨ 18 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1657 ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
_ ਗਈ। 


9੨ ਕਿਆ. ੧. 494 


ਜਨਮ ਬੀਆਰਜ ਵਿਚ ਲਕਸਮਬਰਗ ਵਿਖੇ 26 ਦਸੰਬਰ, 1785 
ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ 
ਵਿਚ ਉਥੇ ਹੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ 


` ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ' ਲੱਗਾ। ਇਹ ਅਸਟੇਟ-ਜਨਰਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 





ਰੈਰ ਜੀ ੍ ਫਾਨ 


ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਵਿਚ ਰਿਰਾ।_ਇਸ ਨੇ 
ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਅਤੇ ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ 


ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਗੱਠਜੋੜ ਨਾਲ 1830 ਈ. ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ . 


ਲਈ ਰਸਤਾ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਸਤ, 1830 ਈ. ਵਿਚ 
ਇਨਕਲਾਬ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਰੇਂਜ 
ਨਸਊ ਬੰਸ ਅਤੇ ਵਲੰਦੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਘ ਬਣਾਉਣਾ 
ਜਰੂਰੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ 
ਆ ਗਿਆ। . ਰ 


ਇਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਉਸ . 
ਪ੍ਸਤਾਵ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸੈਕਸ-ਕੋਬਰਗ ਦੇ ` 
ਲੀਉਪੋਲਡ ਨੂੰ ਇਰ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ 21 ਜੁਲਾਈ, 
1831 ਈ. ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੰਭਾਲ ਲਵੇ! ਸੰਨ 
1832 ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਾਂ ਦੀ ਚੈਂਬਰ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਪਰ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 


13 ਅਕਤੂਬਰ, 1832 ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪੀਲੀ ਸੁਪਰੀਮ 
_ ਕੋਰਟ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ 35 
ਸਾਲ ਰਿਹਾ। _ 


-16 ਜਨਵਰੀ, 1844 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਰਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ 1836 ਅਤੇ 1867 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਮਾਲੀਨਜ਼ ਵਿਖੇ 
ਹੋਈਆਂ ਕੈਥੋਲਿਕ ਕਾਂਗਰਸਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਸਮਾਂ 
ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਫਿਰ 
ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿੱਚੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੇ 


“ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ 
ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਵਲੰਦੇਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਇਸ 


ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਸ6ਮਟ 68 
70980906 065 2995-885 02 (1814). 70500ਗ” (1830)” ਦੋਂ. 
ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ । ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਵਲੰਦੇਜ਼ੀਆਂ ਦੇ 
ਬੈਲਜੀਆਂ ਉਪਰ ਦਬਾਓ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ 
ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਕੋ 
ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਛੇ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ. ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ 1874- ?5 ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਦੀ ਮੌੜ 10 
ਫ਼ਰਵਰੀ, 1871 ਨੰ ਬ੍ਰੱਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 


੧ 'ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ. 10 : 236 


` ਗੈਰਲਾਕ, ਹੈੱਲਮਟ ਵਾਲ : ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਇਕ 
ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 


2 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1866 ਨੂੰ ਸਾਈਲੋਸ਼ੀਆ ਵਿਖੇ ਮਾਂਕਮਟਸ਼ੈੱਲਨਿਟਜ਼ 


ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਇਹ-ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। 
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿੱਚੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੀ:ਪਰ ਜਨੀਵਾ, 
ਸਟਰਾਸਬਰਗ, ਲਾਈਪਸਿਕ ਅਤੇ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ. 
ਸਮੇ ਇਸ ਉਪਰ ਈਸਾਈ ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਂਵ ਪਏ। ਇਹ ਲਾਰਡ _ 


ਰ `_ਰੈਨਡਾਲਫ ਚਰਚਲ ਦੇ ਟੋਰੀ ਲੋਕ-ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸਮਝਦਾ 
ਰ੍ __ ਸੀ। ਸੰਨ 1887 ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਵਿਚ .ਚਲਾ 
_ਬੇਲਜੀਅਮ੍ਦਾ ਰਾਮਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 


ਗਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ 
ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1੦01" ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ 
ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 1896 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਹਟਾ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ . 


ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ “ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੋਸ਼ਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ” 
ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ 'ਦਾ 























ਗੈਰਲਾਕ, ਲੀਓਪੋਲਡ ਫ਼ਾਨ 222 


ਵੀ ਐਡੀਟਰ ਰਿਹਾ । ਸੰਨ 1903 ਤੋਂ 1906 ਤੱਕ ਇਹ ਜਰਮਨੀ 
ਦੀ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਚੋਣ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੋਸ਼ਲ ਪਾਰਟੀ 
ਵੱਲੋਂ ਲੜੀ ਸੀ। ` 

ਅਮਨੰ-ਪਸੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ , ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ 
ਨੇ ਆਪਣੀ. ਅਮਨ-ਪਸੰਦ ਨੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਨਕਲਾਬ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਦੇ ਗਿਹ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿਚ ਅਧੀਨ ਸਕੱਤਰ ਦੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ । ਪੋਲੈਂਡ ਵੱਲ ਇਸ ਦੀ ਨਰਮ ਨੀਤੀ ਨੂੰ 
ਵੇਖਦਿਆਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਇਸ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਇਸ 
ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਮਨ-ਪਸੰਦ ਨੀਤੀ ਨਾ ਛੱਡੀ। ਇਹ ਤੰਗ ਨਜ਼ਰੀਏ 
ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ ੧923 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਇਹ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਰਮਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਹੜੇ ਜਰਮਨੀ 
ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਥੇ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਕਈਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ 
ਲਿਖੀਆਂ। 

2 ਅਗਸਤ, 1935 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 236 


ਗੈਰਲਾਕ, ਲੀਓਪੋਲਡ ਫ਼ਾਨ : ਇਹ 19ਵੀ ਸਦੀ 
ਦਾ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਸੀ। 
ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਸਤੰਬਰ, 1790 ਈਂ. ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। _ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਰ੍ 
ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਇਹ ਜਰਮਨੀ 


ਗੈਰਲਾਕ ਲੀਓਪੋਲਡ ਫ਼ਾਨ 


ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਰਿਹਾ 
ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਦੇਸ਼- 
ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸਬੰਧ ਰਹੇ। ਇਹ ਪੱਕੇ 
ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1848 ਤੋਂ 1854 ਤੀਕ ਗੈਰਲਾਕ 
ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1850 ਵਿਚ ਇਹ ਸੈਨਾ ਦਾ 
ਐਡਜੂਟੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਜੋ 
ਜਰਮਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫ੍ਰਂਕਫਰਟ 
ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂਜ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ 
. ਮੰਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ 1850 ਈ. ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ 
`ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ । ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ 
ਮੌਤ ਤੋਂ 8੪ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ 10 ਜਨਵਰੀ, 1861 ਨੂੰ ਪਾੱਟਸਡੈਮ (ਹੁਣ 
ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ) ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 236; ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 4 : 494-95 
ਗੈਰਾਮਾਂਡ ਕਲਾਡ : ਇਸ ਉੱਘੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦਾ ਜਨਮ 
1480 ਈ. ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ 





: _ ਸੁਥਾਂਤ 1,06, 0 86] 10 


ਅੱਖਰ ਛਾਪਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਉਪਰ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਦੇ ਟਾਈਪਫ਼ੇਸ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਗਾੱਥਿਕ ਲਿਪੀ ਦੀ ਥਾਂ ਰੋਮਨ 
ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸੈਨ 


1531 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਘੜੇ ਹੋਏ ਰੋਮਨ ਫਾਂਟ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ 


ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨ ਗਏ ਅਤੇ, ਇਹ ਲਗਭਗ 
150 ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਯੂਰਪੀ ਛਾਪਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣੇ ਰਹੇ।ਸੈਨ 1540 
ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ' ਲਈ ਇਸ ਨੇ “9065 60 101 
030981 9੪5)" ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲੋਂ 
ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਇਹ 1520 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
1545 ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ 
ਜਿਹੜਾ ਬਹੁਤਾ: ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 1561 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਹ ਸਵਰਗਵਾਸ ਰੋ 


ਗਿਆ। 

` ਹ. ਪੁੰ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 417 

ਗੈਰਿਕ, ਡੇਵਿਡ : ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕਟਰ, 
ਨਿਰਮਾਤਾ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਤੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ 
ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਈ 





ਡੇਵਿਡ ਗੈਰਿਕ 


02 61906”. 1740 ਈਂ. 


ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੈਨ 1741 ਵਿਚ ਇਰ ਪਲੀ ਵਾਰੀ 


ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ.ਸਟੇਜ ਤੇ ਆਇਆ। . 


ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ “ਰਿਚਰਡ ਤੀਜਾ” 
ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1747 


ਵਿਚ ਇਹ ਡਰੂਰੀ ਲੇਨ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਸਹਿ-ਮੈਨੇਜਰ ਬਣ ਗਿਆ ਉਥੇ ___. 
ਇਸ ਨੇ ਅਭਿਨਯ 'ਤੇ ਸਟੇਜ-ਸੈਟਿੰਗ ਵਿਚ ਬੜੇ' ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦੇ। ਪਟ 


ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 


ਕਰਕੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੈਨ 1776 ਵਿਚ ਇਹ ਥੀਏਟਰ ਤੋਂ 
ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ। 20 ਜਨਵਰੀ, 1779 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਇਸ _ 


ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 424 


_ਗੈਰੀ, ਐੱਲਬ੍ਜ : ਵੀ 
ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਘੋਸ਼ਣਾ-ਪੱਤਰ ਉਪਰ 


ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਰਬਲਹੈੱਡ, ਮੈਸਾਚੂਸੈੱਸਟਸ 


ਵਿਖੇ 17 ਜੁਲਾਈ, 1744 ਈ. ਨੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇਥ 

















223 ਰ ਗੈਰੀਬਾਲਡੀ 


ਤਕੜਾ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ।ਸੰਨ 1762 ਵਿਚ ਬੀ. ਏ. ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ 
_ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ, ਨਾਲ ਖ਼ਿਲ ਕੇ ਵਪਾਰ-ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਇਹ 
ਕਈ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਖੀਰ ਇਹ 1774-75 
ਈ. ਵਿਚ ਮੈਸਾਚੂਸੈੱਸਟਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 
1776-81 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਦੀ ਕਾਨਟੀਨੈਂਟਲ 
ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਡੈਲੀਗੇਟ ਰਿਹਾ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ 
ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਝਾਓ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 

ਇਹ 1783 ਤੋਂ 1785 ਤੱਕ ਕਨਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦਾਂ 
ਅਧੀਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ -ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 1787 ਵਿਚ ਇਹ 
ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ 
` ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ 
ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਲ 1789-93 ਦੋਰਾਨ ਇਹ ਦੋ ਵਾਰ 
ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1797 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਸੰਧੀ 
ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ 
ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧਤਾ ਹੋਈ। 

ਸੰਨ 1810-11 ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਮੈਸਾਚੂਸੈਂਸਟਸ ਦਾ ਗਵਰਨਰ 
ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਮ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੈਨੇਟਰੀ 
ਡਿਸਟਿ੍‌ਕਟਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵੰਡਣਾ ਸੀ ਕਿ ਡੈਸੋਕ੍ਰੇਟਿਕ 
ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਲਾਭ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਸ਼ਬਦ ਗੈਰੀਮੈਡਰ ਇਸ ਦੇ 
ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਲਈ ਚੋਣ-ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗੜਬੜੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਾਲ 
1812 ਵਿਚ ਗੈਰੀ ਨੇ ਸ਼ਰਤਾਨੀਆ-ਯੁੱਧ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। 
ਫਿਰ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਉਪਂ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣਿਆ 
'ਗਿਆ। 
_' ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1814 ਈ. ਵਿਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿਖੇ' ਹੋਈ, 
ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉਪਰ ਸੀ। 


`_ਹ. ਪੁ--ਐਨ..ਬ੍ਰਿ. 10 : 365-366 


ਗੈਰੀਨ-ਲਾਜੋਈ, ਆਂਟਵਾਨ : ਇਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ 
ਲੇਖਕ, ਲਾਇਬਰੇਰੀਅਨ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀ ਫ਼ਰੈਂਚ-ਕੈਨੇਡਾ ਸਾਹਿਤਕ 
ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਗੂ :ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਗਸਤ, 1824 ਨੂੰ 
ਹੁ ਯਾਮਾਚਿਚੈ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ 
` ਨਾਟਕ 14 1੬00੬ 1000” ਲਿਖਿਆ। ਸੈਨ 1844 ਵਿਚ ਇਹ 
੩ ॥07੮੮” ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ 
_ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ। 1856 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਲਾਇਬਰੇਰੀਅਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 
ਜਿਥੇ ਇਹ 1880 ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 4 ਅਗਸਤ, 1882 
_ ਨੂੰ ਓਟਾਵਾ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਾਂ 1੬8 $080005 
€38006028" (1861-65)" ਤੇ 1 ੧0 €8080020" 
(1863-66) ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। %%0000%0€ ॥011000ਟ' 
-(1851) 19੩ 5 30 “30803 02” (1840-1850)" 9630 
_ਵਿਦ&0 16 0£ਜਿ੦001” (1862) ਅਤੇ 3840 ੧੧੯੩1” 
੬606001502" (1864) ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ੧0 : 2 


-__ ਗੈਰੀਬਾਲਡੀ : ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾ ਨਾਂ ਜਿਉਸੈਂਪ ਗੈਰੀਬਾਲਡੀ 
_ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਇਤਾਲਵੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰੀਲਾ ਲੀਡਰ ਸੀ, 


ਜਿਸ ਨੇ ਸਵਾਏ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਟਲੀ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜੁਲਾਈ, 
1807 ਨੂੰ ਨੀਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, 
ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਅਧੀਨ 
ਸੀ। ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ 
ਇਹ ਕਈ ਸਾਲ ਮਲਾਹ ਰਿਹਾ। 
ਫਿਰ 1833 ਈ. ਵਿਚ 
ਸਾਰਡੀਨੀਆ ਦੀ ਜਲ-ਸੈਨਾ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮੈਜ਼ੀਨੀ ਨਾਂਲ ਹੋ 
ਗਈ, ਜੋ ਇਕ ਮਹਾਨ 





ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ 

ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਗਠਨ ਜਿਊਸੈੱਪ ਗੈਰੀਬਾਲਡੀ 
“ਯੰਗ ਇਟਲੀ” ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ 

ਗਿਆ। ਪੀਡਮਾਂਟ ਵਿਖੇ ਜਨਤਕ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਦੀ 
ਸਾਜ਼ਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਈ ਪਰ 


ਇਸ ਨੂੰ ਨੱਠਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ 


ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 

_ ਸੰਨ 1836-48 ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਇਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ 
ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਾਂਟ ਅੰਟਾਨੀਓ ਦੀ 1846 
ਈ. ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਿਲੀ। ਇਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੇ 1843 ਈ. 
ਵਿਚ ਇਕ ਇਤਾਲਵੀ ਸੈਨਾ-ਦਲ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ 
ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਰੈੱਡ ਸ਼ਰਟਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੀਲਾ- ਯੁੱਧ ਦਾ 
ਤਜਰਬਾ ਇਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ । 


` ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਥਿਤੀ ਹਿਰ 
ਸੁਣ ਕੇ ਗੈਰੀਬਾਲਡੀ 184੪ ਈ. ਵਿਚ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ 
ਕਈ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਹਿਲਾਂ 


_ ਹੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਜ਼ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 21 ਜੂਨ, 1848 ਈ. ਨੂੰ ਉਥੇ 


ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਇਤਾਲਵੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਹੋ` ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰਡੀਨੀਆ ਆਸਟਰੀਆ ਨਾਲ 
ਲੜਾਂਈ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ 
ਸਾਰਡੀਨੀਆ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਐਲਬਰਟ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ 
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ, ਪਰ ਹੌਸਲਾ-ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮਿਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।ਇਹ 
ਅਗਸਤ, 1848 ਈ. ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਚਲਾ 


_ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਇਹ ਨੀਸ ਆਇਆ। 


ਇਟਲੀ ਦੇ ਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅੰਦੋਲਨ ਹਾਲੇ 
ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਗੈਰੀਬਾਲਡੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੋਪ 
_ਪਾਇਸ ਨੌਵਾਂ ਰੋਮ 'ਚੋਂ ਨੱਠ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਗੈਰੀਬਾਲਡੀ ਨੂੰ ਆਉਣ 
ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਥੇ 12 ਦਸੰਬਰ, 1848 ਨੂੰ ਪੁੱਜ . 


ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਹਮਲਾ ਹੋ-ਜਾਂਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੈਨਾ- 
ਦਲ ਨੂੰ ਰੋਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ 
ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਆਸਟਰੀਅਨ ਅਤੇ ਪਲਜ਼ ਦੀਆਂ 


ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਘਿਰ 


ਗਿਆ ਪਰ ਬਹੁਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦੌੜ 
_ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। 

















ਆ ਚ ਰੀ 
ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਸਟਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੀਡਮਾਂਟ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 


ਦਿ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉਪਰੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਿ 


ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਸਿਸਲੀ ਅਤੇ ਨੇਪਲਜ਼ ਬਰਬਾਨ ਬੰਸ ਦੇ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਏ। ਇਹ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ:ਅੱਧੇ ਇਟਲੀ 
ਉਪਰ ਡਿਕਟੇਟਰ ਵਜੋਂ ਹਕੂਮਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਇਸ ਦੀ 
ਵਡਿਆਈ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿਕਟਰ 
ਅਮੈਨੁਅਲ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇਂ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਇਟਲੀ ਦੀ ਇਕ ਸਾਂਝੀ 
; ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੈਨ 1861 ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਸਾਂਝੀ 
` ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਸੰਨ 1862 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮੈਪ ਪੰਜ ਨੌਵੇਂ ਤੋਂ ਝਮ ਖੋਰਣ 


ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ 


ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਰ੍ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ. ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਬਰਾਹਮ 


ਲਿੰਕਨ ਨੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆ ਕੇ .ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੰਗੀ 


ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਵੇ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1864 
ਵਿਚ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਇਆ, ਜਿਥੇ ਇਕ ਹੀਰੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ 
ਦਾ: ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1866 ਵਿਚ ਫਿਰ 


ਲੇ 


224 ` 


ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੁੜਵੇਂ 'ਪਹਾਂੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦੱਰੇ ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਾਰੇ 
ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਨੁਕਤਾ- 
ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਫਲਸਤੀਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਪਹਾੜਾਂ 


ਰਿ 
ਉਪਰ 16ਵੀਂ ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਕ ਖ਼ਾਨਦਾਂਨੀ ਕਿਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ._ 
ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਂਟੀ ਜਿਹੀ.ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ` 
ਕਈ ਕਮਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੋਸ਼ੂਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਈਬਲ ਅਤੇਂ 
ਗੈਰੇਜ਼ਿਮ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਹੀ.ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰ੍ 
ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ_ਫਿਟਕਾਰ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ _ 
ਲੋਈ ਕਬੀਲੇ ਜੋਸ਼ੂਆ ਅਧੀਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੈਰੇਜ਼ਿਮ ਤੋਂ ਹੀ ਰਿ 
ਜੋਥਮ ਦੇ ਸੀਕੈਂਮ ਦੇ ਵਿਸਾਹਘਾਤੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ- “ ` 





_ ਕਥਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਸਮਾਰੀਤਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ . ___ 


ਆਸਟਰੀਅਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੈਰੀਬਾਲਡੀ 


_ਨੇ -ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ ਪਰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ। ਨਾਲ ਹੋਈ ਇਕ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਾਰ ਖਾਧੀ। ਸੰਨ 
` 1876 ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਵਿਰੁੱਧ 


ਲੜਿਆ।'ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੈਸਾ ਵਜੋਂ ਇਹ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਫ਼ਰਾਂਸ਼ੀਸੀ ` 


ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਪੁਰ ਹੋਰ 


ਡਿਪਟੀਆਂ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਨਾ 
ਬੈਠਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਾਪਸ ਇਟਲੀ ਆ ਗਿਆ #ਮਤੇ 
_ 1874.ਈ. ਵਿਚ ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆਂ। ਦੋ 
ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ।___ 


'ਗੈਰੀਬਾਂਲਡੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸੀ।_ 
ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਪਾਦਰੀਆਂ 
ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਸੀ।, ਇਹ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਰ੍ ਕ੍ਰਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਵੀ 
ਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਦ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਾਰ ਬਹੁਤ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ 


ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਸੂਭਾਆ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ। ਇਸ 


ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋ `ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ` 


ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਤੰਗ-ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ 


ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾਂ ਸੀ. 


___. ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਦਾ ਹਮਾਇਤੀ ਸੀ। . 
੍ ਇੱਸ ਦੀ ਮੌਤ 1882 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ। ਸਿ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ..ਬ੍ਰਿ; ਮੈ, 7 : 908; ਐਨ. ਅਮੈ. 12: 292 ' 


_ਗੈਰੇਜ਼ਿਮ, ਮਾਊਂਟ : ਇਤ 
ਦੋ ਜੁੜਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਇਕ ਪਹਾੜ ਹੈ, 
ਜਿਹੜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ`ਸਤਹ ਤੋਂ 880 ਮੀ. (2,890 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਹਾਂੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈਬਲਸ ਅਤੇ ਬਲਾਟਾ ਨਾਂ ਦੇ ਥੇਹ 
ਹਨ ਜਿਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸੀਕੈੱਮ ਵਾਕਿਆ ਸੀ। ਗੈਰੈਜ਼ਿਮ ਪਰਬਤ 


ਰ੍ ਦਿ ਸਵ 


`ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਬ) ਵਰਗੀਅ£ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਦਾਂ ਘਟਨਾ ਖੇਤਰ ਵੀਂਸੀ। :... 
_ਜਲਾਵੰਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆਏ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਰੀਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿ 


ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀਂ ਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਵੀਆਂ ਦਾ 


ਇਨੀ ਰੀ ਤੀ ਬਿ ਵਿਮਨ ਇਹ 


ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜਵਾਦ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਵੀ ਹੱਕ ਵਿਚ _ 4 


ਨਾਲ ਸਬ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਡਿਗਰੀ ਪਾਪਤ ਕੇ, 
- ਇਹ ਲਿਜ਼ੰਬੂਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। . __. 


ਸਥਾਨ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਾਸੋਵਰੇ (ਯਹੂਦੀਆਂ '_ 





` ਨੇ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਗੈਰੇਜ਼ਿਮ ਉਪਰ ਇਕ ਮੰਦਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ____ __ 


ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਹਿਰੇਨਸ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਤਬਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ।  _ ਕੰ ਤੂ. 
ਇਹ ਮੁੜ ਕਦੇਂ ਬਣਾਇਆ ਨਾ ਗਿਆ! ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਜੀਨੋ ਨੇ ,! 
ਸਖ਼ਾਰੀਤਨਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰੇਜ਼ਿਮ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ । 


ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ 484 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਗਿਰਜਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। |. 
_ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਰੀਤਨਾਂ ਨਾਲ_ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ | 
_ਜਸਤੀਨੀਅਨ ਨੇ ਇਸ ਜਿਜਜੇ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਵਲ ਕੇ ਉਤ 
` ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਉਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਗਿਰਜੇ ਦੀ -ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱ ..”.,.- : ਸੰ” - 
ਪੁਰਾਤੱਕਵ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ।. ਰ੍ ਹਰ 





੧ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 235 


`ਗੈਰੇਟ : ਰਿ ਵੀ ਕਦ 
ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਗਿਲ ਵਿਸਟੈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਰ-ਸਭ' 










ਮੁੱਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1799 ਨੂੰ ਓਪੋਰਟੋ' ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ।- 1816. ਵਿਚ ਇੰਹ ` ਪੁਰਤਗ਼ਾਲ ਵਿਚ: ਕੁਇੰਬਣ 


ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ 0੦੦੦੪” ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਇਥੇ ਹੀ- ਇਸ ਨੇ _'_ 


-4/&0]੬' ਤੇ ੮੪੪੦ ਦਾ ਵਧੋਰਾ ਭਾਗ ਲਿਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ . ਰਲ 







_ਖੁਲ=ਖਿਆਲੀਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ'ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਰਤਗਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂ 


ਸੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲੇ ਤੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ 
ਰੋਆਂਟਿਕ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ , 


ਭਰਪੂਰ 30065" (1825).ਅਤੇ 004 ਸ:4063' (1826) ਨਾਂ ਇ 


` ਦੀਆਂ ਮਹਾਕਾਵਿਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆ। 


ਪੁਰਤਗਾਲ ਪਰਤ ਆਇਆ ਜਿਥੇ ਇਹ ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ, ਲੇਖਕ - 


` ਸੈਨ 1832 ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਇਹ 





ਸੋਨ 3837 ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆਅਤੇ 
ਦਿ ਤਿਲ ਵਿ ਨ 


225 `__- '__`___` ` ਗ਼ੈਲਜ਼ੇਨਕਿਰਖੇਨ 


`ਨੇ ਪੁਰਤਗ਼ਾਲੀ _ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ “000 0੬ $ 


੧੧੬0", 


(1843) ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। 

ਰਿ 
ਚੁਕਾਇਆ ਗਿਆ ਜੋਦੋਂ' ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਈਕਾਊਂਟ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ 

ਰ੍ ਗਿਆ। 1852 ਵਿਚ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ 


ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ-ਤੱਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ 


___`'ਰਿਹਾ। 


ਉੱਤਮ ਗਦ-ਰਚਨਾ ਹੈ। 1853 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 9000: €0003 
ਨਾਂ ਦੀਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪ੍ਰੇਖ਼-ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਸੜਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। 9 


ਰ੍ ___ ਦਸੰਬਰ, 1854 ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਬੁਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। 


ਹੁ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 ; ੧151; ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 423 ` 
ਗੈਲਸ, ਸੀਜ਼ਰ _: ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ `ਨਾਂ 
.ਫਲੈਵੀਅਸ ਕਲਉਡੀਅਸ ਕਾਨਸਟੈਨਟੀਅਸ ਸੀ। ਇਸ਼ ਨੇ ਸੰਨ 
351 ਤੋਂ 354 ਈ. ਤੱਕ ਐਟੀਓਕ (ਹੁਣ ਅੰਤਾਕੀਆ, ਤੁਰਕੀ) 
_ਵਿਖੋਂ ਸੀਜ਼ਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇੱਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 
325 ਜਾਂ 326 ਵਿਚ ਈਟਰੂਰੀਆ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ 
ਹੋਣ ਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ 


ਰ ਗਈ ! ਕਾਨੁਸਟੈਨਟੀਅਸ ਦੂਜਾ ਇਸਦਾ ਚਚੇਰਾ-ਭਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਮੀਅਮ ਵਿਖੇ 15. ਮਾਰਚ, 351 ਨੂੰ ਸੀਜ਼ਰ ਘੋਸ਼ਿੱਤ 
ਰ ਕਰਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕਾਨਸਟੈਨਟੀਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੈਲਸ 


ਸੀਜ਼ਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਲੀ ਰੀ 


ਰ 'ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਤਿਆਚਾਰੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ 
__ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਂਜ ਅੰਦਰ ਥਾਂ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਜਾਸੂਸ ਛੱਡੇ 
! ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ_ ਅਤੇ ਆਈਸਾੱਰਿਆ ਵਿਖੇ ਹੋਣ 


ਵਾਲੀਆਂ ਬਗ਼ਾ੍‌ਵਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ। ਈਰਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ. 


_ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕੰ ਰੱਖਿਆ। 
ਇਹ ਇਸ ਦੇਂ ਮਾਤਹਿਤ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਾਨਸਟੈਨਟੀਅਸ ਦੂਜੇ ਨੂੰ 


-__ ਜ਼ਧੋਟਾਂ ਭੇਜਦੇ ਰਹੇ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 'ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ._` 
ਅੰਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ _ 
ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ 'ਖੋਹ ਲਏ ਗਏ। ਅ਼ੀਰ ਇਸ ਨੂੰ 354 ਈ. ਵਿਚ _ 


___ ਧੋਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। _ 
` ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1105 


: ਗੈਲਸ, ਗਾਈਅਸ ਕਾਰਨੇਲੀਅਸ : ਰੋਮ ਦੇ ਇਸ _ 
ਪਿ 
`` .70ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ'ਆਪਣੀ ਰਖੇਲ ਲਾਈਕੋਰਲਿਸ - 
_`_ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਚਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਿਖੇ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਚਾਰ 
` ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰੋਮ ਦੇ.ਚਾਰ_ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਕ-ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ 
-. ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਾਰਕ ਆਨਟੋਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ 
__ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾ” ਦਿੱਤਾ” 
- _ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਭੈੜੇ ਰਵਈਏ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ' 
ਸਤ ਦਿ ਦ 


_. ਕਰ ਲਈ। _ _ 
ਰ੍ ਪਰਬੀਨੀਅਸ ਨੇ ਅਸਲ ਪਿਆਰ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 


19008 ਜ੩ 02 _੧1060%-(1840)', “2 
,1ਤ£6002 0੬ 83007€90.. (1841) ਤੇ 9061095 02 2੦058 


` “੪੪੦੦ ਸਘਰ਼ਮਸ/ਮ8 (੦3੩! (1846) ਗੈਰੇਟ ਫੀ ਇਕ _ 


ਗੈਲਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। 46 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 396 


ਗੈਲਸ, ਗੇਅੱਸ : ਵਿ 4 
` ਵਿਬੀਅਸ ਟ੍ੋਬੋਨਾਈਨਸ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰੋਮ ਉਪਰ 252. 


ਤੋਂ 253 ਈ. ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ । ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੀਜੂ ਦੇ ਬੰਸ 
ਵਿਚੋ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਡੀਸ਼ੀਅਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ: ਨਾਲ ਨੌਕਰੀ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੀਸ਼ਿਆ ਵਿਖੇ ਰਾਜਦੂਤ ਵੀ ਰਿਹਾਂ। ਇਸ ਨੰ ਡੀਸ਼ੀਅਸ 


ਗਾਥਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌੜ ਦੇ ਬਦ ਹੀ ਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 


ਹੋਈ। `?` 


ਉਨ ਜੀ ਜੀ ਪੰਜ ਜੱ ਜਿ 


ਦੁਬਾਰਾ 253 ਈ. ਵਿਚ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਡੈਨਯੂਬ ਦੀਆਂ 


ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇਂ ਕਮਾਂਡਰ ਐਮਿਲੀਅਨ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ 


ਦਿੱਤਾ। ਗੈਲਸ ਨੇ ਵਾਲੇਰੀਅਨ ਅਤੇ ਰਾਈਨਲੈਡ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ 
ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਜਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ.  : 1105 


ਗੈਲਸਟੈਡ, ਆਈਨਰ ਆਟੋ : ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡੈਨਿਸ਼ 
ਕਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਨਵੰਬਰ, 1888 ਨੂੰ `ਮਿਡਲਫਾਰਮ ਵਿਖੇ `_ 
ਹੋਇਆ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵੱਲ ਇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ੁਚੀਂ _ 


ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦੀ 


_ਸਜੀਖਿਆ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਡੈਨਿਸ, ਕਾਵਿ ਦਾ ਸ ਤੋਂ ਪਾ 


ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _`_` 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ .ਵਿਚ ਡੈਨਿਸ਼ ਪੇਂਡੂ 


ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕ੍ਿਤਕ ਚਿੱਤਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ 
` ਅਤੋ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੰਪੱਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੇਖ 
ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਯੂਰਪੀ ਸਮੀਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ` 
ਪ੍ਰਚਲਤ ਵਿਆਪਕ ਆਂਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੂੰਖ਼ਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
_, ਹੈ। ਇਸ ਨੋ ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਾਹਿਤਿਕ. ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾ 
_ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਉੱਘਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ___ ' 


`'ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, 


ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਐਕੀਲਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 'ਦੇ ਐਵਿਗੇ 


`'ਤਿੰਗ” (1920)' 'ਫ਼ਾਈਹੇਦੇਸ਼ ਆਰ” (1947), “ਦਿਰਾਤੇ' (1924) 


ਆਦਿ'ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮੌਲਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਦੇ, 
ਰ੍ `ਰ. ਪੁਟ-ਰਿੰ. ਵਿ.ਕੋ. 3: 500 - 


_ਗੈਲਜ਼ੇਨਕਿਰਖੇਨ : ਇਹ ਉੱਤੰਰੇ-ਪੱਛਮੀ'ਗਮਨੀ ਦੇ 


ਉੱਤਰੀ ਰਾਝ੍ਹੀਨੂ-ਵੈਸਟਫ਼ੇਲੀਅਮ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈਂ। ਪਹਿਲਾਂ 1 
ਇਛ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੁੰਦਾ ਸ਼ੀ ਅਤੇ -ਸੰਨ 1850 ਵਿਚ .ਇਥੋਂ ਦੇ ___ 
_ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1000 ਤੋਂ' ਵੀ,ਘੱਟ ਸੀ।,ਪਹਿਲੀ' ਕੋਲਾ ਰ 
` ਖਾਣ ਦੇ ਖ਼ੁਲ੍ਹਣ (1853 ਈ.) ਨਾਲ ਅਤੇ ਰਾਇੀਨ-ਹੈਰਨੇ-ਕੈਨਾਲ 1 
ਉੜੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰੁਹਰ ਅੰਤਰਦੇਸ਼ੀ 
_ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ _ 
ਹੋਇਆਂ ਸੰਨ 1875 ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਚਾਰਟਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ 

ਅਤੇ 1928 ਵਿਚ ਬੂਰ ਅਤੇ ਹਾਰਸਟ ਨਾਂ ਦੇਂ ਦੋ ਗੁਆਂਢੀ ਕਸਬੇ__` 
_ ਇਸੁ ਵਿਚ ਰਲ ਗਏ। ਬੂਰ ਐਮਸ਼ਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈਂ 
ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 400 














ਹੈਕਟੇਅਰ (100 ਏਕੜ) ਦੀ ਇਕ ਹਰਿਆਲੀ ਪੱਟੀ ਦੁਆਰਾ 
ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਲਾਸਬਰਗ, ਸਲਾਸ ਹਾਰਸਟ ਅਤੇ ਹਾਸ 
ਲਟਿੰਗਾਫ ਨਾਂ ਦੇ ਖਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਲੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੀ 
ਬੰਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹੇ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਬਾਗ 
ਅਤੇ ਪਾਰਕ, ਦੋ ਘੋੜ-ਦੌੜ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਇਕ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਅਤੇ 
_ ਇਕ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਹੈ। 

_ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਖਾਣ-ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ 
ਪੱਥਰ ਦਾ ਕੋਲਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਫ਼ੌਲਾਦ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ, ਫਾਊਂਡਰੀਆਂ, ਰਸਾਇਣਿਕ 
ਪਲਾਂਟ, ਆਰਮੇਚਰ, ਸ਼ਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ 
ਹਨ। ਆ 


ਜਾ 714 (1991 ਅੰਦਾ.) 
51” 31' ਉ. ਵਿਥ; 7? 07' ਪੂ. ਲੰਬ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 453 ` 


ਗੈਲਟ, ਟਾਮਸ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਬੋਲਿਆਂ-ਗੁੰਗਿਆ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਿਆ- 
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਦਸੰਬਰ, 1787 ਨੂੰ ਫਿਲਾਡੇਲਫ਼ੀਆ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1805 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਯੇਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੇਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ 
ਅਤੇ ਐਨਡੋਵਰ ਵਿਖੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਆਖੀਰ 
ਇਸ ਨੇ ਬੋਲਿਆਂ-ਗੁੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ 
.ਲਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਯੂਰਪ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ 
ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਐਬੇ ਸਿਕਰਡ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ 
ਵਿਚ ਟਾਮਸ ਬ੍ਰੈਡਵੁਡ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਜੋਜ਼ਫ ਵਾਟਸਨ 
ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 186 ਵਿਚ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਪਰਤਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕਾਨੈਟੀਕਟ ਰਾਜ` ਵਿਚ 


ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ 
ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਗੈਲਟ ਨੇ ਇਹ ਸਕੂਲ ਬੜੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ` 


ਚਲਾਇਆ ਪਰ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਸੰਨ 1830 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚੇ ਹੀ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਰੱ 


10 ਸਤੰਬਰ, 1851 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਹਰਟਫ਼ਰਡ ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 1095 


ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਊਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਊਸ਼ਣ 
ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹੱਨ। 


ਇਹ ਪੰਛੀ ਲਗਭਗ 30-45 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੀ 'ਉੱ 7 ਲੰਮੀ ਅਤੇ - ਹ 1 ਹੁੰਦੀ ਸਿ 
ਦੀ ਸ਼ਹਾਇਤਾ' ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਮਾਸ ਦੀ 


ਇਕ ਪਰਤੱਖ ਪਲੋਟ ਜਾਂ_ਫ੍ਰੰਟਲ-ਸ਼ੀਲਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ 


ਰ੍ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਉਤੇ ਖੰਭਾਂ ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਦੇਸ਼ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹੱਸੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਨੀਅਤ ਗਾਂ 
ਬਹੁਤੇ ਪੰਛੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਵੱਡੇ 


226 





ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਆਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਗੈਲਨਿਊਲ (64180018 ਹਮਿਮਹ[008) 
ਕਾਲੇ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਫ੍ਰੰਟਲ-ਸ਼ੀਲਡ 
ਕਿਰਮਚੀ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਬੀੜ ਦੀ ਮੁਰਗ਼ੀ ਜਾਂ ਜਲੀ ਮੁਰਗ਼ੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ 
ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਨਸਲ_ ਨੂੰ _ਫਲੋਰਿਡਾ ਗੈਲਨਿਊਲ (੦. 


` ੪0੦0੦ €%੧੪॥0੪#) -ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ . 


ਵੈਂਗਣੀ ਗੈਲਨਿਊਲ (0%ਗੁਮ।9ਰ018 ॥:39000੦3) ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ 
ਵਾਰ ਜਲੀ ਮੁਰਗ਼ੀ ਜਾਂ ਸੁਲਤਾਨਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਕਰੀਬਨ 30 
ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਮਾ, ਸ਼ੋਖ ਜੈਤੂਨੀ ਹਰਾ ਅਤੇ ਵੈਂਗਣੀ ਜਿਹਾ ਨੀਲਾ ਪੰਛੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਫ੍ਰੰਟਲ-ਸ਼ੀਲਡ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ' ਦੀ, ਚੁੰਝ ਲਾਲ ਤੇ 
ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕ ਜਾਤੀ ਘਟ ਵੈਂਗਣੀ ਗੈਲਨਿਊਲ (2 ੬0) 


ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰੂਮ-ਸਾਗਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਇਕ _ 


ਵੈਂਗਣੀ ਕਿਸਮ (0ਗੁ੧॥੦ ॥॥0॥93੦) ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਂਗਣੀ 
ਦਲਦਲ ਦੀ ਮੁਰਗੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਕਰੀਬਨ' 45 ਸੈਂ. ਹੀ ਲੰਮੀ 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨੰ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 394 


ਗੈੱਲਫੈਡ,, 'ਇਜ਼ਰੇਲ ਮਾਂਇਸੀਵਿਚ ਇਸ ਰੂਸੀ 
ਗਣਿਤਵੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਗਸਤ, 1913 ਨੂੰ ਓਡੈੱਸਾ 
ਅਕਲਾਸਟ ਵਿਚ ਕਰਾਸਨੀ_ਓਕਨੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1940 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ੧943 ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1951 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਸਦਕਾ 











. 227 


ਸਨਲਨ ਪੁਰਸਕਾਂਰ ਲਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆਂ ਚਿਆ। ਇਹ 89 ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਖੋਜ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ “ਲੈਕਚਰਜ਼ ਆੱਨ 
ਲੀਨੀਅਰ ਐੱਲਜੈਬਰਾ', 1948; “ਯੂਨੀਟਰੀ ਰੀਪਰੀਜੇਂਸ਼ਨਜ਼ ਆਫ਼ 
_ਕਲਾਸਿਕ ਗਰੁਪਸ”, 1950; ਸਮ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਐਨਲਜਸਿਗ 
ਪ੍ਰਾਂਥਲਮਜ਼', 1956; ਦੀ ਇੰਨਟੈਗਰੇਸ਼ਨ ਇੰਨ ਫੈਕਸ਼ਨਲ ਸਪੇਸਿਜ਼ 
-ਐਂਡ ਇਟਸ ਯੂਜ਼ਿਜ਼ ਇਨ ਕੁਆਂਟਮ ਫਿਜ਼ਿਕਸ', 1956; ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ 
` ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ` ਬਿਨਾਂ ਇਸ: ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਲੜੀਆਂ ਦੇ ਇਕਾਤਮਕ 
. ਅਨੰਤ ਵਿਚ ਨਿਰੂਪਣਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਨਾਰਮਲਾਈਜ਼ਡ ਰਿੰਗ 
ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਪਰ ਵੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। . 


: ਹ. ਪੁ.--ਵ. ਹੂ. ਸ. 641 


ਰ੍ ਗੈਲਬਾ, ਸਰਵੀਅਸ ਸਲਪੀਸ਼ੀਅਸ : ਰੋਮ ਦੇ ਇਸ 

ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ 3 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ 
`_ਇੱਸ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਹੁਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ 
ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਗਿਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ 
ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ 
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ 
ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਹੋਣ ਤੋਂ 


ਇਲਾਵਾ ਆਗਸਟਸ ਅਤੇ ਟਾਈਬ੍ਰੀਅਸ ਦੀ ਇਸ ਤੇ ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ . 


ਸੀ। ਆਮ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਰੋਮਨ ਸੈਨੇਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। 
33 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ, 39 ਈਂ. ਵਿਚ ਅਪਰ ਜਰਮਨ 


ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 45 ਈ. ਵਿਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ, 


` ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰੋਕਂਸਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਰ੍ 

` ਸੈਨ 60 ਵਿਚ ਇਹ ਨੇੜਲੇ ਸਪੇਨ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ 
ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 68 ਵਿਚ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੀਰੋਂ 
` ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਨੇ ਨੀਰੋ ਵਿਰੁੱਧ 
ਚੱਲ ਰਹੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ _ਗਾੱਲ ਵਿਚ 


ਲਗਡਨੈਨਸਸ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਿੰਡੈਕਸ ਦਾ ਸੱਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। - 


ਸਪੇਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ 
'ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਬਣਾ 
-_ “ਲਿਆ ਭਾਵੇਂ ਵਿੰਡੈਕਸ ਖੁਦ ਰਾਈ|ਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੀਰੋ_ 


_ਵਚੋਂ 9 ਜੂਨ 68 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੀਰੋ ਨੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ 


_ ਕਰ ਲਈ! ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੀਰੋਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਨੇਟ ਨੇ ਗੈਬਲਾ 


____ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਰ੍ “ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੇ 'ਪ੍ਰੀਟਾਰੀਅਨ ਪ੍ਰੀਫ਼ੈਕਟ” 
ਨੂੰ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਤਖ਼ਤ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ 
_ ਸੀ ਅਤੇ-ਕਈ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਵਿੰਡੈਕਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਾੱਲ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ 
ਰ ਗਏ ਇਨਾਮਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਲੋਅਰ ਰਾਈੀਨ 
ਫ਼ੌਜ ਵੱਖਰੀ. ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ -ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਮਾਂਡਰ 
'ਵਿਟੈਲੀਅਸ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਜਦੋਂ 
ਪ੍ਰੀਟਾਰੀਅਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੀਰੋ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ 
ਗ਼ੁਦਾਰੀ ਦਾ ਗੈਲਬਾ ਤੋਂ ਇਨਾਮ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ 
ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਲੂਸੀਤਾਨੀਆ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਓਥੋਂ ਦੀ ਥਾਂ 
ਲਿਊਸੀਅਸ ਪੀਸੋ _ਲਿਸੀਨੀਅਨਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 


ਬਣਾਉਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਪ੍ਰੀਟਾਰੀਅਨਾਂ ਨੇ ਓਥੋਂ ਦੀ 


ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ । ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰੀਟਾਰੀਅਨਾਂ ਨੇ ਗੈਬਲਾਂ ਅਤੇ ਪੀਸੋ ਦੋਨਾਂ 


ਰ੍ ਸ2੩੧1੧॥0੦1746, 


ਗੈਲਲੈਰੁਪ, ਕਾਰਲ ਆਡੋਲਫ 
ਨੂੰ ਫ਼ੋਰਮ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। “ 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 384 


_ਗੈਲਰਟ, ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ : ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਸ ਕਵੀ ਅਤੇ 


ਨਾਵਲਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜੁਲਾਈ, 1715 ਨੂੰ ਹਾਈਨਬੈੱਨ, 
ਸੈਕਸਨੀ ਵਿਖੇ ਇਕ ਪਾਦਰੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਟਿਊਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ 
ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੇ ਲਾਈਪਸਿਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦੀ 


_ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਥੇ ਹੀ 1751 ਵਿਚ 


ਸਾਹਿਤ 'ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਇਹ 
ਸਿ ਨਿਤ ਬਿਹ 
ਹੋਇਆ। 


(ਸਹਜ ਲਈ ਕਦੀ ਬਸੀ ਕਬਿ ਜਿਨੀ ਗਨੀ 
ਦੇ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੈਮੂਅਲ ਰਿਚਰਡਸਨ 
ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਇਸ ਦਾ 
ਨਾਵਲ “ਜੀ ਦੀ ਸਵੀਡਿਸ਼ 
ਕਾਊਟੈੱਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ” (% 
1400 ਹੋਟ $600€01600211 
(ਸ਼ਕ ੧੦ 3. 1746) ਜਰਮਨੀ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਦੋ 
ਕਥਾਵਾਂ _ (90618 _ 080 
1748) 
ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ _ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ 
ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 
ਅਧਿਆਤਮਕ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ 
ਗੀਤ (36160012 0028 009 ਕ੍ਰਿਸਰੀਅਨ ਗੈਲਰਟ 
14600-11757) ਇਸ ਦੀਆਂ.ਉੱਘੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ 10 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਸੰਨ 1769-74 ਵਿਚ ਤੇ 
ਮੁੜ ਤੋਂ ਸੰਨ 1867 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਸ ਦੀਆਂ 
ਚਿੱਠੀਆਂ ਵੀ ਕਈ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 


13 ਦਸੰਬਰ, 1767 ਨੂੰ ਲਾਈਪਸਿਕ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 





ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 452; ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 362; ਕੋਲ. 
ਐਨ. 8: 314 


ਗੈਲਲੈਰੁਪ, ਕਾਰਲ ਆਡੋਲਵ : ਇਹ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦਾ 


ਇਸ ਤੇ ਜਾਰਜ ਬ੍ਰਾਂਡਿਸ ਦਾ 
ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ '॥ 
16840” _ (1878) `ਤੇ 
“0€0003069035 14810" 





ਕਾਰਲ ਆਡੋਲਫ਼ ਗੈਲਲੈਰੁਪ 





























"੩ 7 ਘਰ ਠ 
_ (1882), ਨਾਂ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। ਸੈਨ 
1892 ਵਿਚ ਇੰਹ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀਆਂ ਵਧੇਰੀਆਂ` ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ 
ਲਿਖੀਆਂ। “ 10] ਇਟਇਿਧ੬॥” (1903) “ਸਹਸ: 1੧400301੧ਟ" 
(1906) ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਅਤੇ “ਸ੪400' (1884), 
'ਚਧਹਮ॥੬॥, (1893)” ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਇਸ ਨੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਜ਼ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖੀ। 

_ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 11 ਅਕਤੂਬਰ, 1919 ਨੂੰ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ.ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 438 ਰ੍ 


_ਗੈਲਵੈਸਟਨ : ਇਹ ਦੀਪ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ` 


ਟੈਕਸਾਸ ਰਾਜ ਦੀ ਇਕ _ਕਾਊਂਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਂਕੋ ਦੀ ਖਾੜੀ 
_ਵਿਚ ਮੁੱਖ-ਭੂਮੀ ਤੋਂ 3.2 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ 
.ਟੈਕਸਾਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉਪਰਲੇ ਸੜਕ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀ' ਜੁੜਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਰ੍ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਲਾ ਸੈਲੀ-ਨੇ ਸੈਨ 1686 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਲੱਭਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਰਾਨਕਾਵਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ 
ਇਥੇ ਵਧੇਰੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1780 ਵਿਚ ਲੂਈਜ਼ਿਐਨਾ; ਦੇ ਗਵਰਨਰ 
ਡਾਕ _ਬਰਨਾਰਡੋ ਡੇ ਗਾਲਵੇਜ਼ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ 


ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗਾਲਵੇਜ਼ ਰੱਖਿਆ। ਸੰਨ . 


1817 ਤੋਂ 1821 ਤੱਕ ਜੀਨ ਲੈਫਾਇਟੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਸੰਨ 1836 ਵਿਚ ਟੈਕਸਾਸ ਗਣਰਾਜ 





ਖ਼ਾਨਾ-ਜੰਗੀ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਜਵਾਂਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ _ 


ਰ੍ (1983) 


228. 


ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮੌਬੈਲ ਥੀਂ ਮੇਨਾਰਡ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰ ਦੀ. 
ਯੋਜਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਟੀ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। 
ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। 

ਨਾ ਬਣ ਸਕਿਆ ਅਤੇ 8 ਸਤੰਬਰ, 1900 ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੇ ਤੂਫ਼ਾਨ 
ਆਉਣ ਨਾਲ 5000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ 
ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿਚ: ਰੁਕਾਵਟ ਪਈ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ 
ਕੰਢੇ 5 ਮੀ. ਉੱਚੀ ਤੇ 12 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਕੰਧ ਬਣ" ਦਿੱਤੀ ਗਈਂ, 
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਨ 1961 ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕੋਈ 
ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। 


-ਇਹ ਬਰਿਰ ਉਦਯੋਗ ਪੰਥ ਵੀ ਬਰੁਕ ਪੁਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਥੇ _ 


| 
[੮ " 
| 


ਜਹਾਂਜ਼ਸਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਕੰਘ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ` 
ਇਲਾਵਾ ਇਥੈ ਇਕ ਨਯੂਕਲੇਅੱਰ ਸਰਵਿਸ-ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ _ਹੈ। 
ਗੈਲਵੇਸਟਨ ਤੋਂ ਸਲਫ਼ਰ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਜਲ-ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ 
ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ`ਰੇਲ੍ਹਾਂ-ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਇਥੋਂ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਵੀ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਖੰਡ, ਚਾਹ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਟੈੱਕਸਾਂਸ ਅਤੇ 


ਹੈ। 

ਇਥੇ ਕਈ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਕਿ ਵਿਚੋਂ ` 
ਟੈੱਕਸਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਬ੍ਰਾਂਚ ਇਕ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1857 ਈ. “ਦਾ ਬਣਿਆ ਐਪੀਸਕੋਪਲ` 
ਗਿਰਜਾਘਰ ਅਤੇ ਗਾੱਥਿਕ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵੀ ਹਨ। 


. ਆਬਾਦੀ-ਸ਼ਹਿਰ--5$ 9070 (1990); ਸੈ. ਖੇ 


-ਯ 


297 18' ਉ. ਵਿਥ.; 94? 48 ਪੱ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਸੈਂ. 12. : 257; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1109 


ਲਾ ਤਰ 

ਕੁੰਡਲੀ ਦੇ ਵਵਿਖੇਪਣ ਤੋ' ਕਰੰਟ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
``ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਗੈਲਵੈਨੋਮੀਟਰ ਡੀ. 
_ਅਰਸੋਨਵਾਲ ਗੈਲਵੈਨੋਮੀਟਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ. ਸੰਕੇਤ ਸਿਸਟਮ-ਵਿਚ 


ਇਕ ਸ਼ਥਾਈ ਚੁੰਬਕ ਦੇ` ਧਰੁਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਧਾਤਵੀ ਰਿਬਨ 


ਹਰਿ ਹਰਬੀਰ 
_ਕੁੰਡਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਕਰੰਟ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਕੁੰਡਲੀ . 


ਉਤੇ ਇਕ ਟਾਂਰਕ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੁੰਡਲੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਕੋਣ 

ਤੋਂ ਕਰੰਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗੰਦਾ ਹੈ। . ਚ 
ਬੈਲਿਸਟਿਕ (ਪ੍ਰਖੇਪਕ) ਰਨੈਟਰੇ ਇਨ ਤਰ ਬਣਜਇਆਂ 

ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਸੂਈ (ਜਾਂ ਦਰਪਣ) ਵਿਚ ਵਿਖੇਕ 


ਇਸ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੁੰਡਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਚਾਰਜ ਦੇ ਸਮ- ੬੨ 
ਅਨੁਪਾਤੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਗੈਲਵੈਨੋਮੀਟਰ, 


ਰਿ, 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 399 


ਗੈਲਾਟਿਨ,, ਐਲਬਰਟ : ਨ ਤਾ ਤਵ 


ਦੂਜੇ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਜਨਵਰੀ, 1761 ਨੂੰ ਜਨੀਵਾ ਵਿਖੇ 


ਹੋਇਆ। ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੇ ਇਸ 


1 
[. 
] 
। 

੨! 


ਰ 


੨ ਜਿ 








[੧ 
੧ 


!:" 
1 
| 





[ 





ਖੋ. 1੭ 940 ੯1 
ਮੰ 











229 ਰ ਹਾ __ ਗੈਲਿਕਨਵਾਦ ` 


ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1812 ਦੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ 
ਚਾਲੂ ਹੋਈ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। 
ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਨਿਊ ਵਰਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ 
ਸ਼ੁਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਇਹ ਇਸ 
ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਫੈਡਰਲਿਸਟਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਸੰਨ 1794 ਦੇ “ਵਿਸਕੀ ਵਿਦੋ੍‌ਹ” ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ 
`ਪ੍ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1795 ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸਦਨ ਦਾ 
ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਛੇਤੀ` ਹੀ ਸਦਨ ਦੀ ਨਾਮਵਰ ਹਸਤੀ 
ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1797-98 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਲੜਾਈ 
ਝਗੜਾ ਵਧਾਉਣ-ਵਾਲੇ ਫੈਡਰਲਿਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 
ਖਰਚਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1798 ਵਿਚ “41168 ੩00 5601008 
&68 ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ । ਸੈਨ 
1800 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਰਿਪਬਲਿਕਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਅਤੇ 


ਜੈਫ਼ਰਸਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ' 


੍ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਲੈਗਜਾਂਡਰ ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ 
ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ 


ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸਰਲਤਾ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ 


_` ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਵਪਾਰਕ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ 
ਕੀਮਤ ਤੇ ਟਾਲਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਸੀ। 


ਸੰਨ 1812 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਹੋਏ 


_ ਐਲਾਨ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ 
ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲਗਵਾਇਆ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਤੋਂ 


ਛੋਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗ ਪਿਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਯੁੱਧ ਨਾ ਰ( 


ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਣ ਉਪਰੈਤ, ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਸੈਡੀਸਨ 
ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਮਲੀ 1813 ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦਾ ਦੌਰਾ 
ਕੀਤਾ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਰੂਸ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ 


ਕੇ ਸਿੱਧਿਆਂ ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ । ਅੰਤ 
- ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੀ ਅਗਸ਼ਤ 1814 ਨੂੰ ਗੈਂਟ ਵਿਖੇ 


_ਮੰਠਿੰਗ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਫਲੋਰਿਡਾ ਪ੍ਰਤੀ ਦਾਅਵੇ 


ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤੇ ਇਹ ਵਫ਼ਦ ਦੇ 
_ਨਾਲ ਡਟਿਆ। ਰਿਹਾ। ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ 24 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ 


“ਗੈਂਟ ਦੀ ਸੰਧੀ" ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। 


ਇੰ. ੬੦ : ਇਹ ਅਜੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਲਈ 
_ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ 1816 ਤੋਂ 
1823 ਈ. ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1824 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪ 
-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਜਨਮ 
ਹੁ ਤੋਂ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੇ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ ਇਸ ਚੋਣ ਤੋਂ 
_ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੰਨ _1826-27 ਵਿਚ 
__ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਮੰਤਰੀ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਲੋਕ- 
_ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਰੀਟਾਇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਨ 
1832 ਤੋਂ ਸੰਨ 1839 ਤੱਕ ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਨੈਸ਼ਨਲ 
ਰਫੇਂ ਗੋਲਾਇਨ) ਬੈਂਕ ਦਾ ਧਰੇ਼ੀੈਂਟ ਰਿਹਾ/ ` ਰ੍ ਰ੍ 


ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨ ਏਥਨੋਲਾਜੀਕਲ 


ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ 
ਅਮਰੀਕੀ ਨਸਲ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 12 ' 
ਅਗਸਤ, 1849 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਰਾਜ ਵਿਚ ਐਸਟੋਰੀਆ 


ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਰ੍‌ਧ ਇਹ ੍ 


ਜੰਤ ਜੀ ਓਬਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਲ ਤੋਤਾ ਹੈ 


ਇਹ ਟਾਰਾ (ਖਾਣ ਯੋਗ ਪ੍ਰਕੰਦ ਵਾਲੀ ਕਾਈ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ) ਵਿਚ _ 


੩੫੯ ੪ 


ਅਤੇ ਐੱਲਪੋ ਤੇ ਚੀਨੀ ਮਾਜੂਆਂ ਵਿਚ 40%-60% ਸੰਯੁਕਤ ' 


ਗੈਲੋਟੈਨਿਕ ਐਸਿਡ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਅਤੇ ਖਾਂਰਾਂ 
ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੈਲਿਕ ਐਸਿਡ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


` ਗੈਲਿਕ ਐਸਿਡ; 3, 4, 5 ਟਾਈਹਾਈਡਾਾਕਸੀਬੈਨੱਜੋਇਕ ` 


ਐਸਿਡ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ (80),2,,£0.ਸ ਹੈ। ਜਦੋਂ 
ਇਸ ਨੂੰ 200-250` ਤੱਕ ਗ਼ਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ 
ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਪਾਇਰੋਗੈਲਾੱਲ (ਪਾਇਰੋਗੈਲਿਕ 
ਐਸਿਡ) ਵਿਚ ਟੁੱਟ' ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਲੂਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ 
ਇਕ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ-ਰੰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ 
ਸਿਆਹੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਰੰਗਕ` ਅਤੇ 
ਬਿਸਮਥ ਸਬਗੈਲੇਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 


ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਚਮੜੀ ਰੋਗਾਣੂ ਨਾਸ਼ੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨ 


ਲਹੂ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੈਲਿਕ 
ਐਸਿਡ ਦੇ ਐੱਸਟਰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋਪਾਈਲ ਗੈਲੈਟ; ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲਾਂ 
ਅਤੇ _ਚਰਬੀਆਂ _ਵਿਚ _ਦੁਰਗੀਧ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਪ੍ਰਤਿਆਕਸੀਕਾਰਕ ਹਨ। ` 


ਹ. ਪੁ.-- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 2099 , 


ਗੈਲਿਕਨਵਾਂਦ : ਇਸ ਵਾਦ ਨਾਲੋਂ ਸਬੰਧਤ ਦੇ ਤਿੰਨ 
ਭਿੰਨ ਮਤ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀ' ਸਦੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਨ। 
ਪਹਿਲਾ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਅਤੇ. ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਅਤੇ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ' ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ 
ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਗੈਲਿਕਨਵਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਿਸ਼ਪਾਂ 
ਅਤੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹਾਸਲ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਸ਼ਪੀ 
ਗੈਲਿਕਨਵਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ 
ਗੈਲਿਕਨਵਾਂਦ ਤਿੰਨ ਤੱਥਾਂ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ-1 . ਪਾਦਰੀ ਸ਼ਾਸਨ 


ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, 2.ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


ਗੈਲਿਕਨ ਚਰਚ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ ਅਤੇ-3. ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ 


_ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਿਸ਼ਪੀ ਗੈਲਿਕਨਵਾਦ ਪੋਪ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਉਤੇ ਦੋ 


ਰੋਕਾਂ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ--1 . ਪੋਪ ਨਾ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਰਤਰਫ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ 
ਹੈ, ਨਾ ਹੀ.ਪਰਜਾ' ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣੋ' ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ 
ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੋਪ ਤੋਂ ਸੁੰਤਤਰ ਹੈ; 2. ਅਧਿਆਤਮਿਕ 
ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰ ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੋਪ 
ਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਿਹ ਪਲ ਦਿ ਰੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 
ਰ੍ ਗੈਲਿਕਨਵਾਦ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਰਾਜਸੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸੀ। 























ਗੈਲਿਲੀਓ (ਗਾਲੀਲੇਈਓ) 230 


ਲੂਈ ਚੌਦ੍ਰਵੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ ਕਿ ਉਹ 
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ। ਉਹ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ 
ਸਾਂਰੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਬਿਸ਼ਪ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੈਨ 1682 
ਵਿਚ ਹੋਈਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੱਦਾਂ ਪਾਸ ਹੋਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ 


ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪੋਪ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ 


ਉਹਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
ਰ -ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ 


ਗੈਲਿਲੀਓ (ਗਾਲੀਲੇਈਓ) : ਇਸ ਉੱਘੇ ਗਣਿਤ- 


15 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1564 ਈ. ਨੂੰ ਪੀਸਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਲੋਕੀ ਇਸ 


ਨੂੰ ਪ੍ਯੋਗਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾਤਾ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ 
ਪੀਸਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ 
ਪਿਤ 
ਠੌਸਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂਤਾ-ਕੇਂਦਰ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ 25 
ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਗਣਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ 
ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ_ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਾਡੋਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ 
ਗਣਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣਿਆ। 
ਕਾਰਪਰੀਕਨ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ 
ਗਿਰਜਾ-ਘਰਾਂ ਦੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ 
ਇਸ ਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 
ਕਰਨ ਲਈ. ਗਣਿਤ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਲਾਕਾਂ 
(ਘੰਟਿਆਂ) ਵਿਚ ਪੈਂਡੂਲਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 
`_ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ. ਵਸਤਾਂ ਲਈ ਇਕ ਸਾਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਾਰੇ 
`_ਦੱਸਿਆ। ਗੈਲਿਲੀਓ ਨੇ ਖ਼ਗੋਲੀ-ਖ਼ੁਰਦਬੀਨ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਦੀ 
ਧੱਬੇ, ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ_ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ 
ਉਪਗਹਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ 
ਅਕਾਸ਼-ਗੰਗਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। 


8 ਜੂਨ, 1642 ਈ. ਨੂੰ ਅਰਮੈੱਟਰੀ ਵਿਖੇ, ਫ਼ਲੌਰੈਂਸ ਦੇ 


ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। _ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 388 
ਧਾਤਵੀ ਠੌਸ_ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲੋਂ.ਥੋੜ੍ਹੇ ਉਪਰ 
ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਤਰਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ 9, 
ਪ੍ਰਮਾਣਵੀ-ਕ੍ਰਮ-ਅੰਕ 31 ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਵੀ-ਭਾਰ 69.72 ਹੈ। - 


ਗੈਲੀਅਮ ਦੀ ਖੋਜ ਪੀ. ਈ. ਐੱਲ. ਡਬਾੱਇਸਬੌਡਰੈਨ ਨੇ. 


1875 ਵਿਚ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 
ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੇਪੜੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 0.2015% ਭਾਗ ਗੈਲੀਅਮ ਹੈ। 
ਇਹ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੋਲਿਆਂ, ਜਿਸਤ, ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ, ਲੋਹਾ, 
ਤਾਂਬਾ, ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਮੀਅਮ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ-ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਇਕ 
ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਜਿਸਤ ਅਤੇ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਜਾਂ 
ਚਿਮਨੀ ਦੀ ਧੂੜ 'ਚੋਂ ਗੈਲੀਅਮ ਨੂੰ ਇਕ ਸਹਿ-ਉਪਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 


ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਤ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ 

ਢੰਗ ਵਿਚ ਭੁੰਨੀ ਹੋਈ ਕੱਚੀ ਧਾਤ ਨੂੰ. ਰਿਟਾਰਟਾਂ ਵਿਚ ਗਾਲਿਆ 
ਅਸ 
ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਤ ਕਸ਼ੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚੇ ਹੋਏ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕਲੋਰਾਈਟਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਵਧੇਰੇ 
ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਅਜੋਕੇ ਢੰਗ ਵਿਚ 
ਭੁੰਨੀ ਹੋਈ ਜਿਸਤ ਦੀ ਕੱਚੀ-ਧਾਤ ਨੂੰ ਗੰਧਕ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਨਾਲ ਥੋਰ 
ਕੇ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦਾ -ਉਦਾਸੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਰੈਲੀਅਮ, 
ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦਾ ਤਲਛੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਜ਼ੋਂ ਤਲਛੱਟ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸੋਡੀਅਮ 
ਹਾਈਡੀਰੱਕਸਾਈਡ ਨਾਲ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਅਤੇ 
ਗੈਲੀਅਮ ਦੇ ਯੋਗਿਕ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੁਆਰਾ 
ਉਦਾਸੀਨਕਰਨ ਕਰਕੇ ਤਲਛੱਟ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਤਲਛੱਟ ਨੂੰ ਨਿਰਜਲਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹਾਈਡੋਕਲੋਰਿਕ 
ਐਸਿਡ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਾੜ੍ਹ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚੋਂ 
ਈਥਰ _ਦੁਆਰਾ _ਗੈਲੀਅਮ _ਟ੍ਰਾਈਕਲੋਰਾਈਡ _ਵੱਖਰਾ ਕਰ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੈਲੀਅਮ ਧਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੈਲੀਅਮ 
ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸੋਡੀਅਮ ਹਾਈਡ੍ਰਾਂਕਸਾਈਡ ਘੋਲ ਦਾ ਬਿਜਲੀ 
ਅਪਘਟਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕਰਮ-ਵਾਰ ਪਾਣੀ, 
ਹਾਈਡੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਨਾਈਟਿ੍‌ਕ ਐਸਿਡ ਦੁਆਰਾ ਧੋਣ 


ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਤਿਸੀਤਿਤ ਤਰਲ ਦੇ ਰਵੇ ਬਣਾ ਕੇ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ 


ਹੈ। 


ਗੈਲੀਅਮ, ਬਾੱਕਸਾਂਈਟ ਦੇ ਖਾਰੇ ਘੋਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 


ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਗੈਲੀਅਮ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ 
ਚਿਮਨੀ ਦੀਆਂ ਧੂੜਾਂ ਵਿਚੋਂ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੂੜਾਂ 
ਵਿਚ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ! ਧੂੜ ਨੂੰ ਸੋਡੀਅਮ 
ਕਾਰਬੋਨੇਟ, ਚੂਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਆੱਕਸਾਈਡ ਨਾਲ 





ਗਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਲੈਗ ਹੇਠ ਬਣੇ ਜਰਮੈਨੀਅਮ ਅਤੇ ਗੈਲੀਅਮ ਸਾ ਇ ਸਿ 


ਵਾਲੇ ਧਾਤ-ਪੁੰਜ ਦੀ ਫ਼ੈਰਿਕ ਕਲੋਰਾਈਡ ਘੋਲ ਹੇਠ ਕਲੋਰੀਨ ਨਾਲ 


ਕਿਰਿਆ ਕਰਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਟੈਟ੍ਰਾਂਕਲੋਰਾਈਡ ਨੂੰ 
ਕਸ਼ੀਦਣ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚੇ ਹੋਏ ਤਰਲ 
ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਕਰਕੇ ਈਥਰ ਨਾਲ ਗੈਲੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ ਵੱਖਰਾ ਕਰ 


ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ੀਦਣ ਦੁਆਰਾ ਈਥਰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਗੈਲੀਅਮ 


ਕਲੋਰਾਈਡ ਤੋਂ ਆਮ ਢੰਗ ਵਾਂਗ ਧਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _ 


ਗੁਣ--ਇਸ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ-ਦਰਜਾ 29.785 ਸੈਂ. ਉਬਾਲ 


ਦਰਜਾ 207” ਸੈਂ., ਕਠੋਰਤਾ 2-3, ਘਣਤਾ 5,907 ਗ੍ਰਾਂ. ਪ੍ਰਤੀ 


ਘਣ ਸੈਂ. ਮੀ. (20? ਸੈਂ. ਉੱਤੇ) ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤਾਪ 0.0977 ਕੈਲੋਰੀ 
ਪ੍ਰਤੀ ਗ੍ਰਾਮ (29? ਤੋਂ 127" ਸੈਂ. ਉਤੇ) ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨੀ 
ਤਰਤੀਬ 45: ; 40/ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਸਥਾਈ ਸਮਸਥਾਨਕ 69 


ਪਰਤੇ 9੧ ਪਰਮਾਣਵੀ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਰੇਡੀਉਐੱਕਟਿਵ 


ਸਮਸਥਾਨਕ ਬਣਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ 682 
ਅਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਚੁੰਬਕੀ ਧਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 


ਹਨ। ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਆੱਕਸੀਕਰਨ ਹੌਲੀ ਰੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਸਤ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆੱਕਸਾਈਡ ਦੀ ਇਕ ਬਾਰੀਕ ਜਿਹੀ ਤਹਿ ਬਣ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ 1007 ਸੈਂ. ਤੱਕ ਕੋਈ ਕਿਰਿਆਂ ਨਹੀਂ' ਕਰੰਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ 


ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਾਤ ਉੱਤੇ ਆੱਕਸਾਈਡ ਦੀ ਤਹਿ ਜੰਮਣ 











8£'$ ` . ` ਗੋਲੀਕਸ, ਪਊਬਲੀਅਸ 


ਕਾਰਨ ਕਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤੇ ਨਾਈਟਿ੍‌ਕ ਐਸਿਡ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ 
ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਗਰਮ ਨਾਈਟ੍ਿਕ ਐਸਿਡ ਜਾਂ ਐਕਵਾ 
ਰੀਜੀਆ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਗੈਲੀਅਮ ਐਂਫੋਟੈਰਿਕ ਹੈ 
`_ਅਤੇ ਸੋਡੀਅਮ ਜਾਂ ਪੋਟਾਸ਼ੀਆਂ ਹਾਈਡਾੱਕਸਾਈਂਡ ਦੇ ਘੋਲਾਂ ਨਾਲ 
ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਗੈਲੇਟ ਅਤੇ ਹਾਈਡੋਜਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹੈਲੋਜਨ 
ਤੱਤ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਗੈਲੀਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ-ਘੱਟ ਵਾਸ਼ਪ ਦਬਾਉ ਅਤੇ ਲੰਬੀ 
ਤਰਲ-ਰੇਂਜ ਕਾਰਨ, ਸਾਫ਼, ਕੁਆਰਟਜ਼ ਵਿਚ ਬੰਦ ਇਹ ਉੱਚ 
ਤਾਪਮਾਨ ਥਰਮਾਮੀਟਰ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਦਰਪਣਾਂ 
ਦੇ ਲੇਪਣ ਲਈ, ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਯੰਤਰ ਵਿਚ ਤਰਲਸ਼ੀਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 

ਅਤੇ ਅਲਟ੍ਰਾਵਾਇਲਿਟ ਲੈਂਪਾਂ ਵਿਚ ਪਾਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋ 
ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਿਊਕਲੀ ਗੀਐੱਕਟਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਤਾਪ- 
ਵਟਾਂਦਰਾ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਦੀ 
ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ ਪਦਾਰਥ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
ਰੇਡੀਉਐੱਕਟਿਵ 9੪”? ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੱਡੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 
ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੈਲੀਅਮ ਨੂੰ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਤੌਰ ,ਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬ 
ਦੇ ਘੋਲ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ 8 ਹਾਈਡਾੱਕਸੀਕੁਇਨਲੀਨ ਦੇ 


` ਕਲੋਰੋਫ਼ਰਾਮ ਵਿਚ ਘੋਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 


ਕਪੈਕੱਟੋਫ਼ੋਟੋਮੀਟਰ ਦੁਆਰਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਪਤਾ ਸਪੈਕੱਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਗੈਲੀਅਮ ਦੇ _ਯੋਗਿਕ-ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿਚ 


`__ਗੈਲੀਅਮ ਤਿੰਨ ਸੰਯੋਜਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੁਝ ਹੈਲੋਜਨ ਲੂਣ ਦੋ 


ਸੰਯੋਜਕ ਵੀ ਹਨ। ਸਲਫ਼ਾਈਡ ਅਤੇ ਸੈਲੀਨਾਈਡ ਵਿਚ ਗੈਲੀਅਮ 
_ ਇਕ `ਸੰਯੋਜਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਈਡੇਟਿਡ ਫਲੋਰਾਈਡ; ਗੈਲਿਕ 
ਹਾਈਡਾਂਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਹਾਈਡੋ੍‌ਫ਼ਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ 


` ਅਤੇ ਜਲ- ਰਹਿਤ ਗੈਲਿਕ ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ ਅਮੇਨੀਅਮ ਫ਼ਲੋਰੋਗੈਲੇਟ ਨੂੰ 


ਫ਼ਲੌਂਰੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। 
ਕਲੋਰਾਈੜ,'ਬਰੋਮਾਈਡ' ਅਤੇ ਆਇੰਓਡਾਈਡ ਧਾਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ 
_ ਸਬੰਧਤ ਹੈਲੋਜਨ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਕੋ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਿਰਵਾਯੂ ਕਸੀਦਣ ਦੁਆਰਾ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
`ਬੈੱਲਜ਼ੋਫੀਨੋਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਫਰਾਈਡਲ- 
ਕਰਾਫ਼ਟਸ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ _ਕਲੋਰਾਈਡ ਨਾਲੋਂ 
- _ਗੈਲਿਕ ਕਲੋਰਾਈਡ ਐਸਿਡ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧੇਰੇ 
_ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਲਹੀਨ ਗੈਲਿਕ ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ 


: `_ 800/ ਸੈਂ. ਤੋਂ ਉਪਰ `ਸਬਲਾਈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
_` ਘੱਟ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਟ੍ਰਾਈਹੈਲਾਈਡ ਅਣੂ ਇਲੈੱਕਟਾਨ ਯੁਗਮਕ 


ਗ੍ਰਾਹੀ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰੇਣੀ-ਵੰਡ ਲੂਇਸ ਐਸਿਡ ਦੇ 
___ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੈਲੀਅਮ ਹਾਈਣਾੱਕਸਾਈਡ ਐਂਫ਼ੇਟੈਰਿਕ ਹੈ 
_ ਅੜੇ ਗਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆੱਕਸਾਈਡ ਵਿਚ ਅਪਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
_ਹੈ। ਗੈਲੀਅਮ ਦੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਸੰਯੋਜਕ ਲੂਣ ਸਲਫ਼ੇਟ, ਨਾਈਟ੍ਰ, 
ਪਰਕਲੋਰੇਟ, ਸਲਫ਼ਾਈਡ, ਅਤੇ ਨਾਈਟਾਈਡ ਹਨ। ਗੈਲਸ 
ਕਲੋਰਾਈਡ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਇਸਬੌਡਰੈਨ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। 
ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 2007 ਸੈਂ. ਉਤੇ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 
ਟਾਈਕਲੋਰਾਈਡ ਅਤੇ ਧਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਠੋਸ ਡਾਈਕਲੋਰਾਈਡ 
_ਪ੍ਰਤਿਚੁੰਬਕੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ -ਕਿ 
ਬਹੁਲਕਾਂ ਵਿਚ 98-6% ਬੰਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਊਜ਼ ਕੀਤਾ ਲੂਣ 
__ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਚਾਲਕ ਹੈ, ਬੈਂਨਜ਼ੀਨ ਵਿਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਾਣੀ 


ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡੋਜਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੈਲੀਅਮ 
ਡਾਈਬ੍ਰੋਮਾਈਡ, ਡਾਈਆਇਓਡਾਈਡ _ ਅਤੇ _ਮੀਥਾਈਲ 
ਹਾਈਡਾਈਡ ਅਤੇ ਮੀਥਾਈਲ ਬੋਰੋਹਾਈਡਾਈਡ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਾ 


ਹੈ। ਕਾਰਬਨੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੈਲੀਅਮ ਟ੍ਰਾਈਮੀਥਾਈਲ, ਰ 


ਟਾਈਈਥਾਈਲ, ਟਾਈਫੀਨਾਈਲ; ਗੈਲੀਅਮ ਐਸੀਟਾਈਲਐਸੀ- 
ਟੋਨੋਟ ਅਤੇ ਕਈ ਕੀਲੇਨੀਕਤ ਆਕਸੀ-ਯੋਗਿਕ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1103 
ਗੈਲੀਅਰਡ : ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ 16ਵੀ' ਸਦੀ ਦਾ ਇਕ 
ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਦਰਬਾਰੀ ਨਾਚ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ ਚਾਰ ਵਾਰ ਟੱਪਦੇ 


_ਜੋਟੀਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਵਿਖਾਲਾ' ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਹੀ 


ਨਾਚ ਪੈਵਾਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਗੈਲੀਅਰਡ 15ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਇਆ। ਲਗਭਗ 1530 ਤੋਂ 
1620 ਤੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸ, ਸਪੇਨ ਅੰਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ 
ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ -ਪਹਿਲੀ 
ਰੈਲੀਅਰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਕਸਰਤ ਵਜੋਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ 
ਨਾਚ ਵਿਚ ਜੋੜੇ ਬਾਲ-ਰੁਮ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਕੇ ਜਾਂ ਅਲੱਗ 
ਅਲੱਗ ਨੱਚਦੇ ਹੰਨ ਅਤੇ ਆਦਮੀ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਉਚੀ ਛਾਲ ਮਾਰਦੇ 


`ਹਨ। ਸੰਗੀਤਕਾਰ` ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਵਾਨੇ ਅਤੇ ਗੈਲੀਅਰਡ ਨੂੰ 


ਜੋਟੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 4 :392; ਕੋਲੀ. ਐਨ. 8 : 254 


ਸਬੰਧਤ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਗੈਲੀਕਨ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸਤਤੀ ਦੇ ਜੈ ਗਾਏ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਗੈਲੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹ਼ 
ਸੰਗੀਤ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 


400 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰਿਹਾਂ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ 


ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਚਰਚਾਂ ਵਿਚ 
ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ। ਛੇਵੀਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ 


ਵਿਚ ਗੈਲੀਕਨ ਸੰਗੀਤ ਦਾ`ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਪਣੇ. 


ਮਧੁਰ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਕਈ ਪੁਰਬ ਅਤੇ 
ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ। ਗੈ੍‌ਗਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲੋਂ ਇਸ 
ਦਾ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸ਼ਾਮਲ 
ਸਨ। ਪੈਪਿਨ ਤੀਜੇ (751 ਈ.) ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 
ਸ਼ਾਰਲਮੇਨ ਨੇ ਕੇਵਲ ਰੋਮਨ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਇਜ਼ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ 
ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਸਗੋਂ ਗੈਲੀਕਨ ਸੰਗੀਤ 
ਏਨਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤ 
ਰੋਮਨ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਮਗਰੋਂ 
ਰੋਮਨ ਚਰਚ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਰੋਮਨ ਅਤੇ ਗੈਲੀਕਨ ਦਾ_ਮਿਲਗੋਭਾ 
ਜਿਹਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਹੋਂ ਰੂਪ ਪ੍ਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ। 


-ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ 


ਗੈਲੀਨਸ, ਉਪ ਰੋਮ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


_ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 218 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਵਾਲੇਰੀਅਨ ਦੇ 


ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲਕੇ 253 ਈ. ਤੋਂ 
268 ਈ. ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 258 ਈ. ਵਿਚ ਈਰਾਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ 
ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗਿ੍‌ਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੈਲੀਨਸ ਖ਼ੁਦ 
ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਈਰਾਨੀਆਂ 














` ਗੈਲੀਹੋਲੀ ਜਾ 232 
ਹੱਥੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ.ਦਾ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ` . 


ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿੰਦੋਰੋਹ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ 
(259 ਈ. ਅੰਤੇ 267 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਏ) ਵਿਦੋ੍‌ਹ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। ਸੈਨ 
267 ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 

` ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਵਾਇਤ ਨੋ ਇਸ ਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ, ਜ਼ੁਲਮ, ਹਵਸ, 


ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। 


ਰਿ ਵਿਚ ਇਟਲੀ _ 


` ਵਿਚ ਮਿਲੈਨ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਰ੍ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 247 


ਗੈਲੀਪੋਲੀ : ਇਹ ਯੂਰਪੀ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਕਾਨਾਕਾਲਾ 
ਗੈਲੀਬੋਲੂ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ' ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ 


ਜਿਹੜੀ ਮਾਰਮਾਰਾ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਦਾਖ਼ਲ-ਦੁਆਰ ਵਾਲੇ. 


ਡਾਰਡੇਨੈੱਲ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ 
ਤੰਗ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਅਤੇ ਇਸਤੁੰਬੋਲ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ 
ਪੱਛਮ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ। ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗੈਲੀਬੋਲ ਕਿਹਾ 


` ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਂ ਗੈਲੀਪਾੱਲਿਸ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੀ_ 


ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੜ੍ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਹੈ। ਸੰਨ 1356 ਦੇ ਕਰੀਬ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਆਟੋਮਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਨੇ 
ਇਥੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ । ਇਸ ਜਗ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਕਲਾਂ ਪੱਖੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ 


ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਜਾਰਡਨ ਦੀ ਇਕ ਝੀਲ ਹੈ ਤੇ ਇਸ- ਨੂੰ ਕਈ 


ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਬਾਂਈਬਲ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ' 


ਕਿਨਏਰੇੱਥ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ -ਗੈਨੇਸਾਰੇਟ ਅਤੇ 


ਟਾਈਬੀਰਿਐਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਤਾਰ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ, 


ਇਸ ਝੀਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 200 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾਈ 12.8 ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ। 
ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤਨ 212 ਮੀ. ਨੀਵੀਂ ਅਤੇ 45.7 ਮੀ. 
ਡੂੰਘੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ 
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ' ਭੂਮੀ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਹੇਠਾਂ ਧਸ ਗਏ ਅਤੇ 


ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਵੱਲ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਕੁਝ 


ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਝੀਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਦਰਾੜ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ 'ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਕੁਝ ਭੂਮੀ 
ਵਿਚੋਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਰਖਾ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬੜਾ 
ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ, ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਸੁਆਦੀ ਹੈ। ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆ ਉੱਤਰ 
ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਡਿਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀ ਦਾ 74% ਇਸੇ 


ਦਰਿਆ ਰਾਂਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ _ 
ਤਾਪਮਾਨ 12.50 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 1507 ਸੈ. ਮੀ. ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। - 
ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 30? ਸੈਂ: ਮੀ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਦਸੰਬਰ ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਉਪਰਲਾਂ ਪਾਣੀ, ਹੇਠਲੇ 


ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦਾ ਖਾਰਾਂ ਪਾਣੀ ਭਲ 
ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਲਚਲ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ` 


ਵੀ; ਰੀ 





ਤਾਪਮਾਨ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ (੨ 


ਰ੍ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘਟੰਦਾ ਹੈ। 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਅੱਡਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੂ -- 


__ ਇਸਤੰਬੋਲ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਹੋਰ ਮਜ਼ੂਬਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ 


੍ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਆਟੋਮਨ' ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਅਧੀਨ ਬਲਕਾਨ ਦੇ ਰੁਮੇਲੀਆ ਤੇ 


ਅਨਾਤੋਲੀਆ ਵਿਚਕਾਰ` ਢੋਅ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉਪਰ ਵੀ 
` ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਚਾਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੀ। 


ਪਰਿਲੀਂ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਡਾਰਡੋਨੇਲ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ 
ਬਰਨ ਡੋਜੀ ਨਨ ਕਾਮਯਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਤਰਕੀਆਂ ਚੱਲ 


ਰੋਕਣ ਲਈ ਗੈਲੀਪੋਲੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ _ ਟੂ 


ਸਮੇਂ ਗੈਲੀਪੋਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।, 


ਬਾਰਬਾਰ ਕੁਮਕ ਭੇਜਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਆਪਣੇ 
ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪੂਰਤੀ ਨਾ_ਹੋਈ ਤਾਂ ਅੰਤ 9 ਜਨਵਰੀ 1916 ਨੂੰ ਉਹ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਾਹਿਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ। ੍ 
ਰ੍ ਇਵ ਸੀ ਦਮਨ ਬਦਨ 

ਚੌਧਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਟੋਮਨ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਚੌਕੋਣ ਕਿਲਾ ਅਤੇ 
ਥਰੇਸ਼ੀਅਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਮਕਬਰੇ 
ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਾਖੀ ਅਜੇ ਵੀ ਭਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ 
ਹਨ। 
ਰ੍ _ ਅਜੋਕਾ ਗੈਲੀਪੋਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਛੀ-ਫੜਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਾਰਡੀਨ ਮੱਛੀ' ਦੀ ਡੱਬਾਬੰਦੀ ਦਾ 
ਉਦਯੋਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ। ਇਸਤੁੰਥੋਲ ਤੱਕ ਇਥੋਂ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ 
_ਸਟੀਮਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਆਬਾਦੀ--14,721 (1980) 

40 24' ਉ. ਵਿਥ. ; 262 40' ਪੂ. ਲੰਬ. ਰ੍ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿਮਾ.4: 394; ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 252 


ਗੈਲੀਲੀ ਝੀਲ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਟਾਈਬੀਰੀਐਸ ਵਿਖੇ 
`_ਚਰਦੀਆਂ ਡੇਡਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ 


ਝੀਲ ਦੇ ਲਾਗੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੇ .ਉੱਠਰ ਅਤੇ ਪੂਰੰਥ ਵੱਲ 
-ਪਥਰੀਲੀ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਢਾਲਵੇਂ ਹਨ। ਝੀਲ ਦੇ ਲਾਗਲੇ 


ਖੇਤਰਾਂ ਉਤੇ ਗਰਮ ਰੁੱਤੇ ਹੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ 


_` ਦੇ ਨੋੜੇ ਦੇ ਖੇਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਮੁਅਤਦਿਲ ਹੈ। ਟਾਈਬੀਰਿਐਂਸ ` 
ਵਿਖੇ ਜਨਵਰੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 7.4 ਸੈ. ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ _ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਗਰਮ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ __! _ 
ਵਰਖਾ ਕੇਵਲ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਟਾਈਬੀਰਿਐਸ ਵਿਚ “ - `- ` 
`_ਗਰਮੀ ਤਾਪਮਾਨ 30.8 ਸੈਂ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੱਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ `- ` 
ਵਿਚ ਸਿੰਜਾਈ ਨਾਲ_ ਕੇਲੇ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਅਮਰੂਦ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ___.' 


ਫ਼ਸਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵੀ 
ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਝੀਲ ਦੇ ਲਾਗੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਵੱਸੇ ਹੋਏ 














233 `ਗੋਆੰ` . 


ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਟਾਈਬੀਰਿਐਸ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ, 
__ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਖੰਡਰ ਹੀ-ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਰ੍ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਐਮ. 32 : 237; ਐਨ. ਬ੍ਿ: $: 1086 


_ ਗੈਲੋਵੇ, ਜੋਜ਼ਫ : ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਮਰੀਕਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ 
'ਅਟਾਂਰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਇਕ'ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਤਗੀ ਸੰਨ 1731 ਵਿਚ 


ਮੇਰੀਲੈਂਡ ਰਾਜ ਵਿੰਚ ਵੈਸੇਟ ਰਿਵਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1775 ਤੋਂ . 


1783 ਦੇ'ਅਮਰੀਕੀ ਇਨਕਲਾਬ ਸਮੇਂ ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਬਹ੍ਤ 
ਵਿ ਤਿਲ 

_ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ। 

ਸੰਨ ਇਨੀ ਵਿਜੈ ਵਕਾਲਤ 
ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਵੀਹ ਸਾੱਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ 
ਪੇਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਕਈ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲੜੇ ਅਤੇ 
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1756 ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ 


__ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇਂ ਸੰਨ 1766 ਤੋਂ 1775 ਤੱਕ - 


ਸਪੀਕਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ 
` ਤਜ਼ਵੀਜੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਪਲਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਜਨਰਲ 
ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ 
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਧਾਨ-ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਧਾਨ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਗੈਂਡ ਕੌਂਸਲ_ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਸੀ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕੂਰ੍ੜਣ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨੂਜ਼ ਨਾਲ 
ਰ੍ ਮਿਲ੍ਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹੀ ਹੋਣੇ ਸਨ। 

ਇਕ ਦਿਨ ਦੀ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵੋਟ ਨਾਲ ਰੀ 
ਇਸ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਕਾਨਟੀਨੈਂਟਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਅਮਰੀਕੀ ਬਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਆਂਪਸੀਂ ਮਤਤੇਦਾਂ ਨੂੰ 


ਰੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ-ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ 
`ਥਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇਂ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਇਕ ਲਿਖਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਪਣਾਉਣ 

__ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ 
`ਕੀਡਾ।` ਰ੍ 

ਵੀ ` ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ- ਪੂਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ 

ਇਹ ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਛੱਡ ਕੇ ਜਨਰਲ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਰੋਅ ਦੀ 

_ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੇ 


_ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸਿਵਲ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਿਸ ਆਂ ਗਿਆ 


_ ਪਰ ਸੰਨ, 1778 ਵਿਚ ਕਾਨਟੀਨੈਂਟਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁੜ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ 
(ਚ ਇਨੀ ਚ 
ਰ੍ਰਿਹਾ।' -- 


-29 ਅਗਸਤ, 1803 ਨੂੰ ਹਾਖਟਫਰਡਜਿਰ ਕਾਊਂਟੀ ਵਿਚ 
ਵੱ ਵਖ ਇਨ ਦੀ ਤਹ ਰਈ। 


ਰਿ 396 


ਗੋ. : ਇਹ ਦੋ` ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂਦ-ਭਰਪੂਰ 


ਖੈਂਤਰੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਖੇਡ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਬੋਰਡ ਉਤੇ 
`. ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚੱਲਤ 
_ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਚੀਨ ਵਿਚ ਵਾਈ ਸ਼ੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਇਆ। 
_ਚੀਨ ਦੇ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਖੇਡ ਦਾ ਬਾਨੀ 'ਫੂ 
'ਸ਼ੈਨ”. ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਕਈ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਮੋਢੀ 
ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਗੀਓ (90; ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਜਿਸ ਨੇ. 2356 


ਈ. ਪੂ. ਇਸ ਨੂੰ ਰੂ ਕੀਤਾ। ਯਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ “ ਗੋ” ਦੇ 
ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਖੇਡ ਕਿਬੀ_ ਡੇਇਨ ਦੁਆਰਾ 735 ਈ. 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 'ਗੋ” ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਭ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹਾਨ-ਇਨਬੋ ਸਾਨਸਾ ਨੇ ਰੱਥੀ। ਇਸ 
ਖੇਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਰਿਕਾਰਡ 1253 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ 


_ਹੋਇਆ। ੍ 
ਰ੍ “ਗੋ” ਲੱਕੇੜ ਦੇ ਇਕ ਚੌਰਸ ਬੋਰਡ ਦੇ ਉਪੰਰ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਉਪਰ 19 ਲੰਬ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ 19 ਹੀ ਲੇਟਵੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇਕ 


ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਵਿਚ 181 ਕਾਲੇ ਅਤੇ 180 ਸਫ਼ੈਦ ਪੱਥਰ ਦੇ ਗੋਲ ਆ 


ਅਤੇ ਚਪਟੋ ਗੀਟੋ ਰਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ 'ਗੋਂ ਇਜ਼" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਦੇ ਕਾਟ-ਬਿੰਦੂ ਉਪਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦੇ ਖੇਡ-ਖੇਤਰ ਦਾ 
ਇਕ ਯੂਨਿਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਕ ਗੀਟਾ ਜਾਂ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ 


ਗੀਟੇ ਜੇਕਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲਿਓਂ ਵਿਰੋਧੀ ਗੀਟਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ __ 


ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬਿੰਦੂ ਖਾਲੀ ਨਾ ਰਹੇ, 
ਤਾਂ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਏ ਗੀਟੇ ਫੜੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਖਿਡਾਰੀ 


ਆਪਣੇ ਗੀਟਿਆਂ` ਦੀ ਵਲਗਣ ਜਾਂ ਹੱਦਬੰਦੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ` 
ਪ੍ਤਿਵਿਰੋਧੀ` ਨਾਲੋਂ-ਵੱਧ ਖੇਤਰ ਮੱਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਕਰਾਰ 


ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈਂਤਰੇਬਾਜ਼ੀ, 
ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣ ਹੋਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ. ਪਰ 
ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਖੇਡ ਏਨੀ ਸੁਖਾਲੀ ਹੈ ਕਿ 


ਬੱਚੇ ਵੀ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਪੰਗਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮਾਂ ` 


ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਖਮ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਖੇਡ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। ਜਾਪਾਨ ਦੀ 1924 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ “ਗੋ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ” 
ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ. ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ 


_ਕਰਦੀ 'ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚੰ` ਇਸ ਖੇਡ ਲਈ 
“ਗੋਬੈਂਗ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਣ ਲੱਗਾ। 


__ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 30 : 507. 


ਗੋਆ : ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਭਾਰਤ `' ਰ੍ 


ਦਾ ਇਕੇ ਨਵਾਂ ਬਣਿਆ ਰਾਜ ਹੈ।30 ਮਈ, ਸੈਨ 1987-ਨੂੰ ਗੋਆ, 


- ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਓ ਦੇ ਸੰਘੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗੋਆ ਵਾਲੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ _ 


ਦਰਜਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਗੋਆ 
ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਰਾਜ ਹੈ । ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਤੇ ਬੰਬਈ 


` ਤੋਂ 400 ਕਿ. ਮੀ. (250 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 


ਰਾਜ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਪੰਜਿਮ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪਣਜੀ 


ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਗੋਆ `ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਰਬ ਸਾਗਰ; ਪੂਰਬ, ਉੱਤਰ : 
ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਮਹਾਰਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਾਜ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ 
ਘਾਂਟ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਤੀ ਦਾਂ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ' 


ਟੁਕੜਾ ਆਪਣੇ ਚਿੱਟੇ ਗੁੰਬਦੀ ਗਿਰਜਿਆਂ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਬੀਚਾਂ ਅਤੇ 
ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਜਿਹੇ ਲੌਕਾਂ.ਕਰਕੇ.ਦੁਨੀਆਭਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ 
ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 3701 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (1429 ਵ. . ਮੀਲ) ਅਤੇ 


ਆਬਾਦੀ 1,168,622 (1991) ਹੈ।ਇਹ ਮੁੱਖ ਡੌਰ ਤੇ ਰਿੰਨ' 
ਕੁਦਰਤੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇਕ 
ਦੀਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ _ਹੈ' ਜੇ ਮਾਡੋਫ਼ੀ ਅਤੇ ਜੂਆਰੀ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤੇ ਰ੍ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਖੇਂਤਰ ਹੈ। 
ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਇਕ ਤੰਗ ਅੰਤਰਦੇਸ਼ੀ ਤੱਟੀ 


_ ਮੈਦਾਨ ਹੈ ਤੇ ਤੀਜਾ ਰਿੱਸਾ ਪਰਾੜੀ ਹੈਜੋ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਤੇ ਜਾ ਕੇ 























ਗੋਆਇਸ, ਡਾਮਾਇਓ ਡੀ 


ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਬੀਚਾਂ ਵੀ 
ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਬੀਚਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਹਨ। 


ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਤਪਤਖੰਡੀ ਹੈ। ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ 
ਤਾਪਮਾਨ 26" ਸੈਂ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਸਮੇਂ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਔਸਤ 200 
ਤੋਂ 500 ਸੈਂ. ਮੀ. ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਤਰ 


_ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਰੀਅਲ, ਅੰਬ, ਕਾਜੂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ 
ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੀ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੱਛੀ 
ਫੜਨ ਦਾ ਧੰਦਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਮੱਛੀ ਤਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ 

ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਹਾ 
ਅਤੇ ਮੈਂਗਨੀਜ਼ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਮੈਂਗਨੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ 
_ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ -ਵਿਚ ਲੋਹਾ ਬਾਹਰ 
ਭੈਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੇਵਲ 
ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਤੇ ਖੰਡ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹੀ 
` ਹਨ। 

ਦਰਿਆਈ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲ-ਬੇੜੀਆਂ ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ -ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ 


ਤੱਟੀ-ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀ-ਪਟੜੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ਰਾਹੀਂ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੂਆਰੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਐਸਚੁਰੀ ਤੇ ਮਾਰਮਾਗਾਉਂ 


234 





ਬੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜੋ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਕੋਚੀਨ ਤੱਕ ਲੇ 


ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। 


_ ਗੋਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 
ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਮਾਂਤਕ ਨਾਂ ਨਾਲ 
ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1327 ਤੱਕ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ-ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ 
ਅਧੀਨ ਸੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ ਅੰਤ ਵਿਚ 
ਸੰਨ 1510 ਵਿਚ ਇਸ ਉਤੇ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਂ ਗਿਆ 
ਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਈਸਾਈ_ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਅਤੇ .ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵੀ 
ਬਰਾਬਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਨ 1961 ਤੱਕ ਇਹ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ ਦੇ 
ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ 
_ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1962 ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। 
ਲਗਭਗ 450 ਸਾਲਾਂ ਤੀਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ ਦਾ 
`_ ਅਧਿਕਾਰ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਗੋਆ ਦੇ 
ਲੋਕ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਵੇਕਲੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਨਕਨੀ (੪0000) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਾਕੀ ' 


_ਰਾਜਾਂ'ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 
ਆਪਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ 
ਨਾਲ ਬਹੁਤਾ ਮਿਲਣਾ-ਜੁਲਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
40 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕ ਈਸਾਈ ਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਹਿੰਦੂ ਹਨ। 
ਮਿਹਨਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਪੱਧਰ ਵੀ' ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਈਸਾਈਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ -ਤਿੰਨ ਤਿਉਹਾਰ 


ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ _ਧ 


ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਚੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਸਲੀਕ 
ਬਾਮਯਸੂ ਦਾ (8੩50%੩ ਸ੦॥॥ 7356) ਗਿਰਜਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ 


_; ਸਦੀ ਦੇ ਯਸੂਨੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਦੀ ਮੱਮੀ (ਮਸਾਲੇ ਲਾ ਕੇ 


ਸੇਂਟ ਕੈਥਰੀਨ ਗਿਰਜਾ 


ਰੱਖੀਂ ਸਗੋਖਿਅਤ ਲਾਸ ਪੀ ਹੋਂ, ਸੇਂਟ ਕੈਥਰੀਨ ਦਾ ਕੈਥੀੜ੍ਲ ਆਦਿ. 
ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਬੁੱਤਾਂ ਅਤੇ 
ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ_ਹਨ। ਪੰਜਿਮ ਵਿਖੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤੱਟ ਤੇ 
ਲੱਗਿਆ ਵਾਸਕੋਡੀਗਾਮਾ ਦਾ ਬੁੱਤ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਤੱਟ 
ਤੇਂ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਯਾਦ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਗੋਆ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਲੇਂਗ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਤਬਾਹ ਹੋ 
ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮਾਂਡਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਣਜੀ ਨਾਮੀ 
ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਾਰਮਾਗਾਓ, 
ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ਅਤੇ ਮਰਗਾਓ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। , 


ਹ. ਪੁ--ਐੈਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ..5 : 316; ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 827 .” 
ਗੋਆਇਸ, _ਡਾਮਾਇਓ ਡੀ: ਇਹ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ 





235 ੧ 4, ਗੋਆਲਪਾੜਾ 


-_ ਮਹੀਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਸੈਨ 1545 ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਰਤਗ਼ਾਲ 
ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1548 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਖ਼ਾਨੇ ਦਾ 


155੪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੈਨੁਐਨ ਦੇ ਕਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 
ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 1566 ਵਿਚ 
ਛਪਿਆ। ਇਹ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਦੋਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੀ 
ਬਹੁਤ ਕਮਾਲ ਦਾ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਊ 


ਪਿਹ 


1574 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਰ੍ 
_ ਹ. ਪੁੰ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 533 


`__ਗੋਆਇਡੋਨਿਕ _ਪੀਅਰ _ਗਾਬਰੀਐਲੀ `: ਇਹ 
ਇਟਲੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਦਿਲਚਸਪੀ 
ਪੁਰਾਣੀ ਲਾਤੀਨੀ ਤੇ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 


-ਜਨਮ 30 ਜੁਲਾਈ, 1868 ਨੂੰ ਵੋਲੋਸਕਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ. 


ਹੁ ਪੀਸਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1899 ਤੋ 1906 
ਤੱਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ' ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇਸ ਦੀ ਬਦਲੀ ਬੋਲੋਨਯਾ 


ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਿਥੇ ਇਹ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ 
1926 ਤੱਕ ਇਹ “46 (46600੮੧੦. 
2000102960 14100)" ਦਾ ਸੰਪਾਂਦਕ ਤੇ 1926 ਤੋ 1953 ਤੱਕ . 


ਤੱਕ` ਰਿਹਾ। 1910 ਤੋਂ 


ਦਰਿ ਦਿਰ 
- ਨਿਬੰਧ ਛਪਵਾਏ। , 


0 ਇਕ ਨਵੰਬਰ, 1953 ਨੂੰ ਬੋਲੋਨਯਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਸੌਤ ਹੋ 
`_ ਗਈ। ` ਰ ੬ 


`ਰ. ਮਾਇ ਬਿ ੧0” 5533” 


_ ਗੋਆਸ : ਇਹ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ (ਦੇ. ਅਮਰੀਕਾ) ਦਾ ਇਕ 


. _ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਜ ਹੈ। ਸੰਨ 1956 ਵਿਚ “ਫ਼ੈਡਰਲ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ” ਅਤੇ 


ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਥੋਂ ਦੀ ਬ੍ਰਜ਼ੀਲੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 
` ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ - ਗੋਆਸ ਦੀ 


ਰਾਜਧਾਨੀ “ਗੋਵਾਨਯਾ” ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 340,166 ਵ. 
ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 4,024,547 (1991) ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ 


ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੋਵਾਨਯਾ, ਆਨਾਪੋਲਿਸ, 
ਈਪਾਮੇਝੀ ਅਤੇ ਕਾਵਾਲੀਓ ਹਨ । ਗੋਆਸ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ 
`_ਉੱਚ-ਪਠਾਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਚ-ਪਠਾਰੀ ਖੇਤਰ 
_ ਨੂੰ 'ਪਲੈਨੇਲਟੋ ਸੈਂਟਰਲ” ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਠਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 
`_ ਦੱਖਣੀ. ਗੋਆਸ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ 833 
_ਸੀਟਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1000 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਠਾਰ ਰਾਜ ਦੇ 
ਤਿੰਨ ' ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ _ਵਹਿਣ-ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਜਲ- 
ਵਿਭਾਜਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਗੋਆਸ ਦਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ 


ਸੀ ਪਾਰਾਨਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਪਾਰਾਨਾਏਬਾ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਦਾ 


ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਾ ਟੌਕੈਟਿਨਸ ਅਤੇ ਆਰਾਗਵਾਯਾ 
ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


` ਗੋਆਸ ਵਿਚ ਦੋ ਹੀ ਮੋਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ 
ਤੱਕੇ ਦਾ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਤੇ ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ. ਦਾ ਖੁਸ਼ਕ 


ਮੌਸਮ। ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ` 


ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਬਰਸਾਤੀ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ 
ਢਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਰਾਜ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਸਵਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੀ 


ਬਨਸਪਤੀ ਵਾਲਾਂ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ 17ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਾਓ ਪੋਲੋਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੰ: 

_ ਸੰਨ 1744 ਵਿਚ ਇਸ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਿਸ' ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੈਪਟਨ ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਖ਼ੇਤਰ 
ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 1822 ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਸਾਮਰਾਜ ` 


ਦਾ ਪਾਂਤ ਅਤੇ 1889 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ 


ਗਿਆ। ਰੂ 
ਰ੍ ਗੋਆਸ ਦੀ ਬਚੁਤੀ ਵਸੋਂ ਇਸ ਚੋ=ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ੈਡਰਲ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਵਸੋਂ ਬੜੀ ___ 
ਵਿਰਲੀ-ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਆਨਾਪੋਲਿਸ ਨੂੰ ਰੀਉਡੇਜ਼ਨੇਰੋ ਅਤੇ ਸਾਓ ਪੋਲੋ _ 

ਨਾਲ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜ ਕੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ 
ਨੂੰ ਵੀ ਆਬਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆਂ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ. ਖਣਿਜ 


_ਕੁਆਰਟਜ਼, ਹੀਰੇ, ਟਿਟੈਨੀਅਮ, ਨਿਕਲ ਅਤੇਂ ਕਰੋਮੀਅਮ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ੧0 : 533 


_ਗੋਆਲਪਾੜਾ : ਜ਼੍ਹਾ-ਤਾਜਤ ਏ ਆਸ ਰਾਜ ਦਾ 
ਇਕ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ ਤੇ ਉੱਤਰ 
ਵੱਲ ਅਤੇ ਮਨਾਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 


` ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 10,559 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (4,008 ਵ. ਮੀ.) ਅਤੇ 
. ਆਬਾਦੀ 668,138 (1991).ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸੁਬਰੀ 


ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਭੂਟਾਨ, ਦੱਖਣ- 
ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼, ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ 
ਵਿਚ ਮੇਘਾਲਿਆ ਰਾਜ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਖੇਤਰ ਬ੍ਰਹਮੰਪੁੱਤਰ 
ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਉਪਜਾਊ 
ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਚੌਲ ਅਤੇ ਪਟਸਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਕੜੀ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਧੰਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ 


ਰਿ 


ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੂੰ-ਵੇਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 589 


`_ਗੋਆਲਪਾੜਾ : ਨ ਗਲ 
ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ 
ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਸਾਮ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ 
ਵਿਚ_ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਆਲਪਾੜਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ 
ਇਕ ਸਰਹੱਦੀ ਟਿਕਾਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਥੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਬਾਦ ਹੋਈ 
ਯੂਰਪੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਬਸਤੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਪਾਰ ਤੇ ਆਪਣੀ 
ਇਜ਼ਾਰਾਦਾਰੀ ਕਾਇਮਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ 
ਆਸਾਮ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦੀ 
ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰੱਸ਼ ਨਾਮੀ ਇਕ ਲੂਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ 
ਕੀਤੀ । ਸੰਨ 1788 ਵਿਚ ਰਾੱਸ਼ ਨੇ ਗੋਆਲਪਾੜਾ ਤੋ' ਬਾਗ਼ੀ ਪਰਜਾ 
ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ 700 ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ] 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ 
ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰਤਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਪਰਬਤ ਤੇ ਸਥਿਤ 


ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਨ 1987 ਦੇ ਤੂਚਾਲ ਕਾਰਨ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ . 


ਇਮਾਰਤਾਂ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬ੍ਹਮਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ` 
ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਰਿਆ ਉਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਰਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1879 
ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਰੋਆਲਪਾੜਾ ਤੋਂ ਦੂਬਰੀ ਤਬਦੀਲ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 





ਗੋਇਥੈੱਲਜ਼, ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ 236 


ਸੰਨ 1878 ਵਿਚ ਇਥੇ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ 
ਗਈ। ਟੈੱਕਸ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ 
ਅਦਾਲਤ, ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਕਈ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਕਪਾਹ, 


ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ, ਪਟਸਨ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰੱਸੀ ` 
ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _ 


ਆਬਾਦੀ-43,077 (1991) . 
2625 10' ਉ. ਵਿਥ ; 9? 38' ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ, ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗੰ. ਇੰਡ. 12 : 278 


ਗੋਇਥੈੱਲਜ਼, ਜਾਰਜ'ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ : 'ਪਾਨਾਮਾ ਨਹਿਰ ` 


ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦਾ ਜਨਮ 
29 ਜੂਨ, 1858 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਵੈੱਸਟ ਪੁਆਂਇੰਟ 
ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਂਜ ਦੀ ਆਰਮੀ ਕੋਰ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਿਚ 
ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਰਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ ਨਹਿਰਾਂ ਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦੀ 
ਉਸਾਰੀ ਸਬੈਧੀ ਵਡਮੁੱਲਾ ਤਜਰਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਵੈੱਸਟ 
ਪੁਆਂਇੰਟ ਵਿੱਖੇ ਬਤੌਰ ਇਨਸਟਰਕਟਰ ਦੇ ਵੀ ਸੇਵਾ' ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 


ਰ੍ 1907. ਵਿਚ .ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਥੀਓਡੋਰ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਨੇ 
ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਇਸਥਮੀਆਂ ਕੈਨਾਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਇੰਜੀਨੀਅਰ 
'ਵਜੋਂ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਉਸਾਰੀਂ ਦੇ ` 
_ਕੰਮ ਅਤੇ ਕੈਨਾਲ ਜੋਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਮੁੱਚਾ ਚਾਰਜ ਲੈ ਲਿਆ। ' 


ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ.ਐਕੜ੍ਹਾਂ ਸਨ। ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਸਾਰੀ 
ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ -ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ 


ਲਗਭਗ 30,000 ਕਰਮਚਾਂਰੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦਾ `. 6 


: ਸੰਨ 1914 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪਨਾਮਾ, ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ 


ਲਈ. ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਿਲਸਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 


ਕੈਨਾਲ- ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ._ਕੀਤਾ_ ਅਤੇ 
ਜੰਨਵਰੀ 1917 ਈਂ. ਤੱਕ ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ 
ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਕੰਮ ਚਲਾਊਉ ਕੁਆਟਰ ਮਾਸਟਰ 


ਜਨਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾਂ ਅਤੇ ਮਗਜ਼ੋਂ ਖ਼ਰੀਦੋ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ, ਸਟੋਰ 


ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫ਼ੌਜਾਂ:ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ 
ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਂਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿੱਲਜੁੱਲ ਦੇ ਡਾਇੰਰੈਟਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ 
ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1919 ਤੋਂ _1928 ਤੱਕ ਇਹ ਜਾਰਜ ਡਬਲਯੂ 
ਗੋਇਥੈੱਲਜ਼ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਨਾਮੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਪੋਰਟ 
ਆਫ਼ ਨਿਊ-ਯਾਰਕ ਅਥਾਰਟੀ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ 
ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਬਤੌਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਹੋ 


ਰ੍ 21 ਜਨਵਰੀ, 1928 ਈ. ਨੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹਉ 600 “ 


ਨੀ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਹਿਸੀਲ _ 

ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਚ ਬਿਅਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੇ ਗੋਇੰਦਾ ਨਾਮੀ ਮਰਵਾਦੇ ਖੱਤਰੀ 

ਦਾਸ ਰਹ ਅਮਰਦਾਲ ਜੀ ਦੀ ਜਹਾਇਤਾਂ ਨਾਲ ਵਸਾਇਆ ਨਗਰ 
ਹੈ ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤਰਨਤਾਰਨ ਤੋਂ 15 ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ। _ 


ਇਸ ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ 


ਅਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ-ਅਨੰਦ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ 
ਜਦ ਤਰਾਰ ਮਰਗੀ ਜੀ ਦੱਤ ਸਨ ਉਨਾ ਦੀ ਰਹੀ 
ਦੀ ਥਾਂ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ' 


ਗੁ. ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਰ੍ ਰੀ 
ਮਿ 


੦5੮ ੩" 


ਦਾਖਬਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੈ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀ ਕਿੱਲੀ ਨੰ ਕੇ ਖਲੋਤੇ; ' ਗੁਰੁ 


ਸਾਹਿਬ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੇ-ਇਸ ਕਿੱਲੀ ਤੇ. ਹੁਣ _ 
ਚਾਂਦੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ. ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਵਾਨ _ 


ਸਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੋਂ ਦੀ 


_ਪਾਲਕੀ ਪਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਸ੍ਰੀ 


ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੈ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਵੀ ਇਸੇ ਪਾਲਕੀ ਵਿਚ ਲਿਆਂਏ _- 
ਸਨ। ਇਸ ਪਾਲਕੀ ਵਿਚ.ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” _ 
ਪੀ 4 
ਗੁਰਿਆਈ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਸੁਨੰਹਿਰੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ. . 
ਸਮੇਂ ਦੀ ਝਾਕੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ 


`ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਅਸ਼ਥਾਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਬਰਾਂਡੇ _ 
ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ. ਹੁਣ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ 


ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਚੁਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਹੀ ਉਹ ਥੰਮੂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ 


'ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਹਾਰੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੋਵ ਜੀ ਖਲੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। . 


ਉਸ ਪਾਸ ਹੀ ਇੱਕ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 


ਵਾਣ 


ਤਿਨ 


_ਕੌਠੜੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਤੇਈਆ ਤਾਪ ਕੈਦ ਕੀਤਾ 

















] 
। 
ਸਿ 
| 
[ 





_` ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ, ਗੱਦੀ ਗਨੀ ਡੇਰੇ ਰਿ 
ਰ੍ ਰਿ ਜ ਬਹ ੀ 
` ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਂਜਾ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵੱਲੋਂ 18_ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ 
ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਡਿਉਢੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ 
੍ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਬਰੀਕ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਇਕ ਚੋਲਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 
__ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ-ਇਹ ਚੌਰਾਸੀ ਪੌੜੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ 
ਬਾਉਲੀ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮੜਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1559 ਵਿਚ 
ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।_ਇਹ ਬਹੁਤ. ਪ੍ਰਮੀਆਂ.ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ 


_ਸੰਥਾਨ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਰਕੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਕ 
_ ਪਾਠ_ਅਤੇ ਚੌਰਾਸੀ- ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਤੋਂ 
ਛੁਟਕਾਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ । ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਜਾਗੀਰ 1155. 


- ਰੁਪਏ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਟੋਡੇਵਾਲ; ਦੁੱਗਲਵਾਲ ਅਤੇ ਫਤੇ ਚੱਕ ਵਿਚ 
`_. ਸੀ। ਰਿਆਸਤ ਕਪੂਰਥਲੇ ਵੱਲੋਂ 335 ਰੁਪਏ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭੇ ਤੋਂ 54 
`.. ਰੁਪਏ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਕਾਵਾਂ, 

` ਅਕਬਰਪੁੰਰਾ, ਮਿਆਣ੍ਹੈ ਖੱਖ, ਝੰਡੇਰ, ਵੈਰੋਵਾਲ, ਧੂੰਦਾ ਆਦਿਕ 


੍ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਮਕਾਨ 


ਗੁਰਦਾਸੰਪੁਰ ਅਤੇ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਚ ਹਨ। _ 


ਸਾ ਸੋਜ ਜੀ ਚਰ ਸੀ ਬੀ ਰ 


ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਜੀ.ਇਸ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ 
_ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹਵੇਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਨਾਲ ਲਗਦਾ 


-`. ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ.ਹੈ। 4 


ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਚੁਬਾਰੇ ਕੋਲ ਖਲੋ ਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਪਦਾਂ ਵਿਚ 
“ਸੋਹਨ ਤੇਰੇ ਉਚੇ ਮੰਦਰ ਮਹਿਲ ਅਪਾਰਾ” ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ- ਜੀ ਦੀ 
ਉਸਤਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧੋਥੀਆਂ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਰ੍ 


ਰਾ `ਰ. ਪੁ-ਮ. ਕੋ. 427 -" 


_ ਗੋਇਰਡਲੈਰ, ਰਿ ਆ 


ਰ੍ `_ ਨਰਮ ਖ਼ਿਆਲੀਏਂ, ਸਿਉਂਸਪਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਦੇ 


ਆਗੂ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਜੁਲਾਈ, 1884 ਨੂੰ ਸ਼ਨਡੇਂਮੁਲ, ਪੋਲੈਂਡ ਵਿਚ 


`_'ਪਿਲਾਂ' (ਸ੪) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਅਡਾਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ ਦੇ 


'ਖ਼ਿਲਾਂਫ਼ ਤਖ਼ਤਾ ਉੱਲਟਾਉਣ ਵਿਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਹ 
_ਕਾਂਫ਼ੀ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਲਈ (ਪੂਰੱਬੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ) ਮੇਅਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 


ਨ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ। ਜੇਕਰ ਹਿਟਲਰ ਵਿਰੁੱਧ ਇਸਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਸਫ਼ਲ ਹੋ 


੩ ਹੀ ਦਿ ਨਹਿ ਰਗ 
₹”. ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣਾਂ ਸੀ। ੍ ਰ੍ ਕੰ ਰਿ 
ਰ੍ ਤਰਿਆ ਹਿਰ 


ਰ੍ ਮਰੋ ਸੰਨ 1912 ਤੋਂ ਸਲਿੰਗੈੱਨ ਪੈਂਫਮੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਖੇ ਇਹ 
` ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ 'ਸੇਵਾਵਾਂ.ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂ-ਯੁੱਧ-ਦੌਰਾਨ 

ਇੰ ਪੂਰਬੀ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1920 ਵਿਚ ਕਨਿਕਸਬੈੱਰਕ 
___ ਦਾ:ਦੂਜਾ` ਮੇਅਰ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1930 ਤੋਂ” 1957 ਤੱਕ 

`__ਲਾਈਪਸ਼ਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ 

9 . ਸੁੰਧਾਨੀ` ਕਮਿਸ਼ਨਰ- ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਕਾਬੂ _ਰੱਖਣ ਲਈ 
`_. ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਨ 1931-1932 ਅਤੇ: ਦੂਜੀ ਵਾਰ 1934-35 
__ ਵਿਚ ਨਾਜ਼ੀ'ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵਾਈਮਾਰ ਪਬਲਿਕ 
`` _ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨਾਲ ਕਦੇ,ਵੀ ਸਹਿਮਤ-ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। 
___ ਇਨੇ ਸੱਜੇ ਪੱਖੀ ਜਰਮਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦਾ` ਮੈਂਬਰ ਵੀ . 
_ 'ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਹੁੰਢੇ ਹੋਏ ਜਰਮਨੀ ਦੀਆਂ ਸੰਨ 1914 


`ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲ੍ਈ-ਪੂਰਾਂ 


237 ਰਣ ਗੋਸ਼ਟੀ 
ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਭੈੜੇ ਰ 
ਰਹੇ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਨ 1937.ਵਿਚ ਲਾਈਪਸਿਕ ਦੇ ਮੇਅਰ. . 


ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ । ਇਸ ਤੋਂ' ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਹਿਟਲਰ 


ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੂਜੇ ਮਹਾਂ-ਯੁੱਧ 


ਨਾਲ ਵੀ ਤਾਂਲਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਠੀਕ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਇਸ ___ 
ਦੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਨ 1942. ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ 1943 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ` 
_ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 


ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓ' ਲਾਹੁਣ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 


ਸਾਥੀਆਂ 'ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਪੱਛਮੀ ਇਤਹਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਰ੍ 
ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ-ਨਾਲ ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਰਹਿ _ 


ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20-ਜੁਲਾਈ, 1944 ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਤੇ ਹਮਲਾ`ਵੀ 
ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਤੇ ਗੋਇਰੜ੍ਲੈਰ 
ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਜਰਮਨ 'ਦੀ. ਖੁਫ਼ੀਆ ਪੁਲਿਸ 20 


_ ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 12 


ਅਗਸਤ, 1944 ਦੇ ਦਿਨ ਫੜ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ 8 ਸੰਤੰਬਰ, 1944 


ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 5 ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਨ 


ਕਰਿ ਦੀ ਜਿਨ ਵਿਚ.ਤ ਵਰ 1945 ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ 


ਹ. ਪੁਪ-ਐਨ: ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 599 


_ ਗੋਸ਼ਟੀ : ਤਿਨ 
ਅਅੰਤਰੇਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ” (3/18/14) ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ 


ਯੁਗ ਵਿਚ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ - 


ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਰਾਤ ਬਿਤਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ 
ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਗਵਾਲੋ-ਗਵਾਲਣਾਂ ਗੱਪ 
ਗ਼ੋਸ਼ਟਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਕੇ 
ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਸਥਾਈ ਸਥਾਨ ਬਣ-ਗਏ। ਸਿੰਧ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 'ਗੋਠ” 
ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ। 


ਬਨਿ 


ਰਚਨੰਕਾਰ ਤੱਕ ਲਲਿਤ ਗੌਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ`ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ 
ਸੀ। ਇਕ .. ਪੁਰਖ੍ਹੀ ਰਾਜਿਆ: ਅਧੀਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ 


_ ਬੁਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੇਵਲ ਉੱਚ ਕੁਲ _ ਰ 


ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ` ਕਰਦੇ _ਸੰਨ੍ਹ! ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ 


_ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਹੀ ਬੁਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। “ਕਥਾਕੋਸ਼” (1/4/ 
` 34-36)' ਅਨੁਸਾਰ 'ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ “ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ 
ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜੋ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਬੈਠਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ 


--ਸਮਵਾਕ” ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਮ -ਕਰਕੇ 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਗੋਸ 


`ਇਹ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਸਭਾਂ-ਮੰਡਪ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਉਚੇ ਵਿਦਾਵਨ ਦੇ _ . 
ਘਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਕਸਰ _ 


ਕਲਾ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗੁਣਵਾਨ 
ਕਲਾਕਾਰਾਂ: ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਂਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਸਨ ਪਰ ਕਾਵਿ'ਮੀਮਾਂਸਾਕਾਰ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਕਾਵਿ-ਪਰੀਖਣ ਲਈ 


ਕਾਵਿ-ਗੋਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਕਾਵਿ ਸਮਾਜ ਦੀ (ਜਿਹੜੀ) ਵਿਵਸਥਾ ਰਾਜਿਆਂ _ 
ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਭਾਂਤ ਦੀ. ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦੀਆਂ 


ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ,ਵਿਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੇ ਵੀ 
ਵਿਚਾਂਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਤੂ 


ਨੀ ਵਿਚ ਸੀ ਅਜਬ ਬਾਨਾਵੁਸੀਬੀ ਇਆ ਰ੍ 
ਜਾਂਦਾ ਹ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਧਕਲ ਦੇ ਸੰਤਾ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਰਸ 


ਰੇ ਦਦਦ= ਦਰ ਦਲਦਲ ਦਲ ਦ= ==== ੮੮੨੨੮ ੮੮੮" 











ਗੋਸਵਾਮੀ ਇਮ: 238 


ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ 


__ ਸਾਹਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ 
`_ ਅਧਿਆਤਮਕ -ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਗੱਦ ਤੇ ਪਦ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਸਾਰੀਆਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ 


`_ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾਂ_ “ਸਿਧ ਗੋਸ਼ਟਿ” ਬਾਣੀ ਵਿਚ 


ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੋਸ਼ਟ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 
ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿਚ_ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਛੰਦ 
ਬੱਧ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਗੋਸ਼ਟਿ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਕੀ ਤਥਾ 
` ਖਿੰਥੜੇ ਕੀ, ਗਮਾ ਨੰਦ ਤਥਾ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਾ ਗਿਆਨ ਤਿਲਕ , 
ਗੋਸ਼ਟਿ ਮੇਹਰਬਾਨ (ਹਰਿ ਜੀ) ਗੋਸ਼ਟਿ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ 
ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕੀ ਕਬੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਆਦਿ। __ 

`_, ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਗੋਸ਼ਟੀ ਸਾਹਿਤ ਬੜਾ ਅਮੀਰ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। 
ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ 


ਜਿਵੇਂ ਗੋਸ਼ਟਿ ਸਰੀ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਕੀ, ਆਦਿ ਕਥਾ ਰਾਜੇ ਭਰਥਰੀ ਕੀ, 
ਗੋਸ਼ਟਿ ਗੋਰਖ ਬਿਆਸ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਆਤਮੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮੈ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ 
ਗੋਰਖ ਗੁਸਾਈ ਕੀ, ਗਣੇਸ਼ ਗੋਰਖ ਗੋਸ਼ਟਿ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਸੀ ਨਾਗੇ 
_ਤ੍੍‌ਲੋਚਨ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਧੰਨੇ ਗੁਸਾਈਂ' ਕੀ। ਗੋਸ਼ਟਿ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਕੀ 
ਅਰ ਊਧੋ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਕਬੀਰ ਗੁਸਾਈ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਸਧਨੇ ਗੁਸਾਈਂ 
ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਕਾਨੇ ਭਗਤ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਜਨਕ ਭਗਤ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ 


ਕਬੀਰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਬੇਣੀ ਭਗਤ-ਕੀ ਆਦਿ ਕਥਾ ਗੋਸ਼ਟਿ - 
_ ਆਸਾਮ ਦੇ ਕਾਮਰੂਪ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਨਾਲਬਾਰੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ 
ਇਕ ਸੁਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਸੰਨ 1945 ਤੋਂ 1968 ਤੱਕ ਇਹ _ ਮਾ 
ਨਾਲਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ __ 


ਸੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਕੀ ਅਰ ਊਧੋ ਕੀ ਗੋਸ਼ਟਿ` ਕਬੀਰ ਗੁਸਾਈ ਕੀ, 


- ਗੌਸ਼ਟਿ ਸਧਨੇ ਗੁਸਾਈ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਕਾਨੇ ਭਗਤ .ਕੀ, ਗੋਸ਼ੁਟਿ ਸ੍ਰੀ” 


_ਕਬੀਰ ਗੁਸਾਈ ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ_ਬਾਬੇ-ਨਾਨਕ ਕੀ ਸਿਖ ਨਾਲ ਹੋਈ, 


- `: ਗੋਸ਼ਟ ਸਾਹ ਸ਼ਰਫ ਨਾਲ, ਮੱਕੇ ਦੀਆਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਗੋਬਿੰਦ ਲੋਕਾਂ 


ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਭਰਥਰੀ; ਬਾਣੀ ਬਿਹੰਗਮ, ਗੋਸ਼ਟਿ 
ਬਾਬੇ ਜੀ ਕੀ ਬਾਬੇ ਲਾਲ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਡਾਖਣੀ ਪੀਰ ਮੁਰੀਦ 
ਕੀ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਮਾਰਫ਼ਤ ਕੀ ਆਦਿ। 


ਇਹ 


ਨਿਰੀ ਰਤ ਰਬ 
ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਰਕ ਵਿਤਰਕ 
ਕਰਕੇ ਆਪੰਣੇ ਮਤ_ਦੀ 'ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ 
ਜਗਿਆਸੂ ਆ ਕੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਪਾਸ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਮੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
੍ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਉਸਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ 
ਰ੍ ਨਵਿਰਤੀ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। “ਵੋ: 
ਰੁ. ਪੁ-ਚਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 :' 4_ 3 ਗੋੜਟੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, 
ਪਟਿਆਲਾ। ` 

ਰ੍ ਗੌਸਵਾਮੀ : ਇਤ 
ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਤੋਂ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਇਕ 
ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀਂ ਗੋਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, 
` ਬੰਗਾਲ, ਬੰਬਈ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 


ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। .ਇਹ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਸ਼ੈਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ . 


ਗੋਸਵਾਮੀ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਨ 


`ਸ਼ੈਵ ਮਤ `ਵਾਲੇ ਗੋਸਵਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ 
੧ ਅਧਿਆਤਮਕ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ`ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ 


ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੋਲਿਆਂ ਤੋਂ ਦਸ ਵਰਗਾਂ ਜਾਂ ਦਸ ਨਾਮੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ` 
ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮੱਠਧਾਰੀ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੋ: 
ਮੱਠਧਾਰੀ. ਸ਼ੈਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਵਾਰਾਣਸੀ, , 
ਹਰਿਦੁਆਰ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਬਣੇ ਆਪਣੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਜਾਂ __ 


ਮੁਖ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ .ਹਨ। 


ਮੱਠਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਗੋਸਵਾਮੀ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨਾਲ 
ਨਾਲ ਹੋਰ ਧੰਧਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਸ ਸੰਪ੍ਦਾਇ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਵਰਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ 


ਸਾਰੇ .ਵੌਰਗਾਂ ਦੋ `ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੀ -. 


ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਰਾਣਸੀ ” ਆਦਿਥਾਵਾਂ ਤੋਂ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਂਗਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ____ 

ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਆਸਾਮ ਦੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ 
ਵੈਸ਼ਣਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਮੱਠਧਾਰੀ ਅਤੇ ਗ੍੍‌ਹਸਥੀ_ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੰਬਈ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ 


ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਗੋਸਵਾਮੀ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਸ਼ੱਧਤਾ, ਸਨਮਾਨ ਆਦਿ 


ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਪਰ ਘੁੱਮਕੜ_ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਭਿਖਸ਼ੂ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਗੋਸਵਾਮੀ ਲੁਟੇਰੇ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ 
ਪਰਿਵਰਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤੰਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਭਾਗਾਂ 
ਵਿਚ ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਲੋਕ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ 
ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਦਜੀ ਸਿੰਧੀਆ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ 
ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਗੁਸਾਈਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਣ 


ਹੱ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 43 


ਸਿ 


ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਦਾ_ਜਨਮ 3 ਮਾਰਚ 1906 ਨੂੰ 





ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਫਿਜਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ 


ਨੇ ਸਾਹਿਤ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ _ 
ਕੀਤਾ! ਇਸ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ (1950) 


ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛਪੇ। 'ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ', ੈਂਡਜ਼ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਿਟਿਸਿਜ਼ਮ 


ਇਨ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ ਐਂਡ ਦੇਅਰ-ਇਨਫ਼ਲੂਐਸ ਆਨ ` 
ਅਸਮੀਆ ਲਿਟਰੇਚਰ” ਇਸ ਦੀਆਂ ਥੋਜ-ਭਰਪੂਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ._ 
'ਅਰੀਚਿਕਾ', 'ਅਰੁਣਾ', 'ਯਿਲਪਿਰ ਜਨਮ” ਆਦ੍ਰਿ ਇਸ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ` 


ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਸੰਨ 1967 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 


“ਆਧੁਨਿਕ ਗਲਪ ਸਾਹਿਤਯ” ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ .` 
ਸਿ ਵਜੀਰ 


ਆਲੋਚਨਾਂਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। 
ਰ੍ _`ਹ. ਪੁਜ ਹੂ. ੧੧82; ਐਨ. ਇੰ. 1 402 ਨ ਪੀ 


ਇਹ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੁਰਤਗਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 


ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਦ .ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਮਾਰਚ, 1846 ਨੂੰ 
_ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚ ਰੀਓ ਡੇ ਜਾਨੇਰੋ ਵਿਖੇਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਵੀਂਬੰਰਾ ' 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ' ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ.ਕੁਝੰ ਸਮੇਂ ਲਈ` 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਤੇ 3009 90 €080%੦0”ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ' 


ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। . 














239 ਗੋਹਦ 


ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਹਿ ਉਜ04(005' (1870) ਤੇ 
1੧੦੮੧0008” (1882) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। 
- ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 11 ਜੂਨ, 1883 ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 
`` ਰੂ. ਪੁ ਐਨ. ਰਿ 10 : 566 ਰ੍ 


ਗੋਂਸਾਲਵੀਜ਼ ਦੀਆਸ, ਆਨਟੋਨੀਓ : ੍ਰਾਜ਼ੈਲ ਦਾ 
ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਦਰੇਵੇ ਭਰੀ 
ਕਵਿਤਾ “600 0 £੩੧” 
ਲਿਖੀ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ 
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਾਦ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਕਾਸ਼ੀਆਸ (੮੪੪੦੦) ਦੇ ਨੇੜੇ 


ਗੋਸਾਲਵੀਜ਼, ਦੀਆਸ 

ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ, ਯੂਰਪੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾਂ,” 
ਯੂਰਪੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਚੋਂ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਇਤਿਹਸਕ ਸੋਮਿਆਂ ਬਾਰੇ 
ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1862 
ਵਿਚ ਇਹ ਯੂਰਪ ਗਿਆ। ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ 3 
ਨਵੰਬਰ 1864 ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਹਾਂਦਸੇ ਵਿਚ ਡੁੱਥ ਗਿਆ। 


` ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੀ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਰ੍ 


ਰ੍ "ਉਮਜਿ੩€੬੪05 6੩006" (15846), _$3£00005 _€8005 £ 
_ $8861035 02 ਸਿ€( 4006" _(1848), '018ਸ੧05 €80005 


_ (1851), '08 1੩੩0੪ (1857) ਅਧੂਰੀ ਤੇ 1੧੧੦॥੦3੦ 03 


1402037%9" (1858) ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 566 


ਗੋਸ਼ੈਨ, ਜਾਰਜ ਯੋਆਕਿਮ :` ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ 
ਨੀਤੀਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਗਸਤ, 1831 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ 
_`ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਸੀ। 
` ਆਕਸ਼ਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1853 
ਵਿਚ ਇਹ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ 
ਰ੍ ਹੋਏ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ 
`` ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1861 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
___ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਫ਼ਾਰਨ ਐਕਸਚੇਂਜ' 
: ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ 

ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ 
`_ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1863 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਦੇ 
ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ 
ਮ਼ੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1856 ਤੋਂ ਸੰਨ 1866 ਤੱਕ ਲਾਰਡ 
ਜਾਨ ਰਸਲ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿਚ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਟਰੇਡ ਦਾ ਵਾਈਸ 


_ ਲਾਰਡ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਾਂਡ-ਧਾਰੀਆਂ ਦੇ 





ਡੈਲੀਗੇਟ ਵਜੋਂ ਸੰਨ 1876 ਵਿਚ ਰਿਣ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਇਹ ਮਿਸਰ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1880 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਾਜਦੂਤ ਦੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਗ੍ਰੀਕੋ-ਤਰਕਿਸ਼ ਹੱਦ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਲਈ ਕਾਨਸਟੈਂਨਟਿ- 
ਨਓਪਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1886 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਹਾਰਟਿਸਟਨ 
ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲਿਬਰਲ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1887 ਵਿਚ ਲਾਰਡ ਚਰਚਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ 


` ਖ਼ਜਾਨੇ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1895 ਵਿਚ 


ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਸਾਲਜ਼ਬਰੀ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਬੇੜੇ ਦਾ ਲਾਰਡ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰ੍ 

ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਵਿੱਦਿਆਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ 
ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਧਾਰਮਿਕ 
ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋ' ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1903 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ 
ਚਾਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰ੍ 

7 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1907 ਨੂੰ ਸਸੈਂਕਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਂਡ ਹੋ ਗਈ। 


`ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 13 : 68; ਵ. ਯੂ. ਐਨ. 7 : 2172 


ਗੋਹਦ : ਇਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ __ 
ਇਤਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜੱਟ ਘਰਾਣੇ ਦੇ 


ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਉੱਤੌਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਜੇ ਧੌਲਪੁਰ ਉਤੇ 
ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ.ਹਨ। ਸੰਨ 1707 ਤੋਂ 1739 ਤੱਕ ਇਹ ਭਦੂਰੀਆਂ 
ਰਾਜਪੁਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ ਪਰ ਆਉਂਦੇ ਸਾਲ ਰਾਣਾ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 


ਇਸ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1779 ਵਿਚ ਰਾਣਾ 


ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਪੂਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਸਿੰਧੀਆਂ 
ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਹ 


_ ਸਮਝੌਤਾ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਾ ਨਿਭ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਣਾ ਭੀਮ 


ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੇਣੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1784 ਵਿਚ 


ਮਹਾਦ ਜੀ ਸਿੰਧੀਆ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿੰਧੀਆ ਨੇ __ 


ਅੰਬਾਜੀ ਇੰਗਲੀਆ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 


ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸੇ ਸਾਲ ਸਾਰਜੀ ਅੰਜਨਗਾਉਂਦੀ ਸਿੰਧੀਆ 


ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਹਦ। ਸਿੰਧੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ 


_ ਪੱਕਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਪਰ 1804 ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਣਾ ਦੇ ਅਧੀਨ 


ਆ ਗਿਆ। ਇਸ-ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਲਾਰਡ ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ ਗਵਰਨਰ 
ਜਨਰਲ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਪਾਲਿਸੀ, 
ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । ਇਸ ਉਤੇ ਸਿੰਧੀਆ ਨੋ ਇਕ ਦਮ ਧਾਵਾ ਬੇਲਕੇ ਇਥੋਂ 


ਦਿ ਜਿਤ ਇਤਿ 


ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ।. 

“ਗੋਹਦ” ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਲਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ 
1739 ਵਿਚ ਰਾਣਾ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੀ ਬਣਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਰਾਜਾ ਛਤਰਪਤੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹਿਲ 


ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਮਹਿਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਇਕ “ਲਛਮਨ _ 


ਤਾਲ” ਨਾਂ ਦਾ ਤਲਾਅ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 
<__ 26? 26' ਉਂ. ਵਿਥ.; 78? 27' ਪੂ. ਲੁੰਬ. 
ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ, ਗ. ਇੰਡ. 12 : 304 ਰ 














`ਗੋਰਨਾ ਝੀਲ 
ਗੋਂਹਨਾ ਝੀਲ : ਤਦ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੋਹਨਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕਸਬੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਕ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ 


ਸੰਨ 1893 ਵਿਚ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਸਮੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਲੀ ਅਲਕਨੰਦਾ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ `ਬਿਰਾਂਹੀ 
ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ 1 9333 ਮੀਟਰ (4000 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈਂ ਵਾਲੇ 
ਪਹਾੜ 1893 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਦਮ ਢਹਿ ਢੇਰੀ 'ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਡਿਗਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਿਆਈ ਵਾਦੀ ਵਿਚ 
_ਤਲ ਤੋਂ 3 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਡੈਮ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ 9 ਬਿਲੀਅਨ 


ਕਿਊਬਕ ਫੁੱਟ ਡੋਲੇਮਾਈਟ ਅਤੇ ਬਜਰੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਲਬੇ ਦਾ 


ਵਜ਼ਨ 800 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਦਸੰਬਰ 


ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਦੇ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ 


136 ਸੀਟਰ (450 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ 2.5 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. 
ਰਕਬਾ ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 1894 ਨੂੰ ਇਹ ਝੀਲ ਬਹੁਤ 


ਲੰਬੀ ਚੌੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਪਾਣੀ 1.2 ਮੀਟਰ (4 


_ਫੁੱਟ) ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ. ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਹ 
_ ਪਾਣੀ ਡੈਮ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਦੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ` 
ਡੈਮ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ 
ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਰਿਆ । ਇਸ ਡੈਮ 
ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ _ਵਾਲੇ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੌੜਾ ਕੀਤਾ 
ਨ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ।ਝੀਲ _ 
ਦੇ ਡੈਮ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤਿੰਨ ਸੌ ਫੁੱਟ ਹੈ 
ਪਰ ਡੈਮ ਤੋਂ` ਪਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਡੂੰਘਾਈ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


305 22” ਉ. ਵਿਥ. ; 79? 29 ਪੂ. ਲੈਬ. 
` ਹ.ਪ--ਇੰਪ.ਗ. ਇੰਡ. 12 : 395 


ਗੋਹਾਟੀ :. ਇਹ ਆਸਾਮ (ਭਾਰਤ) ਦਾ ਇੰਕ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ 
ਅਤੇ ਆਸਾਮ ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਮਰੂਪੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ 
`ਬ੍ਹਮਪੁੱਤਰੇ ਦਰਿਆ ਦੇਂ ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉਪਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ 


___ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਦਰਿੰਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਾਮ 


ਰੱ ਬੰਗਾਲ ਰੇਲ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸੁਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਸਦੀਆ ਜਾਣ 
ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਂ ਪ੍ਗਜਯੋਤਸਾ ਸੀ। 
ਇਹ 400 ਈ. `ਦੇ ਲਗਭਗ ਕਾਂਮਰੂਪ ਰਾਂਜ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ 


ਰਾਜਧਾਂਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।. 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕੋਚ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 


` ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੱਕ ਗੋਹਾਟੀ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣ਼ਕਾਂਰੀ ਨਹੀਂ 


ਰਾ ਮਿਲਦੀ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਹੋਮਾਂ (ਕਬੀਲੇ ਚੀਨ ਦੇ 


ਯੂਨਾਨ ਖੇਤਰ ਵੱਲੋਂ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਕਬੀਲੇ) ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 
ਵਿਚ 50 ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ੪ ਵਾਰੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ 


ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰ, ਅਹੋਮਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1681. ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ 


ਗਿਆ। ਸੰਨ 1786 ਵਿੱਚ`ਅਹੋਮ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1816 ਤੋਂ ੧826 ਤੱਕ ਇਹ ਬਰੂਮਾ 


` ਵੇ ਅਧੀਨ -ਵੀ ਰਿਹਾ। _- _ -੨< 


ਸੰਨ ਗੀ ਚ 


ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਹਾਟੀ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ .ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ 


ਚਲਾ ਰਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਧੀਨੋਂ ਹੀ ਇਹ 1874 ਤੱਕ ਆਸਾਮ 
_ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ- ਸਦਰ-ਮੁਕਾਂਮ ਰਿਹਾਂ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਧਾਨੀ 


ਗੋਹਾਟੀ ਦੀ. ਥਾਂ ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਤੋਂ ਕੋਈ 108 ਕਿ. ਮੀ. (67 ਮੀਲ) 


ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਲਈ। ੧ 


240 


ਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ 
ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਰਖਾ ਦੇ ਮੌਸਮ 


ਵਿਚ 1.6 ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ.ਇਕ ਟਾਪੂ - 


ਵੀ ਹੈ । ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤਾੜ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ 


ਲਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਜ਼ਰ 


ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੜਾ ਹੀ ਦਿਲ-ਖਿੱਚਵਾਂ 
ਹੈ ਪਰ ਮੌਸਮ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਕਦੇ. ਵੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 
ਵਰਖਾ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ 170 ਸੈਂ. ਮੀ. (70 ਇੰਚ) ਦੇ ਲਗਭਗ ' 
ਹੈਂ। ._ 


ਗਰਲ ਰ 


ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਰਿਆਈ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਕਲ੍ਹ ਆਸਾਮ ਦਾ 


ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਤੇਲ ਸੋਧਕ_ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ _ 


ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫ਼ਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਾਂਹ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸ 


ਕਾਰਖਾਨੇ ਵੀ ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਗੋਰਾਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰਿਵ ਰ੍ 


ਬਣਾਈ _ਗਈ। ਅਰਲ _ਲਾਅ _ਕਾਲਜ, ਰਾਜ-ਕਚਹਿਰੀਆਂ, 
ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਅਤੇ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀਕਲ ਗਾਰਡਨ` ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ - 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। 


- ਆਬਾਦੀ-584,342 (1991) 
` 26? 10' ਉ. ਵਿਥ.; 91 45' ਪੂ: ਲੰਬ. .. _ 
ਹੋ ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ ਮਾ. 4 : 437; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡੂ. 12 : 184- 


_ਗੋਹਾਨਾ : ਇਹ ਹਰਿਆਣਾ (ਭਾਰਤ) ਰਾਜ ਦੇ ਰੋਹਤਕ __ ਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ` ਪੱਛਮੀ ਜਮਨਾ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ .. 


ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਹਤਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੋਈ 32 ਕਿ. ਮੀ. (20- 


ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਦਾ ਕਿਲਾ ਵੀ ਹੈ। - 


`ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ- ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਗੋਰ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੁਹੰਮਦ ” 
ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ _ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਿਆਉਂਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਦਰਗਾਹ' 


ਅਤੇ ਜੈਨ ਆਰਹਤ ਪਰਸਨਾਥ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਬਣਾਏ-ਗਏ ਦੋ ` 


ਮੰਦਰ ਵੀ.ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ 


1873 ਤੋਂ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ _ਇਥੇ .ਇਕ ਨ 


- ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਇਕ ਕਾਲਜ ਵੀ ਹੈ। 


__ਆਬਾਦੀ- 32,496 (1991) ਨਉ ਰੰ ਨ 


_ 29” #' ਉਂ. ਵਿਥ.; 76? 42' ਪੂ. ਲੰਬ.“” 
ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ, 12 : 304" 


``ਗੋਕਰਨ : ਆ ਨ ਭਨ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਮਤਾ -ਤਅਲੁਕੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਮਤਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ੍ 


`16 ਕਿ. ਮੀ.। (10 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚੋਂ 


ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀ ਹਰ ਸਾਲ ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ .__ 


`ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ__ 
'ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਕ ਮਹਬਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਇਹ ` 
ਦਰਾਂਵੜ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇਸ 
ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪਏ 12 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗਾਂ , 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅਸਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ` 














249 ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ 


_ ਗੋਤਾਖੋਰੀ ਸੂਟ ਅਤੇ ਹੈਲਮੈਂਟ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਹ ਯੰਤਰ ਇਕ __ 


ਵਾਟਰ ਚੈਂਬਰ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਸਟਿਕ ਸੋਡਾ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਹੀਂ 





` ਬੰਦ ਸਰਕਟ ਆਕਸੀਜਨ ਯੰਤਰ 
ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ 


੩ ਦੌਰਾਨ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਕਈ ਗੋਤਾਖੋਰੀ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ 


_ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ 
ਲੰਗਰਾਂ (ਤਾਰਾਂ) ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤੱਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ 
_. ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੂਰਨ 
ਦਬੀ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਲਗਭਗ 40 ਮੀਟਰ ਹੋ ਸਕਦੀ _ 
' ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਤਕਰੀਬਨ 8 ਮੀ. ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਠੀਕ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ_ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਡੂੰਘਾਈ ਤੋਂ 
ਹੇਠਾਂ, ਦਬੀ ਹੋਈ ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਸੀਜਨ 'ਵਿਚ_ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ 


__ ਜਿਸਮਾਨੀ ਵਿਗਾੜ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧ 
`_ ਜਾਂਦੀਹੈ। 
ਸ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਤਾਖੋਰੀ ਲਈ ਇਕ ਹੋਰ ਯੰਤਰ ਡਾਈਵਿੰਗ ਬੈੱਲ 
`ਹੈ। ਡਾਈਵਿੰਗ ਬੈਲ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਰ ਐਡਮੰਡ 


ਹੈਲੇ ਨੇ 1690 ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਢੰਗ ਵਿਚ ਹਵਾ 


੯੨ _ 2੫੦ 


` ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੈਰਲਾਂ ਨੂੰ ਬੈੱਲਾਂ ਦੇ ਤੱਲ ਤੱਕ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਬੈੱਲ ਦੀ 
_ਹਵਾ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਭਰੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਡਾਈਵਿੰਗ ਬੈਂਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ 
ਰ੍‌੍ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਘਾਣਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹ। 


ਹੇ. ਪੂ--ਐਨ. ਅਸੈ. $ : 210, 203 ; ਐਨ. ਬਿ. 7: 507 
ਗੋਥਾਈਟ : ਇਹ ਖਣਿਜ ਦੀ ਰਚਨਾ £੪0 (08) ਹੈ 


_` .. ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਗ ਭੁਰੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੱਚੀ ਪਾਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ 


` “ ਹੈ।ਗੋਬਾਈਟ ਦੇ ਰਵੇ ਆਰਥੋਰਾਂਬਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 





` ` ਅਜਿਹੇ ਵਿਕੀਰਨਕਾਰੀ ਰੇਸ਼ੇਂਦਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ 
(__` ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 
- ਇਕ ਪੂਰਨ ਵਿਦਲਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ 5-5.55 ਅਤੇ 
ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ 4.37 ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ : 
._ ਘਣਤਾ ਘੱਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਹੀਰੇ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ 
: ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਰੰਗ ਹਲਕੇ ਤੋਂ 
__ਗੂੜ੍ਹਾ ਭੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੀਲੀ-ਭੂਰੀ ਰੇਖਾ ਲਗਦੀ ਹੈ। 


ਇਕ ਹੋਰ ਖਣਿਜ ਲਈ ਇਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ- 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਯੋਹਾਨ ਗੋਥੈ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ। ਇਹ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ 


ਖਣਿਜ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਲੋਹੇ ਵਾਲੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਆਕਸੀਕਰਨ 


ਦੁਆਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮੈਟਲੀਫ਼ੈਰਸ ਪੱਟੀਆਂ ਦੀ .ਸਤ੍ਹਾ ਉਤੇ ਇਹ 


ਗਾਜ਼ੱਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ' ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਸਰਪੈਨਟਾਈਨ ਦੇ ਛਿੱਜਣ ਨਾਲ 
ਅਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਮੈਟਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੰਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਲਦਲਾਂ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ 
ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਦਲਦਲਾ ਅਲੋਹੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। . . 
ਨ _ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਵੱਡੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ. ਅਤੇ 


ਵੱਡਮੁੱਲੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੱਚੀ-ਧਾਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
. ਰੁ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 529; ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ..ਟ. 6 229 - 


_ਗੋਂਦਾ, ਭਾਈ: ਇਹ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ 
ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ 
ਲਈ ਕਾਬਲ ਭੈਜਿਆ। ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਕੇ 
ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਇਸ ਨੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਅੰਜਿਹਾ` 


ਧਿਆਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਅੱਠ ਪਹਿਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੁੜ ਕੇ ਰ 
ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਉਧਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਚ ਪ੍ੇਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਏਂ 
ਰਿ 


ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। 


2. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ `ਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਨਗਰ' ਵਸਾਉਣ ਵਾਲੋਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ 
ਗੋਂਦਾ ਸੀ। __ 


ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋਂ. 429; ਸੰ. ਕੋ. 110 


ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ : ਗਾ 


_ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਤੋਂ 80 ਕਿ. ਮੀ. (50 ਮੀਲ) 


ਦੂਰ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਦਾ 


` ਵਹਿਣ'- ਮਾਰਗ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ 


ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


_ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ.ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 320 


ਕਿ. ਮੀ. (200 ਮੀਲ) ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਮੁਹਾਣੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੋ 


ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।.ਉਪਰਲੀ ਸ਼ਾਖਾ ੂੰ-ਗੋਤਮੀ _ 
ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਗੋਦਵਰੀ ਕਿਹਾ_ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮੁਹਾਣਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਆਪਣਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਬੰਗਾਲ 
ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 1450 ਕਿ. ਮੀ. (900 ਮੀਲ) ਦੀ 


`_ ਲੰਬਾਈ ਤੈਅ ਕਰਦਿਆਂ,3,13,000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ, (,21.000 
-ਵ. ਮੀਲ) ਕਸਬੇ ਦਾ ਜਲ-ਤਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾਂ ਹੈ। . ਰੱ 


ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ-ਪਹਾੜਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਪੱਧਰੀ 


ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਅਤੇ-ਕਈ ਹੋਰ ਦਰਿਆ ਜਿਵੇਂ ਚਰਨਾ, 
`ਕਦਵਾ ਪੂਰਨਾ, ਮਨਾਜ਼, ਅਤੇ:ਪ੍ਰਾਣਹਿਤ-ਵੀ ਇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਲ 
ਜਾਂਦੇ ਰਨ। ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 'ਦਸ਼ਲ:ਹੋ.ਕੇ _ 


ਤਿੱਖੀ ਢਲਾਣ ਵਾਲੀਆਂ.ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ'ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। 180 ਮੀ. 


(600 ਫੁੱਟ) ਚੌੜੀ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ 


ਜੌੜਾਈ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ 


ਤਾਂ ਇਸਦੀ. ਚੌੜਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵਧਣ 
. ਲਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਂਦਾਨਾਂ ਵਿਚੰ ਆ ਕੈ ਇਸ ਵਿਚ਼ ਕਈ ਟਾਪੂ 
ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਤਮਾਂਭੂ-ਊਗਾਉਣ'ਲਈ 


ਇਸ ਖਣਿਜ ਦਾ ਨਾਂ 'ਗੋਬਾਈਟ' ਅਸਲ ਵਿਚ.ਇਸ ਦੇ _ 
ਸਮਾਨ ਰੰਚਨਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵੱਖਰੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ ਘੱਟ ਉਪਲੱਬਧ ਲੋਹੇ ਦੇ _ 




















ਅਕਸਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਦੀ 

_ਚਾਲ ਬੜੀ ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਤਾਂਹ . 

ਵੱਲ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਸੰਨ 1948 ਵਿਚ 

_ ਇਕ.ਫੈਮ ਵੀ.ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 

ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੱਤ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ 

ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਡੈਲਟੇ ਨੂੰ ਦੱਖਣ- 

_ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜਿਆ- ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਹਿਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਜਾਈ 

ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ“ 
ਚੌਲ ਉਗਾਂਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਰਿਆਵਾਂ 
ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਦਰਿਆਈ 
_ ਵਹਿਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਈ 
ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ. ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ 
_ਸਬੰਧ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਂਹ ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 1708 ਈ. 
(ਸੰਮਤ 1765) ਨੂੰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੀ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਏ ਸਨ 
ਜਿਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ 'ਅਬਿਚਲ ਨਗਰ ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਰੂ ਕਾ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ 


ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 
` ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ` 
ਜਿੰਦਾਂ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਖਰੀ ਰਾਣੀ) ਦਾ ਸਸਕਾਰ 
ਗੋਦਾਵਰੀ ਕੰਢੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ 
ਪਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਦੁਖਾਂਤ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਸਿੰਘ ਤੀਰ ਨੇ ਇਕ 
ਕਵਿਤਾ “ਨੀ _ਗੁਦਾਵਰੀ” ਲਿਖੀ. ਜਿਹੜੀ _ਸਿੱਖ _ਜਗਤ 
ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਹੋਈ. ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ 
ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਕੱਠ -ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਸਿ ਵਿ ਦਿਸੀ ਤਰ ਿਇ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ -- ਰ੍ 

ਨੀ ਗੁਦਾਵਰੀ ਆਣ ਕੇ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ 

ਅੰਮੀ ਆਪਣੀ ਭੇਟ_ਚੜ੍ਹਾ ਚਲਿਆਂ। 

ਮੈਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਬਿਠਾਲਦੀ ਸੀ 

ਤੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਬਿਠਾ ਚਲਿਆਂ। 

ਜਦੋਂ ਕੰਢਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਰੇਂ ਚੇਤੇ 

ਉਹਦੇ ਹਾਲ ਤੇ ਹੰਝੂ ਵਹਾ ਛੱਡੀਂ। 


ਬ੍ਹਮਵੇਵਰਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਗੋਦਾਵਰੀ ਬਾਰੇ ਇਕ ਅਨੌਖੀ 
ਕਥਾ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ 
__ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਾਮੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ। ਕਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਕਮ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ 
`ਨਾਲ ਭੋਗ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਬਾਲਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। 
ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਤੀ ਕੋਲ ਆਂਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੋ ਉਸ 
ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਬਹੁਤ. ਤਪ 
'ਕੀਤਾ। ਪੁੰਨ ਦੇ' ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਹ `ਗੋਦਾਵਰੀ” ਨਦੀ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ 
` ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ'ਤੇ ਆ ਕੇ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। 


250 


____ ਬ੍ਹਮਾਂਡ ਉਪ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੌਤਮ ਰਿਖੀ 
ਵਿਚੋਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਲਿਆਇਆ, ਇਸ ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ. ਨਦੀ ਬਣੀ 
ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਂ ਗੋਤਮੀ ਪਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 429 : ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 593 


ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪੱਛਮੀ : ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਭਾਰਤ! ਵਿਚ 
ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 7,744 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
3,517,568 (1991) ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਐਲੂਰ ਹੈ। 
ਪੱਛਮੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪੂੜਬੀ ਗੋਦਾਵਰੀ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਧਰਾਤਲ ਪੱਥੋਂ ਪੂਰਬੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਹੀ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਦਾਵਰੀ 
ਦਰਿਆ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਇਹ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਡੈਲਟਾਈ ਖੇਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਡੈਲਟਾ 
ਐਲੂਰ ਝੀਲ ਤੋਂ ਕੋਲਾਰ ਝੀਲ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਝੀਲ 
ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਲ ਹੜ੍ਹ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ 
ਧਰਾਤਲ ਪੂਰਬੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਾਂਗ `ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ 
ਯੈਂਰਨਾਗੁਡੈਮ ਅਤੇ ਐਲੂਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਘੜ-ਦੁਘੜੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। 
ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਪੂਰਬੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਹਾਵਣਾ 
ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਜੂਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮਾਨਸੂਨ ਪੌਣਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 
ਵਰਖਾ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਨੀਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਸਿਹਤ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ । 


_ਅਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 77 ਸੈਂ. ਮੀ. (31 ਇੰਚ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ 
_ਵਿਚ ਨਮੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਡੈਲਟਾ ਅਕਸਰ ਘਾਹ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾਂ ਹੈ। 
ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲੰਦੀ। __ 
ਹੈ। ਇਸ-ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਾਹੀਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ 
ਧੰਦਾ ਭੇਡਾਂ-ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲਣਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਹਿਰੀ 
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਲਾਰ ਝੀਲ ਦੇ ਲਾਗੇ 
ਹੀ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਵੀ ਉਂਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਪੱਛਮੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡੈਲਟੇ ਵਿਚੋਂ ਸਲਫ਼ਰ ਮਿਲਦਾ 
ਹ। ਐਲੂਰ ਵਿਚ ਚਮੜਾ ਰੰਗਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਠ ਦੇ 
ਗਲੀਚੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ..ਗ. ਇੰਡ. 12 : 281 


ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪੁਰਬੀ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਰ੍ 


'ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 10,970 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 


4,541,222 (1991) ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਕਾਕੀਨਾਡਾ__ 
ਵਿਖੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ- 
ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦੱਖਣੀ 
ਸੀਮਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗੌਦਵਾਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਪਿਆ ਹੈ। 

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਧਰਾਤਲੀ ਨੁਹਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਫ਼ੀਚਰ ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ 


ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਬਟਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖਰ ਪੈਡੀਕੋਡਾ 1363 ਮੀਟਰ -4476 ਫੁੱਟ! ਉੱਚੀ 


251 ਰ੍ ਜਰ 


ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਆਪਣਾ ਵਹਿਣ 
ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਭਦ੍ਾਚਲਮ ਵਿਖੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਾਟ 
ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਆ ਕੇ ਪੈਪੀਕੋਂਡਾ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ 
ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਗੋਦਾਵਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਕੋਈ 64 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਇਹ ਦੋ 
ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੈਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ 
ਮਾਰਕੇ ਇਕ ਡੈਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। 

ਪੂਰਬੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕਿਸਮ ਇਸ 
ਦੇ ਡੈਲਟਈ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ 
ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਵਾਧੂ 
ਪਾਣੀ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ 
_ ਖੇਤਰ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਲਦਲੀ 
ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ 
ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸਾਬਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਯਲੇਰੂ ਅਤੇ ਯੇਰਾਕਲਵਾ 
ਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਵੀ ਸਿੰਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


<੩ ੩<== ੩੨ 


ਰ੍ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ 
, ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ -ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਬੜੀ 
` ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਣੀ ਮੌਨਸੂਨ ਪੌਣਾਂ ਜੂਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ 
ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਦੀ 
ਔਸਤ ਮਾਤਰਾ 77.5 ਸੈਂ. ਮੀ. (31 ਇੰਚ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੱਟੀ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਿਚ ਚਕੱਰਵਾਤ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਸਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 
ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਵਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਰਖਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ 
ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਡੈਲਟਈ ਖੇਤਰਾਂ "ਚ 
ਜਲਵਾਯੂ ਮਲੇਰੀਆ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ 
ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਦਾ ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ 
27” ਸੈਂ. (82? ਫਾ.) ) ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ,ਉਤੇ 
ਤਾਪਮਾਨ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਥੋਂ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋਣ 
ਕਰਕੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ 
ਸਮੁੰਦਰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਡੈਲਟਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਘਾਹ-ਪੱਤੇ, ਉੱਚੇ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਕ ਕੰਡੇ ਵਾਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ 


ਸਦਾ-ਬਹਾਰ ਜੰਗਲ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


-__ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤਾਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਸਾਬਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ 

ਸਾਨ੍ਹ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਵਿਚ ਡਬਖੱੜਬੇ ਹਿਰਨ , ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ 
ਸਿ ਕਬੂਤਰ ਤੇ ਮੈਨਾ ਆਦਿ, ਪੰਛੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਵਿਖੇ ਰੋਕੇ 
ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


_ਡੈਲਟਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਯਲੇਰੂ ਅਤੇ'ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ 
ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵਾਹੀ ਅਧੀਨ ਕਰ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਭੂਮੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 
ਨੂੰ ਵਾਹੀ ਯੋਗ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੈਲਟਈ -ੂਮੀ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਉਪਜਾਊ ਹੈ, ਇਸ ਡੈਲਟਈ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਈ ਰੇਤ-ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟਾਪੂ 


ਰਨਡੰਜ਼ਾਗਾ 


` ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਤਮਾਕੂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਅਮਲਾਪੁਰਮ ਅਤੇ ਨਰਸਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਫ਼ਲਾਂ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੇ ਝਾੜ ਹਨ 
ਅਤੇ ਤੱਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਾਰੈਅਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਗੇ ਹੋਏ 
ਹਨ। ਰ੍ 

ਇਥੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਵੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਭਦਾਚਲਮ ਤੋਂ ਪੋਲਾਵਰਮ 
ਤੱਕ ਕੋਲੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ ਹੈ। ਭਦਾਚਲਮ ਤਅਲੂਕੇ ਵਿਚ 
ਗ੍ਰੇਫਾਈਟ ਖਣਿਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈਂਸਿੰਗ, ਨੀਲ 
ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਕੀਨਾੱਡਾ 
ਵਿਚ ਖੰਡ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਕਾਕੀਨਾਡਾ ਵਿਖੇ ਸੂਤੀ 
ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮਿਲਾਂ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 281 

ਗੋਨਸਾਲੈਜ਼ ਮੈਨੁਅਲ : ਇਹ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ 
ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਜੂਨ, 1833 ਨੂੰ ਟੈਮਾਉਲੀਪਸ ਰਾਜ ਦੇ 
ਮੈਟਾਮੋਰਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ /ਮੀਵਨ ਇਕ 


ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1847 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਹ ਫ਼ੌਜ 
ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ. ਗਿਆ ਅਤੇ ਭੈਨੀਟੋ ਹਵਾਰੇਜ਼ ਅਧੀਨ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੰਗਾਂ 


`_ ਵਿਚ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1856-60 ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਜਰਨੈਲ 


ਜਿਸ ਨੇ ਕੋਰਟਾਰੋ ਵਿਖੇ ਮੈਕਸਿਮਿਲਿਅਨ ਨੂੰ “ `ਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ 


ਪਿਛੋਂ ਗਾੱਨਜ਼ਾਲੈਜ਼ ਜਨਰਲ ਪਾੱਰਫਿਰਿਓ ਡੀਅਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਟੈਕਓਕ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਮਹੱਤਵਧੂੰਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਡੀਆਸ ਦੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਬੰਧ 

ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਬਨਿਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1880 


`ਤੋਂ 1884 ਤੱਕ ਇਹ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ 


ਰਿਹਾ। 


ਗਵਾਤੇਖ਼ਾਲਾ _ਨਾਲ ਸਰਹੱਦ ਸਬੰਧੀ ਝਗੜੇ _ਵਿਚ 
ਗਾੱਨਜ਼ਾਲੈਜ਼ ਨੇ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ 
ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਰੇਲ ਦੀਆਂ 
ਪਟੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। 
ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਗਾੱਨਜ਼ਾਲੈਜ਼ ਦੇ 
ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਅਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ 
ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੌਰਾਨ ਭੋਂ-ਸਰਵੇ ਦੇ ਇਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ 
ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ. ਸੱਟੇਬਾਜਾਂ ਔਤੇ ਜਮ੍ਹਾਖੋਰਾਂ ਦਾ ਬਚਾਉ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1884 ਵਿਚ ਗਾਨਜ਼ਾਲੈਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਪਦਵੀ 
ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਮੈਕਸੀਕੋ ਲਗਭਗ ਦੀਵਾਲੀਆਪਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ 
ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾੱਨਜ਼ਾਲੈਜ਼ _ਅਖੀਰੀ ਦਮ ਤੀਕ 
ਗਵਾਨਾਹਾਟੋ ਰਾਜ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਰਿਹਾ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਈ, 1893 ਵਿ 
ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 13 : 55; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 572 


ਗੋਨਡਜ਼ਾਗਾ (੦0024&੩) : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਇਕ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1328 ਤੋਂ 1708 ਈ. ਤੱਕ 
ਮੈਨਚੂਆ ਉਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। 14 ਅਗਸਤ, 1328 ਨੂੰ ਲੂਗੀ 
ਗੋਲਡਜ਼ਾਗਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਥਾਪ ਲਿਆ 
ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਜਨਰਲ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ 


ਮਾਰਕਵੀਜ਼ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਜਿਆਵਾਨੀ ਫ੍ਰਾਂਸੈਸਿਕੋ 
ਦੂਜਾ ਗੋਨਡਜ਼ਾਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਨ 1484 ਤੋਂ ਸੰਨ 1519 ਤੀਕ ਰਾਜ 
ਕੀਤਾ, ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਔਰਤ ਈਜ਼ਾਬੈਲ ਡੇ ਔਸਤੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ 
ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਮੈਨਚੂਆ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ 
ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਫੈਡਰੀਗੋ 


ਦੂਜਾ ਗੋਨਡਜ਼ਾਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ 1519 ਤੋਂ 1540 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, , 


ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸੰਨ 1530 
_ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਗਲੀਲਮੇ ਗੋਨਡਜ਼ਾਗਾ ਅਤੇ _ ਵਿਨਮੈਨਜੋਂ 
ਗੋਨਡਜ਼ਾਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1550' ਤੋਂ 1612 ਤੱਕ ਕੁਮਵਾਰ ਰਾਜ 
ਕੀਤਾ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਕਮ ਸਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ। 
ਸੇਂਟ ਅਲਾਦਿਸੀਅਮ ਲੋਨਡਜ਼ਾਗਾ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
`ਪਾਦਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਸੰਨ 1585 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਜੱਦੀ ਅਹੁਦਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1587 ਵਿਚ ਪਾਦਰੀ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ 
` ਧਾਰ ਕੇ ਪਲੇਗ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲੇਖੇ ਆਪਣਾ 
_ ਜੀਵਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1726 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ 
ਦਿੱਤੀ ਗਈ । ਫੈਡਰੀਗੋ ਦੂਜੇ ਦੇ ਭਰਾ ਕਾਰਡੀਨਲ ਅਤੇ ਰੀਜੰਟ 
ਅਰਕੋਲ ਗੌਨਡਜ਼ਾਗਾ ਨੇ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਟਰੈਂਟ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। 


, ਇਕ ਹੋਰ ਭਰਾ ਫੈਰਾਂਤ ਗੋਨਡਜ਼ਾਗਾ ਇਟਲੀ; ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ _ 
` ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਸਮਰਾਜੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸੰਨ ` 


1539 ਵਿਚਂ ਇਸ ਨੇ ਗਵਾਸਟਾਲਾ ਦੀ ਥਾਊਂਟੀ ਉਤੇ ਆਪਣਾ 
_ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾ ਲਿਆ। _ 


ਸਵਚ ਦੀ ਰੀ 


ਬਾਅਦ ਗੋਨਡਜ਼ਾਗਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ 
ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 1631 


ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਡੀ. ਨੈਵਰਜ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ੍ 


-ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਜਿਹੜਾ ਆਖ਼ਰੀ ਡਿਊਕ ਸੀ, ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੇ 
ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਲਈ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ_ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ 
ਅਤੇ 1708.ਵਿਚ ਖਾਸ ਡੱਚੀ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮ ਕਰ 
ਲਿਆ ਗਿਆ। 


'ਹ. ਪੁ. ਐਨ. ਅਮੈਂ. 13 : 54 
_ਗੋਨਡਜ਼ਾਗਾ, _ਸੇਂਟ ਅਲਾਇਸੀਅਸ. : ਇਹ 


ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਯੁਵਕਾਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਸਤਾਂ ਵਜੋਂ 


ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
` ਇਟਲੀ ਵਿਚ ੭ ਮਾਰਚ, 1568 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਫ਼ਿਲਪ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਚਾਕਰ ਬਣਿਆ। 
ਸੰਨ 1585 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜੱਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਛੱਡ 
ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 
ਪਲੇਗ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਇਹ ਰੋਗ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ 
- ਅਤੇ 21 ਜੂਨ, 1591 ਨੂੰ ਰੋਮ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਇਸ ਵਿਚ ਨੇਕ ਪੁਰਖ ਵਾਲੋਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਨ। ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ 
ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1726 
ਵਿਚ ਪੋਪ ਬੈਨਿਡਿਕਟ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ 
-ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 1926 ਵਿਚ ਪੋਪ ਪਾਇਸ ਗਿਆਨ੍ਹਵੈਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 


252 
1432 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸਿਜਿਸਮੰਡ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ 


ਈਸਾਈ ਯੁਵਕਾਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਬ 
21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। , 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 572; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 626 


ਗੋਨੀਓਮੀਟਰ : ਇਹ ਕ੍ਰਿਸਟਲ (ਰਵੇ) ਜਾਂ ਪਿ੍‌ਜ਼ਮ ਦੇ 
ਕੋਣਾਂ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ 


ਸੰਪਰਕ ਗੋਨੀਓਮੀਟਰ-ਇਸ ਯੰਤਰ ਵਿਚ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਦੋ 
ਪੱਤੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਇਕ ਅੰਕਤ 
ਅਰਧ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉਤੇ. ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੀ ਚੂਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਚਿਤਰ 1)। ਇਸ ਯੰਤਰ ਦਾ ਤਲ ਮਿਣਤੀ ਕੀਤੇ 


ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਤ੍ਰਾਵਾਂ ਵਿਚਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕੋਣ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿਚ ਝਿਰੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਝੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ'ਛੋਟਾ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਕਿਸਟਲਾਂ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ 


ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਮਿਣਤੀ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 





ਰਿਫ਼ਲੈੱਕਟਿੰਗ ਗੋਨੀਓਮੀਟਰ--ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖ਼ਮ 
ਯੰਤਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸੂਖ਼ਮ ਤਲਾਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਦੀ 
ਮਿਣਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦਰੁਸਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਕਾੱਲੀਮੇਟਰ ਤੋਂ ਆ 
ਵਿਚ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹਾ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਢੰਗ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਿਰ 
ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ. ਦੋ ਤਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆ 
ਰਹੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਸ਼ੀਵ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ`ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਨੂੰ ` 
ਜਿੰਨਾਂ ਘੁਮਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅੱਧ ਦੋ ਤਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ 
ਕੋਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 
ਢੁਕਵੀਂ ਸਥਿੱਤੀ ਵਿਚ ਕਸ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਜਾਂ ਪਿ੍‌ਜ਼ਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਤਲ ਇਸ ਵਿਚ 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਕਰੇ । ਪਿਰਿਜ਼ਮ- ਦੇ ਤਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕੋਣ 
ਪ੍੍‌ਜ਼ਮ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ 
ਸਾਧਾਰਨ ਸਪੈਕਟੋਮੀਟਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 

ਐਕਸ-ਕਿਰਨ ਗੋਨੀਓਮੀਟਰ--ਇਸ ਗੋਨੀਓਮੀਟਰ ਵਿਚ 
ਜਿਸ ਦੀ ਜੁਮੈਂਟਰੀ ਰਿਫ਼ਲੈਕਟਿੰਗ ਗੋਨੀਓਮੀਟਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ- 
ਜੁਲਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ. ਐਕਸ-ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ 








253 ਰ੍ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਡਾ. 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਦੀ ਥਾਂ ਆਇਨੀਕਰਨ ਚੈਂਬਰ ਨਾਲ 
ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਐਟਮੀ ਤਲਾਂ ਵਿਚਲੇ ਕੋਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
- ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ੨ ਰ੍ 

, ਰੇਡੀਓ _ਗੋਨੀਓਮੀਟਰ--ਕਈ . ਵਾਰੀ _ ਦਿਸ਼ਾਤਮਕ 
ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੂਪ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣਾ 
ਉਚਿੱਤ ਜਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕੇਵਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 
ਟਾਂਸਮਿਟਿੰਗ ਲੂਪਾਂ ਵਿਚ ਠੀਕ ਰੋਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਵਿਕੀਰਨ 
ਸੁਯੋਗਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਈਜ਼ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 


ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੈੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗੋਨੀਓਮੀਫਰ ਦਾ . 


ਪ੍ਰਯੋਗ _ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੂੰਤਰ ਵਿਚ _ਕਾਟਵੀਆਂ- 





ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਥਿਰ, ਕਾਟਵੀਆਂ (90?) ਲੂਪਾਂ ਨੂੰ “ਫ਼ੀਡ” ਕੀਤਾ 
.` ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਕੋਣ ਦੇ ਕੋਸਾਈਨ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ 
ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਕਪਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਚਿਤਰ 2) ਗਤੀਸ਼ੀਲ 
_ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ੀਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੁੰਮਣ 


` ਕੁੰਡਲੀ ਤੋਂ` ਸਥਿਰ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਦੀ _ 


ਮਾਤਰਾ, ਜਿਹੜੀ ਐਨਟੀਨਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਪਤਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ 
ਕੁੰਡਲੀ ਦੀ ਦੂਜੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਸਥਿਤੀ 
__ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਨਟੀਨਾ ਉਪਰ ਪਰਿਮਾਣੀ ਖੇਤਰ ਖਾਂਚੇ 
_ਦਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਿਲਕੁਲ ਉਨਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾਂ ਕਿ ਇਕ ਇਕਹਿਰੀ 
ਲੂਪ ਐਨਟੀਨਾ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਗੇ ਜ਼ੱਲਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੋਡੀਓ ਸੈੱਟ ਰੇਂਜ ਸਿਸਟਮਾਂ 
ਵਿਚ_ਦੋਹਰੇ ਕਾਟਵੀਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਦੇ ਸੈੱਟਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਗੋਨੀਓਮੀਟਰ ਦਾ ਇਕ! ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੁਰਨ ਲਾਭ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 


` ਐਂਨਟੀਨਾ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਲਾਂਈਨ ਰਾਹੀ ਜੋੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਐਨਟੀਨਾ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੀਸੈੱਪਸ਼ਨ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਂਲ 
ਰਿ 


ਪੁ-ਐਨ. ਬਿਰ੍‌ 20 : 570; ਵ. ਨਾ. ਸ. ਐਨ. 783 


ਆ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਇਲਿਨਵਾਦਕ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ 


_ਕਿ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਗਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ 
ਲਈ-ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਰਥ ਵਿਚ ਸਟਰੈਥਬ੍ਰੈਂਡ 
ਵਿਖੇ 22 ਮਾਰਚ, 1727 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 


ਵਾਇਲਿਨ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਨਾਚ-ਸੰਗੀਤਵਾਦਕ 


ਵਜੋਂ ਮੱਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। 1784 ਅਤੇ 1822 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ 
ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਨਾਚ ਦੀਆਂ 87 ਰੀਲਾਂ ਦੇ ਛੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪਵਾਏ। 
ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਤਰਾਨੇ ਮੌਲਿਕ, ਕੁਝ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਕੁਝ 
ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੋਂ ਰੂਪਾਂਤ੍੍‌ਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਲੜਕੇ ਵਿਲੀਅਮ, 


ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਬਣੇ। ਇਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਲੜਕਾ ਨਥੈਨੀਅਨ ਅਤੇ, 


ਅੱਗੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨੀਲ ਦੀ ਯੰਗਰ ਵੀ ਵਾਇਲਿਨਵਾਦਕ ਅਤੇ ` 
ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਨੀਲ 


ਗੋ ਦੀ ਮੌਤ 1 ਮਾਰਚ, 1807 ਨੂੰ ਹੋਈ।' 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 4 : 5 


9 


ਗੋਪਾਲ ਸਵਾਮੀ ਬੇਟਾ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ` 


ਵਿਚ ਮੈੂਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੁੰਦਲਪੈਟੇ ਤਅੱਲਕੇ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 1,455 
ਮੀ. (4,770 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਥੱਲੇ 
ਦਾ ਘੇਰਾ ਲਗਭਗ 26 ਕਿ. ਮੀ. (16 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ 


. ਲਗਭਗ 5 ਕਿ. ਮੀ. (3 ਮੀਲ) ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਆਮ ਕਰਕੇ 


ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋ' ਹੀ ਇਸ 


ਦਾ ਨਾਂ ਹਿਮਵਦ ਗੋਪਾਲ ਸਵਾਮੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ' ਮੌਸਮ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਸੂਰ ਅਤੇ ਵਾਈਨਾਦ ਇਥੋਂ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ 
ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਦਾ ਪੌਰਾਣਿਕ ਨਾਂ ਕਮਲਾਦਰੀ ਜਾਂ `ਦਕਸ਼ਿਨਾਂ ` 
- ਗੋਵਰਧਨਗਿਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਉਤੇ ਕਈ ਫ਼ੁਹਾਰੇ ਹਨ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ 


ਸਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਨਵ ਦਨਾਇਕਾ ਨੇ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਕਿਲੇਬੰਦ 
ਕੀਤਾ,ਅਤੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ' ਲੈ ਕੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਮੱਧ ਤੀਕ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਕੋਟੇ ਜਾਂ ਬੈਟਾਡਾਕੋਟੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ 
ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਗੋਪਾਲਸਵਾਮੀ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਦਾ ਮੰਦਰ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ 
115 43' ਉ. ਵਿਥ ; 76? 35' ਪੂ. ਲੈਬ, 
_ ਹੁ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 330 


_ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਜਿ ਇਤਨੀ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੇਖਕ, ਚਿੰਤਕ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਗੋਆ ਰਾਜ ਦੇ 


ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਨਵੰਬਰ, 1917 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ- 


ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੇ 
ਐੱਮ. ਏ. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੀ ਐੱਚ. ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 
ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਉੱਘੇ 


ਯੋਗਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਇਕ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ 
1962 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 6 
ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਭਾਰਭ ਦੀ ਰਾਜ 
ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜਦ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ 1970 
ਤੋਂ _1976 ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ 
ਬੁਲਗ਼ਾਰੀਆ ਅਤੇ ਕੈਰਿਬੀ- 
ਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ 
ਰਾਜਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। 

ਸੀ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ 
ਵੱਖ' ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ 























ਗੋਪਾਲਪੁਰ ਰਿ 254 


ਪਿਆਰ ਤੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਮਰਥਕ ਰਿਹਾ। 1980 
ਤੋਂ 1984 ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, 
ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਬਡਾਈ 
ਗਈ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ 'ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 
ਪੋਪ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮਾਣ ਬਖਸ਼ਿਆ 
ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਮੈਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. 
ਰੋਪਾਲ ਸ੍ਰੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਮਾਨਯੋਗ ਬੁਲਾਰੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਵੀ ਗਿਆ। 


ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਉੱਤਮ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਲੇਖਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕਿਰਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ 


ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, ਪੰਡਤ 
ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਪਰਲ ਐੱਸ. ਬੱਕ, ਆਰਨਲਡ ਟਾੱਇਨਬੀ 
ਅਤੇ ਈ. ਐੱਮ. ਫਾਰਸਟਰ ਵਰਗੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਸਲਾਹਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 'ਏ ਹਿਸਟਰੀ 
ਆਫ਼ ਢੈ ਸਿੱਖ ਪੀਪਲ” (1469-1978) ਅਤੇ “ਦੀ ਰਿਲਿਜੰਨ 
ਆਫ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਸ” ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ 'ਪੰਜਾਬੀ 
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ” ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ 
ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ.ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਵਰਲਡ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਜ਼ੀਡੀਅਮ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰਭਰ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਇਨਾਮਾਂ,. ਗੋਲਡ ਮੈਡਲਾਂ, ਬੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ- 
ਪੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। 


ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ 
ਪੁਸਤਕਾਂ “ਦੀ ਅਨਸਟਰੱਕ ਮੈਲੋਂਡੀ” ਅਤੇ ਜੀਸਸ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਸਬੰਧੀ 


ਨਰ ਤਪਦੀ ਗਰ ਇਕ 
ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ. 


ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ 5 ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਝਨਾ, ਹਨੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਅਨੰਹਦ 
ਨਾਦ ਆਦਿ), ਇਕ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੁਸਤਕਾਂ, 
ਕਈ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸਰੀ. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗਰੂ ਗੋਬਿੰਦ 
ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਾਹਿਤਿਕ ਪੜਚੋਲ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਇਕ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਵੱਖ `ਵੱਖ 
ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਦੁਨੀਆਭਰ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ 


ਸਾਹਿਤਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ _ 


ਉਚੇਚੇ ਸੱਦੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰ 
ਭਰ ਦੇ ਉੱਘੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਲਾਘਾ 
ਹੋਈ। “ਵਰਲਫਜ਼ ਹੂ. ਜ਼. ਹੂ.” (ਸ਼ਿਕਾਗੋ) ਅਤੇ “ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹੂ. 


ਜ. ਹੂ. 'ਇਨ ਪੋਇਟਰੀ (ਲੰਡਨ) ਵਰਗੀਆਂ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ 


ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 


`ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ_ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪਕੇਰੀ, 


ਕਾਂਵਿ-ਸੂਝ ਤੇ ਨਰੋਏ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਝਲਕ` ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਤੇ .ਰੋਮਾਂਸ ਸਹਿਤ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ 
ਵਿਸ਼ੇ ਨਿੱਜੀ ਰੰਗਣ, ਢੁੱਕਵੀਂ-ਫ਼ਬਵੀਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਅਨੂਪਮ 
ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨੇ ਗਏ.ਹਨ। ਮੰਗਰੋਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬੌਧਿਕ-ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ 
ਬੜੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪਰਗ਼ਰਟ਼ ਕੀਤਾ। ਅਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ 


ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਖੋਜ: ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੀਕੰ' ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਅਨੂਠਾ _ 


ਸਵਾਦ ਹੈ। 'ਰੋਮਾਂਚਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ” ਅਤੇ “ਸਾਹਿਤ. ਦੀ ਪਰਖ” 


/ 
ਡਾਕਟਰ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਦੋ ਉੱਤਮ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ। “ਸਾਹਿਤ 
ਦੀ ਪਰਖ” ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ-ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, 
ਨਾਟਕ ਤੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਵਿੱਸ਼ੇਸ਼ਤਾ” ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ 
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰੰਹੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ` ਰਿ 


ਵਾਲੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਸੀ। ੍ 
ਰ੍ 8 ਅਗਸਤ, ਸੈਨ 199੦ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ੍ 
ਹ. ਪੁ--ਬਾਇਓਡੇਟਾ ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ; ਪੰ. ਸਾਇੰ. ਭਾ. ਵਿ.ਪੰ. _ 
ਗੋਪਾਲਪੁਰ : ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਗੰਜਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਹ ਇਕ 
ਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਬਰਹਾਮਪੁਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ. ਮੀਂ. 
(2 ਮੀਲ) ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਰਾਹੀਂ 
ਅਨਾਜ ਦਾਲਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਖੱਲਾਂ, ਸਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤੀ ਲੋਕੜ, 
ਸਣ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਵੱਸਤਾਂ, ਤੇਲ ਦੇ 
ਬੀਜ, ਤ੍ਰਫ਼ਲਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਮੱਛੀ ਬਾਹਰ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੰਡ, 
ਕੱਪੜੇ, 'ਸਣ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਸ਼ਰਾਬ, ਦੀਆ ਸਲਾਈ, 
ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ, ਸੂਤੀ ਧਾਗਾ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਇੱਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਰਾਹੀਂ 
ਉਪਰਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋ 16 ਮੀ. (54 ਫੁੱਟ) ਉਤੇ ਲੱਗੇ ਇਕ ਝੰਡੇ 
ਪੋਲ ਉਥੇ ਲਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸਾਫ਼ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 17 


`ਕਿੱ..ਸੀ. (10 ਮੀਲ) ਤੋਂ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਥੰਮਹੇ (੧੦੦੪6) ਹ 


ਦੇ ਐਨ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਉਪਰਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 8 ਮੀ. (25 ਫੁੱਟ) 
ਉੱਚੀ, ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲਾਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਲਗਭਗ 
5 ਕਿ.ਮੀ. (3 ਮੀਲ) ਤੋਂ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ 
ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ _ 
ਰਾਹੀਂ ਢੋਅ-ਢੁਆਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ' ਹੈ। ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ 
ਬਿ ਕਬ ਤੀ ਇਹ 
ਦਰਖ਼ਤ ਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। - ਰੱ 

ਆਬਾਦੀ-5, 403 ੧991) ਵਾ 

130" 16' ਉ. ਵਿਥ.; 845 5ਤ' ਪੂ. ਲੰਬ. . 

__ਹ. ਖੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਗ> 13 : 325 


ਗੋਪੀ : `ਵਿਦਫਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿੰਗ ਵੇਦ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ 


ਲਈ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ' 'ਗੋਪ' 'ਗੋਪਤਿ' ਅਤੇ 'ਗੋਪਾ” ਸ਼ਬਦ ਗੋਪ-ਗੱਪੀ- _ ਸਰ ਭਾ 
ਪਰੋਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਲਿਖਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੰਨੂ। ਗੋਪੀ ਵੀ 


ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਾਧਾਰਣ ਅਰਥ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਕ ਜਾਂਤੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਹੈ। 
ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗੋਪ ਦੀ' ਪਤਨੀ ਨੂੰ 'ਗੋਪੀ, ਗਵਾਲਨ ਅਤੇ 


` ਅਹੀਰਨ-ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਕ ਗੁਜਰਾਂ ਜਾਂ ਅੰਹੀਰਾਂ ਦੀ 


ਜਾਤੀ ਪਰੋਪਰਾ ਤੋਂ ਖੇਡ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਾਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਜਾਤ ਦੇ ਕੁਲ- 
ਦੇਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਨ। 

ਜ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਾਤ ਵਿਚ ਪਰੱਲਤ 
ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲੜ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨੁ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 
ਗੋਪੀ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲੀਲਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣਨ ਹਨ। ` 


ਹ. ਪੁ.--ਗੁ..ਨਾ. ਸ਼. ਰ. 162; ਮ. ਕੋ. 429 




















ਦਾ ਪੱਤਰ ਸੀ। ਇੱਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮੈਨਾਵੈਤੀਂ ਭਰਬਰੀ (ਰਰਿਭਰੜਿ) ਦੀ 
ਭੈਣ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਇਹ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਇਹ _ 
__ ਬਹੁੱਤ ਹੀ ਸੁਹਣਾ ਜਵਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪਟਰਾਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਪਾਟਮ 


ਦੇਵੀ-ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ` 


ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰੀਰ ਤੇ ਗਿਆ। ਉਸ 
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਂਦ ਆਈ ਜੋ ਇਸੇ ਵਰਗਾ ਹੀ` ਸੁਹਣਾ 
ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੈਸਾਰ ਧੂੰਏ ਦਾ ਪਹਾਂੜ 
ਜਾਪਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ 
ਵੀ ਕਾਲ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਅਚਾਨਕ ਖੋਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ-ਭਾਗ 
ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣੋ' ਅਸਮੱਰਥ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ 
ਪੈਦਾ ਹੋ.ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਦੇ ਸਰੀਰ.ਤੇ.ਡਿਗ 
ਪਏ। 

ਰੀ ਦਿ ਤਾ 
ਪਿਤ 
ਮਿਥਿਆ ਹੈ। ਜਵਾਨੀ. ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਮਰਨਾ ਹੈ। 
-ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਛੱਡ ਕੇ ਰੱਬ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰੇ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ 


_ ਅਜੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ, ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਐਸ਼ੋ- 


ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਭਰਥਰੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ ਤੇ - 
ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਬੇਵਫ਼ਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਜ- 


_ਭਾਗ ਛੱਡ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਕਾਂਫ਼ੀ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ 
ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ :- :- 

ਰ੍ ` ਬਲੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਸਤ ਸਰੂਪ॥ ਰਿ 


ਰਹ. ਪੀ ਰੂ ਕਥ ਸਹਿਬ ਵਿਚ ਦੱ ਹਕ ਨਵਾਂ ਤੇ 
- ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਸ਼ : 341; ਮ.ਕੋ. 


ਗੋਪੀਚੰਦ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਨੈਨੀ : ਤਨ ਇਉ 
ਨਾਵਲਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 1910 ਵਿਚ.ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬੜਾ 
ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਤੱਕਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 


`__ ਤੱਕਦੇ ਖੇਤੰਰਾਂ' ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨ ਵਾਂਲੀ ਇਸ ਬਹੁਰੈਗੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ 


ਨੇ ਲਿਖਣ-ਕਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੱਕਾ ਪੇਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸਨੇ 12 
ਤੋਂ ਥੀ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿੱਖੀਆਂ। ਆਪਣੇ ਮਗਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ 
. ਇਹ ਆਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਜਿਸ 
`_ ਦੀ-ਝਲਕ ਇਸ ਦੀਆਂ-ਪਿਛਲੀਆਂ_ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਸੈਨ 
1963 . ਵਿਚ _ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ' ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਪੰਡਿਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ` 
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵੁਲੂਨਾਮਾ” ਥੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆਂ। 
ਇਹ ,ਇਸਦਾਂ-ਆਖ਼ਰੀਮਨਾਵਲ ਸੀ-ਜਿਸ ਵਿਜ਼ ਇਸ ਨੇ ਰੋਜਾਨਾ - 


ਜਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀਂ- ਸਹੀਂ ਚਿੱਤਰਣ ਕੀਤਾ। 


ਕਿ ਸੈਨ 1962 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਵਾ 
4 _-ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ. 1 : 399 


___ ਗੋਪੀ ਚੰਦਨ : ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਨੌੜੇ ਗੋਪੀਤਾਲ 
ਹੈਂ ਜਿਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।. ਇਸ ਤਲਾਅ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਗੋਪੀ ਚੰਦਨ 
_ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਨੰਵ ਲੋਕ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ 
ਜੀ ਤਿਲਕ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਖੰਡ ਦੇ 





255 ਰੰ. -= ੮ ਕੇ 7 ਗੋਫਰ _ 


ਅਧਿਆਇ ਮਹ ਅਤੇ 65 ਵਿਚ ਗਹੀ ਚਦਨ ਦੀ ਕਤ ਮਹਨਤਾ 
ਦਰਸਾਈਂ ਗਈ। ਰਿ ੍ 


ਗੁ.ਪੁ-ਮ. ਕੋ. 


_ ਗੋਪੀਨਾਥ : ਤਤ ਵਲ 


24 ਜੂਨ, 1908 ਨੂੰ ਕੇਰਲਾ ਵਿਚ ਚੰਪਾਫੂਲਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ , _ 
ਨੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਕਥਾਕਲੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। - _, 


35 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਟ੍ਰੈਵਨਕੋਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ 
ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ ਲੱਗਾ। ਇਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਤੀਵੈਂਦਰਮ, ਮਦਰਾਸ, 
ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਅਰਨਾਕੁਲਮ_ਵਿੱਖੇ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ. ਕਾਂਇਮ . 


ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਸੈਂਗੀਤ:ਅਕੈਡਮੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਦਾ ਵਾ 


ਮੈਂਬਰ' ਵੀ ਰਿਹਾਂ। 


ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਸੀ ਨੇ ਇਸ ਨੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ ਦੇਕੇ 
ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੇਰਲ ਸੈਗੀਤ ਨਾਟਕ 
ਅਕੈਡਮੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਐਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਲਕੱਤਾ ਦੀ ਰਾਬਿੰਦਰ 
ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਡੀ. ਲਿਟ. ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ 
ਕੀਤੀ । ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਹੋਰ'ਉਪਾਧੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ।  %(.੭ 

ਰ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 56 ਸਾਲ ਤੱਕ ਆਪਣੇ 
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਿੱਤੇ। 

` ਹ. ਪੁਇੰਡ.. ਗੂ. ਰੂ. 1982: : ਡਾਂਸ ਇਨ ਇੰਡੀਆ-ਈਨਾਕਸੀ 


ਨ ਤਿ ਕਵੀਰਾਜ਼ : #ਸਕਿਤ' ਦੇ ਇਸ “ਉੱਘੇ 


ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 1887 ਵਿਚ ਢਾਕਾ (ਬੈਗਲਾ 


ਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰਬੀ 
ਬੈਗਾਲ' ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਵਾਰਾਨਸੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ __ 
ਕੀਂਤੀ। ਸੈਨ` 1914 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਭਵਨ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ` 
ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਅਲਾਹਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੋਸਟ-ਵੈਦਿਕ 
ਕੇ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1924. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗੌਰਮਿੰਟ ਸੈਸਕਿਤ' 
ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ. ਗਿਆ ਜਿਥੋਂ ਇਹ 1937 
ਵਿਚ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1947.ਵਿਚ ਅਲਾਹਬਾਦ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਅਤੇ 1955 ਵਿਚ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੀ. ਲਿਟ. ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ । ਭਾਰਤ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 1964 ਵਿਚ ਇਸ _ 
ਨੂੰ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਦੀ-ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 
1964 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਤਾਂਤ੍੍‌ਿਕ ਵਨੇ ਮਯਾ ਮੇ ੍ 
ਸ਼ਕਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ” ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਰਿ 
੍ ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਇੰ.2 : 564 ਸਾ 


ਗੋਫਰ : 8 ਵਜਦੇ 
ਅਨੇਕਾਂ ਗੀਂਢੇ ਕੁਤਰਨ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਫਰ ਜਾਂ ਜੇਬੀ ਗੋਫਰ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ੪ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ 40 ਕੁ ਜਾਤੀਆਂ 


'ਹਨ।ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਤੀਆਂ ਜੀਓਮਿਸੇਂ ਪੂਰਬੀ 


ਜੇਬੀ ਗੋਫਰ) ਅਤੇ ਥੋਮੋਮਿਸ (ਪੱਛਮੀ ਜੇਬੀ ਗੋਫਰ) ਹਨ। 


























ਜਗ ਫਰਦੀ ਇਕ ਸਗ 


ਰ ` ਇਰ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਕਰੀਬਨ 13- 45 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਬੇ (ਇਸ ਵਿਚ 
ਛੋਟੀ ਵਿਰਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਪੂਛ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਹੁੰਦੇ 
_ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਰਦਨ, ਕੈਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ, ਅਗਲੇ ਦੰਦ 

_ਨਹੁੰਦਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਵੱਡੀਆਂ, ਫ਼ਰ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲ੍ਹ-ਗੁਥਲੀਆਂ 
ਜਾਂ ਜੇਬਾਂ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸੇ ਬਾਹਰ ਖੁਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰ 


ਦਾ ਚਿੱਟਾ, ਰਤ 
_ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨਭਾਉਂਦੇ,ਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਥਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਇਥੇ ਗਊਆਂ ਚਰਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੇ` 


ਅੰਤਰ ਦਸਦਾ ਹੈ। 


` ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੱਡਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਲੋ-ਇਕੱਲੇ 


ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੜਾਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਜਣਨ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਹੀ 


ਬਸੈਤ ਰੱਤ ਜਾਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮਾਦਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ` 
2-6. ਬੱਚੇ. ਜੰਮਦੀ-ਹੈ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਸਾਲ. 


'ਵਿਚ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ-ਦਾਰ ਚੀ ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨ ਵੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ- ਵਾੜ਼.ਇਹ _ਭੋਜ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 


ਰ੍ ਲਈ ਖੁੱਡ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ: ਤੱਕ ਵੀ ਫਿਰਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। . 
_ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਤਣਿਆਂ'ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲ੍ਹ-` 


ਗੁਥਲੀਆਂ ਜਾਂ` ਜੇਬਾਂ ਵਿਚ ਭਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਦੇ ਸਟੋਂਰ ਕਰਨ 


ਦੇ ਖਾਨਿਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀਂ ਸੀਤ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਅਤਾ 


ਦੀ ਅਵਸਥਾ-ਧਾਰਨ-ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ 


ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ. ਹਵਾ-ਮਵਾਹਨ, ਅਤੇ .ਜ਼ਮੀਨ -ਵਿਚ: ਕਾਰਬਨੀ,ਮਾਚਾਂ ; ਰੀ ਹਨ ਚਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕਸਮ ਸਰੋਵਰ ਨਾਂ ਦੀ 


ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਧੂੰਆਂ 
ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


` 'ਗੋਫਰ ਨਾਂ 13 ਧਾਰੀਆਂ` ਵਾਲੀ' ਗਰਾਊਂਡ ਗਾਲੇੜ੍ਹ ਅਤੇ 
ਪਿ ਗਿ : 
ਰ੍ __ ਹ.ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ. 4: ਨ 


_ਗੋਬਰਦਾਂਗਾ : ਤਾਰਤ ਦੇ ਪਛਮੀ ਬੈਨਾਲਰਾਜ ਦੇ ਉੱਗੇ, ਲਾ 


24 ਪਰਗਨਾ ਨਾਂ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਰਸਤ ਉਪ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਇਹ 


`` ਦੀ ਮਬਗਾਂ ਤੱਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਕਸਥਾ ਹੈ ਜਿੰਹੜਾ ਗਿਰੀ ਰਾਂਜ 


ਸੁੰਦਰ ਤਲਾਅ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ-ਹੈ। ਇਸ ਤਲਾਅ ਨੂੰ 


ਰ੍ ਗੋਬਰਧਨ ਉਤੇ ਹੀ 'ਹਰਿ ਦੇਵ' ਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ 


_ਸ਼ਾਨਦਾਰ_ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਧਾਂ _ਹਨ, -ਜਿਹੜੀਆਂ_ ਭਰਤਪੁਰ `ਦੇਂ 





256 


੪ 


ਇਕ ਕੁਸਧਾ ਹੈ. ਜਿਹੜਾ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਦੋ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉਤੇ ਰ੍ 
ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਰਵਾਇਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਇਸੇ ਹੀ ਰੇ 
ਥਾਂ ਤੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਵੱਗ ਦੀ.ਰਾਖੀ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ. 
ਹੈ ਕਿ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਪਿੰਡ ਗ਼ਾਏਪੁਰ ਗੋਪੀਪੁਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਜਾਂ ਗਵਾਲਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਸੈਕੇਤ 

ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੰਡ ਦੇ ਕੰਈ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਕੱਚਾ ਪਟਸ਼ੂਨ 
ਅਤੇ ਸ਼ੀਰਾਬਾਰਰ ਤਜਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸੈਨ 1876 ਵਿਚ ਇਸ ਕਸਬੇ / 
ਵਿਚ ਨਗਰਾਲਿਕਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਤ 


_ ਆਬਾਦੀ-50,571 (1991) '' ' ਰਾ ਰ੍ 
ਨੇ 900 .53' ਉ. ਵਿਥ. ; ; $85 45' ਪੂ. ਲੈਬ. ਣਾ 
ਹ. ਮੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 276 ਸੀ 


_ਗੋਬਰਧਨ (ਗੋਵਰਧਨ) : ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ 





ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਖਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਵਿਹਲੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ __ 
ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ.-ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਊਆਂ ਦੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ _ 
ਇਕ ਪਹਾੜ ਹੈ ਜਿਹੜਾ.ਵਿੰਦਾਵਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 30.ਕਿ. ਮੀ.(18 ' _ 
ਮੀਲ) ਦੂਰ.ਹੈ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਪੱਕੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਇਕ ਬਹੁਤ 





ਮਾਨਸੀ_ਗੈਗਾ ਕਕਿਹਾ` ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਤਝੜ ਵਿਚ -ਦੀਵਾਲੀ ਵੇਲੇ 
ਖਿਚਵਾਂ ਦ੍ਿਸ਼ ਪੋਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਬਰਧਨ | 


ਗੋਪੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾਂ` ਵਿਚ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ-ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦਿ 
ਕ੍ੱਧ ਨਾਲ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਵਰਖਾ'ਕਰਕੇਂ ਬ੍੍‌ਜ ਨੂੰ ਡੋਬਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਵਸ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਗੋਬਰਧਨ ਛਤਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਠਾ ਕੇ-ਗੋਪ ਅਤੇ ਰ੍ 
ਗਊਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। - ੍ ਰ੍ 
“ਗੁਰਮਤਿ ਜ੍ਰਿਸਨਗੋਵਰਧਨ ਧਾਰੇ” 
ਰ੍ - (ਮਾਰੂ ਸੋਹਲੇ ਮ: 2)- 


ਰਿ ਨਿਤ 





ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਲਗਭਗ 1560 ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆਸੀ।.. .,_ . 
ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੋ: ਬਹੁਤ ' 


ਰਾਜੇ ਕਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਦੇਓ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ' 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਧਾਂ ਦੇ ਉਪਰ ਰੀਬਦ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ!: _ 
ਪਾਸਿਉਂ ਇਹ. ਕਈ ਸੂਖਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ,ਹੋਈਆਂ-ਹਨ।-. ` 
ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਜੀ ਸਮਾਧ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ: ' 





ਪਿਤਾਂ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਉਸਾਰੀਆਂ ਮ ਇਮਾਰਤਾਂ ਖਰੀਆਂ ਨ 
ਹਨ। . ਕੇ 





-ਆਬਾਦੀ--14 867 (1997) . 
27530 ਉ. ਵਿਥ,; 77? 28 ਪੂ. ਲਬ. ਉਇ 45 
`ਰ-ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗੇ. ਇੰਡ, 12: 280; ਮ. ਕੋ. : 4431. 











` ਗੋਬਰ ਬਾਬੂ ਪਹਿਲਵਾਨ (ਰੁਸਤਮਿ- -ਜਮਾਂ) : ਬੋਗਾਲ 
(ਭਾਰਤ) ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮੁ ਕਲੈਕੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
1894 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਬਾਬਾ ਅੰਬੂ ਬਾਬੂ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ` 
ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੋਤਾ ਵੀ 
- ਇਕ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣੇ। ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ` 
1915 ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਸ 


ਨੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਚੈਂਪੀਅਨ ਜਿੰਮੀ ਕੈਪਬੈਲ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਢਾਹਿਆ।ਉਥੇ ਹੀ ` 


_ਜਿੰਮੀ ਅਸੈਨ ਨੂੰ ਸੋਲਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਰਿ _ ਸੈਨ 1920 ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1921 ਵਿਚ 
_ ਇਸਨੇ ਅਲਮੰਣਾਲ ਨੂੰ ਸਾਨਫ਼ੇਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਲਾਈਟ ਹੈਵੀ 'ਵੇਟ ਜਗਤ-ਜੇਤੂ (ਰੁਸਤਮਿ-ਜਮਾਂ) ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ 
_ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 


ਰ੍ ਸੈਨ. 1909 ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ, ਵਿਖੇ ਇਹ ਕੱਲੂ ਬਾਲੇ ਗਾਮੇ 

__ ਨਾਲ. ਘੁਲਿਆ। ਸੈਨ 1936 ਵਿਚ_ ਇਸਨੇ _ਕੁਸ਼ੌਤੀਆਂ ਛੱਡ 
` ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਹ ਹੈਕਨਜਮਿਦ, ਜਬਿਸਕੋ,ਡਿੱਕ 
ਸ਼ਿਕਤ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। . 


ਹ. ਪੁ-ਤਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨ-ਬਲਬੀਰ ਸਿਘ ਕੌਵਲ 


ਲੇ _ਗੋਬਲੈ, ਰਨੇ. (6੦08੬, ਸ੪ਲ੬) ਫ਼ਰਾਂਸ, ਦੇ ਇਸ ` 
_ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 26 ,ਸਤੌਬਰ,. 1828 ਨੂੰ -ਹੋਇਆ। . 
_ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ 1879 ਵਿਚ ਵਿਲੀਅਮ _ 
` ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਸਕੱਤਰ . (ਨਿਆਂ) 
ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ 1882 ਵਿਚ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ, 
` ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1885 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ _ 
ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਪਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸਦਾ 
ਰ੍ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤ੍ਰਿਕ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। 
_ 16 ਦਸੈਬ੍ਰ, 1886 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾਂ ਪਦ ਸੈਭਾਲਿਆ ' 


ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਅਣਬਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 17. 


_ ਮਈ, 1887 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਜਟ-ਵੋਟ ਵਿਚ ਹਾਰ ਗਈ। 
ਪਿੱਛੋਂ ਇਸਨੇ 1888- 89 ਵਿੱਚੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ' ਮੁੰਤਰੀ 
ਬੰਣਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਰਿ 


: 13 ਸਤੌਬਰ, 196 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋਂ ਗੀ। 
ਰ, ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰ 10: :532 


ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ : ` ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ। 
ਰ੍ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਦਸੋਬਰ, 1666 ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬਿਹਾਰ) 
ਵਿਚ ਕੂਚਾਂ ਫਾਰੂਖ਼ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ' ਦੇ ਘੇਰ, ਮਾਤਾ 
` ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਥੋਂ ਹੋਇਆਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਆਂਪ ਜੀ ਦਾ` 
ਰ੍ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਮਸੀਤ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੰਦਰ ਸੀਂ। _ 
“ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ: ਉੱਸ ਸਮੇਂ ਢਾਕਾਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ 
` ਪਟਨਾ ਦੀ ਸੋਗਤ' ਦੇ ਨਾਂ ਵਧਾਈ ਭੇਜਦੇ ਹੋਏ ਬੇਟੇ ਦਾ ਨਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ' 
_ ਰਾਂਇ ਰੱਖਿਆ। ਸਾਧੂੰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਪੈਨ 
ਦੇਸ਼; ਪੈਨ ਕਾਲ, ਧੈਨ ਭੂਮ; ਧਨ ਨਗਰ, ਧੰਨ ਗ੍ਰਿਹ ਤੇ ਧੈਨ ਮਾਤਾ ਹੈ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੱ ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੈਸਾ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ 
ਹੇ ਪਰਗ਼ਟਿਆ ਹੈ।' ਨ 
` ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਭਾਵੇਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 

ਪਿ ਤੀ 
_ਨੂੰ ਪਟਨਾਂ ਹੀ ਰਹਿਣੇ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ 





ਿੰਘ ਜੀ ਪਟਨਾ, ਸਹਿਬ ਰਹੇ। ਉਥੇ ਐਜੇ ਚੋਜ ਕੀਤੇ ਕਿ ਨਵਾਬ 





ਨ ਖਾਲਾ ਪਥ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸੱਖਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, 
``_ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ___ 


ਰਹੀਮ ਬਸ਼ਸ਼, ਰਾਜਾ ਫ਼ਤਹਿ ਚੰਦ, ਪੰਡਤ ਸਿਵ ਦੱਤ ਤੇ.ਹੋਰ ਅਨੇਕ 
ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹੋਏ। ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋ ਤੁਜ਼ਨ ਵੇਲੇ 

ਆਂਪ ਜੀ. ਨੇ ਪਟਨਾ ਨਿਵਾਂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੈਗਤ ਅਤੇ ਪੰਗਤ ਦੀ 
ਮਹੱਤਤਾ ਦ੍ਰਿੜਾਂਉਣ ਹਿਤ ਇਹ ਉਪਦੈਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, “ਜਦੋਂ ਰੋਜ਼ 


ਗੁਰਦੁਆਂਰਾ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਆਸਾਂ ਦੀ ਵਾਰ ਸੁਣੌਗੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ 


ਵਿਚ ਹੀ ਬੈਠਾ' ਪਾਓਗੇ” ਅਤੇ ਮੈਣੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾਂ` ਜਦੋਂ 
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬਿਠਾਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਾਏਂਗੀ_ 
_ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਤਕੇਂਗੀ”। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਚੱਕ ` 


_ ਨਾਂਨਕੀ ਦਾ ਨਾਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਧਰਿਆਂ। 


`_` ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਂਦਰ ਜੀ ਨੇਂ ਆ 
ਜੀ ਨੂੰ ਆਨੈਂਦਪੁਰ ਸੱਦ ਲਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਦਾਨਾਪੁਰ, ਰਾ 
ਬਕਸਰ', ਛੋਟਾ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ 'ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬਨਾਰਸ ਪੁੱਜੇ । ਜੋਨਪੁਰ ਤੋਂ 


ਭਾਈ- ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ 'ਜੀ ਸੌਗਤਾਂ ਸਮੇਤ “ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ। ਫਿਰ 


ਮਲ ਹਦ ਲਹਿ ਕਿਤ ਰਹ 


ਹਰਦੁਆਰ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਰੀ 
ਇਤ 


ਰੋਪੜ ਰਾਹੀਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜੇ। 


:ਗੁਰੂਗਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ;ਲਿਥੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਰੂ 
` ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਜਿਥੇ ਤਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਉਥੇ 


ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀ.ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿਲਵਾਈ'। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਖਰ ਮੁਨਸ਼ੀ. . 


ਪੀਰ ਮੁਰੇਮਦ ਕੋਲੋਂ, ਵਿ ਸਰ ਸੋਕਰਿਤ ਦੀ 


ਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ 























ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ 


` ਰਾਇ ਤੋਂ. ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੱਢਿਆ ਭਾਈ ਬਜਰ' ਸਿੰਘ 
ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧਾਠ, ਅਰਥ 
ਬੋਧ ਆਪ ਗੁੰਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ। 


ਬਾਲ ਗੁਰੁ ਅਜੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ 
; ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਸ਼ਹੀਦੀ 
ਪਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੀਸ 
ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ।ਸੈਗਤ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ 
ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਘੁੱਟ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਦਾ ਤੇਰੇ 
ਵਰਗਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਬੇਟਾ (ਖ਼ਲਫ਼ ਅਲਰਸ਼ੀਦ) ਹੈ, ; ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਸ 
ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ। ਰ੍ 


ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ 11 ਨਵੰਬਰ, ॥੬੦5 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 


ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ: ਗਏ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ 
ਜੀ ਹੱਦ ਦਰਜੇ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਦਿਖਾ ਕੇ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਆਨੰਦਪੁਰ ਲੈ 
ਆਏ। ਧੜ ਨੂੰ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਨਿਗਾਹੀਆਂ-ਗਰਦ ਗੁਬਾਰ ਦਾ ਲਾਭ 
ਉਠਾ ਕੇ. ਆਪਣੇ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ 
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਰਕਾਬ ਗੈਜ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ 
ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੈਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਹੁਣ ਤਕ 
ਅਖਾਣ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੈ : 


ਚਲੋ ਚਲਾਈ ਹੋ- ਰਹੀ ਗੜ ਗੜ ਉਖੜ ਮਿ, ਰ੍ 
ਲਖੀ ਨਿਗਾਹੀਆ ਲੈ ਗਏ ਤੂੰ ਖੜਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖ। 


ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਜੰਗਾਂ 
ਕਰਵਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਜੋਧਿਆਂ ਨੇ ਆ ਕੈ 
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਭਰਨ ਲਈ 
ਵਾਰਾਂ ਸੁਣਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਰੋਏ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ 
ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। . 


ਉ `ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਨੰਦੰਗੜ੍ਹ ਕਿਲੇ ' 
ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੰਚਕਾਂਚ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਦੇਖ ਕੇ 


ਪੱਥਰ ਸੁਟ ਕੇ ਕਿਲਾ ਬਣਾਂ ਦਿੱਤਾ। 12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1678 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ 


ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਰਾਜਾ ਰਤਨ ਰਾਇ (ਅਸਾਮ) ਦੀ ਖ਼ੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 

ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।.ਪਹਿੰਲੀ ਫ਼ਾਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ. 
ਭੀਮ ਚੋਦ ਆਇਆ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਗਾਰਾ: ਵਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਵੀ ਸ੍ਰੀ:. 
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ'ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ:ਤਾਂ ਨਗਾਰਾ _ 


ਵਜਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਇੰਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਈ ਕਿ ਮੈਕਰੇਗਰ ਨੇ _ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪਹਾੜ ਚਿੱਕੜ ਰਹਿਤ ਹਨ-ਅਤੇ ਢੂਨ ਬਣੀ 


ਇਹ ਦੇਖ ਕੇਹੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੀ੍‌ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ.ਇਕ 


੧੬੫੯੩ 


ਰਾਜ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੀ ਇਸ ਨਗਾਰੇ ਤੇ.ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ. 
` ਹੋਇਆ ਸੀ। ਔਰੇਗਜ਼ੇਬ ਜੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਉਣ ਤੇ... 


ਰ੍ ਗਸੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾਉਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇ 
ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। - 


ਪਤ ਸਿ 
ਸਿੱਖ ਮਾਇਆ ਭੇਟ ਲਿਆਵੇ ਤਿਸ ਕਉਂ ਐਸੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਮਿਲੋਂ ਜੈਸੀ - 
ਖੁਸ਼ੀ ਸ਼ਸਤਰ ਬੋਟ ਲਿਆੰਵੇ ਤਿਸ ਕਉ ਮਿਲੈ ।ਸ਼ਸੋੜਰ,ਦਖ ਮਰੈ: 
`_ ਹੋਵਹਿ! 


- ਰਣਜੀਤ ਨਗਰੋਂਤਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਰਕਮ ਹੂੰ ਜੀਲੇਂ ਇਰ 


੍ ਦਿੱਤਾਅਕ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਵੱਖ ਚਲਾ ਚੌਕਾਂ ਨਹੀਂ 
ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਸਾਰੇ ਇਕ ਥਾਵੇਂ ਲੈਗਰ ਛਕਣਗੇ।' ਐਸੀ ਮਰਿਯਾਦਾ _ 
ਚਲਦੀ ਦੇਂਖ ਕੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨਾਂ ਦਾਂ ਇਕ ਪੰਡਿਤ ਪਹਾੜੀਂ ਰਾਜਿਆਂ ` 


ਪਾਂਸ ਨੱਸ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੁਕਿਆਂ ਕਿ ਧੌਰਮ 





`258.-`  . . ਰ੍ 

/ 
ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਲੰਗਰ ਕਿਸੇ 
ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਲੰਗਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ, ਬਗੈਰ ਲੈਗਰ ਛਕੇ ਦਰਸ਼ਨ _ . 


ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਜੋ ਵੀਂ ਲੰਗਰ ਇਸ- ਲਈ ਨਾ ਛਕੇ ਕਿ ਇਥੇ ਊਚ- 
ਨੀਚ, ਸ਼ੂਦਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ. ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦੇ 'ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਨਾ ' 
ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ । ਜਦ ਵੀ ਲੈਗਰ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਰਦਾਸ ਤੇ 
ਛੇਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਰਲ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ: , ___ 


ਵੀ 


ਕਰ ` ਔਰੋਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਂਗ ਦੀ ਮਨਾਹੀ 1670 ਈ. ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ. 
ਸੀ ਪਰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਰਾਗੀ ਆਨੈਦਪੁਰ ਹੀ ਆ ਟਿਕੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਜੋੜੀ ( (ਤਬਲਾ) ਅਤੇ 


ਤਾਊਸ ਬਹੁਤੀ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸੈਨ 1680 ਵਿਚ ਜਦੇ 
ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਭ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਦ ਕਰਵਾ 


ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਸਭ ਵਿਦਵਾਨ ਆਨੰਦਪੁਰ ਹੀ ਆ ਟਿਕੇ। ਮਹਾਰਾਜ _ 


ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾਂ।ਜੋ ਵੀ ਆਨੰਦਪਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਂਦਾਂ ਉਸ __ 
ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਦਾਂਨ ਹੁੰਦੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ੰਥ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ `, 





ਉਲਥਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਉਥੇ ਹੀ ਆਰੈਭ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਉਂਟਾ & 
ਸਾਹਿਂਬ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ 52 ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ' ਸਿਰੈ ' 


ਚੜ੍ਹਾਇਆ। 'ਇਹ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਭੇਜਿਆਂ ਸੀ, 'ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ` 
ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨ ਨੂ  ਪਲਿਊ ਖਰਚਾ ਦੇ ਕੇ ਆਨੈਂਦਪੂਰ' 
ਭੇਜਣਾ। ਵਾ ਹਦ 


-_ ਆਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ । 
ਪਾਸ਼ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1684 ਨੂੰ ਨਾਹਨ ਪਧਾਰੇ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ`. 
ਜੀ-ਨੇ ਜਮੁਨਾ ਕਿਨਾਰੇ ਐਸੀ ਰਮਣੀਕ ਥਾਂ ਦੇਖੀਂ ਜਿਥੇ ਜਮਨਾ ਦਾ 
ਪ੍ਵਾਹ ਇਕ ਟਿੰਕ ਚਲ ਰਿਹਾਂ ਹੈਂ, 'ਕਿਨਾਂਰੇ ਉਚੇ ਹਨ, ਪਹਾਂੜਾਂ ਦਾ 


ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ। , _`.. 


` ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ __ 
ਦਾ ਸਹਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਜ਼ ਤਰਜਮਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਰੋਜ਼ 
ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲੇ ਹੁਥੀਂ ਇਨਾਮ ਮਿਲਦੇ,ਸ਼ਨ। ਕਵੀਆਂ -.` 


. ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ .ਬੜਾ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ.ਸੀ।.ਇਸ,ਵਿਦਿਆ-., 


ਪ੍ਰੇਮ ਦਾਂ ਸਦਕਾਂ.ਹੀ ਸੀ.ਕਿ ਅਨੌਕਾਂ ਸਿੱਖ .ਪੰਡਧ, ਵਿਦਵਾਨ, 
ਲਿਖੀ, ਤੇ ਕਲਵਤ ਬ,,ਉਨਾ;ਦ ਚਕਰ ਵਿੱਚ “6, ਵੀ. 
ਸਨ।. ਣਾ 


ਨ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਝਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ. ਵਧਦ-ਪ੍ਰਾਪ ਨੂੰ ਦੇਖ 
ਕੇ-ਪਹਾੜੀ ਗਜੇ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ : ਸਮਝਣ ਲਗ-ਪਏ1_ ਪਹਾੜੀ__. 
ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੈਂਕੜ, ਸਮਾਜਕ ਉੱਚਤਾ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ _ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਲੋਹਾ 


ਨਰਾਜ ਨੌ ਆਪ ਪੈਲਉਆਰੈ,. ਗੈਰ ਦੱਸਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ _ ਰ੍ | 








ਰ “ਵਰ ਜੀ ਅਬ ਜੀਵਤ ਡੀ ਪਉ 1 
_ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਬੀਬੀ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ( ਹੰਦਰੀ ਜੀ) ਸਪੂਤਗੇ ਭਈ 
__ ਸ਼ਰਨ, ਲਾਹੌਰ ਨਿਵਾਸੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆਂ। ਵਾ 














259 


ਫ਼ਤਹਿ ਸ਼ਾਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਲੜ _ਪਿਆ। ਜੈਗਨਾਮਾ ਭੈਗਾਣੀ 
_ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੁਵਿਸਥਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ-ਨੇ ਲਿਖਿਆ 
ਹੈ-- 


ਸਭ ਰਾਜੇ ਦਖਣ ਪਹਾੜ ਦੇ, ਆਇ ਕਰਨ ਸਲਾਮਾਂ।. 

ਪਰਵਾਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮਿਲ ਸ਼ਿਤਾਬ, ਨਹੀਂ ਕਰ ਜੁਧ ਮਹਾਨਾ। 
_ ਮੈਂ ਪਕੜੂੰਗਾ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਦੇ, ਕਰ ਫ਼ਤਹ ਦਮਾਮਾ।! . . 

ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਗੇ ਹੋ ਕੇ 
ਲੜਨ : 

ਮੇਂ ਲਿਖ ਘੱਲਾਂ ਵਲ ਰਾਜਿਆਂ ਲੜਨ ਅਗਵਾਨੀ!' 

-ਜੈਗਨਾਮਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬੇਟੀ ਜ਼ੇਬ- 
ਰਸਿ ਕਚੀ ਦੀ ਰਹੀ ਹਿਰਨ 
ਮੱਥਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੋਂਭਦਾ ਨਹੀਂ-- 

'ਜ਼ੇਬੁਨਿਸਾ ਫਿਰ ਆਖਦੀ, ਸੁਣ ਬਾਪ ਹਮਾਰੇ। 

ਇਹ ਆਇਆ ਗੁਰੂ ਹਜ਼ੂਰ ਥੀਂ, ਲੈ ਮਨਸਬ ਭਾਰੇ।” 


ਦਰਜ ਕਾਸ਼ ਤੀ -ਚੀਮਗਵਰੀ ਹੈ ਕਿਉਰਗਜੋਕ ਬਣੀ 


___ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੇਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ 
੍ `ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਈਰਖਾ ਨੂੰ 


>`_ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਵਾਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ 


__ ਫ਼ੌਜੀ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ.ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ 
ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਰਾਜੇ ਇਵੇਂ ਹੀ ਭੈ ਮਹਿਸੂਸ 
ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਦੇ 
ਰਿਹਾ। ਐਸਾ.ਹੋਇਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸ਼ਾਹ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ 
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜ ਪਿਆ। ਉਹ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸਨ 
`_ ਤਾਂ ਕਿ ਜੈਗ ਕਰ ਸਕਣ। ਕਿਲਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ, 
_. ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਜਾਤਪਾਤ ਉਡਾ ਦੇਣੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ,ਈਰਖਾ 


` ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਨ।? 


``_ ਆਸਾਮ ਦਾ' ਰਾਜਾ ਰਤਨੰ-ਰਾਇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ 
ਆਇਆ। ਗੁਰੂ' ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀਆਂ ਕੀਮਤੀ' ਸੁਗਾਤਾਂ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤੀਆਂ। ਪੰਜ ਘੋੜੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ . ਕਾਠੀਆਂ ਸਮੇਤ; ਇਕ 


ਸਨ; ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹਥਿਆਰ ਜੋ ਗੈਵਾਲਵਰ, ਕਿਰਪਾਨ, ਬਰਛਾ, 
__ਕਟਾਰ ਅਤੇ ਸੋਟੇ ਦਾ ਕੇਮ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਇਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਿਆਲਾ ਅਤੇ 
ਇਕ ਸਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਾਲਾ ਹਾਥੀ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਵਾਜਾ ਵਜਾ 
ਸਕਦਾ ਸੀ, ਸਲਾਮੀ ਦੇਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁੰਡ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂੰਛ 


ਤਕ ਚਿੱਟੀ ਧਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਪਰਸਾਦੀ” 


_ਰੱਖਿਆਂ। 
ਲੀ ਕਾਬਲ ਦੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਇਕ ਚੰਦੋਆ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ 
` ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੋ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੀ। 


` ਭੀਮ ਚੋਦ ਨੇ ਜਦ ਇੰਨੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਭੇਟਾਵਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ 
`ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚਣ ਲਗਾ। ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ 
ਕੀਮਤ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭੀਮ ਚੈਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ 


ਨੂੰ. ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਤੇ ਹਾਥੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ_ 


ਜਾਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਤਾੜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਥੀ 


“੯੯” 


ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਗੁਰ ਬਿੱਲਾਂਸ ਛਾ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਰਤਨ ਰਾਇ ਨੇ ਹਾਂਥੀ ਭੇਟ ਕੀੜਾ ਸੀ ਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ 
ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਬਾਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਣਾ। ਸਿੱਖ ਇਹੋ 
ਜਿਹੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਆਮ ਕਰਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭੀਮ _ . 
ਚੰਦ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭੀਮ: ਸ਼ੰਦ ਨੇ ਰੋਸ ਮਨਾਇਆ ਤੇ ਰਾ 
ਧਮਕੀਆਂ ਭਰੇ ਖ਼ਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖੇ। ਹੂ 


ਭੀਮ ਚੋਦ ਦੇ ਲੜਕੇ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਤੇ ਦਿਹਾੜਾ 
ਆ ਪੁਜਿਆ। ਬਰਾਤ ਕਹਿਲੂਰ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਫ਼ਤਹਿ ਸ਼ਾਂਹ ਦੇ ਘਰ ਉਸ ` 


ਨੇ ਢੁੱਕਣਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚੰ ਹੀ ਪਾਉਂਟਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ 


ਕੋਲੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ “ਕਿ ਪਾਉਂਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚੋਂ ਬਰਾਤ 
ਲੈਘਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ` ਨੂੰ- ਸੂਹ ਲਗ ਗਈ ਕਿ ਭੀਮ ਚੋਦ 


ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਰਾਤ ਨੂੰ 


ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਲੈਘਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਫ਼ੌਜੀ. 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਟੋਹ 


ਰ੍ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੰਨੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ 


ਕਿ ਲਾੜਾ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਂਤ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਚੈਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ 


ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। 


ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੈਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ 
ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਮਤਾ ਪਕਾਇਆ ਅਤੇ ਭੀਮ ਚੈਦ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ। 
ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਸੀ 'ਅਸਾਂ ਉਨਾ ਚਿਰ ਤਕ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ 
ਕਹਿਣਾ ਮੁਨਾਸਬ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਿਨਾ ਚਿਰ ਤਕ ਆਪ ਗੁਰੂ 
ਨਾਨਕ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹੇ ਹੋ ਪਰ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ 
ਸਹਾਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸੁਖ ਨਾਲ 
ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪਰਜਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ 
ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਿਛਲੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਖਿਮਾ ਮੰਗੋ ਅਤੇ ਅਗੋਂ ਹੁਕਮ ਦੀ 
ਉਲੈਘਣਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰੋ। ਜੇ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਸਾਡੀ 
ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡ ਜਾਉ। ਜੇ ਥਾਂ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਤਾਂ ਜੋਗ 
ਕਰਕੇ ਛੁਡਵਾ ਲਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਗੁਰੂ.ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ 
ਭੇਜਿਆ। ਮੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ' ਰਹਿੰਦਾ। ਪਿਤਾ ਜੀ (ਗੁਰੂ 
ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ) ਨੇ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਥਾਂ ਖਰੀਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਰਜਾ 
ਨਹੀਂ। ਜੈਗ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਣੀ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜੈਗ ਲਈ ਤੁਲੇ 
ਹੋਏ ਹੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।” 


ਰ੍ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗ ਹੋਣੀ ਅਵੱਸ਼ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ 
ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਤਿਆਰੀ ਆਰੈਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ 
ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੇਠੀ ਨਾਲ 
ਉਸ ਦੀ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ. ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਗੁਰੂ ਉਸ ਦੀ 
ਧਾਰਮਕ ਨੀਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਇਕ ਰੋੜਾ ਸਨ। ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ , 
ਹਟ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। 


ਕਹਿਲੂਰ, ਚੈਬਾ, ਮੰਡੀ, ਗੁਲੇਰਾ, ਗੜ੍ਹਵਾਲ, ਭੈਬੋਰ ਤੇ ਹੋਰ 
ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪਾਂਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ 
ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਰੇ ਭੈਗਾਣੀ ਵਿਖੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦਾ 


ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ। ਘਾਟਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਬਣਾ ਲਏ। ਪੰਜ 
ਸੌ ਪਠਾਣ ਜੋ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਨੌਕਰ ਰਖਵਾ ਰਿਆ ਸੀ, 
_ਉਹ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਭੱਜ ਗਏ। ਇਕ ਕਾਲੇ ਖਾਨ ਹੀ ਸਾਬਤ 


ਕਦਮ ਰਿਹਾ। 

ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਦ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜੀਆਂ,ਨਾਲ ਜਾ 
ਰਲਣਾ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਸੌ ਮੁਰੀਦ ਤੇ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ 
ਭੈਗਾਣੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਇਸ ਜੈਗ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਉਂਟਾ 

















ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ - ਰ੍ 260 ਵਾ ' 
ਨਿਵਾਸੀਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਲੜਿਆਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਸੀ ਜਾਂ 


ਢਾਡੀ ਨਥ ਮਲ, ਹਲਵਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਸੀ ਜਾਂ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਸਾਹਿਬ 


ਜਾ ਰਿਹਾ'` ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੂਆ ਦੇ ਪੁਤਰਾਂ ਸੈਘੋ ਸ਼ਾਹ, ਜੀਤ ਮੱਲ 
`ਜੀ, ਗੁਲਾਬ ਚੋਦ, ਗੈਗਾ ਰਾਮ, ਮੋਹਰੀ ਚੈਦ ਨੇ ਵੀ ਚੰਗੇ ਹਥ 
ਦਿਖਾਏ। ਪੀਰ ਬੁਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੈਘੋਸ਼ਾਹ ਤੇ ਭਾਈ 


- ਜੀਤ ਮੱਲ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਿੱਧੇ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਰ੍ 


ਹਰੀ ਚੋਦ ਨੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਸਭ ਨਿਸਫਲ ਹੋਏ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਕੋ ਵਾਰ 


___` ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਜੈਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ 
ਨ ਜਿੱਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਧਾਏ। ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 


ਰ੍ _ ਵੀ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਸੇ ਸਾਲ ਹੋਇਆ। 


ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ, 1687 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ 
ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੋਲਾਂ ਮਹੱਲਾ.ਦੀ 
ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ । ਫਾਰਸਟਰ' ਦਾ ਲਿਖਣਾ 
ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੁਆਗਤ 
ਕੀਤਾ। ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਵੀ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਲੈ ਗਿਆ। 


ਕਨਿੰਘਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਕ ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ 
ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਸੂਝ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ 
ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਕਿਲਿਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਖਾਸ ਥਾਵਾਂ ਨਿਯਤ 
ਰ੍ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।ਸੰਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਤਿੰਨ ਕਿਲੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ, ਹੋਲਗੜ੍ਹ 


`` ਅਤੇ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਫਾਸਲੇ -. 


ਉੱਤੇ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ, ਆਨੰਦਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲੇ ਉਸਾਰੇ ਗਏ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ 
ਹਮਲਾਵਰ ਨੂੰ ਆਨੰਦਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ । 


< ` ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਜਿਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ 
_ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਅੱਡ ਅੱਡ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 
` ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵਿਸਾਖੀ, ਖੱਤਰੀਆਂ ਲਈ ਦੁਸਹਿਰਾ, 
ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਲਈ ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਹੋਲੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 


ਰ੍ ਦੁਸਹਿਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਕੇਵਲਚ਼ਥਿਆਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹੋਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਧਰ ੍ 


ਹੋਲੀ ਨਾਲ ਹੋਲਕਾ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹਰਣਾਖਸ਼ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ 
ਦੀ ਭੂਆ ਹੋਲਕਾ ਸੜ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹ 
ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ 
ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੋਲੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਦਲਿਆ ਤੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ 


ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਬਣਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ੍ 


ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਸਰਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ 

ਸਹ ਤਲ ਲਿਆ ਦਿ 
ਮਹੱਲਾ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ। ਹੋਲਾ ਅਰਬੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੱਲਾ 
ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, “ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਜਾਯਿ ਹਮਲਾ। ਗੁਰੂ 


ਗਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰ 


ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। . 








ਆਪ ਜੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦੋ ਟੁਕੜੀਆਂ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵੰਡ 
ਕੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਚਮੁਚ ਦੀ ਜੋਗ ਕਰਾਉਂਦੇ ਤੇ ਜੇਤੂਆਂ 


ਨੇ ` ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਸਨ। ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ' ਨੌਜੁਆਨ 
- ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਣ 


ਕਰਦੇ। 


ਗਿਤ 2 ਰੰ 
ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 
-ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਲੀ ਸੈਕੀਰਨਤਾ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਕੱਟੜਤਾ ਤੋਂ ਕੁਲ 


ਅਭਿਮਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਅਰਥ ਹੀਂ ਹਨ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨਂ-ਇ- 
ਸ਼ਾਹੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਨੰਹੀਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਘ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੰਦਰ ਹੋਣ 
ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ-ਸੈਪਰਕ ਹਰ ਵੇਲੇ 
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਹੈ। ਕਨਿੰਘਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕੈਮ ਗੁਰੂ 
ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ੍‌ਹੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਜ਼ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਅਸੂਲ ਲੱਭੇ, 


ਵਰਤੇ ਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਧਰੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ , 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਮਵਤਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ : 
ਭਾਂਬੜ ਮਚਾ' ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਦੇ ' 
ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਲਈ, ਥਾਂ ਥਾਂ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ ਅਤੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 
_1699 ਨੂੰ ਹੋਏ ਇਕੱਠ' ਸਾਹਮਣੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਤੇ ਕੀਰਤਨ 
ਉਪਰੈਤ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਮਿਆਨੋ ਖਿਚ ਕੇ ਕਿਹਾ : ਰ੍ 


“ਸਨਮੁਖ _ਸਿਖ _ਹੈ ਕੋਈ _ 
ਸੀਸ ਭੇਟ ` ਗੁਰ ਦੇਵੇ ਸੋਈ ।' 


ਤੋਂ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹਸਤਨਾਪੁਰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ 


ਗੁਜਰਾਂਤ ਤੋਂ, ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬਿਦਰ ਕਰਨਾਟਕ ਤੋਂ, ਵਾਂਰੋ . 


(ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕ੍ਰਿਪਾਨ, ਕਛਹਿਰਾ ਤੇ ਕੇਸ) ਦੀ ਰਹਿਤ ਤੇ ਚਾਰ 


. ਕੁਰਹਿਤਾਂ (ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਕਟਾਉਣੇ , ਪਰ ਤਨ ਗਾਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਜਗਤ 
ਕੰ ਜੂਠ-ਤਮਾਕੂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ ਤੇ ਅਭਾਖਿਆ ਦਾ ਕੁੱਠਾ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ! 


ਦਹਾਕੇ ਕਿਹਾ : 


ਦਿਆ ਦਸ ਕਰਨਾ, ਸੁੜਿਆਂ 'ਦੀ ਲੋੜ 


ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਤੇ ਰਾਜ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਦਾਬਾ ਆਪਣੇ ਤੇ _ _ 


-ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਦੇਣਾ; ਇਹ ਵੱਡੀ _ਰਹਿਤ_ਹੈ। 








` ਇਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਗੋਡੇ ਭਾਰ ਹੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਦੀ 


ਪੰਜਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅੰਮਿ੍‌ਤ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹੱਥ 


ਜੋੜੀ ਖੜਾ ਦੇਖ ਕੇਂ ਚੁਪ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ : ਪਾਤਸ਼ਾਹ. 
ਇਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜਿਸ ਕੋਲੋਂ ਇੰਨਾ ਉਚ ਮਰਤਬਾ ` 


ਪਾਇਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਈਏ। 


੯੩੨ €੫੨੬੩ 





ਮਹਾਰਾਂਜ ਨੇ ਕਿਹਾ : ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਂ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਲਾ 


ਦਾਤ ਦਿਓ। ਸੈਸਾ ਨਾ ਕਰੋ । ਪੰਥ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ 


ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਨਿਮਾਣਾ ਜਿਹਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ 


ਹੋਣ ਦੀ ਮੋਹਰ ਲਗਾਓ। ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਉਸੇ `ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਗੀਧਰ “ -- ਨ 


ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍‌ਤ ਛਕਾਇਆ। ਰਹਿਤ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿ੍‌੍ਰਾਈ ਪਰ ਨਾਲ ਇਹ 


ਵੀ ਕਿਹਾ : ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਕ ਇਹ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਦਾ 
ਅੰਗ ਸੰਗ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਜਦ ਕਦੇ ਪੰਥ ਤੇ ਭੀੜ ਬਣੇ ਤਾਂ ਆਪ ਵਿਚ ਹੋ 


ਕੇ ਬਹੁੜੀ ਕਰਨੀ। . 








261 


_- ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ 
ਰ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਮੇਂ ਦੀ ਰਕੂਮਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਿਸ 
ਕਾਰਨ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਚ ਛੇ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪੰਜ ਯੁੱਧ ਕਰਨੇ ਪਏ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੈਦ ਬੇਗ਼ ਦਾ ਚੜ੍ਹ ਆਉਣਾ, ਰਾਜਾ ਭੂਪ ਚੋਦ ਦਾ 
_ ਹਮਲਾ, ਸੈਮੂ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਬਸਾਲੀ ਦੀ ਜੋਗ, ਸਰਸਾ ਦੀ ਝੜਪ, 
ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਯੁੱਧ ਤੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ (ਮੁਕਤਸਰ) ਦੀ 
ਬੱਝਵੀਂ ਲੜਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 


ਰ੍ ਸੈਨ 1704 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਉਪਰੈਤ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜੀ 
ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਲਵੀਂ ਫੌਜ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ 
ਨੇ ਡਟਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਜਦ ਕਸਮਾਂ ਤੇ ਸਹੁੰਆਂ ਚੁਕੀਆਂ ਕਿ 
ਆਨੰਦਪੁਰ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ 
ਜਾਣਗੀਆਂ ਤਾਂ` ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਛਡ ਦਿੱਤਾ। ਅਜੇ 
ਪਰਿਵਾਰ, ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਹੀ ਗਏ 
ਸਨ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ 20 ਦਸੋਬਰ 
1704 ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। 


ਸਰਸਾ ਤੇ ਘਮਸਾਣ ਦੀ ਜੈਗ ਹੋਈ ਤੇ ਚਮਕੌਰ ਵਿਚ ਜਦ ਗੁਰੂ 

ਜੀ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। 
ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੈਗ ਵਿਚ ਕੇਵਲ 40 ਸਿੰਘ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੱਖਾਂ 
ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ। ਇਸੇ ਜੈਗ 
ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ (ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ 
ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ) ਤਿੰਨ ਪਿਆਰੇ (ਭਾਈ ਹਿੰਮੰਤ ਸਿੰਘ, 
ਭਾਈ ਮੁਹਕਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ) ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ 
` (ਜਿਸ ਦਾ. ਵਿਦਿਆ ਹੈਕਾਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜੋਖਰੇ ਵਿਖੇ 
- ਇਕ ਝਿਊਰ ਭਾਈ ਛੱਜੂ ਕੋਲੋਂ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਸੁਣਵਾ ਤੋੜਿਆ ਸੀ), 
- ਭਾਈ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਿੰਘ (ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਾਂ ਕੇਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ 
ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਫਰਿਆਦੀ ਹੋਏ ਸਨ) ਤੇ ਭਾਈ ਸੈਗਤ ਸਿੰਘ, 
`ਵਾਹਿਗੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ 
ਪਾ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ 


: ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਕਲ 


ਗਏ। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਐਰੈਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਪਿਛੋਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ 
ਇਹ ਦੇਖ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਕਿ ਤੇਰੀਆਂ ਦਸ ਲੱਖ ਫੌਜਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ 
ਨਾ ਤਾਂ ਵਾਲ ਵਿੰਗਾ ਕਰ ਸਕੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਤਨ ਤੇ ਕੋਈ 
`ਝਰੀਟ ਆਈ-- _ 
ਸੀ ਰ੍ 

ਆਪ ਦਾਨੇ ਪਿੰਡ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਮਾਹੀ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆ ਕੇ 
ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗੈਗੂ ਦੇ ਵਿਸਾਹਘਾਤ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ 
'ਜ਼ੋਰਾਂਵਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ, ਸੂਬਾ ਸਰਹੈਦ ਵਜੀਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ 
`ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ 


ਰ੍ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਤਨ ਦਾ ਲੋਭ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦਾਦੇ ਵਾਂਗ ਧਰਮ 


ਹੇਤ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਹਨ : 
ਰ ਧਨ ਧਨ ਗੁਰਦੇਵ ਸੁਤ, 

` ਤਨ ਕੋ ਲੋਭ ਨਾ ਕੀਨ। 

ਧਰਮ _ਰਾਖ ਕਲ ਸੋਂ ਗਏ 

ਦਾਦੇ _ਸੋ. ਜਸ `ਲੀਨ। 
_ਕੇਵਲ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇ ਆਹ ਦਾ ਨਾਅਰਾ 
ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਟੋਡਰ ਮਲ ਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰੀ ਨੇ ਖੜੀਆਂ ਮੁਹਰਾਂ ਵਿਛਾ ਕੇ 





ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ 


ਜ਼ਮੀਨ' ਹਾਸਲ ਕਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ 
ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮਾਲਵੇ ਹੋਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਹੋਦ ਦਾ 
ਸੂਬਾ ਫਿਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆਇਆ। ਇਧਰੋਂ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਇੱਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ , 
ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਨਿਬੇੜ ਲਈ ਜਾਵੇ। 
ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਦੂਹਰੀ ਚਾਲ ਚਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ , 
. ਸਮਝਾਇਆੰ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ 
ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ 
ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸੀਸ ਉਤਾਰਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੀਰ ਖੋਰ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ 
ਚਿਣਵਾਏ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ, ਉਹ ਨਹੀਂ 
ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਠੱਲ੍ਹ ਪਵੈ। ਅਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਹੋ ਰਹੀ 
ਸੀ ਕਿ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਗਈ । ਉਧਰ ਜੋ 
ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਚ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਗਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ 
ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ, ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਬਖਸ਼ੰਵਾਉਣ ਲਈ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ 
ਢਾਬ ਤੇ ਲੈ ਆਈ। 

ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ .ਦੀ ਜੰਗ ਹੋ 
ਗਈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਟਿੱਬੀ ਤੋਂ ਤੀਰ ਖ਼ਾਰਦੇ ਰਹੇ। 
ਐਸਾ ਡਟ ਕੇ ਸਿੰਘ ਲੜੇ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿਤਾ। ਭਾਈ 
ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਮ ਮੰਗ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਟੁਟੀ ਗੈਢੀ, 
ਹਦ ਨਿਹ ਹੀ 
'ਕਿਹਾ। 

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਜੋ ਜੋ ਸਨਮਾਨ, ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ 
ਤੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਚਾਲ੍ਹੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ 
ਹੈ :-- 

1. ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ ਦੀ 
`- ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। 

ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਸੀ, 

ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ ਆਖਿਆ। 
__3. ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। 

4. ਸਰਦਾਰ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੀਸ ਹਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ। 
ਸਿੰਘ, ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਪਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰੀ ਦੀ 
ਮੋਹਰੀ ਜੀ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸੈਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਇਹ 
ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਇ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। 

ਰ੍ ਹੋਰ ਅਗੇ ਚਾਰ ਸੂਰਬੀਰਾਂ, ਭਾਈ ਰੀਡਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੁਮੇਰ 
ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦਹਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਹਾਂ ਨੰ ਰਾਜ ਨੇ ਚਾਲੀਸ 
- ਹਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। “ 

ਉਸ ਦੇ ਅਗੇ ਭਾਈ ਚੰਥਾ ਸਿੰਘ (14) ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੋਦਾਰ ਤੇ 
ਭਾਈ ਰੀਗਾ` ਸਿੰਘ (15) ਨੂੰ ਸੂਰਤ ਬੈਦਰਗਾਹ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਸਮੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈਂ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ 
ਹੀ ਪਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਫਰੂਖ਼ਾਬਾਦ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ 
ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਭਾਈ ਮਇਆ ਸਿੰਘ (18) ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ 
ਹਜ਼ਾਰੀ ਮਨਸਬ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਮੱਜਾ ਸਿੰਘ (19) ਨੂੰ ਕੈਧਾਰ ਦਾ 
ਰਾਜ ਭਾਗ ਸੌਪਿਆ।ਹੋਰ ਅਗੇ ਭਾਈ ਸਰਜਾ ਸਿੰਘ (20) ਦੀ ਮਿਤਕ 























ਮੜੋਲੀ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰੀ ਮਨਸਬ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ 


ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਸੂਬੇ ਦਾ ਰਾਜ। ਭਾਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੇ 
ਭਾਈ ਹਰਸਾ ਸਿੰਘ (21, 22, 23) ਨੂੰ ਸਵਾ ਲੱਖੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ। 
ਭਾਈ ਸੈਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (24) ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਿਹਾ। ਭਾਈ 
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਨ ਦੁਆਬਾ ਦੀ ਮਾਲਕੀ 
ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ (27) ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਤੇ 
ਭਾਈ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ (28) ਨੂੰ ਬਿਬੇਕ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ 


ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ-ਸਿੰਘ ਜੀ (29-30) ) ਨੂੰ ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ` 


ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਕੇਸੋਂ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਜਾਦੋ ਸਿੰਘ ਦੋਹਾਂ 
31732) ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਹੁਕਮਰਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ 
ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ (33) ਕਾਬਲ, ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (34) ਨੂੰ ਰੂਮ ਦਾ ਸ਼ਾਹ 
ਤੇ ਭਾਈ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ (35) ਨੂੰ ਈਰਾਂਨ ਦਾ. ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਥਾਪਿਆ। 


ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (36) ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀਪਤੀ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ (37). 
ਨੂੰ ਬਲਖਬੁਖ਼ਾਰਾ, ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (38) ਨੂੰ ਮੱਕੇ ਮਦੀਨੇ-ਦਾ ਰਾਜ 


ਤੇ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ (39) ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਤਖ਼ਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। 

ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਆਪ ਜੀ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਪੁਜੇ। ਇਥੇ 
ਕਮਰਕਸਾ ਉਤਾਰਿਆ ਤੇ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਹੋਇਆ। 
ਇਥੇ ਹੀ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਭੇਜੇ ਮਨਸਬਦਾਰ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੈਮਦ ਯਾਰ ਤੇ ਗੁਰਜ 
ਬਰਦਾਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਬੇਗ਼ ਆਏ ਤੇ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਵਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ 
ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਆ ਮਿਲਣ। ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ 
ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਜ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਵੀ 
ਇਥੇ ਹੀ ਰਖਿਆ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਵੀ ਇਥੇ 'ਹੀ ਆਣ ਮਿਲੇ ਤੇ 
ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ : ਐਸੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਨਮੁਖ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ 
ਪਾਈਆਂ, ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੁਸੀਂ ਪੈਨ ਹੋ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਇਥੇ 
ਜਸ ਤੇ ਅਗੇ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਆਦਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। 

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਟੁਰੇ ਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਦਾ 
3 ਮਾਰਚ, 1707 ਨੂੰ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।. 

ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਤਖ਼ਤ -ਨਸ਼ੀਨੀ. ਦੀ ਜੈਗ 18 
ਜੂਨ, 1707 ਨੂੰ ਜੈਜੂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੋਈ । ਮੁਹੈਮੈਦ- ਆਜ਼ਮ ਦੇ 
ਮਰਨ ਕਾਰਨ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 
_ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇ' ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ। ਹਰ 
ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਆਜ਼ਮ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਲੱਖੀ ਜੈਗਲ ਦੇ ਇਕ 
ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਚਲਾਏ ਤੀਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ._. 
` ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਆਗਰਾ 
ਵਿਖੇ 31 ਜੁਲਾਈ, 1707 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸੁਣ 
ਖ਼ਾਨਿ-ਖ਼ਾਨਾ ਮੁਨਈਮ ਖ਼ਾਨ ਅਗੋਂ ਸੁਆਗਤ ਲਈ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਲੇ 
ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਾਹਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਆਪ ਲੈਣ ਲਈ ਆਇਆ। 
ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬੜਾ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਧੁਖ ਧੁਖੀ 
ਸਰਾਇ, ਪਰਦਾ, ਖੇਮਾ ਤੇ ਨਗਾਰਾ ਭੇਟੁ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਚਾਰੇ 
ਵਸਤੂਆਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਖੇਮੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। 
ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ 
ਵੀ 
ਹੋਵੇਗਾ। 


ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਜੀਂ ਨੇ 31 ਅਕਤੂਬਰ, 


1707 ਨੂੰ ਸੈਦਪੁਰ ਦੀ ਸੈਗਤ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਹੁਕਮਨਾਮੇ _. 


ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ 
ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕੈਮ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


262 





-_ ਅਜੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਬਹਾਦਰ 
ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ' ਨੇ 


ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ 16 ਨਵੰਬਰ, 1707 ਨੂੰ _ 


ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਵਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਥੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। 
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਦੇ ਮੁੱਖ' ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਨਾਥ 


ਇਹ ਨਿਉਜ 


ਕੇ ਬਾ ਸੰਘ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਣਾ ਸੀ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹਾਦਰ 
ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ.ਗਲ ਨਜਿਠਣਾ ਵੀ ਸੀ। 


3 ਦਸੈਬਰ, 1768 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੰਦੇੜ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਿਨ 


ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਸੀ। ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ 


ਮਾਧੋਦਾਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪੁਜੇ ਤੇ ਬਕਰਾ ਝਟਕਾਇਆ। ਮਾਧੋ`ਦਾਸ ਨੇ 
ਸਿਧੀਆਂ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ 
ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਨਾ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਗੋਡੇ ਭਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ 
ਕੌਣ ਹੋ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ 
ਮਾਰ ਤਾਂ ਰੁਕ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਹੋ ਤਾਂ 
ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸ ਕੌਣ ਹੈਂ। ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ ਉਸ 


_ਕਿਹਾ : ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਬੈਦਾ ਹਾਂ । ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਜੇ ਬੈਦਾ ਹੈ' 


ਤਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੈਮ ਕਰ। ਇਹ ਤੂੰ ਕੀ ਕਾਰਾ ਪਕੜਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਆਏ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਉਛਾਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ 
ਕੇ ਬੋਦਾ ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ ਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿੱਖ ਨਾਲ, ਦੇ ਕੇ ਪੰਜਾਬ 


ਭੇਜਿਆ। ਆਪਣੇ ਭੱਥੇ ਦੇ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਨਗਾਰਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ 


ਵੀ ਦਿੱਤਾਂ। ਇਹ ਵੀ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਿਜ ਦੀ ਹਕੂਮਤ -ਨਾ 
ਬਣਾਈਂ ਤੇ ਦੋਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਈ'। 

ਵਜੀਦ ਖ਼ਾਨ, ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ 
ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸਿੱਧਾ ਉਸ 
ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਜ਼ਰਖਰੀਦਾਂ, ਜਮਸ਼ੇਦ 


ਖ਼ਾਨ ਤੇ ਗੁਲ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨੰਦੇੜ ਵਲ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਮੌਕਾ ਸੈਭਾਲ ਕੇ . 


ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਂਮ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਪਾ ਕੇ 


ਜਮਸ਼ੇਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਂ ' 


ਤੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸਾਜਸ਼ 


_ਤੋਂ ਪੜਦਾ ਉਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਚੇਰੇ ਫਰੈਗੀ ਜਿਰਾਹ _ _ 
ਭੇਜੇ। ਫੱਟ ਛੇਤੀ ਭੁਰ ਵੀ ਗਿਆ ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਭਾਰੀ ਕਮਾਨ ਤੇ 


ਚਿਲਾ ਚੜਾਉਣ ਕਾਰਨ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ ਤੋਪੇ ਖੁਲ੍ਹ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 
ਆਪਣਾ ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ ਨੋੜੇ ਆਖ ਹੋਰ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ 
ਕੀਤੀ । 


ਜਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਵੇਲੋ ਆਪ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਪੁਛਿਆ ਰ੍‌ 


ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਦੇ ਲੜ ਲਗਾ ਚਲੇ ਹੋ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ : 
ਅਬ ਮੇਰਾ ਜ਼ਾਹਰਾਂ ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਗਰੈਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋ ਜਾਣਨਾ । ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ 


ਸੇ ਬਾਤ ਕਰਨੀ ਹੋਇ, ਗੁਰੂ ਰ੍੍‌ਥ ਸਾਰਿਬ ਕਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਸੇ ਰ੍ 


ਬਾਤ ਹੋਵੇਗੀ। 
ਇਹ ਵੀ ਫ਼ਰਮਾਇਆ :- ਰ੍ 
ਸਰੀਰ ਪੰਥ ___ ਵਿਚ 
ਪਰਚਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ` 
ਦਾ 























263 ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ (ਮੰਡੀ! 


ਤਿਸ ਿਦ 
ਇਕ ਬਚਨ ਸੀ : 
` ਛਾਪ ਗੁਰ ਕੀ, ਗੁਰ ਸਮ ਜਾਨੈ। , . 
__ ਗੁਰ ਸਮ ਅਦਬ ਕੇਸ ਕੋ ਠਾਨੈ। _. 
ਤੇਜੋ ਵਾਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਇਆ ਉਹ ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਦਾ 
ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਸਨ : ਰ੍ 
ਰ੍ ਖੁਲਿਆ ਕਰਮੁ ਕ੍ਰਿਪਾ ਭਈ ਠਾਕੁਰ 
_ਕੀਰਤਨੁ ` ਹਰਿ ਹਰਿ ਗਾਈ॥ 
ਸ੍ਰਮੁ 'ਥਾਕਾ ਪਾਏ ਬਿਸਾਮਾ 
_ ਮਿਟ ਗਈ ਸਗਲੀ ਧਾਈ॥ ੧॥ 
ਕਤਹਿ ਨ ਭਇਓ ਦੂਰ਼ਾਈ ॥੨। 
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲਤੀਫ਼ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਆਪਹੁਦਰੇ ਬੇਲਗਾਮ ਲੋਕ ਇਕ 


<= ੫<੩=੨੩ 


_ਜਥੇਬੈਦੀ ਵਿਚ ਪਰੋਏ ਗਏ ਤੇ ਲਿਤਾੜੇ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯੋਧੇ ਬਣੇ। 


ਗੁਰੂ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜੇ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰ, ਜੈਗ `. 


ਵਿਚ ਨਿਰਭੈ ਯੋਧੇ, ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੈਗਤ ਵਿਚ 


ਟਿਕੇ ਇਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਟੀ. ਐਲ. ਵਾਸਵਾਨੀ . 


ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ _ 
` ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਮਲੋਹ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਅਮਲੋਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੋਈ 10 


ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਲੋਹੇ ਅਤੇ . 


੯੫ -੨੩ 


ਹੋਏ ਸਭ ਪੈਜ਼ੀਬਰਾਂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਇਕੋ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਦੇਖੇ ਜਾ 
_ਸਕਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਿਠਤ ਨੀਵੀਂ, ਈਸਾ ਜੀ 
ਵਾਲੀ ਤਰਸ ਭਰੀ ਤੱਕਣੀ, ਬੁੱਧ ਜੀ_ਵਾਂਲਾ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ, 
ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੈਮਦ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਾ ਡੁਲ੍ਹ ਡੁਲ੍ਹ ਪੈਂਦਾ ਜੋਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ 


=ਹ > 


ਬਾਜਾਰ ਵਾਲੀ ਸਨੀ 
ਨ੍ਹੀਂ। ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਨੂੰ ਆਪ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ। 
ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ 
: ਇਸ ਨਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ 
ਜਗਤ ਬੰਟੀ ਜਿਲੇ ਹਨ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਮੰਡੀ ਸ਼ਹਿਰ 
ਤੋਂ ਲਗਭਗ 40 ਕਿ. ਮੀ. (24 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਸਥਿਤ 
ਕਮਲਾਹਗੜ੍ਹ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਕਿਲੇ (ਜਿਥੇ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਕੁਝ ਸਾਲ 
_ ਠਹਿਰੇ) ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਇਹ ਕਿਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਆਸਤ ਮੰਡੀ ਦੇ ਜ਼ਾਜੇ 
ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। 1 ਰ੍ 
_ ਤੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 


<< ੬੦੭ 


- ਦਾ ਬਣਵਾਇਆ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲਾ ਸੁਨ 


1805- 09 ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। , 
. ਪੰਜਾਬ- ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ, 


ਨ 


ਪਟਿਆਲਾਪਤੀ ਨੇ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਸੈਗਿਆ ਥਾਪੀ। 


ਰ੍ 4: ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਤੇ ਥਾਣਾ 
ਰ੍ `ਸੇਗਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੋਪਰ ਤੋਂ ਅੱਧ ਮੀਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ 


ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਅਕਤੂਬਰ, 1914 ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਤ੍ਹ ਨਿਕਲੇ, 
ਰਿ ਦਿ ਗਿ 


“ਨਾਨਕ ਤਪਾ ਈਹਾ ਰਮੇ” 


ਦੁਜੇ ਪਾਸੇ 
“ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਮੀ ਆਏ” 


ਦੂਜਾ ਮੁਹਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉਪਰ 'ਨਾਨਕ' ਲਿਖਿਆ 


ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੈਗਤਿ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ। 
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ਼ ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਜਿੱਤਵਾਲ 
ਤੋਂ 6 ਕਿ. ਮੀ. (4 ਮੀਲ) ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੱਚਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। . ` 


5. ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਸ਼ਿਆਣਾ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਖੰਨੇ 


ਤੋਂ ਲਗਭਗ' 18 ਕਿ. ਮੀ. (11 ਮੀਲ) ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ . 
_ਮਣਵਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਥ ਵੱਲ ਦੋ ਫਰਲਾਂਗ ਤੇ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 


“ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ' ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਇਥੇ ਵਿਰਾਜੇ ਸਨ। 


ਸੁੰਦਰ ਦਰਬਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ 'ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾਪਤੀ ਦਾ 
`ਬਣਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਵਲੋਂ 
__ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਮਰਲਾ ਪਿੰਡ ਦੀ 300 ਵਿੱਘੇ' ਜ਼ਮੀਨ 


ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.--ਮ. ਕੌ. : 430 


_ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ (ਮੰਡੀ) : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ 


ਇਸਪਾਤ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਡੀ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ 
ਸਾਂਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਪਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸੀ ਪਰ 


`ਹੁਣਾ ਇਥੇ ਇਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ 


ਸਟੇਸ਼ਨ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕ ਫਰਲਾਂਗ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਹੀ ਹੈ। ਹੋਲੇ. ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਜਪੁਰੇ ਤੋਂ 


ਲਗਭਗ 40 ਕਿ. ਮੀ. (23 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਰਨੈਲੀ_. 


ਸੜਕ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਕ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲੋਹ ਅਤੇ 
ਨਾਭੇ ਨਾਲ ਜਾ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਲੀ--ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ 
ਦਾ ਰੇਵਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਨਵਾਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ 
ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਫੌਲਾਦ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੰਡੀ 
ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਰੈਭ ਵਿਚ ਇਥੇ ਕੇਵਲ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਹੀ 
ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਤੇ 


_ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਰੀਏ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ 


ਵਿਚ ਪੂੰਜੀ ਲਾਉਣ ਲਗ ਪਏ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਸਰਹਿੰਦ, ਖੰਨਾ ਅਤੇ ਅਮਲੋਹ ਦੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ 
ਗਏ ਹਨ। ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਫੌਲਾਦ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਇਥੇ ਇੰਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ 


'ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਰਮਿੰਘਮ” ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ 
ਪਿਆ ਹੈ। ਨਗਰਪਾਲਕਾ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ 40 ਯੂਨਿਟ 


ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਰ 15 ਯੂਨਿਟ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 
ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਣਕ, ਛੋਲੇ, ਮੱਕੀ, ਝੋਨੇ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਦੀ ਵੀ 


ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਹੈ। ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਤਾਰ-ਘਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਇਕ 
_ਟੈਲੀਫੂਨ ਐਕਸਚੇਂਜ, ਇਕ` ਹਸਪਤਾਲ, ਇਕ ਜੱਚਾ ਅਤੇ ਬੱਚਾ 


ਭਲਾਈ ਕੇਂਦਰ, ਇਕ ਈ. ਐਸ. ਆਈ. ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਅਤੇ ਇਕ 


ਯੂਨਾਨੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ 

















ਗੋਬੀ 


ਹਾਇੰਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸੇਵਕ ਸਮਾਂਜ ਵੀ ਇਥੇ ਇਕ 
ਬਾਲਵਾੜੀ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


-ਆਬਾਦੀ--42 063 (1991). 
305 40' ਉ. ਵਿਥ.; 762 15' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਪੰਜਾਬ-ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਸੈਂਸਿਜ਼ ਹੈਂਡੱਬਕ, ਪਟਿਆਲਾ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ 


'ਉਪ-ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਕੋਈ 800 ਤੋਂ` ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 
ਮੱਛੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਤਪਤ-ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 
ਸਰੀ ਹਲ ਜੀ ਤੀ 
ਵਾਇਆ ਹਲ 





ਇਕ ਨਹ ਗੋਬੀ ਮੱਛੀ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦੀ ਰੋਈ 


ਇਹ ਮਾਸਾਹਾਰੀ' ਮੱਛੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ 


ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਪ੍ਰੋਢ ਗੋਬੀਇਡ ਮੱਛੀਆਂ 10 ਸੈਂ. 
ਮੀ. ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲੰਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਲੋਪਾਈਨਜ਼ 
ਦੀ ਪੈਂਡਾਕਾ ਪਿਗਮੀਆਂ (20004%8 9੬0%੦) ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ 
ਛੋਟਾ ਜਿਉਂਦਾ ਰੀੜ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਲਗਭਗ 13 
ਮਿ. ਮੀ. ਲੈਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਦੋ ਪਿੱਠ 
ਖੰਭੜੇ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੰਡੇ (60੪੩੦) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, 


ਲੈਟਰਲ ਲਾਈਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗੋਲ ਪੂਛ ਦਾ ਹੋਣਾ 


ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਸ਼ੋਖ਼ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ 
ਜਿਵੇਂ ਯੂਰਪ . ਦੀ ਗੋਬੀ ਮੱਛੀ ( (€39568110200105 01155091) 
ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੋਬੀ ਮੱਛੀਆਂ, ਰੇਤ 
_ਜਾਂ ਚਿੱਕੜ ਵਿਚ ਘੁਰਨੇ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਦੂਜੇ 
ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆਂ ਦੀ-ਇਕ ਛੋਟੀ, _ਪਿਆਜ਼ੀ, ਅੰਨੀ ਗੋਬੀ ਮੱਛੀ 
` .(191000219105 €3100006058) ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਿੰਪ ਰਾਹੀਂ ਖੋਦੇ ਘੁਰਨੇ 
_ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ੍-ਦੀ 
ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਇਕ ਛੋਂਟੀ ਕੈਰਿਬੀਅਨ ਜਾਤੀ, ਨੀਆੱਨ ਗੋਬੀ 
(੧1੬੦30005 ਦਰ ) ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਿ ਅਤੇ ਇਸ 





_ 264 
ਦਿ ਤਨ ਦਰ ਮਰ 


ਕਲੀਨਰਾਂ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਬੀ ਮੱਛੀਆਂ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਆਂਪਣੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ 
ਅੰਡਾ ਕਿਸੇ ਖੋਲ ਜਾਂ ਚਟਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। . 


`ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਰਮਾ. 4: 591 


ਗੋਭੀ : `ਕਰੂਸੀਫੇਰੀ ਕੁਲ ਅਤੇ ਬਰਾਸੀਕਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨਾਲ 
ਸਬੈਧਤ ਫੁਲ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਬੈਂਦ ਗੋਭੀ, ਫੁੱਲ. ਗੋਭੀ, 
ਰੈਢ ਗੋਭੀ, ਬਰੌਕਲੀ, ਬ੍ਰਸਲਜ਼, ਸਪਰਾਊਟਸ ਤੇ ਚੀਨੀ ਬੈਦ ਗੋਭੀ 
ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ.ਇਹ ਮੁੱਖ 
ਵਰਗ_ਸਖ਼ਤ ਜਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮੁ 'ਚ ਖ਼ੂਬ 
ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ਿਵਾਇ ਫੁੱਲ ਗੋਭੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਅਗੇਤੀਆਂ 


ਕੀ 
_ ਬ੍ਰੋਸਿਕਾ ਪਿ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਗੋਭੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ 
ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਤੰਬਰ 
ਤੋਂ ਮਈ ਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਗੋਭੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਉਤਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇਂ ਨਰਮ 
_ ਨਰਮ ਦਹੀ ਦੀਆਂ ਫੁੱਟੀਆਂ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਫੁੱਲ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
_ ਇਕ ਕੋਮਲ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਖੇਤੀ ਲਈ ਹੋਰ ਬਹੁਤ 
` ਸਾਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। 
ਗੋਭੀ ਸੁੱਕੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੜ੍ਹੀ ਤੇ ਦਹੀ ਆਦਿ 'ਚ ਵੀ ਪੈਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਚਾਰ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। __ 


ਰ੍ ਲੋ ਦੇ ਖੁਰਾਕੀ ਗਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੋਲੀ ਸਾਹਨੀ ਵਿਚ 
-ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ : 


ਵਰਕ ਖਾਣਯੋਗ ਭਾਰ 


ਨਮੀ 91.8 ਗ੍ਰਾ. 


ਥਾਇਆਮੀਨ 0.04 ਸਿ ਗ੍ਰਾ. 
ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਆ ਰਿਬੋਫ਼ਲਾਵੀਨ 0.1 ,; ,, 
ਚਰਬੀ 04 ,,' ਨਿਕੋਂਟੀਨ ਐਸਿਡ 100 ਸਿ 
ਲਾਵਰ, ਖਣਿਜਾਂ 12, 
ਰੋਕੀ ਹੋ. %% ੬05 ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ 6 ਸ਼ਿ. ਗ੍ਰਾ. 
ਹੋਰ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡੇਟ 420 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. ਔਗਜ਼ੈਲਿਕ ਐਸਿਡ 19 ਮਿ: ਗ੍ਰਾ. 
ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ _. _33,,,)' ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਸ - - 57 ,, ., 
ਸੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ __20,,,, ` - ਲੋਰਾ` 15 ਹੱ 
ਤਾਂਬਾ 005 ,,., ਸੋਡੀਅਮ 53'',,' 
- ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ 51 ਪ੍ਰਤੀ ਇਕਾਈ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ _- 3 ਲਾ 
ਕੈਲਰੀਆ 30, 


ਦੀ ਰੇ ਗੰ ਦਾ 


ਕੌਲੀਫ਼ਲਾਵਰ ਹੈ ਜੋ ਲਾਤੀਨੀਮੂਲ ਦੇ ਲਫਜ਼ ਕੋਲਿਸ ਅਤੇ ਫ਼ਲੋਰਿਸ ਦੇ - 
`ਮਿਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।ਕੋਲਿਸ” ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਗੋਭੀ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ। ਇਸ 


ਦਾ ਫ਼ੱਲ ਗੋਭੀ, ਬੈਦ ਗੋਭੀ, ਕੇਲ , ਬਰੌਕਲੀ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ 
-ਦਾਂ ਆਪੋ ਵਿਚ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਜੈਗਲੀ 


ਬੈਦ ਗੋਭੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੌਦੇ ਹੁਣ ਵੀ ਜੋਗਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੰਗਲਿਸਤਾਨ 
ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ, ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਸਾਹਿਲੀ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਤੱਕ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ 


























265 


ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਤੇ ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਦੇ 
ਸਾਹਿਲ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। __ 

ਕਿਸਮਾਂ-ਫੁੱਲ ਗੋਭੀ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿ 
ਉਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ-ਕਾਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਲਈ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਬੀਜਣ ਲਈ ਠੀਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ -ਬੜੀ ਹੀ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੇ ਅਗੇਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਣ 


`_ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਲਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇ ਪਛੇਤੀਆਂ 


ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੀਜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤੇ 
ਤਾਂ ਖੂਬ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਪਰ ਫ਼ੁੱਲ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪੈਣਗੇ। ਮੋਟੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ੁੱਲ ਗੋਭੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੈਡਿਆਂ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਗੇਤੀ, ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਤੇ ਪਛੇਤੀ। ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਅਗੋਂ 
ਉਪ-ਵਰਗ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ 
ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅੱਧ ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਅੱਧ ਨਵੈਬਰ ਤੱਕ ਫ਼ੁੱਲ ਲਗਦੇ ਹਨ, 
ਅਗੇਤੀਆਂ ਆਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਧ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਅੱਧ 
` ਅਖਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਗੇਤੀ ਕੁੰਵਰੀ ਜਾਂ ਕੌਰੀ ਤੇ ਅਗੇਤੀ ਪਟਨਾ 
ਜੋ ਅੱਧ ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਅੱਧ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਸਾ- 
ਕੱਤਕੀ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੈਬਰ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ 
ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਘਾਨੀ, ਪੂਸੀ, ਪਟਨਾ, ਮੇਨ ਕਰਾਂ ਪ ਜੋ.ਅੱਧ ਨਵੈਬਰ ਤੋਂ ਅੱਧ' 
` ਜੋ ਅੱਧ ਦਸੈਬਰ ਤੋਂ ਅੱਧ ਜਨਵਰੀ ਤੱਕ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ । 

ਪਛੇਤੀ ਡੇਨੀਆ-ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ 'ਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਨੋਬਾਲ 
:. ਸਟਨਜ਼ ਸਨੋਬਾਲ ਅੱਧ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਅਗੇਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਪੀਲੀ 


੯੨੩ -%-੨੩ 


੧ ਭਾਹ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ 


ਫ਼ੁੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੈਗ ਘਸਮੈਲਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਰ੍ ਪਛੇਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਭਰਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਗ 
__ਘਸਮੈਲਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਰ੍ ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਤੇ ਭੂਮੀ--ਗੋਭੀ ਲਈ ਨੰਢੇ ਤੇ ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਪੋਣ- 
ਰ੍ ਪਾਣੀਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ 
ਗਰਮੀ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਫ਼ੁੱਲ ਗੋਭੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤਾਂ 
_-ਬਰਫ਼ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫ਼ੁੱਲ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
__ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 15 ਤੋਂ 225 ਸੈਂ. ਔਸਤ ਮਾਸਕ ਤਾਪਮਾਨ ਇਸ ਲਈ 
ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 25 ਸੈਂ. ਮੀ. ਐਸਤ ਤੇ ਘਟ ਤੋਂ 
ਘਟ 8 ਸੈਂ. ਤਾਪਮਾਨ ਸੁਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਗੇਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ 
ਗਰਮੀ ਤੇ ਲੈਮੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਹੋਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸੁਖਾਵੀਆਂ 
`ਹੋਣ ਤਾਂ ਫ਼ੁੱਲ ਗੋਭੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ 


ਰ . ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੀ ਡੂੰਘੀ ਮੈਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਯੋਗ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਕਾਫ਼ੀ 


ਜ਼ਰਖੇਜ ਹੋਂਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਜੀਵਕ- ਪਦਾਰਥ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ' 
__ ਤੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਬੈਧ ਹੋਵੇ । ਗੋਭੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖਾਰੀ 
` ਜ਼ਮੀਨ ਚੋਗੀ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਮਲ ਖਾਰੀਪਨ 
`- ਸੰਕੇਤ (ਪੀ. ਐੱਚ.) 5.5 ਤੋਂ 65 ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੱਧ ੜੋਂ ਵੱਧ 
ਝਾੜ ਮਿਲਦਾਂ ਹੈ। 


_ ਬੀਜ ਤੇ ਬੀਜਾਈ--ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਭੀ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਉਗਾਈ _ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉੱਚੀਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ' ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਚਰੀ ਵਿਚ ਡਰ ਤਿਹ ਕੀ ਰੀ 
ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜੋਗ ਰਹਿਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ। ਅਗੇਤੀ ਬੀਜਾਈ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੀਜ ਨੂੰ 


`ਕਿਸੇ` ਪਾਰਾ-ਯੁਕਤ ਫਫੂੰਦੀ-ਨਾਸ਼ਕ ਦੰਵਾਈ `ਨਾਲ ਸੋਧ ਲੈਣਾ 


ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਗੇਤੀ ਬੀਜਾਈ ਅੱਧ ਮਈ ਤੋਂ ਅੱਧ ਜੂਨ ਤੱਕ ਕੀਤੀ _ 
ਜਾਂਦੀ,ਹੈ। ਅਗੇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ 600 ਤੋਂ 750 ਗਾ. ਤੇ ਪਛੇਤੀ _ 
ਫ਼ਸਲ ਲਈ 375 ਤੋਂ 400 ਗ੍ਰਾ. ਬੀਜ ਫ਼ੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। _ 


ਪਨੀਰੀ ਜਦੋਂ 4 ਤੋਂ 6 ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਚੈਗੀ ` 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ / 
ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਵਿੱਥ ਦਾ ਨਿਰਭਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਜ਼ਰਖ਼ੇਜੀ, 


_ ਮੌਸਮ, ਕਿਸਮ ਤੇ ਮੰਡੀ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ _ 


ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੇ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਚੰਗੇ ਵਿਕਦੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ 'ਚ ਮਾਲ ਭੇਜਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 
ਫ਼ਸਲ ਬੇਸ਼ਕ ਸੈਘਣੀ ਲਾਈ ਜਾਵੇ। ਅਗੇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਲੈਣੀ. ਹੋਵੇ ਤਾਂ 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ 45 ਸੈਂ. ਮੀ. ਵਿੱਥ 
ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਫ਼ਸਲ ਪਛੇਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ 45 
ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ 60 ਸੈਂ. ਮੀ. ਵਿ (ਚਰੀ 
ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਰੜੀ: ਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਖਾਦਾਂ-ਡੁੱਲ ਗੋਭੀ ਨੰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀਂ 
ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਰੂੜੀ ਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ-ਤੱਤ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। 
ਵਧੀਆਂ ਝਾੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 12.ਤੋ' 20 ਟਨ ਗੋਹੇ ਦੀ ਖਾਦ, 


_ਕੈਪੋਸਟ ਜਾਂ ਰੋਹ ਫ਼ੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਪਾਉਣੀ 'ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 


ਖਾਦ, ਖੇਤ ਵਿਚ ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਤਿਨ ਚਾਰ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ 
ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ 60 
ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਨਾਈਟੋਜਨ ਲਗਭਗ 80 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ ਤੇ 40 ਕਿ. 
ਗ੍ਰਾ. ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਾਇਣੀ ਖਾਦਾਂ 
ਪੋਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ 5 ਤੋਂ 7 ਸੈਂ. ਮੀ. ਡੂੰਘੀਆਂ 
ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਛੇ ਕੁ ਹਫ਼ਤੇ 


ਬਾਅਦ 50-60 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਹੋਰ ਖੜੀ ਫ਼ਸਲ ਤੇ ਪਾਉਣੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 


ਨਿਰਾਈ-ਗੁਡਾਈ ਤੇ ਸਿੰਜਾਈ-ਘਾਹ ਫੂਸ ਤੇ ਨਦੀਨ ਦੇ 
ਨਾਸ ਲਈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਗਿੱਲ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਕਦੇ ਕਦੇ ਓਪਰੀ 
ਓਪਰੀ ਨਿਰਾਈ-ਗੁਡਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲ ਗੋਭੀ 
ਅਕਸਰ ਉਤਲੀ ਤਹਿ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 45-60 ਸੈਂ, ਮੀ. ਹੀ` ਹੇਠਾਂ 
ਚਾਹੀਦੀ । ਪਨੀਰੀ ਖੇਤ ਵਿਚ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਮਹੀਨਾ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਪੋਦਿਆਂ 
ਦੇ ਮੁੱਢ ਮਿੱਟੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਚੰਗੇ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਵਾਧੇ ਲਈ 


ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਨੀਰੀ ਖੇਤ ਵਿਚ ਲਾਉਣ ਤੋਂ 


ਬਾਅਦ ਅਗੇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਹਫਤੇ 'ਚ ਦੋ ਪਾਣੀ ਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ 
ਤੇ ਪਛੇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਇਕ। ਅਗੇਤੀ 'ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਣ 
ਤੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਹੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਨਾ ਪਏ ਜਾਂ ਔੜ ਲੱਗਣ ਦਾ ਡਰ 
ਹੋਵੇ। 

ਤੁੜਾਈ-ਫ਼ੁੱਲ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਤੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ 
ਫ਼ੱਲ ਤੋੜਨ 'ਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੈਗ 


ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਰੈਗ, ਗੁਣ ਤੇ ਕਿਸਮ ` 


ਜਿਹਾਂ 'ਚ ਬੈਨ੍ਹ ਕੇ ਟਰੱਕਾਂ `ਚ ਭਰਕੇਂ, ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਸਰੀ ਥਾਂ 
ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆੜ ਲੱਗਣ `ਜਾਂ ਖਿਸਕਣ ਤੋਂ 
ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪੈਕਿੰਗ ਪੱਕੀ ਤੇ ਕਸਵੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ 























ਗੋਭੀ _ 
ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਗੋਭੀ ਨੂੰ ਪੇਟੀਆਂ ਜਾਂ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਕਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪਰਦੇ ਵੀਂ ਪੈਕਿੰਗ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਪੈਕਿੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤ-ਗਰਮੀ ਕੱਢਣ 


ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਧੋ ਕੇ ਠੰਢੇ ਕਰ ਲਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।' 


ਪੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਫ਼ੁੱਲ 0" ਸੈਂ. ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ 85.ਤੋ' 90 ਫ਼ੀ ਸਦੀ 
ਰ੍ ਸਾਪੇਖਕ ਸਿੱਲ੍ਹ ਤੇ ਮਹੀਨਾ ਭਰ ਕੁ ਗੋਦਾਮ ਵਿਚ ਠੀਕ ਰੱਖੇ ਜਾ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। . 


` ਝਾੜ-ਗੋਭੀ ਦਾ ਝਾੜ ਲਗਭਗ 20 ਤੋਂ 30 ਟਨ ਫ਼ੀ 
ਹੈਕਟੇਅਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਖੇਂਤੀ ਦੇ ਉੱਨਤ ਢੰਗ ਅਪਣਾ ਕੇ ਝਾੜ 50 
ਟਨ ਤੱਕ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਗੇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਝਾੜ 
ਤਤ ਉਇ ਰ੍ 


ਬੰਦ ਗੋਭੀ-ਬੰਦ ਗੋਭੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਆ 
ਰਹੀ ਹੈ।ਯੂਨਾਨ ਤੇ ਰੋਮ ਦੇ ਲੋਕ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਕਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੰਦ ਗੋਭੀ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਿਆਲ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦੀਆਂ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਬੈਦ ਗੋਂਭੀ 
ਵਿਚ ਖਣਿਜ-ਪਦਾਰਥ, ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ, ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ, ਬੀ ਤੇ ਏ 
ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਕਦਾਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਾਜ਼ਮੇਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਕਾਸ਼ਤ--ਬੈਦ ਗੋਭੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਠੰਢੇ ਤੇ ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਪੰਣ-ਪਾਣੀ. ਵਿਚ 


___ਚੈਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ 


ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਸਾਲਾਨਾ ਦੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵੀ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਉਤਰੀ 
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘਟ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ, ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਬਸੈਤ ਰੁੱਤ 
ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਅਗੇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਬੈਦ ਗੋਭੀ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਅਗੇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਰੇਤਲੀ ਮੈਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਸਭ_ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਸਮਝੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਧੀਆ ਝਾੜ ਲੈਣ ਲਈ ਰੋਹੀ ਜਾਂ ਰੇਤ ਮਿਲੀ ਮੈਰਾ 


- ਜ਼ਮੀਨ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤੀ ਖਾਰੀ ਭੋਂ ਵਿਚ ਚੈਗੀ ` 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੋਦ ਗੋਭੀ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੀ. ਐੱਚ. 5.5 ਤੋਂ 6.5 


ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਗੇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਫ਼ੀ 
ਹੈਕਟੇਅਰ 500 ਗ੍ਰਾ. ਤੇ ਪਛੇਤੀ ਫ਼ਸਲ` ਲਈ 375 ਗ੍ਰਾ. ਬੀਜ 
ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਬੀਜਣ-ਢੰਗ ਫ਼ੁੱਲ ਗੋਭੀ ਵਾਲੇ ਹੀ 
ਅਪਣਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। 20-25 ਗੱਡੇ ਖਾਦ ਜਾਂ 
ਕੈਂਪੋਸਟ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ .ਚੈਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਲਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ 


ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 325 ਕਿ. ਗਾਂ. . 


ਅਮੋਨੀਅਮ ਸਲਫ਼ੇਟ,270 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਸੁਪਰਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ ਤੇ 75 ਕਿ. ਗ੍ਹਾ 
ਮਿਉਰੀਏਟ ਆਫ਼ ਪੋਟਾਸ਼ ਵੀ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧੰਜ ਹਫ਼ਤੇ 
ਬਾਅਦ ਇਕ ਵਾਰ ਮੁੜ 325 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਮਿਹਰ 
ਫ਼ਸਲ ਤੇ ਪਾਉ। । 

ਬੈਦ ਗੋਭੀ ਦੀ ਤੁੜਾਈ ਉਦੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿਰ 
ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਗੱਠਵਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਹੋਵੇ ਅਜੇ ਨਰਮ ਹੀ। ਦਰਜਾ- 
ਬੈਦੀ ਸਿਰ ਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਮਾਪ ਤੋਲ 
ਸੈਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਰੱਰ ਕੀਤੇ ਮਿਆਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਗੇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ 20-25 ਟਨ ਤੇ ਪਛੇਤੀ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ 
25 ਤੋਂ 35 ਟਨ ਝਾੜ ਫ਼ੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਰੀਢ ਗੋਭੀ-ਕੋਲ੍ਹਰਬੀ ਬੈਦ ਗੋਭੀ, ਸ਼ਲਗਮ ਦਾ ਜਰਮਨ ਨਾਂ 


ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਇਸੇ ਲਈ ਪਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਕਲ -- 


ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਰਲੇ ਸ਼ਲਗਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ! ਖਾਣ 





266. 


ਯੋਗ ਗੁੱਦੇਦਾਰ ਭਾਗ, ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਤਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ 
ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਰੀਢ ਰੀਤੀ ਚਾਪ ਮਰਲੇ ਉਤਰੀ ਬੁਧ ਤੋ ਜਾਹਿਰ 
ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਗੈਢ ਗੋਭੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਉਗਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਚਿੱਟੀ ਵੀਆਨਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ 
ਅਗੇਤੀ ਕਿਸਮ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰੈਢਾਂ ਗੋਲ ਮੋਲ, ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਰੈਗ 


ਦੀਆਂ, ਨਰਮ ਨਰਮ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੱਨ। ' - ਰ 


ਦੂਸਰੀ ਕਿਸਮ ਪਰਪਲ ਵੀਆਨਾ ਇਸ ਤੋਂ ਹਫਤਾ ਕੁ ਪਿਛੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਰੀਢਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਜਾਮਨੀ ਰੈਗ ਦੀਆਂ ਤੇ ਗੁੱਦਾ ਹਰਿਆਲੀਨੁਮਾ ਚਿੱਟਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਫ਼ਸਲ ਲੈਣ ਲਈ ਬੀਜ ਅਗਸਤ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ 
ਲੈ ਕੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਕਫ਼ਿਆ ਨਾਲ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ 


ਹਨ। ਇਕ ਹੈਕਟੇਅਰ ਲਈ 1-1 5 ਕਿਲੋ ਬੀਜ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ` 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਠ ਟਨ ਫ਼ੀ ਏਕੜ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚੋਂ 


_82 ਕੁ ਪੌਂਡ ਨਾਈਟੋਜਨ, 71 ਪੌਂਡ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ ਤੇ 143 ਪੌਂਡ 
` ਧੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫੁੱਲੇ ਤਣੇ 5-7 ਸੈਂ. ਮੀ. ਵਿਆਸ . 


ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ-ਹੈ। ਔਸਤਨ । 
20-25 ਟਨ ਝਾੜ ਫ਼ੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਕੀੜੇ ਮਕੰੜੇ ਰ: 
ਭੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਾ-ਇਹ ਨੁਕਸ ਬੋਰੇਨ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਧੱਬਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋਗੀ ਥਾਂ ਜੈਗਾਲ 
ਵਰਗੀ ਭੂਰੀ ਹੋ. ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਣਾ ਪੋਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ 
ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰੈਗ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਤੇ ਮੋਟੇ ਤੇ ਭੂਰਭੁਰੇ 
ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ । ਖਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੁਕਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸੋਹਾਗਾ ਪਾਉਣਾ ਗੁਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ 
ਦੀ ਕਿਸਮ, ਖਾਰਾਪਣ ਸੈਕੇਤ ਤੇ ਬੋਰੋਨ ਦੀ ਘਾਟ ਅਨੁਸਾਰ 10 ਤੋਂ 
15 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਸੋਹਾਗਾ ਫ਼ੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਲਾਗ 


` ਤੇ ਕੱਲਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਸੋਹਾਗਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਂਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਪੱਤਾਂ-ਪੂਛਲ--ਇਹ ਨੁਕਸ ਮਾੱਲਿਬਡਨਮ ਦੀਂ ਘਾਟ ਕਾਰਨ 
ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਰੀ` ਭੋਂ' ਵਿਚੋਂ ਮਾੱਲਿਬਡਨਮ ਉੱਕਾਂ ਹੀ. 
ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਚੂਨਾ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ 
ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਰੈ । ਮਾੱਲਿਬਡਨਮ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਅਸਰ ਗੋਭੀ 


ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਤੇ __ 


ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਗਭਲੀ ਰਗ ਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪੂਛਲ ਜਿਹੀ ਬਣ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਚੂਨਾ ਪਾ ਕੇ ਜਾਂ ਫ਼ੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਇਕ ਕਿਲੋ _` 
ਸੋਡੀਅਮ ਜਾਂ ਅਮੋਨੀਅਮ ਮਾੱਲਿਬਡੇਟ ਪਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਅਮਲ 
ਖਾਰੀਪਨ ਸੈਕੇਤ 65 ਤੱਕ ਲਿਆ ਕੇ ਪੱਤਾ-ਪੂਛਲ ਨੁਕਸ ਨੂੰ ਦੂਰ 
ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 
ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਰਹਿ ਜਾਣਾ-ਕਈ ਵਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰ੍ 
ਫ਼ੁੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਈਟੋਜਨ ਦੀ ਘਾਟ 


ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਯੋਗ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ _' 


€੫ -=੩=੩ -=੩ 


ਦੇ ਪੱਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਵਧ ਰਹੇ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸੀ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਰ੍ 
` ਸਿਰੇ ਦੀ ਡੋਡੀ ਨਾ ਨਿਕਲਣਾ--ੱਲ ਗੋਭੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੰ 
ਸਿਰੇ ਦੀ ਡੋਡੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀ। ਸਗੋਂ ਪੱਤੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮੋਟੇ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ __ 
ਹਰੇ ਰੈਗ ਦੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੁਕਸ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੋ ਹੋਣ ` 
ਸਮੇਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸਿਰੇ ਦੀ ਡੋਡੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਸੱਟ-ਫੇਟ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਪਤੌਗਿਆਂ ਆਦਿ ਨ 























267 


ਦੁਆਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 

ਰੋਗ-ਗਿੱਲਾਸਾੜਾ ਰੋਗ ਅਗੇਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਨੂੰ 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਬੀਜਾਈ ਕਰਕੇ ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਉਆ ਲ 


ਰ ਕਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ-ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਸਾੜਾ ਰੋਗ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕਈ 
ਵਾਰੀ ਸਾਰੀ ਪੋਂਦ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਰੋਗ ਜ਼ਰਾ ਵਧ ਜਾਏ ਤਾਂ 


_ ਧੋਦਿੰਆਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ 


ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇਕਰ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ 
__ਗਰਮ ਪਾਣੀ (50? ਸੈਂ.) ਵਿਚ 25-30 ਮਿੰਟ ਰੱਖ ਕੇ ਸੋਧ ਲਿਆ 


ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੋਗ ਲਗਣ ਦਾ ਡਰ'ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੈਮੇ 


ਰ੍ ਫ਼ਸਲ-ਚਕਰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਇਕ ਹੋਰ ਰੋਗ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਧ ਕੇ ਗੁਰਜ ਦੀ ਸ਼ਕਲ 
__ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ. ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ 


ਇਸ ਵਿਚ ਪੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਮੁਰਝਾ 


-_ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਪੈਣ ਤੇ ਮੁੜ ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਬਹੁਤਾ 


ਅਪਣਾਉਣ ਆਦਿ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। . 


__ ਕਈ ਵਾਰ ਪੌਦੇ ਦੇ ਤਣੇ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ' ਤੇ 
ਪੌਦਾ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ -ਮੁਢ ਮੋੜਨ ਦਾ ਰੋਗ ਕਿਹਾ 
ਰ੍ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਲੰਮੇ ਫ਼ਸਲ-ਚੱਕਰ ਅਪਣਾਉਣ ਅਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਦਵਾਈ ਵਰੈਰਾ ਨਾਲ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਕੌਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ `ਪਨੀਗੀ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿਚ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਦੋ ਚਾਰ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਪੌਂਦੇ 
` ਪੀਲੇ ਪੈਣ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮਧਰੇ 


`_ . ਤੇ ਮਾੜੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਝੜਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ 


`` ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਰੋਗ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ -ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 
ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। . ਰ੍ 


`ਕੀੜੇ-ਬੰਦ ਗੋਭੀ ਮੈਗਟ (ਕੀਟ) ਪਹਿਲਾਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਉਪ-_ 
ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਤੇ ਫਿਰ ਮੁੱਖ ਜੜ੍ਹ ਵਿਚ ਮੋਰੀਆਂ ਕਰ ਰ੍ 


ਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਪੌਦਾ ਕੁਮਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਲੋਮਲ ਧੂੜਨ 
`ਜਾਂ. ਐਲਡਰਿਨ ਤੇ ਡਾਇਐਲਡਰਿਨ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਦਵਾਈਂ 


`_` ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਇਸ ਕੀੜੇ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। , 
ਹਰਾ ਕੀੜਾ ਤੇ ਸੁੰਡੀ ਬੈਦ ਗੋਭੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ . 


ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਫ਼ੁੱਲ ਬਣ ਜਾਣ ਤੇ ਪਾਇਰੇਥਰਮ 


ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦੀਂ ਤੁੜਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ 2-3 ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਡੀ. 


ਡੀ. ਟੀ. ਜਾਂ ਮੈਲਾਬੀਓਨ ਜਾਂ ਐਨਡੁਰੈਕਸ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ 
ਰ੍ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਤੀ ਅਲ ਦਿਨ ਵਿਚ 


ਤਹ ਜਾਂ ਬੀਜ ਲਈ ਰੱਖੀ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ' ਵਧੇਰੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਮੈਲਾਥੀਓਨ ਜਾਂ ਫਾਲੀਡੋਨ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ `ਤੇ 
ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਫ਼ਲ ਤੁੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ 
ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਨਿਕੋਟੀਨ ਸਲਫ਼ੇਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 


`___ਹ. ਪੁ.-ਸਬਜ਼ੀਆਂ-ਚੌਧਰੀ--73 ' 


ਗੋਮਤੀ : ਕੇਂਦਰੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਰੈਗਾ 


ਦਰਿਆ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ 


ਲਗਭਗ 35 ਕਿ. ਮੀ. (20 ਮੀਲ) ਪੁਰਬ ਵੱਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ .ਹੈ। 


` ਲਗਭਗ 20 ਕਿ, ਮੀ. (12 ਮੀਲ) ਤੀਕ ਇਸ ਦਾ ਨਦੀ ਤੱਲ ਇਕ _ 
`_ਨਿਵਾਣ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਗਰਮੀ ਵੇਲੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਈਹਾਈ _ 


ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਨਦੀ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ' 


_ਇਕੇ ਘੱਟ ਡੂੰਘਾ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਕੁਝ ਹੋਰ 


ਅਗਾਂਹ ਜਾ ਕੇ ਜੋਕਨਾਈ ਨਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ 


_ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਇਕ ਬਾਰਾਂਮਾਸੀ ਨਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ.ਹੈ। 
ਪਾਵਾਯਾਨ ਸ਼ਟੀਮ ਟ੍ਰਾਮ ਵੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਮੀਲ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ 75 ਮੀ. 


(250 ਫੁੱਟ) ਲੰਬਾ ਪੁਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਪੁਰ- ਖੇੜੀ ਸੜਕ ਤੇ 65 ਮੀ. 

(219 ਵਫੱਟੋ) ਲੈਬਾ ਪੁਲ ਇਸ ਨਦੀ ਉਤੋਂ ਦੀ ਲੈਘਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਖੇੜੀ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਮੱਠੀ ਚਾਲੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਹੈਮਦੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਇਸ 
ਦਾ ਵਹਿਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 30-60 ਮੀ. (100-200 . , 
ਫੁੱਟ) ਚੌੜੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਿਹੇ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਗਦੀ 

ਹੈ। ਲਖਨਊ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੈਢੇ 18 ਮੀ. (60 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੇ ਹੋ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ . 
ਕਥਨਾ ਅਤੇ ਸਾਰਾਯਾਨ ਗੋਮਤੀ ਵਿਚ ਆ ਰਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਖਨਉ 
ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਦੋ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। 
ਲਖਨਊ ਤੋ ਇਹ ਨਦੀ ਬਾਰਾਬਾਂਕੀ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਅਤੇ ਜੌਨਪੁਰ 
ਜ਼ਿੱਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ. ਦੀ ਵਿੰਗ-ਵਲਾਵਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ £੍ 
ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਬਾਰਾਬਾਂਕੀ ਵਿਚ ਨਦੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 

35-60 ਮੀ. (120-200 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿਚ _ 
60-120 ਮੀ. (200-400 ਫੁੱਟ) ਅਤੇ ਜੌਨਪੁਰ ਵਿਚ 120-185 
ਮੀ. (400-600 ਫੁੱਟ) ਤੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੌਨਪੁਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਇਸ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 200 ਮੀ. (654 ਫੁੱਟ) 
ਲੈਬਾ ਪੱਥਰ ਦਾ ਪੁਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਰੇਲਾਂਵੇ ਪੁਲ ਹੈ।ਸਾਈ ਨਾਂ 
ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਲਗਭਗ 465 ਕਿ. ਮੀ. (350 ਮੀਲ) 


`ਤੀਕ ਗੋਮਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ, ਜੌਨਪੁਰ ਤੋ ਹੇਠਾਂ ਇਸ 
ਵਿਚ ਆ-ਮਿਲਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਨਦੀ ਜੌਨਪੁਰ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ 805 ਕਿ. ਮੀ. (500 


ਮੀਲ) ਤੀਕ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਜ਼ੀਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸੈਦਪੁਰ ਦੇ 
ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੀਗਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਗੋਮਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ 19,200 ਵ. 
ਕਿ. ਮੀ.(7,500 ਵ. ਮੀਲ) ਦਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਸ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ __ 


ਇਸ ਨਦੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤੋਬਰ, 1894 
ਦੀ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਖਨਊ ਵਿਖੇ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ 
ਸਾਧਾਰਨ ਨੀਵੀਂ ਜਲ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 7 ਮੀ. (22 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ 


_ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ 1774 ਵਿਚ ਗੋਮਤੀ 


ਨਦੀ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜੌਨਪੁਰ ਦੇ ਸਥਾਨ 
ਉਤੇ ਬਣੇ ਪੁਲ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਵੀ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ ਸਨ। ਸੈਨ 
1871 ਵਿਚ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੀ ਪੁਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕੈਧ ਦੇ 
ਉੱਤੋ' ਦੀ' 3 ਮੀ. (9 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਗਿਆ। ਇਹ 
ਨਦੀ _ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀਯੋਗ. ਹੈ- ਪਰ ਇਥੇ ਢੋਅ-ਢੁਆਈ ਘੱਟ ਹੀ 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹੈ। 


ਹਿਕ ਉ ਵਿਕ 835 11' ਪੂ. ਲਬ. __ 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਖ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 384; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 419 


























ਤੀ ਦੱਰਾ ` 


ਗੋਮਲ ਦੱਰਾ : ਇਹ ਦੱਰਾ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ 
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
_ਇਹ ਦੱਰਾ ਸੁਲੇਮਾਨ ਪਰਬਤ-ਲੜੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ 
__ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ 2,286 ਮੀ. (7,500 ਫੁੱਟ) 
_ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੋਮਲ ਦਰਿਆ 
_ਵਜ਼ੀਰਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਵਾਦੀ ਤੋਂ 
ਪਿਛੋਂ ਸ਼ੂਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਜੂਰੀ ਕਜ ਇਸ ਦੱਰੇ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇਂ ਉਤੇ 
ਹੈ ਜਿਥੇ ਜੋਬ ਅਤੇ ਗੋਮਲ ਦਰਿਆ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੱਰੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਹ 
ਦੱਰਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉੱਤਰ -ਵਲ ਦੇ ਖੈਬਰ 
ਦੱਰੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਬੋਲਨ ਦੱਰੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਆ 


`` ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ-- ਕੋਲੀ. ਐਨ. 8: 570 ` 


ਗੋਮੁਲਕਾ, ਵਲਾਦੀਸਲਾਵ : ਧਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਉਘੇ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਫਰਵਰੀ, 1905 ਨੂੰ ਕਰੋਸਨੋ ਵਿਚ 
- ਬਿਆਲੋਬਰਜ਼ੇਮੀਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1921 ਵਿਚ ਇਸਨੇ 
ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕੇਮਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਦੀ 
ਇਕ ਸੈਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1926 ਵਿਚ “ਕਮਿਊਨਿਸਟ 
ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਪੋਲੈਂਡ ” ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਗੁਪਤ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ 
ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਨ 
ਜਥੇਬੰਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1੭32 ਵਿਚ ਲੂਜ਼ ਵਿਚ ਹੋਈ 
ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ 
ਝੜੱਪ ਸਮੇਂ ਇਸਦੀ ਲੱਤ ਵਿਚ 
ਸਾਜ਼ਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ 
` ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਹੋਈ। ਪੋਲੈਂਡ 
ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 
1936 ਵਿਚ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ 
ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ 
ਕੈਦ ਹੋਈ । ਜੂਨ 1944 ਨੂੰ ਜਦਾਂ 
ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ _ਲਾਵੁਟ ਉੱਤੇ 
ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ 
.. ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨਫ੍ਰਰੀ, 1942 ਤੋਂ ਵਾਰਸਾ ਵਿਚ ਇਥ ਰੂਪੋਸ਼ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਜਬੇਬੈਦੀ, ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ _ਕਰ 


` ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਨਵੀਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ (ਪੀ. ਪੀ. ਆਰ.) 


`ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਵੈਬਰ 


ਕੱ 1943 ਨੂੰ ਇਸੇ ਹੀ ਪਾਰਟੀ ਕਮੈਟੀ ਦਾ ਸੈਕਟਰੀ ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ। 


:: ਜੁਲਾਈ 1944 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਰਸਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਰੂਸ ਦੇ 
ਰਨ. 94 ਇਸ ਨ ਨਬਲੀਨ ਵਧ ਬਤਲੀ।ਅਸਥਾਈ ਸਰਕਾਰ 
_ ਵਿਚ ਡਿਪਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ 


ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਿਨ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਹੀ ਅਹੁਦਾ ਹੀ 


ਸੈਭਾਲੀ ਰੱਖਿਆ। 


268 








ਕਿ ਨ ਹਸ ਵਿ 
ਸਟਾਲਿਨ ਅਤੇ ਬੀਗੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ 
ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜੂਨ, 1948 ਨੂੰ ਗੋਮੁਲਕਾ ਨੇ ਆਪਣੀ 


ਕੀਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਬੈਧੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ, _ 
1949 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ .ਅਤੇ 

ਨਵੰਬਰ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਕਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 31. 
1951 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਇਕਾਂਤ ਕੈਦ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ 
ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਉਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੋਈ ਨਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। 
ਅਪ੍ਰੈਲ 21, 1955 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗ਼ਸਤ 
1956 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆਂ ਅਤੇ 
ਅਕਤਬੂਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਲਿਟਬਿਊਰੋਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ 
ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਫ਼ਸਟ ਸੈਕਟਰੀ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ।'ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸਨੂੰ 
ਪਲੈਂਡ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਪਰਜੀਡੈਂਸੀ ਕੇਂਸਲ ਆਫ਼ ਸਟੇਟਸ ਦਾ ਸੋਂਬਰ ਚੁਣ 
ਲਿਆ ਰਿਆ। ` 


ਨਿਰੀ 


ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਗੌਮੁਲਕਾ . - 


ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਾ ਲੈ ਸਕਿਆ। ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ 
ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਘਟਦੀ ਹੀ ਗਈ। ਮਾਰਚ, 1968 ਵਿਚ ਗੋਮੁਲਕਾ 
ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੈਧ ਦੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਖੁਲ੍ਹਮ- 
ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। 

ਗੋਮੁਲਕਾ ਨੇ ਸਾਰੇ _ਸੈਕਟ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ 
ਸੁਲਝਾਇਆ ਅਤੇ ਨਵੈਬਰ 1968 ਨੂੰ ਪੰਜਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਮੇਂ __ 
ਮੁੜ ਫ਼ਸਟ ਸੈਕਟਰੀ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ .ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸਿਆਸੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘਟਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਵਿਚ 
ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਰਿਆ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰੀਂ ਹੀ 


ਇਸਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਵੈਗਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 
` 1969 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਸਬੈਧੀ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ _ [ 


ਬਦਲ ਲਈ । ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਸੰਬਰ, 1970 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਪੋਲੈਂਡ- 
ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਸੈਧੀ ਹੋਈ । ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੈਧ ਠੀਕ ਹੋਂ ` 
ਗਏ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 
ਦਸੇਬਰ 20, 1970 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਸਟ ਸੈਕਟਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਣਾ. 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


_ ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. 10 : ੨66. ਐਨ. ਬਿ. ਸੈ. 25੨ 


ਗੋਮੇਸ, _ਹਵਾਨ ਵੀਸੈਨਟੀ 
_ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਿਕਟੇਟਰ ਦਾ 


(690191€2,` 
੯੧੧੯੦) : 


ਜਨਮ 24 ਜੁਲਾਈ, 1857 ਨੂੰ ਸੈਨ ਐਨਟੋਨੀਓ ਡ. ਤਾਂਚੀਰਾ ਵਿਚ ਸਿ 


ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ `ਐਂਡੀਜ਼ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ” ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ` ?.. ! 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਗ਼ਰੀਬ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਤਾਚੀਰਾ ੍ 
ਰਾਜ ਦੇ ਸੈਨ ਐਨਟੋਨੀਓ ਵਿਚ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ ਅਤੇ _ 
ਇਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਸਿਪਰੀਆਨੇ ਕਾਸਟਰੋ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਨ ਤੋਂ 

ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਧਨ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ' 
ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ-ਚੀਫ ਅਤੇ ਵਾਈਸ- - 


ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੈਨ 1908 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਡਿਕਟੇਟਰ  । 


ਕਾਸਟਰੋ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਯੂਰਪ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ___ 
ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਲਈ। ਸੈਨ 1909 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨਵਾਂ ਸੈਵਿਧਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੈਨ 1910 


` ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੈਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1੦13 ਵਿਚ ! 
ਇਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਏ ਦੋ ਵਿਦਰੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1914 `। 











08410 ` ਨ 

















269 ਸਜਾ _ਗੋਮੇਰਾ 





ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ 


`ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੈਵਿਧਾਨਕ ਡਿਕਟੇਟਰ ਬਣਨਾ.ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ 
ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਇਕ ਹੋਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 1922 ਵਿਚ _ 
_ਅੰਗੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੋਮੇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ 
ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹਾਕਮ 
ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਮਨ-ਚੈਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੀ 
ਰੱਖਿਆ। ਇਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿੱਤ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਸੈਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਵਾਧੂ ਬਦੇਸ਼ੀ ਕਰਜ਼ੇ ਵੀ ਚੁਕਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤੇ । ਸੈਨ 1929 ਵਿਚ ਇਹ ਫਿਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਚੁਣ ਲਿਆ 
ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ 
ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸੇਵਾ 
ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1931 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸਿੱਧੀ ਹੀ ਤਾਕਤ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। 


` 17 ਦਸੈਬਰ, 193 5 ਨੂੰ ਕਾਰੈਕਆਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮਾਰਾਕਾਈ 
ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁੰ--ਐਨ. ਬ੍ਰ_ 10 : 565: ਕੋਲੀ. ਐਨ. 8 : 571 

` (60102 12€ %੧੮113203 €:000015) : 
`ਦੀ ਗੀਤਕਾਰ ਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉੱਘੇ 
ਸਪੇਨੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਵਿਤਰੀਆਂ ਵਿਚ 
ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 

ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ, 1814 ਨੂੰ 
ਕਿਊਬਾ ਵਿਚ ਪਵੈਰਟੋ ਪ੍ਰਿਨਸੀਪੀ 

-20੬9੧) ` ਨਿ10॥੬ ਵਿਖੇ 

ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1836 ਵਿਚ ਇਹ 


ਕਵਿਤਾਵਾਂ _ “20604-50122 
(1841) ਦਾ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਫਰਜ਼ੀ ਨਾਂ 
“14 62908” ਲਾ ਪਰੇਗਰੀਨਾਂ 
ਹੇਠ. ਛਪਵਾਇਆ। ਇਸ ਦ 
ਨਾਵਲ 530" (1841) ਤੇ 
908000291' (1846) ਬਹੁਤ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ 
ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਗੋਮੇਸ ਨੇ ਕਾਵਿਮਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤਕ 
ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਂਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕ 00੦ 4101060" 
(1844), 53੦” (1849) ਤੇ 'ਸ॥੪5%"(1858) ਰੈਗ-ਮੰਚ ਦੇ ਪੱਖੋਂ 
ਬੜੇ ਸਫਲ ਰਹੇ! ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਦੁਖਾਂਤਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਰ੍ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਂਦੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ 
ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ 
ਦੀ ਘਾਟ ਦਿ੍‌ਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1873 ਨੂੰ ਮੇਡ੍ਰਿਡ ਵਿਚ ਹੋਈ। 
ਰਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 


ਗਰਟਰੂਡਿਸ ਗੋਮੇਸ ਡੇ 
ਆਵੈਲਯਾਨੇਦਾ 


565: ਐਨ. ਬ੍ਰ ਮਾਂ. 4 : 620 


ਸਿ ਗੋਮੇਸ ਫਾਰੀਆਸ, ਵਾਲੈਨਟੀਨ : ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਇਸ 
ਵਿ 

_ ਗਵਾਦਾਲਾਹਾਰਾ (303004%3) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ 

_ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ 1833-34 ਦੇ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


_ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਲਿਬਰਲ' 





ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਇਹ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ 
ਆ ਗਿਆ। ਸਿਆਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1822 


ਵਿਚ ਚਮਕਿਆ। ਸੈਨ 1833 ਵਿਚ ਇਹ ਆਨਟੋਨੀਓ ਲੋਪੋਸ ਡੇ 
ਲੈਟਾ ਐਨ ਦੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੋਧ ਵੇਲੇ ਵਾਈਸ-ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਚੁਣ ਲਿਆ ' 
ਗਿਆ। ਕਾਂਟੀ ਛਾਂਟੀ ਕਰਨ, ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ 


ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ _ 
ਲਈ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1835" 


ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਭਰ `ਹੀ ਫ਼ੈਡਰਲ 
ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਕ ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਬਕ ਹਾਮੀ ਰਿਹਾ । ਇਸ 
ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੈਸਾ ਕੀਤੀ ਐਪਰ ਮੈਕਸੀਕੋ-ਯੁੱਧ 
ਛਿੜਨ ਤੀਕ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਈਸ ਪੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਸੀ ਸੋਯੁਕਤ 
ਰਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣਾਇਆ ਵਤੀਰਾ ਬੇਪ੍ਤੀਤੀ ਵਾਲਾ ਹੀ. ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਜੁਲਾਈ 1858 ਨੂੰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ ਵਿਚ 


.ਹੋਈ। 


॥ 


- ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 565 


ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਖੋਜੀ ਸੀ। ਸੈਨ 


1456 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ 'ਪ੍ਰਿੰਸ ਹੈਨਰੀ ਦੀ ਨੇਵੀਗੇਟਰ” ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
'ਗਿਨੀ ਦੇ ਤੱਟ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਗੇਬਾ ਦਰਿਆ 


ਦਹਾਨੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇਹ ਕੈਨਟੋਰ (੯੪੦੪) ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ । 
ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ ਨੀਗਰੋ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਵਪਾਰਕ_ ਸੈਧੀਆਂ 


-ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ'ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਵਪਾਰ ਦੀ 


ਝਲਕ ਵੇਖੀ। ਸੈਨ 14609 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਨਟੋਨੀਓ ਡਾ ਨੋਲੀ 
ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ 
ਇਹ ਕੇਪ ਵਰਡ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਸੈਨਟਿਆਂਗ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜ। ਪਿੱਛੋਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਨੋਲੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਲੱਭਣ 
ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਉਸੇ ਦੇ ਹੀ ਸਿਰ ਹੈ।ਸੈਨ-1448 ਤੋਂ 1470 ਤੀਕ ਦੇ - 
ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਐਪਰ ਲਗਭਗ 
1484 ਵਿਚ ਗੋਮੇਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਹੈਨਰੀ 


ਵੱਲ ਕੀਤੇ ਖੋਜੀ ਸਫ਼ਰ ਮਾਰਟਿਨ ਬਾਹਾਈਮ ਜਰਮਨ ਜੀਉਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਨੂੰ 


ਇਸ ਇਤ ਦਿ ਰਿ 
ਹਨ। 


ਹ.ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 565; ਐਨ. ਦਰ ਸਾਂ.3 : 620 ` 


/ 




















ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਦੀਪ ਅਤੇ ਸਾਂਟਾ ਕਰੂਜ਼ ਦੇ ਟੇਨਰੀਫੇ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਦੀਪ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਕੁੱਲ 
ਰਕਬਾ 378 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (146 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
18,237 (1981) ਹੈ। ਸਾਨ ਸੀਂਬੇਸਤਦੀਅਨ ਡੇ ਲਾ ਗੋਮੇਰਾ ਇਸ 
ਦੀਪ ਦੀ ਮੁੱਖ ਬਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਦੀਪ ਦੇ ਤੱਟ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਉੱਘੜ-ਦੁੱਗੜੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਢਲਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। 
ਦੀਪ ਦਾ ਅੰਦਰ੍ਰਲ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਪਰਬਤੀ ਹੈ। ਦੀਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਲਟੋ 
ਦਾ ਗਾਰਾਜੋਨਇ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੱਧਰੀ ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾਈ 
1,487 ਮੀ. (4,879 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਦੀਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ 
ਚੋਟੀ ਹੈ। ਦੀਪ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਅਰਧ ਖੁਸ਼ਕ ਹਨ ਪਰ ਫੁਹਾਰਿਆਂ 














<ਕ 


ਗੋਮਲ `_. _- ਰ੍ .. _ 270 


ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ 
` ਪੱਧਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਕੇ ਕੇਲੇ ਅਤੇ ਖਜੂਰਾਂ ਉਗਾਈਆਂ 
` ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੀਪੰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ, 


ਅੰਜੀਰ ਅਤੇ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ” ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, 


ਟਿਊਨੀ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਲੂਣ ਲਾਉਣਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਹੈ। 


ਵਾਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ। 


ਰ੍ _ਦੀਪ ਦੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿੰਚੜਾ ਇਕ ਮੁੱਖ ਬੋਦੌਰਗਾਹ ਵੀ 
`ਹੈ, ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੜਕ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ 
ਇਕ ਵੱਡੀ ਘਾਟੀ ਦੀਆਂ ਖੜੀ ਢਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਦੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਸੈਨ 1492 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮਹਾਨ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੇ 
ਕ੍ਸਟਾੱਫਰ ਕੋਲੈਂਬਸ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ 
ਪਹਿਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਚਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਦੀ 
ਅੰਤਮ ਥਾਂ ਇਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਘਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਲੋਬਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ 
ਉਹ ਗਿਰਜਾ_ਘਰ ਜਿਥੇ. ਉਹ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅੱਜਕਲ੍ਹ 
ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਾ 
ਗੋਮੇਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਟਾਘੂ ਦੇ ਵਾਸੀ 
ਇਕ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸੀਟੀਆਂ 
ਮਾਰਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਮੁਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 1 


ਹ- ਪੁਟਐਨ. ਬਿ. ਆ. 4: 619 


ਵੀ ਗੋਮਲ ` :, ,ਆੱਥਲਸਤ--ਇਹ ਬੈਲੌਰਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਕ. ਲੇਖਕ'ਅਤੇਂ ਕਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਲਖਨਊ ਦੇ 
ਆੰਖਿੰਲਸਤ ਹੈ` ਜੋ ਮਿਡਲ 'ਨੀਪਰ ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ 


`ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਪੱਧਰੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ।ਇਸ 
ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 40,000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (15,600:ਵ. ਮੀਲ) 
ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 1 ,646,000 (1983) ਹੈ। ਆੱਬਲਸਤ 
ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਖੇਤਰ ਦਲਦਲੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ 
ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਬਸਤੀਆਂ ਵਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ 
'ਇਲਾਵਾ ਕਾਫ਼ੀ 'ਖੇਤਰ ਛੰਭ, ਚਰਾਦਾਂ ਅਤੇ ਪੀਟ_ ਵਾਲੀ ਦਲਦਲ 
ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰੇਤਲੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ 
ਬਲੂਤ, ਚੀੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹਾਰਨਬੀਮ ਦੇ ਘਣੇ ਜੈਗਲ ਹਨ। 


ਆੰਲਸਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ.ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਬਾਕੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ 


ਉੱਚਾ ਹੈਂ, ਜੈਗਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਪਟਸਨ ਅਤੇ ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੇਅਜ਼ੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਇਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਸਤ੍ਰਤ 


ਹੈ, ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀਂ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਹੈ! ਆੱਬਲਸਤ 


ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗੋਮਲ ਅਤੇ ਦੋਬਸ਼ ਲੱਕੜੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ . 


ਹੇਨ। ਇਸ .ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋਰ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ 


ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਧਾੜਾਂ ਦਾ ਕੈਮ, ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਤੇ 


ਲੱਕੜੀ ਦੀ ੍ਰਸੈਸਿੰਗ ਆਦਿ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ.ਬ੍ਰਿ. ਮਾ..5 : ਰਲ 


ਗੋਮਲ : ਸ਼ਹਿਰ- ੇਲਜਸੀਆ ਦੇ ਇਸ ਹਂ ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ 


ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜੋ 


_ 255 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵਿਚ, ਸਾਸ਼ (8020) ਦਰਿਆ ਉਪਰ ਸਥਿਤ 
ਹੈ। 


ਰਿ ਵਿ ਵਿਚ 


ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਉਪਰ ਕਦੀ ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਕੁਦੀ ਰੂਸ ਦਾ 
ਕਬਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਇਹ 1772 ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੂਸ 


ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜ਼ਾਰਸਾਹੀ ਅਧੀਨ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਕਈਂ... _ 


ਇਹ ਜਰ ਾਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਭਜਨ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱ 
ਇਸਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਉਪਰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ 
ਰ੍ (ਦੀਦ ਬਰ ਰਿਹ ਰੀ 
` ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵੀ.ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਰ੍ 

ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। .ਇਥੇ ਸੜਕਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ -ਹਨ। 


ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕਤਲ ਕੀਤਾ। 


`ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਾਸ਼ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਨੀਪਰ (0੪੦ਉਮ) ੍ 


ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਅਰਥਾਤ ਲਗਭਗ 60 ਕਿ. ਮੀ. ਤੇ ਹੋਣ 
ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਸ਼ ਦਰਿਆ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਇਥੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵੀ 
ਇਸ ਦਾ ਭਾਰੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਜੈਕਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 


'ਇਥੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਰੇਲ ਲਾਈਨਾਂ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ'ਮਿੰਸਕ 


(0015) ਤੋਂ ਯੁਕਰੀਨ ਦੇ ਦਰਿਆਈ ਮਾਰਗ ਉਪਰ-ਸਥਿਤ ਹੋਣ 


ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ,ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਲੱਕੜੀ ਰ੍ ਰ 


ਚੀਰਨ ਦੇ ਆਰੇ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਤਿਆਰ. ਕਰਨ_ਦੀਆਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ, 


ਫਾਉਂਡਰੀਆਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ _ 
ਤੇ ਖੰਡ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ, ਹਰ 


ਭੱਠੀਆਂ ਆਦਿ ਹਨ। 
`` ਆਬਾਦੀ-383 9000 (1979) 
525 25' ਉ. ਵਿਥ.; 305 55 ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਕੋਲੀ. ਐਨ. 8 : 570 . ਸਿ 


`ਗੋਯਾ, ਫ਼ਕੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਂ : ਇਹ ਉਰਦੁ ਦਾ ਪੁਸਿੱਧ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਨਾਸਿਖ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ੌਜ `ਵਿਚ 


ਰਸਾਂਲਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ,ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕਾਰਨ 
`'ਹੱਸਾਮੁੱਦੋਲਾ” ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 


- ਗੀਯਾ ਨੇ ਬਹੁਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਫ਼ਾਰਸੀਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਕਿਰਤ “ਅਨਵਾਰ 


ਸਹੇਲੀ” ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ _. . 
ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਇੰਨਾ ਵਧੀਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ____ 
'ਬੁਸਤਾਨੇ ਹਿਕਮਤ” ਇਕ ਮੌਲਿਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। _ 
ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਗੋਯਾ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਧੂ _ 
ਵਿਸਥਾਰ ਭਾਂਰੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਉਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਵੇਂ ਹੀ , 
ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਅਨਵਾਰ ਸਹੇਲੀ" ਵਿਚ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਗੱਲ ਬਹੁਤੀ ਸੈਖੇਪ 


ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਸੀ ਉਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੇ 
ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈਮੇਰਾ ਕਰਕੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂ ਜੋ ਗੋਯਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 
ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਬੋਲ>ਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੋਯਾ ਦੀ 
ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ।ਇਸੇ' 
ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਰਵਾਨੀ ਵਿਚ ਕਮੀ ਵੀ ਆਈ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ 
ਦੀ ਇਹ ਕਿਰਤ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਇਸ 
ਦੀ ਮੋਤ (1850) ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ--ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬੇ ਉਰਦੂ-ਸੱਯਦ ਇਅਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ 


ਗੋਯਾ, ਫਾਂਸਿਸਕੋ ਡ : 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਸਪੇਨੀ 
'ਕਲਾਕਾਰ'ਦਾ ਜਨਮ 30 ਮਾਰਚ, 1746 ਨੂੰ ਸਾਰਾਗੋਸਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ 
ਫਵੇਨਡੀਟੋਡੋਸ (੧00620005) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ_ ਨੇ _ 


ਸਾਰਾਗੇਸ਼ਾ, ਮੈਡ੍ਿਡ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਸਿੱਖੀ। 
ਸੈਨ 1771 ਵਿਚ ਤੋਮੇ ਤੋਂ ਸਾਰਾਗੋਸਾ ਪਰਤਣ ਉਪਰੈਤ ਇਸ ਨੂੰ 
ਗਿਰਜੇ ਵਿਚੇ ਕੰਧੂਨਚਿੱਤਰ'ਬੰਣਾਂਉਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੌਮ 
ਮਿਲਿਆ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਨੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ 














` 271 ਜਾ ਗਾ ਗੋਰਕੀ 


ਹਦ 


ਹਰ ਨਿਹ ਜਸ ਪਚਲਤ ਕਰਕ ਭੀ 
ਵਿਚ ਹਨ। 


੧ ` ਸੈਨ 1775 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ 
.ਜਦੋਂ' ਇਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਐਨਟਾੱਨ ਰੈਫੇਐਲੋ ਦੇ 
ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੇਠ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ __ 
ਵਿਖੇ ਲੜੀਵਾਰ 60 ਕਾਰਟੂਨ . ਤ 
`__ਬਣਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ 
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 





ਫਾਂਸਿਸਕੋ ਡ ਗੋਯਾ 


ਸੈਨ 1780 ਵਿਚ ਗੋਯਾ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 


-ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1785 ਵਿਚ ਇਹ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਖੇ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
`_ ਚਾਰਲਸ ਤੀਜੇ ਦਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ. ਗਿਆ। ਅਗਲੇ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਕਦ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਚਾਰਲਸ ਚੌਥੇ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਦਮ ਸ਼ਾਹੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਬਣਾ .ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ 


ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸਪੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫ਼ਲ ਅਤੇ ਫੈਸ਼ਨੇਬਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰ 


ਬਣਿਆ। 


੮੨ ੩੩-੨੩ 


ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਇਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ, ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ 


ਖੁਣਾਈ ਕੀਤੇ ਚਿੱਤਰ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਮਜਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ 


ਸਮੇਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੈਨ 1792 ਵਿਚ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਂਰਨ 
ਇਹ ਬੋਲਾ-ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾ ਮੋੜ ਲਿਆ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਲਪਨ੍ਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟ.ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। 
ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ 1797 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 
ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ । ੍ 
__` ਗੋਯਾ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋ ਬਹੁਤ 
`__ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਅੜੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦੀ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
_ਪ੍ਗਟਾਊਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸੈਸਾ ਕੀਤੀ 
ਗਈ। ਸੈਨ 1808 ਵਿਚ ਗੋਯਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਸਿਖਰ ਤੇ ਸੀ। 
. ਨੈਂਪੋਲੀਅਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਪੇਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 
ਚਾਰਲਸ ਚੌਥੇ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦਾ ਭਰਾ ਜੋਜ਼ਫ਼ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠਾ 
ਪਰ ਗੋਯਾ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਦਵੀ ਤੇ ਕਾਇਮ 
ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਸਪੇਨੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। 
ਸੇਨ 1814 ਵਿਚ ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁੜ ਸਪੇਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ 
ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


'ਦੀ ਅਡੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦੀ ਨੇਖ਼ ਆਫ਼ ਗਾਂਡ (1775), 


ਸੈਨ 1795 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ 
_1799 ਵਿਚ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ _ . 
ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਗਿਆ। ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ 





ਕਰਾਈਸਟ ਆਨ ਦੀ ਕਰਾਸ (1780), 'ਦੀ ਐਨਨਸੀਏਸ਼ਨ' 
(1785), “ਦੀ ਫ਼ੈਮਿਲੀ ਆਫ਼ ਚਾਰਲਸ 1੯” (1800), “ਟਾਈਮ 


_ਐਂਡ ਦੀ ਓਲਡ ਵਿਮੈਨ” (1810-12) ਅਤੇ “ਦੀ ਫੋਰਜ” (1819) . 
ਆਦਿ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ . 
ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ 15 6400005” (1797-98) ਅਤੇ 1808- . 
38066" (1820-24) ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। “ ਦੀ ਬੁਲਜ਼ ਆਫ਼, 


ਬੋਰਡੋ” (1824- 25) ਇਕ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਕਲਾ 
ਕਿਤਾਂ ਮੈਡ੍ਡ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਂਦੋ ਵਿਖੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਰ੍ 


16 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1828 ਨੂੰ ਥੋਰਡੋ ਵਿਖੇ ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ 


ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਰਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 8 : 259 


_ ਗੋਰਕੀ : ਆੱਬਲਸਤ=-ਰੂਸ ਦੀ ਇਕ ਆਬਲਸਤ ਹੈ 
ਜਿਹੜੀ ਵੋਲਗਾ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਆੱਬਲਸਤ 
1936 ਵਿਚ ਬਣੀ। ਇਸ ਆਬਲਸਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 
74,800 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 3,680,000 (1983 
ਅੰਦਾ.) ਹੈ। ਵੋਲਗਾ ਬੇਸਿਨ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚੈ ਵੈਡਦਾ ਹੈ। 
ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਨੀਵਾਂ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੀੜ੍ਹ ਅਤੇ 
ਫਰ ਦੇ ਕੋਨਧਾਰੀ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੈਗਲ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਉੱਚਾ 


- ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਲੂਤ ਆਦਿ ਦੇ ਪਤਝੜੀ ਜੈਗਲ 


ਹਨ। ਇਥੇ ਮੌਸਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਹੈ ਤੇ ਜਨਵਰੀ ਦਾ 


ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 202 ਸੈਂ. ਹੈ। ਬਾਰਸ਼ ਲਗਭਗ 50 ਸੈ. ਮੀ. ਹੈ। ` 


ਵੋਲਗਾ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਓਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਗੋਰਕੀ ਮੈਟਰੋਪਾਲਿਟਨ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆੱਬਲਸਤ 
ਦਾ ਸਦਰ੍ਹ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤਿਆਰ 
ਵਯਕਸਾ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। _ 

ਹੰ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 638 


_ਗੋਰਕੀ_: ਸ਼ਹਿਰ-ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿੰਆਂ ਦਾ . ਨਿਜ਼ਨੀ 
ਨੋਵਗ੍ਰਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੋਰਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ 
ਰੂਸ ਦਾਂ ਇਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 1221 ਵਿਚ ਯੁਰੀ 


ਵਸੀ ਵਲੋਦੋਵਿਚ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰੂਸ ਦਾ ` 


ਵੋਲਗਾ ਦ਼ਰਿਆ ਵੱਲ ਦਾ' ਹਿੱਸਾ ਆਬਾਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਲਟਿਕ 
ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੋਲਗਾ ਮਾਰਗ 
ਹੁਣ ਇਹ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਰੂਸ ਦਾ ਲੈਨਿਨਗ੍ਾਦ ਅਤੇ ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੈਨ 1300 ਦੇ 
ਅੱਧ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਓਕਾ ਦਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜਾਈ ਵਲਾਦੀਮੀਰ 
ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੱਕ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸੈਨ 1392 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਮਾਸਕੋ ਪ੍ਰਿਸੀਪੈਲਿਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ. ਲਿਆ _ਗਿਆ। ਇਸੇ 
ਪ੍ਰਿਸੀਪੈਲਿਟੀ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ 


ਜਬਰਦਸਤ ਕਿਲਾਬੈਦੀ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਹੀ ਵੋਲਗਾ ` 


ਤਾੜਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਢਲੀ ਛਾਉਣੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਮਾਸਕੋ ਦੇ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਵੋਲ੍ਗਾ ਤਾਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਥੇ ਟੱਕਰ ਲਈ। ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਦਾ 


ਵੀ ਮਾਣ ਹੈ। ਸੈਨ 1932 ਵਿਚ ਇਸੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ` 


ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਗੋਰਕੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਸੈਨ 1817 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਥੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਪਾਰਿਕ ਮੇਲੇ ਵੀ ਲਗਦੇ ਰਹੇ 


























ਗੋਰਕੀ ਮੈਕਸਿਮ ` 


ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਬਰਾਬਰ 
ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਅਕਤੂਬਰ, 1917 ਦੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਤੱਕ 
ਹਰ ਪਿਓ ਲਗੀ ਰਹ ਕਰਕ ਮਇ ਦਪਰ ਵਿਲਹਤ 


ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। (ਓ 


ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਵੋਲਗਾ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਓਕਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ 
ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 
ਵੱਡੀਆਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਸਨੱਅਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ_ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ 
ਉਦਯੋਗਿਕ ਉੱਨਤੀ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਪੱਛਮੀ 
ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਭਾਰੀ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਜਹਾਜ਼, ਸਟੀਅਰ ਕਾਰਾਂ, ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਨ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਰਸਾਇਣਿਕ 
ਵਸਤੂਆਂ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਵੋਲਗਾ ਦਰਿਆ ਤੋਂ' ਪਾਰ ਬੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ 
` ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੁੱਤਉਆਂ ਅਤੇ ਚਮੜੇ. ਦਾਂ ਸਾਮਾਨ ਬੋਗੌਰੋਡਸਕ 
ਵਿਖੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। 


ਗੋਰਕੀ ਰੇਲਾਂ, ਕਾ ਤੀ ਗਿ ਬਗ ਜੀ 


ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਟਰਾਂਸ ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਰੈਲ 


ਰ _ਮਾਰਗ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। 

ਰ੍ ਸੈਨ 1918 ਵਿਚ ਐਨ. ਆਈ. ਲੌਬਸ਼ੇਵਸਕੀ ਵਿਸ਼ਵ- 
ਵਿਦਿਆਲਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਹੋਰ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਅਕ 
ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਡਾਕਟਰੀ, ਜ਼ਰਾਇਤੀ, ਇੰਜੀਨੀ- 
ਅਰਿੰਗ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦਿਲਖਿੱਚ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ 16ਵੀ' 
ਸਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਕ੍ਰੈਮਲਿਨ ਭਵਨ ਅਤੇ ਘੰਟਾਘਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 


ਆਬਾਦੀ-1 ,445,000 (1991) 
565 20' ਉ. ਵਿਥ.; 445 00' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 638 
ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਅਲੈਕਸੀ ਸੈਕਸੀਸੋਵਿਚ ਪ੍ਰੈਸਕੋਫ 
ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਿਰਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ, ਨਾਟਕਾਂ ਤੇ ਆਤਮ 


ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਮਾਰਚ, 1868 


ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਨੀ ਨਾਵਗ੍ਰਾਦ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਹੁਣ 
ਗੋਰਕੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ 








272 


ਵੀ 


- ਕਰਵਾ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕਿਆਂ ਨੇ ਪਾਲਿਆ ਪਰ ਉਥੇ ਇਸ 


ਦਾ ਨਾਨਾ ਇਸ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਵਰਤਾਉ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ 
ਨਾਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਬਚਪਨ ਤੇ 


ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂਸੀ 


ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੋਲੋਤਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਦੇ 


ਸਬ ਤਿਨਿ ਆ 


ਗੋਰਕੀ (ਕੜਵਾ) ਰੱਖਿਆ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਕਿਰਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਗਿਆਨ 


ਸੀ। ਇਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਹੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ।ਬਾਅਦ ਵਿਚ 8ਸਾਲਾਂ 
ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ . 
ਨੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ, ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ ਆਂਦਿ ਜਿਹੇ ਕੰਮਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾਲ _ 
` ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਿਖਣਾ ਵੀ ਸਿਖਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ 
ਕੁੱਟ ਮਾਰ ਵੀ ਸਹਿਣੀ ਪਈ ਅਤੇਂ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਵੀ ਰੱਜ ਕੇ ਦੇਖੀ ਜਿਸ 
ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪੱਖ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, 








ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਕਾਜ਼ਧਨ ਵਿਖੇਂ ਨਾਨਬਾਈ' _, 


ਚੌਕੀਦਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾਂ। ਇਥੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਰੂਸੀ, 


ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। 


ਐੋਰਕੀ ਟਿਵਨਿਸ ਵਿਖੇ ਸੀ ਜਦੋ ਇਸ-ਅਪੰਣੀ ਪੀਰੀ 


ਕਹਾਣੀ '6%%7 60008 (1892) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸ 
ਮਗਰੋਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ। “ਚੈਲਕਾਸ਼ਾ” ।1895) 
ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉੱਤਮ ਕਹਾਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ 


- ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ “੪੯੩` (1897) 1੪800 
(1899) ਆਦਿ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ___ 

ਲਿਖਦਿਆਂ ਰੂਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਸਹਿਜ __ 

ਸੁਭਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਈ ੧ 


$0੬5£ 60037 
ਬਾਰੇ 


ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਟਾਲਸਟਾਏ ਦਾ ਹਾਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 


20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਗੋਰਕੀ ਨਾਟਕ ਤੇ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ___ 


ਪਿਆ ਜੋ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
00 66106€₹' (1699), “9002 (1900), 800੧੬ 
(1908), “90000 0000੮" ( 1909), “21021 ਗ੩੧੯੯੧੩ 
੧0290109 31688. (1910), '%' (1907), ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ 


"11੬ 00010" (1929), ੧8002" (1902) ੩੧8 
20616200₹3" (1910), 98610001" (1905) ਅਤੇ ਐਬ, 
(1906) ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕ ਹਨ। 


ਭਿ ਰਿ ਰ 
(ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਡ) ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਬਣ . 


ਗਿਆ ਤੇ ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। 


ਸੈਨ 1901 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ੬809੫ 0 ਸ07੦੯੦500੧ਟ' ਨਾਂਦੀ _ 
ਕਵਿਤਾ ਛਪੰਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ 


ਜਲਦੀ ਹੀ'ਛੱਡ' ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਕਰੀਮੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ। 
ਸੈਨ 1902 ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਇਸ ਨੇ 2੫੪0€' ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਕਾਸ਼ਨਾਂ 


ਆਰੰਭ (ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1905 ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਾਰਨ 
ਇਸੇ ਨੂੰ.ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰੋਸ ਪਰਗਟ 
ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਿਹਾਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ `___ 
ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ` ਦੀ ਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਯੈਲੋਂ ਡੈਵਿਨ' (1906) ਵਿਚ __. ਰ੍ 
ਆਪਣੇ ਅਮਰੀਕਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇਹ 7 ਸਾਲ ਰੂਸ ਤੋਂ _ . 











ਬਾਹਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1917 ਦੇ ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਇਸ ਨੇ . ੩ ੩ 


ਰੀ 





ਰੰ _ 273 ੍ ਰੀਰਖ਼ਪੁਰ 


ਤਿਨ ਹਿੱਸਿਆਂ “680੯2 (1913-14): ਅੰਗ. ਅਨੁ. 
(60100000), '% 1੧009੩੬0”" (1915-16); ਅੰਗ. ਅਨੁ. (10 
0੬ ੧8107) . ੩ 081₹€9606(₹" 
ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਇਸ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ “10 


276000009੯੧01" (1925), 1021੧ 11018. $30021" (1927-- 


36). '#੬£੪ 801੮00₹' (1932) ਅਤੇ 1803੯ 1 ਹਧ£€' 
(1933) ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ 14 ਜੂਨ, 1936 ਨੂੰ ਹੋਈ। ` 


ਹ. ੫.--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 586 


ਗੋਰਖਨਾਥ, ਗੁਰੂ : ਮਧ ਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਸਾਧਨਾਂ 
ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗੋਰਖਨਾਥ ਬਹੁਤ ਹੀ' ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਥ ਸਿੱਧ ਮਛੋਦਰਨਾਥ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ 
_ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਯੋਗਬਲ ਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀਆਂ 
ਅਣਗਿਣਤ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ 
ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਦਰਜਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ_ 
ਦਾ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਕੁਝ ਦੇਸੀ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ 
ਨਾਂਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਚਾਰ ਮਹਾਂ ਯੋਗੀ ਹੋਏ ਹਨ। 
.ਆਦਿ ਨਾਥ ਆਪ '਼ਿਵਜੀ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਦੋ ਚੇਲੇ ਹੋਏ ਹਨ : - 
1 ਜਲੋਧਰ ਨਾਥ ਅਤੇ 2 ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ । ਜਲੈਧਰਨਾਥ ਦਾ ਚੇਲਾ 
ਕਿਸ਼ਣਪਾਦ ਅਤੇ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾ ਚੇਲਾ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਸੀ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਾਰ ਸਿਧ ਯੋਗੀ ਨਾਥ ਸੈਪਰਦਾ ਦੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹਨ । 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਤੇ ਕਿਰਿਸ਼ਣ ਪਾਦ ਦਾ ਸਬੈਧ ਕਾਪਾਲਿਕ 
ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸੀ। ਪਰਵਰਤੀ ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿਚ ਮਛੇਦਰ ਨਾਥ 
ਤੇ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
੨ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੋਰਖ ਦਾ ਕਾਲ 809 ਈ. ਮੰਨਿਆ ਹੈ। 
_ਡਾ. ਰਾਹੁਲ ਸਾਂਕਿਤਿਆਇਨ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 840 ਈ. ਮੰਨਦਾ ਹੈ। 
ਆਚਾਰੀਆ ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦ੍ਰਿਵੇਦੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ 9ਵੀਂ ਸਦੀ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ । ਨਰਿੰਦਰ ਧੀਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ 
ਸਮਾਂ 1100 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 1200 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। ਡਾ. 
` ਵਿਚੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਨਿਆਰ ਜਾਤੀ 'ਚੋਂ 
ਹੋਇਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਰਾਵਲ ਮਤ ਦਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
`_ਉਚੇਦਰ ਗਿਰੀ, ਬੜਵ ਜਾਂ'ਕਰੁਕਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਹੈ 
- ਪਰ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੋਰਖਪੁਰ ਵਿਚ 
ਰ੍ ਹੀ ਜਨਮਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। 
ਰਤੀ ਤਵਚ 
ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ;-1. ਅਮਨਸਕ, 2. ਅਵਰੋਧ ਸ਼ਾਮਨਮ, 3. 


___ਅਵਧੂਤ ਗੀਤਾ, 4. ਗ਼ੋਰਕਸ਼ ਚਿਕਿਤਸਾ, 5 . ਰੋਰਕਸ਼ ਕਾਵਿ, 6. 
`__ਗੋਰਕਸ਼ ਕੌਮੁਦੀ, 7. ਗੋਰਖ ਗੀਤਾ, ੪. ਗੋਰਖ ਪਸਚਯ, 9. ਗੋਰਖ 


ਪੱਧਤਿ, 10. ਗੋਰਕਸ਼ ਸ਼ਤਕ, 11. ਗੋਰਕਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ, 12. ਗੋਰਕਸ਼ 
ਸੰਹਿਤਾ, 13. ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਯਾਸਨ, 14. ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਤਕ, 15. 
` ਗਿਆਨਸ਼ਤਕ, 16. ਗਿਆਨਾਮ੍ਰਿਤ ਯੋਗ, 17. ਨਾੜੀ ਗਿਆਨ, 
ਪ੍ਰ ਦੀਪਿਕਾ, 18. ਮਹਾਰਥ ਮੰਜਰੀ, 19. ਯੋਗ ਚਿੰਤਾਸੈਹਿਤਾ, 20. 
ਯੋਗ ਮਾਰਤੋਡ, 21. ਯੋਗ ਬੀਜ, 22. ਯੋਗ ਸ਼ਾਸ਼ਤ, 23. ਗੋਰਖ 
ਸਿੱਧਾਸਨ ਪੱਧਤਿ, 24. ਵਿਵੇਕ ਮਾਰਤੈਡ, 25. ਸਰੀਨਾਥ ਸੂਤ 26. 


ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਧਤਿ 27. ਹਠਯੋਗ 28. ਹਠ ਸੈਹਿਤਾ। ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ 


(1923) ਵਿਚ ਲਿਖੀ - 





੪ 


ਕੁਝ 40 ਛੋਟੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਹੈ। 

-ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੋਰਖਨਾਥੀ ਮਤ ਦੇ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਮਾਤਰ 
ਹੀ ਹਨ। ਰੀ੍‌ਥ ਰੂਪ ਵਿਚ 'ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ 
ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ੱਕੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੈਗਲਾ, 


ਮਰਾਠੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ' 


ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਯੋਗੀ ਸੈਪ੍ਰਦਾਇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ . 
ਵਿਚ 12 ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੈਡਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 
ਬਾਰਾਂ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਤ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਕੈਨ ਪੜੰਵਾ ਕੇ 


ਮੁੰਦਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨ ਪਾਟੇ ਯੋਗੀ ਵੀ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 12 ਪੁੰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ 6 ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਤੇ 6 ਗੋਰਖਨਾਥ 
ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਯੋਗ ਮਤ ਨੂੰ ਪਾਤੌਜਲ ਦੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਵੱਖ 


_ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉੱਚਾ ਯੋਗ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ.ਸਿਰਫ਼ ਛੇ 


` ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅਰਥਾਤ ਯਮ ਤੇ ਨਿਯਮ ਇਸ 
ਵਿਚ ਗੌਣ ਹਨ । ਇਸ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹਠਯੋਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਪਿੰਡ (ਸਰੀਰ) ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਲਈ ਹਠਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ 
ਬ੍ਹਮੰਡ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ 
ਯਤਨ ਹੈ। ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਗ੍੍‌ਥਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 


ਰੂਪ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਧਨਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਥ 


ਸਿਧਾਂਤਕ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਅਸਲੀ ਮੁਕਤੀ ਸਹਿਜ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ 
ਹੈ। ਸਹਿਜ ਸਮਾਧੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਗੋਰਖ 
ਨਾਥ ਦਾ ਨਿਰਗੁਣ ਪੰਥੀ ਭਗਤੀ ਸ਼ਾਖਾ ਤੇ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। 


ਗੌਰਖਨਾਥ ਬੁਹੁਤ ਤੇਜੱਸਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਸੁਆਮੀ 


ਸੀ। ਰੀ ਤਤ 
ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋਂ. 4 : 27; ਪੰ. ਸਾ. ਇ.-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ. (ਪਹਿਲਾ 
ਭਾਗ।; ਗੋਰਖਨਾਥ ਔਰ. ਉਨ ਕਾ ਯੁਗ-ਡਾ. ਰੈਗੇਯ ਰਾਘਵ । 
ਗੋਰਖ਼ਪੁਰ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ 
ਇਕ ਉੱਤਰ- ਪੂਰਬੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਗੋਰਖਪੁਰ 


ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 3,066.,)02 (1991 ' ਹੈ ਅਤੇ 
ਖੇਤਰਫਲ 6,316 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਨੌਪਾਲ 


ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਚਬ ਵਿਚ ਰ਼ੰਡਕ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਲ _ 


ਨਾਲੋਂ` ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜਲ ਨਿਕਾਸ ਘਾਗਰਾ. ਗੈਡਕ 
ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਗੈਡਕ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਕੁਝ 
ਸਥਾਈ ਝੀਲਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੇਠਲਾ ਖੇਤਰ ਮੀਂਹ ਦੇ 
ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇੰਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤਰਵਰਤੀ ਸਾਗਰ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


ਸਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਦਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਕਿਧਰੇ ਛੋਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੀ 


ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। _ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਨਦੀਆਂ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 


1] 


ਹੇਠਲੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ 
ਅਤੇ ਕੈਕਰ ਲਿਆ ਕੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਦ ਦੇ 


ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਰਾਈ ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰਾਂ 


ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਘਣੇ 





























ਜੈਗਲ ਹਨ। ਇਥੋਂ` ਦੀ ਬਨਸਪੜੀ ਉਪ-ਪਰਬਤੀ ਭਾਗਾਂ ਦੀ 
ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਣੇ ਜੈਗਲਾਂ ਤੋਂ 
_ਦੂਰ ਅੰਜੀਰ, ਟਾਹਲੀ, ਅੰਬ, ਮਹੂਆ, ਜਾਮਨ ਦੇ ਦਰਖਤ ਹਨ। ਘਣੇ 
ਜੈਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਚੀਤਾ, ਡੱਬ-ਖੜੱਥੇ ਹਿਰਨ, ਨੀਲਗਊ, 
ਬਘਿਆੜ, ਰਿੱਦੜ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਝੀਲਾਂ 
ਅਤੇ_ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ, ਘੜਿਆਲ, ਮਗਰਮੱਛ 
ਆਦਿ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੱਛੀਆਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ 
ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹਨ। 
ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। 
ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਤਲਹੱਟੀ ਵਿਚ ਸਥਿਤ,ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇਂ ਜਲਵਾਯੂ 
ਵਿਚ. ਅਕਸਰ ਨਮੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦਾ 
ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ 32.2” ਸੈਂ. (925 ਫਾ.) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਦੀ 
ਵਿਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੁੱਟ 15.55 ਸੈਂ. (602 ਫਾ.) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਵਿਚ 
ਔਸਤ ਵਰਖਾ 110 ਸੈਂ. ਮੀ. (45 ਇੰਚ) ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

__ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੈਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਅਨਾਜੀ 
ਫ਼ਸਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਣ, ਤਮਾਕੂੰ, ਕਪਾਹ, ਅਲਸੀ ਆਦਿ ਦੀ 
_ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬੰਹੁਤਾ ਖੇਤਰ ਜੈਗਲਾਤ ਅਧੀਨ ਹੈ 


ਰਹਉ ਗੀ ਰੀ ਜਰਗ 


ਗਿਆ ਹੈ। 
ਰ੍ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਨਅਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਖਾਦ ਬਣਾਉਣ ਦਾ 
ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਰ੍ 

ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 231. 


ਗੋਰਖ਼ਪੁਰ : ਸ਼ਹਿਰ--ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਾਰੜ) ਦੇ ਗੋਰਖਪੁਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਾਨਸੀ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਪਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਤੇ _“ 
ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ-ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਗਭਗ 1400 ਵਿਚ 
ਰ੍ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਉਂ' ਇਥੋਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੰਦਰ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਨਾਂ 
ਤੇ ਪਿਆ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ 
ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ-ਸਮੇਂ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫੌਜੀ ਅੱਡਾ ਅਤੇ 


ਡਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਵੀ ਸੀ। ਸੈਨ 180) ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ - 


ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸਪਾੈਂਦਾ ਖੇਤਰ 
ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਲੈ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਠੀਕ.ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ' ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਹਿੰਦ ਰਾਜੇ 
_ਵਸੈਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਿਆਂ 
ਨੇ 1680 ਵਿਚ ਜਾਂਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਬਣਵਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ 
ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਚ ਰੋਰ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋ 
ਰਿ ਰ੍ 

ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 
1885 ਵਿਚ ਇਥੇ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਸੈਨ 1947 
ਵਿਚ ਇਹ ਮੋਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣ 
ਚਿਆ। ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ 'ਉੱਨਤੀ ਹੋਣ ਨਾਲ 
ਉਦਯੋਗਕ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 4000 ਦੇ 
ਲਗਭਗ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਥ-ਖੱਡੀ ਦੇ 
ਬਣੇ ਕਪੜੇ, ਕਾਗਜ਼ ਛਪਾਈ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। 





ਰੋ ਫ਼ 274 . ਰ ਰਾ 


ਤਮਾਕ੍ਰ, ਖੰਡ, ਪੀਣ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਉਦਯੋਗ ਧੰਦੇ ਉੱਨਤ 
ਹੋਏ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ_ਵੱਸੋਂ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਅਕ' ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ 
2 ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ 12 ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸੈਨ 
1956 ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ਼ਵਿਦਿਆਲਾ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਸਿਨੇਮਾ ਘਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ 
ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੁ 
ਆਬਾਦੀ-505,566 (1991) 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 6322 ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 29 ਮੰ 
_ਗੋਰਖ਼ਪੁਰੀ, ਫਿਰਾਕ : ਇਸ ਉਰਦੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ 


` ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਰਘੁਨਾਥ ਸਚਾਏ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 


ਜਨਮ 28 ਅਗਸਤ, 1896 ਨੂੰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੋਰਖ ਪ੍ਰਸਾਂਦ 'ਇਬਰਤ” ਦੇ 
ਘਰ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਰਦੂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਮੁਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਗੋਰਖਪੁਰ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 
1913 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮੈਟਰਿਕ ਤੇ 1915 ਵਿਚ ਮਯੋਰ ਕਾਲਜ 
ਅਲਾਹਾਬਾਂਦ ਤੋਂ ਐਫ. ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1917 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤ 'ਚੋਂ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਬੀ. ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤੀ । ਫਿਰ ਇਹ 
ਪੀ. ਸੀ. ਐਸ. ਲਈਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1911 ਵਿਚ ਆਈ. ਸੀ. 
ਐਸ. ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਸਵਰਾਜ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰ ਹੁੰਦਿਆ 
ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ 
_ਲਈ ਚਲ ਰਹੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 6 ਦਸੰਬਰ, 
1929 ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਗੈਲਜ਼ ਦੇ ਆਗਮਨ-ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ 
_ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਾਂਗਰਸ 
ਦਾ ਡਿਕਟੇਟਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਰਫੀ ਅਹਿਮਦ 
` ਕਿਦਵਾਈ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
.,13 ਦਸੈਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਂਦ ਤੇ 500 ਰੁਪਏ 
` ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1922 ਤੋਂ 1927 ਤਕ ਇਹ ਸਰਬ ਭਾਰਤੀ 
ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ. ਅਧੀਨ ਸਕੱਤਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1927 ਵਿਚ ਇਹ_ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਚਨ ਕਾਲਜ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ ` 

1928 ਵਿਚ ਇਹ ਬੀ. ਐਨ. ਐਸ. ਡੀ. ਕਾਲਜ, ਕਾਨੂੰਪੁਰ ਵਿਚ . 

0 ਨ 
ਇਸ ਨੇ ਆਗਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ੧ 
ਏ. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤਿਆਂ ਹੀਂ ਇਸ ਨ ਲੇ 
ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਨਿਯਕੁਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 


ਗਿਆ। ਇਹ ਇਥੋਂ 1959 ਵਿਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿ 


ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੀਸਰਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਨਿਯੁਕਤ 
ਕੀਤਾ ਜਿਥੋਂ ਇਹ 1965 ਵਿਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ। - 


ਸ਼ਾਇਰ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਫਿਰਾਕ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਇਨਾਮ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਗੁਲ 


ਨਗਮਾਂ” ਨੂੰ 1961 ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ _ ..:. 


ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ 'ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1969 ਵਿਚ 
ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ 
ਸਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦਾ ਖਿਤਾਬ 
ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ ੧970 ਵਿਚ ਫਿਰਾਕ ਗੋਰਖਪੁਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਡੇ ਇਨਾਮ 'ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ” ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 3 ਮਾਰਚ, 1982 ਨੂੰ ਹੋਈ। . 


ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫਿਰਾਕ ਗੋਰਖ਼ਪੁਰੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਇਸ 
ਨੇ ਊਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ 10 ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। 'ਰੂਹੇ ਕਾਇਨਾਤ”, 'ਮੋਲਾ-ਏਂ-ਸਾਜ਼', 

















` 25 ਗੋਰਬਾਚੇਵੰ, ਮਿਖਾਇਲ ਸਰਗੀਏਵ 


'ਅਸ਼ਅਲ”, ਰੂਪ”, 'ਸ਼ਬਨਮਿਸ਼ਤਾਨ', 'ਰਮਜ਼ੋ-ਕਾਇਨਾਤਾ', ਗੁਲ 


ਬਾਗ਼', “ਗੁਲੇ ਨਗਮਾਂ', “ਬਜ਼ਗੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ”, 'ਰੋਗੇ ਸ਼ਾਇਰੀ', “ਪਿਛਲੀ 


ਰਾਤ” ਆਦਿ.ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 


_ਫਿਰਾਕ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ. ਗਜ਼ਲਾਂ, ਨਜ਼ਮਾਂ, ਰੁਬਾਈਆਂ, ਹੁ 


_ਕਿਤੇਅ ਆਦਿ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ 


` ਆਪਣੀਆਂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਦਰਦੇ-ਗਮ ਤੋਂ ਦਰਦੇ` ਦੁਨੀਆ ਤੇ 


ਰ੍ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਕਈ 
ਗਜ਼ਲਾਂ ਦੇ 100 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸ਼ੇਅਰ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦੇ 
` ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਤੇ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਬੜੇ ਕਮਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵ਼ਿਚ 
ਬੈਨ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਨਵੇਂ' ਤਜਰਬੇ -ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ 
ਸੈਸਕ੍ਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ੍ਹੀ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦੇ ਹਨ। 
ਭਾਵੁਕਤਾ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਤੱਤ. ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ_ਕਰਕੇ ਨਾ ਕੇਵਲ 
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ 
ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਖਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਰੂਪਕ ਜਾਂ ਅਲੰਕਾਰਾਂ 
_ ਲਈ ਤਸ਼ਸ਼ੀਹਾਂ ਲੱਛਣ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਮਿੰਥਿਹਾਂਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ 
ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਕਤ ਕਾਰਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ 
ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਅਗਲੀ ਕਤਾਂਰ ਵਿਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ। 
` ਇਹ' ਵਖਰੀ ਗੈੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਇਸ ਦੀਆਂ 
੍ ਆਰੂਜ਼ ਤਰੁਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੌਲਿਕਤਾ ਤੇ 
_ ਸੇਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੁਟੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ 
_ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਉਰਦੂ 
_ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਪਰੈਪਰਾਗਤ ਲੀਹਾਂ ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਨਵਾਂ ਰੈਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। 
ਰ੍ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਰਸ-ਰੂਪ ਪੱਥੋਂ ਇਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪਰ ਅਹਿਮ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। 
ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਬੜੀ ਨਿਗਰ ਤੇ ਸਾਰਥਿਕ ਹੈ। 


ਹਰ. ਖੂ-ਦਿਨਮਾਨ (ਹਿੰਦੀ) 14- 20 ਮਾਰਚ, 1982 


ਗੋਰਖਾ : ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਖਾ ਵੀ ਥਿਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਗੇ ਇਹ 
` ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਗੋਰਖਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸੁਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ। 


_ ਇਥੇ ਹੀ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਂਣੇ ਦਾ ਜੱਦੀ ਮਹੱਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ - 
ਹੈ।ਸੈਨ 1559 ਵਿਚ ਲਾਮਜੁਗ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਲੜਕੇ ਦਰਬਿਆ _ 


ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸੇ .ਹੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ 
`_ ਨਰਾਇਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੁੱਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ 
`ਛੋਂਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ 
` ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। 


ਗਿ 


ਰ੍ ਨਾਥ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਭਵਾਨੀ 
ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੈ। ' ਰ੍ 


_ 285 01' ਉ. ਵਿਥ.; 845 38' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਰ੍ ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰ ਮਾ. 4 : 805 


` ਗੋਰ, ਚਾਰਲਸ : ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮ 
_ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਜਨਵਰੀ, 1853 ਨੂੰ ਸਰੇ ਵਿਚ ਵਿਬੈਲਡਨ 
-` ਵਿਖੇ .ਹੋਇਆ। ਆਕਸਵਫੋਰਡ ਤੋਂ ਸਿਖਿਆ ਮ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 
__ 1878 ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਦਰੀ ਬਣਿਆ। ਟਿ੍‌ਨਿਟੀ ਕਾਲਜ ਆਕਸਫੋਰਡ 
ਰ੍ ਵਿਖੇ ਪੜਾਉਣ ਉਪਰੈਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ 
ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ 1894 ਵਿਚ ਇਹ ਵੈਸਟੀਮਿਨਸਟਰ ਵਿਖੇ ਪਾਦਰੀ 
ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1902 ਵਿਚ ਇਹ ਵੂਸਟਰ, 1905 ਵਿਚ 
ਬਰਮਿੰਘਮ ਅਤੇ 1911 ਵਿਚ ਆਕਸਵੋਰਡ ਵਿਖੇ ਬਿਸ਼ਪ ਲਗਿਆ। 





ਸੈਨ 1919 ਵਿਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਉਪਰੈਤ ਇਹ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ ਵੱਸ 


ਗਿਆ ਅਤੇ' ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਂ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ 
ਲਗਾਈ। ਸੈਨ 1924 ਤੋਂ 1928 ਤੱਕ ਇਹ ਲੈਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ੧ 
ਵਿਚ ਧਰਮ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਡੀਨ ਰਿਹਾ। ਰ੍ ਸਿ 


ਇਹ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਜ ਰੰ 
` ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਉਤਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ __- 


ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕ 1%% 14000% % ੧੦7੦੦ ਹੰ 
6$੧001੬5 9੩ 00 ੧ਟ112100। 0/ 1੧੦੨0030087 (1889) ਵਿਚ ਪੇਸ਼ 


ਕੀਤੇ ਇਹ ਖਗ ਮਆਲੀਏ ਕੈਥਲਿਕਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪੁਸਤਕ ਬਣੀ। 
ਧਰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ, ਉਦਯੋਗ ਸਬੰਧੀ, 


ਸਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੈਸਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 


ਕੀਤੀਆਂ। 'ਦੀ ਇਨਕਾਰਨੇਸ਼ਨ_ਆਫ਼ ਦੀ ਸਨ ਆਫ਼ ਗੌਡ' 
` (1891), 'ਰੈਕਨਸਟ੍ਕਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਬੀਲੀਫ਼” (1926), 'ਕਾਈਸਟ 


ਐਂਡ ਸੋਸਾਇਟੀ (1928) ਅਤੇ “ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਵੀਂ ਆਫ਼ ਦੀ ਗੁੱਡ 
ਲਾਈਫ਼” (1930) ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। `_ _ 


ਗਈ। ਹਾ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 636; ਚੈਂਬ. ਐਨ. 6 : 439; ਐਨ. ਅਮੈ. 
13 : 645; ਐਨ. ਬਿ. 10 : 583; ਐਵ. ਐਨ. 6 : ਰਿ 


ਗੋਰੈਡ : ਤਵਿਸ਼ਯਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਗਰਲ, ਗੋਰਿਡ ਤੇ ਗੁਰੰਡ 


ਇਕ ਜਾਤ ਦੇ ਨਾਉ. ਆਏ ਹਨ ਜੋ ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ ਕਰੇਗੀ। 


ਕਰਨਲ ਟਾਡ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਗੋਰਨਿਵਾਸੀ ਗੌਰੀ ਖਾਨਦਾਨ 
ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਬੁੱਦੀਨ ਮੁਹੈਮਦ ਗੌਰੀ ਮੁੱਖ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਕਈ ਸਿੱਖ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ` ਦੀ ਗੱਦੀ. ਤੇ 
ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੋ ਗੁਰ ਸੈਪ੍ਰਦਾਈ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਦੇ-ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ 


ਯੂਰਪ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੈਡ ਕਲਪਿਆ ਹੈ। _ 


` ਹ. ਖੁ-ਮ. ਕੋ: 431 


ਗੋਰਡਨ, ਸਰ ਜਾਨ ਵਾਟਸਨ : ਇਹ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦਾ 


ਧੋਰਟਰੇਟ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ 'ਦਾ ਜਨਮ ਐਡਿਨਬਰਗ .ਵਿਚ . 


1788 ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਖੈਧੀ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ 
ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੈਨ 1823 ਵਿਚ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਰੈਬਰਨ ਦੀ 
ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਗੋਰਡਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਰੱਖਿਆ ਪਰ 
ਇਹ ਉਸ ਜਿਹੇ ਸ਼ੋਖ ਰੋਗ ਨਾ ਭਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਜਿਹੀ ਨਾਟਕੀ 
ਮਾਡਲਕਾਰੀ ਨਾ-ਕੌਰ ਸਕਿਆ। 


ਰਿ 


_ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1829 ਤੋਂ ਇਹ 


ਰਾਇਲ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ.ਸੀ ਅਤੇ 


1850 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ “ਨਾਈਟ” ਦਾ ' 


ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ।ਸਰ ਵਾਲਟਨ ਸਕਾੱਟ, ਸਰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਹੋਪ 
ਅਤੇ ਟਾਮਸ ਡੀ ਕੁਇਨਸੀ ਇਸ ਦੇ ਮਾਡਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1 
ਜੂਨ, 1864 ਨੂੰ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ, ੧0: 528 


`_ਗੋਰਬਾਚੇਵ, ਮਿਖਾਇਲ ਸਰਗੀਏੋਵ` : ਸੋਵੀਅਤ 
ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਮਾਰਚ, 


17 ਜਨਵਰੀ, .1932 ਨੂੰ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ' ਮੌਤ ਹੋ 














ਗਰਬਾਤੋਵ, ਬੋਰਿਸ ਲਿਉਨਤਯੋਵਿਚ 


1931 ਸਤੈਵਰਾੱਪਲ ਕਈ (ਪ੍ਰਬੈਧਕੀ ਖੇਤਰ) ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਈਵਾਲਯੇ 
ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਹੀ 
ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1946 
ਵਿਚ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੋਟਰ ਟਰੈਕਟਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ 
ਹਾਰਵੈਸਟਰ _ਕੈਬਾਈਨ ਦੇ 
ਡਰਾਈਵਰ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ 
ਕੈਮ ਕਰਨ ਲਗਾ। 

ਸੈਨ 1950-55 ਵਿਚ 
ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਦੀ 
ਲੋਮਨਾਸੋਵ _ ਸਟੇਟ _ ਯੂਨੀ-` 
ਵਰਸਿਟੀ `ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ 
ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1952 
ਵਿਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ 
_ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਇ 
ਬਣਿਆ। - ` ਰ੍ 

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੈ- 
ਵਰਾੱਪਲ ਵਿਚ ਹੀ ਕੋਮਸੋਮੋਲ ਦੇ 
ਪੱਕੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਮ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ, ਫਿਰ ਸਤੈਵਰਾੱਪਲ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ. ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕੋਮਸੋਮੋਲ (ਨੌਜੁਆਨ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਗ) ਦੀ ਏਰੀਆ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪੇਰੈਡਾ ਐਜੀਟੇਂਸ਼ਨ 
ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਹੈੱਡ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 
ਇਸੇ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲੋਂ` ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਸਕੱਤਰ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪਹਿਲਾ 
'ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ। 

ਸੈਨ 1962 ਤੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ 
ਸਟੇਟ ਫਾਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੈਧਕ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਕੈਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੈਵਰਾੱਪਲ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦਾ 
ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1966 ਵਿਚ ਸਤੈਵਰਾੱਪਲ ਦੀ 
ਕਮਿਊ-ਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਸਕੱਤਰ 
ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਦੋ ਸਾਲ ਉਪਰੈਤ 1968 ਵਿਚ ਇਲਾਕਾ ਕਮੇਟੀ 
ਦਾ ਛੋਟਾ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ. 1970 ਵਿਚ ਪ੍ਰਥਮ ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ । ਇਸੇ 
ਪਦਵੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 1971 ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੌਕੇ 
`ਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਂਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 
ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ/'ਸੈਨ 197੪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੇਂਦਰੀ 
ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ 
ਰਤ ਬਣਾਇਆ ਉਸ ਇਹ ਜਰਗ ਥੀ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਸੈਨ 1979 ਵਿਚ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਧੋਲਿਟ ਬਿਊਰੋ 
ਉਮੀਦਵਾਰ ਮੈਂਬਰ ਤੇ 1986 ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਇਹ ਬਿਊਰੋ ਦਾ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ' ਛੋਟਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਇਸੇ 


ਮਿਖਾਈਲ ਸਰਗੀਏਵ ਗੋਰਬਾਚੇਵ 


ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਕੈਮ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ 12 ਮਾਰਚ, 1985 ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ 


ਯੂਨੀਅਨ ਦਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ 
ਗਿਆ। ਸੈਨ 1970 ਤੋਂ ਹੀ ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਸੁਪਰੀਮ ਸੋਵੀਅਤ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 
ਚਲਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੁਲਾਈ, 1985 ਵਿਚ ਯੂ. ਚੈਰੈਨਕੋ ਦੀ 
ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰੀਜ਼ੀਡਅਮ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। 


ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੌੜੀਓ ਪੌੜੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ 








276 ਰ - 


ਵਿਅਕਤੀ ਹੋ ਉਭਰਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਆਮ ਨੀਤੀ ਨੂੰ 
ਘਰੋਗੀ ਤੇ ਬਦੇਸੀ ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ 
ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਰ੍ 


ਇਵ 
ਸਮਾਜੀ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਤੋਰ ਤਿੱਖੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾਮਣਾ 


ਖੱਟਿਆ। 


ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਈਸਾ ਮੋਕਸੀਮੋਵਨਾ ਜੋ ਉਮਰ 
ਵਿਚ ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਇਕ ਰੀਸਰਚ ਵਰਕਰ ਹੈ ਅਤੇ 


ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨਉ 


ਦੀ ਇਕ ਬੱਚੀ ਵੀ ਹੈ। 
-ਡਾ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦਾਂ 


ਗੋਰਬਾਤੋਵ, ਬੋਰਿਸ ਲਿਉਨਤਯੇਵਿਚ : ਇਸ ਰੂਸੀ ' 
ਲਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 2 ) ਜੁਲਾਈ: 1908 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 1922' 
ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ 
ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਸੈਘ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦੇ 
ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੈਘਰਸ਼ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 'ਮੇਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ (1933., 


` 'ਅਲੈਕਸੈ ਗੈਦਾਰ” (1955), 'ਦੋਨਬਾਸ” (19511, ਯੋਧਾ ਅਲੈਕਸੇ _ 


ਕੁਲੀਕੋਵ” (1942), 'ਅਪਰਾਜਿਤ” (1943) ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਸੈਨ 1937 ਵਿਚ ਲਿਖੇ “ਸਾਧਾਰਨ 
ਆਰਕਟਿਕਾ' ਨਾਂ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਧਰਵਾਂ ਤੇ ਕੌਮ 


ਕਰ ਰਹੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। 


20 ਜਨਵਰੀ, 1954 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ.ਪੁ-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 33 


ਗੋਰਿੱਲਾ : ਇਹ ਪਾਨਜ਼ਡੀ ਕੁਲ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗੇ ਏਪਾਂ 


ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ੍ 


ਨਾਂ ਗੋਰਿੱਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ 
ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ 'ਦੀ ਇਕੋ ਜਾਤੀ 
ਗੌਰਿੱਲਾ ਗੋਰਿੱਲਾ (9011 ੬੦001) ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ 

ਤਿੰਨ ਨਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ `ਹੈ--ਪੱਛਮੀ ਨਿਵਾਣਾਂ ਦਾ 
ਗੋਰਿੱਲਾ (3. £ - $041114) ਕੈਮਰੂਨ ਤੋਂ ਕਾਂਗੋ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ; ਪੁਰਬੀ 
ਨਿਵਾਣ ਦਾ ਗੋਰਿੱਲਾ (3. 8. ੭੬੧9੯੧੦੦) ਪੂਰਬੀ ਕਾਰੀ ਦੀਆਂ 
ਨਿਵਾਣਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਉੱਚ ਭੂਮੀ ਦਾ ਗੋਰਿਲਾ !0: 


0੮111) ਕੀਟ ਝੀਲ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਉ ਰੀ 


ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ੮ 
































277 ਗ਼ੋਲਕੁੰਡਾ 


ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਨੰਗੇ- (ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘੱਟ ਰੋਲਾ 
ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ 
_ਸ਼ਰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੰਗ ਨਾ 
ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਬਾਲਗ ਨਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਖੇਪਰੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਇਕ 
ਪ੍ਤੱਖ ਹੱਡਲ ਕਲਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਦੇ ਹੇਠਲੋ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ 
ਚਾਂਦੀ ਰੋਗੀ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਭਾਰੀ ਜਿਹੀ ਕਾਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਰੈਗੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਤਕਰੀਬਨ 140-180 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ 
177 ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਦਾ ਨਰ ਨਾਲੋਂ ਅੱਧੇ ਕੁ ਭਾਰ ਦੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੈਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਗੋਰਿੱਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਲਿਗ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ 
- ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਮਾਦਾ. ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕਾਲੀ ਪਿੱਠ 
ਨਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


` .ਕਦੀ ਸਿੱਧੇ ਵੀ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀ 
` ਪੱਤੇ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੇ ਬਾਂਸਾਂ ਦੇ ਤਣੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦਾ 
ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਇਹ ਖਾਂਣ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ 
ਹਨ । ਤਿਰਕਾਲਾਂ ਵੇਲੋਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸੌਣ ਲਈ ਟਹਿਣੀਆਂ 
ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਭੱਦਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ 
ਰੋਜ਼ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਘਰ 
ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


_ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 'ਛਾਤੀ-ਪਿੱਟਣਾ” 
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨਰ ਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਜਣਨ ਰੁੱਤ ਨਹੀਂ। ਗਰਭਕਾਲ 


ਤਕੰਰੀਬਨ 250-290 ਦਿਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਇਕੋ 
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਗਲੀ ਗੋਜਿਂਲਾ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ _3 . 


ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾ”” ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਣ ਅਤ 
“ਬਹੁਤ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। 


ਗੋਰੇ (609੬੬) : ਸੈਨਗਾਲ (ਪੱ. ਅਫ਼ਰੀਕਾ। ਦੇ ਕੇਪ ਵਰਡ 
ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੈੱਲ ਵਾਕਿਆ ਇਹ ਇਕ ਟਾਪੂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
- ਕੁਲ ਰਕਬਾ 32 ਹੈਕਟੇਅਰ (88 ਏਕੜ” ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਲ. 900 
-_ (1971)ਹੈ। ਇਹ ਲਾਵੇ ਦੇ ਉਦਗਾਰ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਦਿਲ ਖਿੱਚਵੀਂ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਸਦੀ 


ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਸ ਉਪਰਲੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕਰਕੇ ` 


ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਯੂਰਪੀਆਂ ਦੀ 
` ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬਸਤੀ ਹੈ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ 
ਇਥੇ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਜੋ ਕਿ ਬੈਬਾਰਾ ਜਾਤੀ ਦੇ 
ਸਨ, ਨੂੰ ਹੇਰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 'ਟਾਪੂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਫ੍ਰੈਂੱਚ ਵੈਸਟ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਰਿਹਾ। 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨੇ 1677 ਵਿਚ ਇਥੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 
_ ਇਹ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਨੈਪੋਲੀਅਨ੍‌ 
੍ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ 


ਗਿਆ ਪਰ 1817 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੈਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਸੈਨ 1924 ਤੋਂ 1946 ਤੱਕ ਇਹ ਡਾਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮਾਤਹਿਤ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਿਹਾ।ਸੈਨ 1946 ਵਿਚ ਡਾਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 


ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਸਮੁੰਦੇਰ ਡਾਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਖੜਾ __ : 


ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਡਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਲੂਈ 
ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦੇ ਉੱਨਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਪਹਿਲੇ 


_ਜਿੰਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। 


ਗੌਰੇ ਟਾਪੂ ਤੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਨਾਸਾਓ ਅਤੇ 
ਮਾਈਕਲ ਕਿਲੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਇੱ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿਮਾ. 4. 6364. ਜੀ. ਡਿੰ, 


ਗੋਲਕੁੰਡਾ : ਦੱਖਣ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ 
ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਉੱਜੜਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ 
ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 8 ਕਿ. ਮੀ.।5 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ 
ਹੈ! ਇਥੇ ੨ ਕਿ. ਮੀ. (3.ਮੀਲ) ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਖੰਡਰ ਵੇਖ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਨੇੜੇ ਦੇ 
ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਾਰੈਗਾਲ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ 14ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਬਾਹਮਣੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ 
ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦਾ ਨਾਉਂ ਮੁਹੈਮਦ 
ਨਗਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1512 ਵਿਚ ਇਹ ਕੁਤਬ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ 
ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੱਕ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਸੇਨ 1687 ਵਿਚ ਕੁਤਬਸ਼ਾਹੀ 


ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਜ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ 


ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1857 ਤੱਕ ਇਹ 
ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ। 





ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕਿਲਾ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦੀ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਤੇ 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 8 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ 
ਪੱਥਰ ਦੀ ੨ ਕਿੰ. ਮੀ. (3 ਮੀਲ) ਲੇਬੀ ਦੀਵਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲ ਕੁਤਬਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ 
ਮਕਬਰੇ ਅਤੇ ਮਸਜ਼ਿਦਾਂ ਦੇ ਥੇਹ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੇ ਆਪਣੇ 
ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਨਮੂਨਾ ਹਨ। 


175 25' ਉ. ਵਿਥ. : 785 22' ਪੂ. ਲੋਬ. 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 603; ਇੰ. ਗ. ਇੰਡ . 309 



































ਗੋਲਟਸ ਕੋਲਮਾਰ 

ਗੋਲਟਸ ਕੋਲਮਾਰ : ਇਸ ਦਾ ਤੁਰਕੀ ਖਿਤਾਬ ਗੋਲਟਸ 
ਪਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆਈ ਕਮਾਂਡਰ, ਫੌਜੀ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ 
ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਗਸਤ, 1843.ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਸ਼ਆ (ਜਿਹੜਾ 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਰੂਸ ਵਿਚ _ਪੋਲੈਸ਼ਕ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ' ਹੈ (ਹੁਣ 
ਪੋਲਸਕ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਾਮਰਾਜੀ ਜਰਮਨ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ 
` ਨੇ 1883 ਤੋਂ 1896 ਤੱਕ ਤੁਰਕੀ ,ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੈਗਠਤ 


ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣ ਕੇ ਮੈਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆਂ 
ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ। ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 1915-16 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ.ਕੂਟ ਵਿਖੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ 143 ਦਿਨ ਘੇਰਾ 
ਪਾਇਆ। _' 

ਸੰਨ 1878 ਤੋਂ 1883 ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ 
ਮਿਲਟਰੀ ਅਕਾਦਮੀ_ਵਿਚ ਮਿਲਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਜੂਨ 
1893 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਢੰਗ ਦੀ 
ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੁਰਕੀ 1897 ਦੀ ਯੂਨਾਨੀ ਤੁਰਕੀ 
ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ. ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ 
ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਗਸਤ 1914 ਵਿਚ (ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ 
ਯੁੱਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ) ਗੋਲਟਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਅਧੀਨ 
ਬੈਲਜੀਅਮ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 


ਨਵੰਬਰ 1914 ਵਿਚ ਇਹ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਪੰਜਵੇਂ ਦਾ 


ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ ਬਣਿਆ। ਮੈਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਵਿਖੇ ਇਸਨੇ ਟਰਕਿਸ਼ ਫਸਟ 
ਆਰਮੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੈਭਾਲੀ ਅਤੇ ਟਾਊਨਜਹੈਂਡ ਦੀ ਐਂਗਲੋਂ- 
ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ 22 ਨਵੰਬਰ, 1915 ਨੂੰ ਟੈਸਾਫਾਨ (€68- 
98੪) ਦੇ ਸਥਾਨ ਜਾ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਈ। ੍ 


29 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1916 ਨੂੰ ਟਾਊਨਜਹੈਂਡ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 19 ਅਪਰੈਲ, 1916 ਨੂੰ ਬਗ਼ਦਾਦ, ਈਰਾਕ ਵਿਖੇ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਲਟਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਟਾਇਫਸ (ਇਕ_ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੁਖਾਰ) ਨਾਲ ਹੋਈ ਪਰ ਇਹ ਕਿਹਾ 
`ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ 
_ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਤ 


ਵਜ ਦੀਪੀ ਪੀ ਵਿਚ ਇੰਜ ਦੀ ਉਤ ਚਰ 


'1%੦੧੦06॥ ੧੩੧੩8”. (1883)-ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ 


“ਦੀ ਨੇਸ਼ਨ ਇੰਨ ਆਰਮਜ਼' ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਹੈ।` 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ, ਪ੍ਰਿ ਮਾ.4:617 


ਵਾਜਾ _ਗੋਲਟਸ, ਰੂਡੀਗਰ : ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਸ ਜਰਨੈਲ ਦਾ 
ਜਨਮ 8 ਦਸੈਬਰ/ 1865 ਨੂੰ ਜੇਲੇਚਾਉ (ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸੁਲੇਚਉਂ ਪੋਲੈਂਡ) 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਪਿਆਦਾ ਫੌਜ ਦੀ 
ਡਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਨ੍ਲੈਂਡ ਵਿਚ ਮਾਰਚ, 1918 
ਨੂੰ ਫਿਨੀ-ਰੂਸੀ ਰੈੱਡ ਆਰਮੀ ਖਿਲਾਫ਼ ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਸੈਨਾ ਦੀ 
ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਇਹ ਹੋਲੀਸਿੰਕੀ ਆ 
ਗਿਆ ਤੇ 11 ਨਵੰਬਰ, 1918 ਦੀ ਆਰਜ਼ੀ ਯੁੱਧਬੰਦੀ ਦੇ ਐਲਾਨ 


ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ_ - 


ਜਨਵਰੀ, 1919 ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਉੱਚ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਲੈਟਵੀਆ ਵਿਚ ਲਯੈਪਾਯਾ (;0%8) ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ 
ਕੀਤਾ। ਇਥੇ' ਹੀ ਰੈੱਡ ਆਰਮੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤੇ ਖੇਤਰ ਰੀਗਾ ਦੀ 
ਲੈਟਵੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। 3 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ 
_ ਜਰਮਨ-ਲੈਟਵੀਅਨ ਛੇਵੀਂ ਰੀਜ਼ਰਵ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੈਭਾਲੀ ਤੇ 22 

ਮਈ ਨੂੰ ਰੈਗਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ 


2787 


[ 

ਪੱਖ ਵਿਚ ਗੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਸਰਕਾਰ ਅਧੀਨ ਬਾਲਟੀਕਮ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ 
ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀੀ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ 'ਦੀ 
ਦਖ਼ਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਖਤਮ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 19 
ਤੋਂ 22 ਜੂਨ ਦਰਮਿਆਨ ਤਸੇਸਸ (੯੦੦੪) ਨੇੜੇ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿਚ _. 
ਆਸਟੋਨੀਅਨ- -ਲੈਟਵੀਅਨ ਫ਼ੇਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਗੀਗਾ ਉੱਤੇ 1 
ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਜੁਲਾਈਂ, ਰੀ 


ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਆਗੂ ਸਰ ਯੂਬਰ ਡਾ. ਲਾ ਪੋਰ ਗੋਫ. (0 ਸਧ0੦੧ ਹ& ॥੩.- -੨:-: :" 


੧6੬੪ 30੫੬0) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ 
ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਹ 5 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਇਹ ਦਸ ਕੇ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 


_ਗੈਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਗੋਰੇ ਰੂਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ -ਜਰਮਨਾਂ_ ਨਾਲੋਂ 


ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਾਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦਸੈਬਰ, 1919 ਨੂੰ ਇਹ 
ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਪਰਤ ਆਇਆ। 4 ਨਵੇਬਰ, 1946 ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ __ 
ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕਿਨਸੈਗ ਸਹਿਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੀ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 618 ਇਕ.” 

ਗੋਲਡਸਟੱਕਰ, ਥੀਉਡੋਰ : ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇਸ 
ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਜਨਵਰੀ, 1821 ਨੂੰ ਕੋਨਿਗਸਬਰਗ ਵਿਖੇ 
ਇਕ ਯਹੂਦੀ ਜਰਮਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1847 ਤੋਂ` 
1850 ਤੱਕ ਇਹ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਰਿਹਾਂ ਪਰ ਜਰਮਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ 
ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾ ਕੇ ਇਹ 1852 ਵਿਚ ਲੈਡਨ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਗ ਗਿਆ। ਇਹ ਲੰਡਨ ਦੀ 


`ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਟੈਕਸਟ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸੈਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। 


ਪਾਣਿਨੀ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ` 
ਇਸ ਨੇ ਪਾਣਿਨੀ ਦੀ ਅਸ਼ਟਧਿਆਈ ਦੀ ਜਰਮਨ ਵਿਆਖਿਆ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਣਿਨੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਦੇ 


ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਇੰਸਦੇ_ ਵਿਚਾਰ ਬਾਕੀ ਯੁਰਪੀਅਨ __ 


ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ' ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ੍ 


6 ਮਾਰਚ, 872 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵੱਖ ਇਕ ਦੀ ਸਤ ਰੋ ਗਈ। (ਵੀ 
ਹ.ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 3: ਤਾ 


ਪਘ= ਦਾ 


"੧ 


ਇਕਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ 
ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਦਰਾ ਮਿਆਰ _ 
ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਪਬੈਧ ਕੀਤਾਂ _- _ 
ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੁਦਰਾ, ਸਮੇਤ ਅਜਿਹੇ ਚੈਕਾਂ ਦੇ _! 


੯ ੨੨੩ <%੩ 


ਵਪਾਰਕ ਬੈਂਕਾਂ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ-ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਕੱਟੇ ਗਏ .. << 
`ਹੋਣ, ਦਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਈ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਲ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਰੱ 


ਸਮ-ਮੁੱਲੀ ਦਰ (੧੪0 786੦) ਹੋਂਵੇਂਗਾਂ।` 


ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਸਾਂ ਵਿਚ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਇਕਾਈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕਾਈ . _ 
ਡਾਲਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਗੋਲਡ ਰੀਜ਼ਰਵ ਐਕਟ, 1੧34 ਅਧੀਂਨ 31 ਜੂਨੇ, _ 
1934 ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਜੀਡੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ __ | 


ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਮਿਆਰੀ ਗੋਲਡ ਡਾਲਰ ਦਾ ਵਜ਼ਨ 15-5/ 


21 ਗ੍ਰੇਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਧਤਾ 9/10 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ 13.714 ਗ੍ਰੇਨ ਸ਼ੁੱਧ ਡੋਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆ 





ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ : ਇਹ ਕਿੱਸੇ ਦ਼ ਦੀ ਮਿਆਗੀਂ ਖੁਦਾ - 











279 !." _ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ 


੨੮ -੩> ੮%੮- <੩=੩= -੩ 


00 ਲਹ 


ਅਦਾਇਗੀ ਦੀ ਦਰ 35 ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤਿ ਅੱਸ ਹੈ। ਇਹ 35 ਡਾਲਰ ਦੀ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਹੈ ਕਿ ਮਿਆਰੀ ਡਾਲਰ ਨੂੰ 13.714 ਗ੍ੇਨ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ 
ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ 
ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ 
ਮੁੱਲ ਦਰ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਖਦਾ ਹੈ। 


ਨ 
ਨਾ ਕੇਵਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੋਨਾ ਰੱਖੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ 


ਰਲ ਕਰੈਸੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਵਿਨਿਯਮਤ ਕਰੇ ਕਿ ਇਹ 


ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਚਲ ਸਕੇ । ਜੇਕਰ ਕੋਈ 


ਦੇਸ਼ ਇਸ ਪੱਖ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ 


ਬਾਹਰਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਗੋਲਡ ਰੀਜ਼ਰਵ ਖਤਮ ਕਰ 


__ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਪਨਾਉਣ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਮੁਦਰਾ ਸਫੀਤੀ 


ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਨੂੰ 
ਅਪਣਾ ਲੈਣ ਤਾਂ ਤਬਾਦਲਾ ਦਰਾਂ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਾਈ ਰਹਿੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਲੈਣ ਦੇਣ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ 
ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਦੇ ਵਾਧੇ 
ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ' ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨਿਸ਼ਿਚਿਤਤਾ ਦੀ 
ਸਥਿਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋਖਮ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਲਡ 
ਸਟੈਂਡਰਡ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਪਨਾਉਣ 
ਵਾਲੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ 
ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਟਿਕਾਉ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਰਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 


ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 
ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੇ ਢੇਗ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਵਹਾਰਕ 
` ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਉਣਤਾਣੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। 
ਪਹਿਲੀ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ 
ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼, ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲ ਚੱਕਰੀ ਕੀਮਤ 
ਉਤਰਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਨਾ ਬਚ ਸਕੇ ਅਤੇ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਗੋਲਡ 
` ਦੇ ਉਤਰਾ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਂ ਗਿਆ। 
5 ਪਹਿਲੇ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਪਣਾਏ 
ਜਾਣ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਉਪਰ ਸ਼ੈਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਦੁਬਾਰਾ 
. 1930 ਵਾਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ 
_ਹੋਈ। ਸੈਨ 1930 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਸਾਰ-ਭਰ ਵਿਚ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ 
_ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆਂ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁਦਰਾ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੇ ਉਦਯੋਗਿਕ 
ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਗੋਲਡ 
ਸਕਦੀਆਂ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ 
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਾਈ ਮੁਦਰਾ 
ਸਿਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। 
ਰ੍ ਗੋਲਡ `ਐਕਸਚੈਂਜ ਸਟੈਂਡਰਡ--ਗੋਲਡ _ਐਕਸਚੈਂਜ 
_ਸਟੈਂਡਰਡ ਵੀ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੂਰਤ 


ਵਿਚ ਘਰੇਲੂ ਮੁਦਕ ਮਿਆਰੀ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ 


ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੍ 


ਗ਼ੋਲਡ ਐਕਸਚੈਂਜ ਸਟੈਂਡਰਡ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦੇਣ ਵਿਚ 
ਆਈ ਮੁਦਰਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਾਤ ਦੇ ਬਣੇ 
ਸਿੱਕੇ ਜਾਂ ਲੋਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਮ-ਮੁੱਲੀ ਦਰ ਤੇ ਰਖਿਆ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਰੈਸੀ ਨੂੰ, : 


ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਤਬਾਦਲਾ ਦੰਰ ਤੇ 


ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਸੂਰਤਾਂ ਵਿਚ ਕਰੇਸੀ ਨੂੰ 


ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਰਾਂ ਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਤਬਾਦਲਾ ਡਰਾਫ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਲਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤਬਾਦਲਾ ਦਰਾਂ ਵਿਚ 


ਤਬਾਦਲਾ ਡਰਾਫ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ ਅਤੇ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
-ਗੋਲਡ ਤਬਾਦਲਾ ਸਟੈਂਡਰਡ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ 
ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਾਭ, 
ਬਿਨਾਂ ਗੋਲਡ ਰੀਜ਼ਰਵ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਗੋਲਡ ਐਜੰਸਚੇਂਜ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵੀ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪੂਰਵਕ 


ਚਲ ਸਕਦਾ ਹੈਂ ਜਦੋ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰਨ ਮਕਸਚੀਜ ਸੈਲ ਰੰਡ ਇਕ ਕਲ 


ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੋਲਡ ਐਕਸਚੇਂਜ 
ਸਟੈਂਡਰਡ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਆਪਣਾ ਰੀਜ਼ਰਵ ਫੇਡ ਰਖਦਾ 
ਹੈ, ਖੁਦ ਹੀ ਸੋਨਾ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ 
ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ / 


ਪਿ 


ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ . 


ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਵਿਚ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਦੀ 


ਵਰਤੋ 1898 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰੈਭ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਕਸੀਕੋ, ` 


ਸਿਆਮ ਹਿੰਦੀ-ਚੀਨੀ, ਫਿਲਪਾਈਨ ਟਾਪੂਆਂ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਵੀ 
ਰਨ 


੮੩ .੪੩੨੬ 5 <%੩ 


ਲਿਆ ਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਕ ਇਨ 
ਵਰਤੋ' ਯੋਗ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ 
ਦਰਮਿਆਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

___ਇਤਿਹਾਸ-ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਇਕਾਈ ਬਣਾਉਣ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ 
ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ, ਪਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮਕਦੁਨੀਆ 
ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਇਕਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋ' ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ 
ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿਚ 15ਵੀਂ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਮੀ ਰਹੀ। 


ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਦਰਾ ਇਕਾਈ ਨਾ_ 
ਬਣਾਇਆ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 


ਦੋ-ਧਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਈ ਰੱਖੀ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ 


ਵਿਚ਼ ਸੋਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ` 


ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ 


ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂ _ 


ਯੁੱਧ ਤਕ ਬਣੀ ਰਹੀ । ਸੈਨ 1925 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਸੋਨੇ 


ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਇਕਾਈ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਾ ਦੇਖੀ ਕਈ ਹੋਰ 














ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1930 ਵਾਲੇ ਦਹਾਕੇ 
ਦੇ ਮੰਦਵਾੜੇ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਤਨ 


ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਫਿਰ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਪਨਾਉਣ 
ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ ਪਰ ਦੂਜਾ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈ 
_ਗਈ। ਜੈਗ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਤਬਾਹੀ ਵੀ ਇਸ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ 
ਬਣੀ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਇਸਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਰਹੇ। 

`_ਹ. ਪੁ-ਕੋਲ ਐਨ. 8 : 561 


ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਰਬਨੀ ਕ੍ਰਿਸਟਲ 
ਕੈਮਿਸਟਰੀ .ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਾਲੇ ਇਸ ਖਣਿਜ ਅਤੇ ਪੱਥਰ- 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਜਨਵਰੀ, 1888 ਨੂੰ ਜ਼ੁਰਿਕ ਵਿਖੇ 


_ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1900 ਵਿਚ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਨਾਰਵੇ ਦੇ ` 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਵਾਲਡੇਮਾਰ ਸੀ. ਬਰੀਗੱਰ ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ _ 


ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਕਿ ਇਹ 1914 ਵਿਚ ਮਿਨਰਾੱਲੌਜੀਕਲ 
ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ "ਕਾਨੱਟੈਕਟ ਮੈਟਾਮਾਰਫਿਜ਼ਮ ਇੰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸਟੀ- 
ਐਨੀਆ” :1911).ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਥਰਮਲ ਮੈਟਾਮਾੱਰਫ਼ਿਜ਼ਮ ਬਾਰੇ ਕੀਤੇ 
ਗਏ ਵਿਆਪਕ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੌ ਇਕ ਹੋਰ 


ਪਹਿਲੋ' ਮੌਜੂਦ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਾਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਦੇ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ 
ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭੂ- 
ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੈਮ ਨੇ ਯੁੱਧ ਤਂ ਬਾਅਦ ਆਧੁਨਿਕ ਭੂ-ਰਸਾਇਣ 


ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖੀ। ਇਸ ਦੀ ਲਿਖੀ 'ਦੀ ਜੀਓਕੈਮੀਕਲ _ 


ਲਾਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਡਿਸਟੀਬਿਊਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦੀ _ਐਲੀਮੈਂਟਸ” (8 
ਜਿਲਦਾਂ-1823- 38। ਅਕਾਰਬਨੀ ਕ੍ਿਸਟਲ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦਾ ਮੂਲ 
ਆਧਾਰ ਹੈ। 
ਸੈਨ 1929 ਵਿਚ ਗੋਲਡਸ਼ਮਿਟ ਨੇ ਗੋਟਿੰਗੈਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਵਿਖੇ ਅਹੁਦਾ ਸੈਭਾਲ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕਲੂ 
(3੬2੬ 02056 010੯21510( 20 00001220” 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ/ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਰੋਧਤਾ ਅਤੇ 
ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੋ' ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਕੇ ਵਾਪਸ ਨਾਰਵੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। 
ਭੂ-ਰਸਾਇਣ ।ਵਿਗਿਆਨ,` ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ 
ਰ੍ ਨਿਊਕਲੀ-ਭੋਤਿਕ ਵਿਰਿਆਨ ਦੇ ਉਪਲੱਬਧ _ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ 
'ਬ੍ਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਸਬੰਧੀ 
ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਈਸੋਟੋਪਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ 
ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਆਪਸੀ ਸਬੈਧ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ 
ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਖਣਿਜ ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੂਲ 
ਐਟਮਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸਟਲਾਂ ਦੀ ਦਿਤਾ 
ਦੋ ਲਾਗਲੇ ਚਾਰਜਿਤ ਆਇਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ 
ਚਾਰਜ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। . ਰ੍ 
ਰ੍ ਨਾਰਵੇ ਉੱਤੇ ਜਰਮਨਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ 
ਨੂੰ ਦੋ 'ਵਾਰੀ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ-ਅਤੇ ਅੰਤ ਇਕ ਕੈਂਪ ਵਿਚ 
ਨਜ਼ਰਬੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1942 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਇਹ ਭੱਜ ਕੇ 


੨੧" 


ਦ 





280 


ਜਰਮਨੀ' 





ਕੰ “1 


ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ `ਦੀ_ਰੋਥੇਮੱਸਟਡ ਐਕਸਪੈਗੇਮੈਂਟਲ ਸਟੇਸ਼ਨ, _ 


ਹਾਰਪੈਨੱਡੇਨ ਵਿਖੇ ਕੌਮ ਕੀਤਾ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮੁੜ ਓਸਲੇ 
ਚਲਾ ਗਿਆ। 


20 ਮਾਰਚ, 947 ਨੂੰ ਉਸਲੇ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਰਈ। 


`` ਹ.ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 612 


_ਗੋਲਡਸਮਿਥ, ਆੱਲੀਵਰ : ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਐਂਗਲੋ-ਆਇਰਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਨਿਬੈਥਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕ 
ਕਾਰ ਤੇ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ __. 
ਗਿ 
ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਸ਼ਹੂਰ 


ਜਨਮ 10 ਨਵੰਬਰ 1730 . 
ਜਾਂ 1731 ਨੂੰ ਆਇਰਲੈਂਡ ਹੈ 
ਵਿਚ ਪੈਲਾਸ ਵਿਖੇ ਚਾਰਲਸ ਰੰ ਤਾ 

ਵੱ ਰਾ ਆੱਲੀਵਰ ਗੋਲਡਸਮਿਥ 
ਗੋਲਡਸਮਿਥ __ਦੇ __ਘਰ ੍ 


ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1745 ਵਿਚ ਇਹ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਡਬਲਿਨ ਵਿਖ ਰੀ 
ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਕੇ ਬੀ. ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 
1750-52 ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਹਲਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਕ>?` 


ਕੈਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ! ਅਖੀਰ 1752= 
54 ਵਿਚ ਐਡਨਬਰਾ ਤੇ ਲਾਈਡੈਨ ਵਿਖੇ ਡਾਕਟਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ 


ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ , ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਟਾਇਰੋਲ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ _ 
ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਅਖੀਰ 1756 ਵਿਚ ਇਹ ਡੋਂਵਰ 


ਪੁੱਜਾ। 


ਸੀ,'ਉਹ ਸੀ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ 


'ਆਪੇ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ... 
`ਇਨਕਵਾਰੀ ਇਨ ਟੂ ਦੀ ਸਟੇਟ ਆਫ਼ ਪੋਲਾਈਟ ਲਰਨਿੰਗ” 1759) ` ਰੀ 








ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇਕ ਦਵਾਈ ਫਰੋਸ਼ ਦਾ ਸਹਾਇਕ, ਸਕੂਲ ਦਾ ਦਰਬਾਂਨ, . 
ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਭਾੜੇ ਦਾ ਲੇਖਕ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ 


ਦੇ ਛਪਣ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ 'ਦੀ ਬੀ” ਤੇ ਹੋਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਸੰ 


ਨਿਬੈਧ ਵੀ ਛਪਵਾਏ । ਸੈਨ 1762 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ. 
“ਦੀ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਆਫ਼ ਦੀ ਵਰਲਡ” ਤੇ “ਲਾਈਫ ਆਫ਼ ਨਾਸ਼” _ 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਟਾਮਸ 


ਪਰਸੀ, ਡਾ. ਜਾਨਸਨ, ਸਰ ਜੋਸੂਆ ਰੈਨਾੱਲਡਜ਼, ਡੈਵਿਡ ਗੈਰਿਕ, _ 
ਐਡਮੰਡ ਬਰਕ-ਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਬਾੱਸਵੇਲ ਇਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ__ 


ਦਾ ਹੋਰ ਵਧੇਰਾ ਕੌਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੰਗਲਿਸ਼, ਰੋਮਨ ਤੇ 




















ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਨਾਲ੍ਆਇਆਂ। ਸੈਨ 1764 ਵਿਚ “ਦੀ 
ਟੈਵਲੱਰ” ਛਪਣ_ ਨਾਲ ਇਹ ਕਵੀ 'ਵਜੋਂ ਪ੍ਸਿੱਧ_ ਹੋ ਗਿਆ। 
` 'ਡਿਜ਼ਰਟਿਡ ਵਿਲੇਂਜ (1770) ਛਪਣੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 


_ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। 'ਦੀ ਵਿਕਾਰ ਆਫ਼-ਵੈਕਵੀਲਡ' ਨਾਲ 
ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਕਾਂਰ ਕਰਕੇ' ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 


ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਨਾਟਕ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ 'ਦੀ ਗੁੱਡ 
_ਨੇਚਰਡ ਮੈਨ” (1768) ਤੇ-ਸੀ ਸਟੂਪਸ ਟੂ ਕੈਕਰ' (1773) ਨਾਟਕ 
ਤੀਆਂ ਜੀਨ 
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀਂ ਅੰਤੇ ਇਸ ਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਬੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚੇਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ _ 


_ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ ? ਇਸ ਉੱਤੇ ਹੋਰ' ਸਾਰਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਦਾ _ 
ਗਹਿ 


-ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਰੀ ਗਿ 1374 ਨੂੰ ਇਜ ਦੀ 
“ ਸੌਤ ਹੇ ਗਈ। 
ਹ ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 1 : ਲਾ 


_` -ਗੋਲਡ, ਟਾਮਸ : ਹਵਨ ਇਤ 
ਭੌਤਿਕ-ਵਿੱਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀਆਨਾ ਵਿਖੇ 22 ਮਈ, 1920 
ਨੂੰ ਹੋਇਆ ।ਸੈਨ 1948 ਤੋਂ 52 ਤਕ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ . 
. ਭੋੜ੍ਰਿਕ-ਵਿਗਿਆਨ . ਦਾ _ ਲੈਕਚਰਾਰ, _ 1952-56 ` ਦੌਰਾਨ, - 
ਐਸ੍ਟ੍ਾਨੋਮਰ ਜ਼ਾਇੱਲ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ 1958. 
'ਵਿਚ' ਹਾਰਵਰਡ ਵਿਜ਼ ਖਗੋਲ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਰਿਹਾ। 
ਇਹ ਸੈਨ 1959 ਤੋਂ' ਸੈਂਟਰ 'ਰੇਡੀਓ-ਫਿਜ਼ਿਕਸ -- 
ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਰੀਸਰਚ ਕਾਰਨੈਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ` 
ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ` ਬਿਨਾਂ ਕਈ ` 

_ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। 
ਨਿਮਨ _ ਲਿਖਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ . ਉਪਰ ਇਸ : ਨੇ - 
_ ਗਜਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਰਟੀਕਲ ਛਪਵਾਏ 

` ਸਟੱਡੀ _ਆਫ਼ _ ਐਸਟੋ੍‌ਨੋਮੀ; _ਜੀਓਫਿਜ਼ਿਕਸ; - 
._ ਬਾਇਓਫਿਜ਼ਿਕਸ; ਦੀ ਸਟੱਡੀ ਸਟੋਟ ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ 
ਦੀ ਐਕਸਪੈਂਡਿੰਗ ਯੂੰਨੀਵਰੇਸ; ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ 
_ਪ੍ਰਾਬਲਮਜ਼ ਇੰਨ ਦੀ ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ, ਸੱਚ ਐਜ਼ ਦੀ 
ਪਲੈਨੇਂਟ ਮਰਕਰੀ; ਦੀ ਕਾਂਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦੀਂ _ 
ਸਰਫੇਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਮੂਨ ਐਂਡ ਇਟਸ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ; ਦੀ ` 
__ਥਿਊਰੀਜ਼ ਆਫ਼ ਕੁਆਂਸਰਜ਼ ਬੇਸਡ ਆਨ ਸੰਟਾਰ 
ਕੋਲੀਯਨਜ਼; ਡਿਸਕਸ਼ਨਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਨੇਚਰ ਆਫ਼ _ 
“ਟਾਈਮ ਐਂਡ ਦੀ ਪ੍ਰਾਬਲਮਜ਼ ਏਰਾਈਜ਼ਿੰਗ ਆਊਟ _ 
ਆਫ਼ ਰੈਲੇਟੀਵਿੰਟੀ ਥਿਊਰੀ; ਥਿਊਰੀਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ 

` ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਆਫ਼ ਸੈਂਸ ਆਰਗਨਜ਼ ਆਦਿ। 


- ਹ-ਪੇ੍‌-ਵ਼. ਰੂ..ਸਾ. : ,66$. 


__ ਗੋਲਡਨਆਈ' : ਨ 
ਲੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ . 
_ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਬਿਊਸੈਫੱਲਾ _ਕਲੈਂਗਿਊਲਾ 
` (੪੦੦੦੩ ੦੩0੬0)3) `ਜਾਂ`. ਗਲੌਸੀਓਨੈਡਾ_ ਕਲੈਂਗਿਊਲਾ 


- (6800100(% 04001) ਹੈ।ਇਹ ਦੂਰ ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 
__ੈਲਦੀ ਰੈ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ-ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹ। 


` `` ਸਾਧਾਂਰਨ ਵਿਗਿਆਨ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ਸਾਹਿਤ 


ਸਟ ਲਾ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੋ ਤੋਂ 


ਚਿੱਟਾ, ਲੱਤਾਂ ਸੈਤੌਰੀ ਰੈਗ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗੁ 


` ਵਾ ਗੋਲ ਚਟਾਖ਼ ਹੁੰਦਾ, ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਕੈਪੁਲਰ ਚਿੱਟੇ ਰੈਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


_ਮਾਦਾ ਵਿਚ ਕਾਲੇ ਰੋਜ ਦੀ ਥਾਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੂਰਾ ਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਡਾਰੀ _. 


ਸਮੇਂ ਇਹ ਤਿੱਖੀ, ਸਾਂ ਸਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਂਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਸੈਤ 


ਰੁੱਤ' ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ.ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤਕ ਪ੍ਰੇਮ ਮਿਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ , 
ਵਿਚ ਨਰ ਪੰਛੀ ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਟੁੱਤੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਤੇ - 


ਟਪੋਸੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ _ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ 


_ ਅੰਤਰਦੇਸ਼ੀ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕੈਢਿਆਂ ਤੇ ਖੋਖਲੇ ਦਰਖਤਾਂ ਜਾਂ ਖੁੱਡਾਂ _ 
`ਵਿਚ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਰਪੀ _ਗੋਲਡਨਆਈ,_ (8. (1408%4 


08001) ਅਮਰੀਕੀ ਗੋਲਡਨਆਈ ਅਤੇ ਬੈਰੋਜ਼ ਗੋਲਡਨਆਈ 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ.ਪ੍ਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। “ ਰਿ, 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰ 10: 540 


__`_ ਗੋਲਡਨ ਈਗਲ : ਇਹ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦਾ ਕੌਮੀ ਪੁੰਛੀ ਹੈ। 
ਐਕਸਪਿਟੱਰਡੀ ਕੁਲ ਦੇ ਇਸ ਪੰਛੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ 


ਐਕਵੱਲਾ ਕ੍ਰਿਸੀਟਾਸ (40੫0੩ ;੪9੩੪੦॥ਸ) ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ 
ਵਿਚ ਇਹ ਸੈਂਟਰਲ ਮੈਕਸੀਕੋ ਤੋਂ ਅੰਧ ਮਰਾਸਾਗਰੀ ਤੱਟ ਦੇ “ਨਾਲ 
ਨਾਲ ਅਤੇ ਚਟਾਨੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਅਲਾਸਕਾ ਅਤੇ ਨਿਉਫਾਉਂਡਲੈਂਡ 
`ਤਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਨਸਲਾਂ 
` ਨਾਰਵੇ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ, ,ਸਪੇਨ; ਐਲਪਸ, ਇਟਲੀ, ਬਾੱਲਕਨ` ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤ ਖੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਰੂਸ ਸਾਇਬੇਰੀਆ, 
ਏਸ਼ੀਆ -ਸਾਈਨਰ, ਈਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਅਤੇ 
` ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਮਿਲਦੀ ਰੈ। 





ਰ੍ ਰਿ 
ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੈਗ ਦੀਆਂ, ਚੂਝ ਸਲੇਟੀ, ਚੁੰਝ ਤੋਂ ਉਤਲਾ ਪਾਸਾ 
ਰਾ ਲੀ 























__ਪੀਲੇ ਪੈਰ, ਵੱਡੇ ਪਉਂਚੇ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦੇ ਖੰਭ ਸੁਨਿਹਰੀ ਰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ 
੍ _ਹਨ। ਇਸਦਾ ਖੰਭ ਪਸਾਰ ਤਕਰੀਬਨ 2-3 ਮੀ. ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਰ੍ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੰਛੀ ਹੈ ਪਰੈਤੂ 
` ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ 


ਸਿ ਪਿ ਰ੍ 


_ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 
ਇਹ ਪੰਛੀ ਪਰਗੋਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਬਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਗਰਾਊਸ 
ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। 
__ ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਧ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ 
ਰ੍ ਸਰ ਤਰ ਵਰ ਕਿ ਪਿਰ ਰਿ ਇਨ 
__ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ੍ 


ਇਹ ਪੰਛੀ ਉਜਾੜ, ਰਿ 
_ ਆਲੂਣੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 1-4 (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ) 


ਨ ਦੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਭੂਰੇ ਚਟਾਖ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਡਿਆਂ . 


__ ਨੂੰ 40-50 ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਦੋਨੋਂ ਮਾਪੇ ਸੇਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ (ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ 
-ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਬਚਦੇ ਹਨ) ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਉੱਡਣਾ ਸਰੂ 
ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। _- ੍ 


ਰ੍ ਹ.ਪੁ-ਐਨ. ਬਰਮਾ. 4: 607 


_ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ : ਇਹ ਤਾੜਾਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸੀ 
ਜਿਸਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਪਾਰ 


ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿਚ “ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ” ਜਾਂ'ਪੱਛਮੀ ਕਿਪਚੈਕ ਨਾਂ- 


ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਾੜੂ ਖ਼ਾਂ, ਜੂਜੀ ਖ਼ਾਂ ਦਾ 
__ਲੜਕਾ ਅਤੇ ਚੈਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਂ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ-1237 ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਇਥੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੂਬ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ, ਬਹੁਤ ਬੇਰਹਿਮੀ 


ਨਾਲ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ। ਆਖਰ ਜਿੱਤ ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ ਦੀ ਹੀ ਰ੍ 


_ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂਸ ਵਲੋਂ ਸਾਲਸ਼ੀਆ, ਪੋਲੈਂਡ, ਹੈਗਰੀ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ 


_ ਰਾਹ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 . 
__ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1241 ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿਚ ਲੈਗਨੀਤਸਾ (180੦8) ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ 
.! ਸਾਲੀਸੀ ਦੇ ਡਿਊਕ ਹੈਨਰੀ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਬਾੜੂ ਖ਼ਾਂ ਪੋਲੈਂਡ 
__` ਵਿਚ ਨਾਂਇਸ਼ਟਾਟ (4੪0੪੬) ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕਿਆ। ਇਥੋਂ ਪਰਤ 
`___ ਕੇ ਹੇਠਲੇ ਵੋਲਗਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੁਰਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕੁਝ 


ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੱਡਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਂਅੰਦ 


__ ਵਿਚ ਇਸੇ ਰਾਜ, ਨੂੰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਕਿਪਚੈਕ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ 
_ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾੜੂ . 


ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਰੂਸੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ.ਆਤਮ-ਸਮਰਪੰਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ 


ਰ੍ ਭੇਜਿਆ। ਸੈਨ 1359 ਤਕ ਇਸੇ-ਹੀ ਵੈਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਕਬੱਜ਼ੇ 


_ ਕੀੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੇ 
_ ਦੂਜੀ ਵੈਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ 
_ ਕੋਈ ਵੀ'ਰਾਜਾ 'ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।.ਸੈਨ 1328 
__ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ 'ਕਿਪਚੈਕ ਦੇ ਤੋਕਤਾਮਿਸ਼ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ 


3 ਕਿਪਚੈਕ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੇ.1395 ਦੀ ਤੈਮੂਰ ਦੇ ` ਜੂ 
_ (ਤਿਮਰਲੰਗ) ਹਮਲੇ ਤਕ ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ ਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੀ 


ਪਿ 
'ਗਿਆ। _। ਤੋ 
 ਰ.ਪੁ-ਐਨ.੍. 13: 27 


ਗੋਲਡਨ ਕਾਫ਼ : ਇਹ ਇਬਰਾਨੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ_ 


ਪੂ ਪੂਜਾ ਸੀ ਜਿਹੜੀ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਮਿਸਰ ਤੋਂ ਕੂਚ 


_ 282 ਰਾ 
ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਨੰ, ਪਸਰੀ ਰਿ ਰ 


3<੩-੩੩ 


_ਤੋਰੇਤ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਿਸਰ ਨੂੰ ਛਡਦੇ ਸਮੇਂ ਇਬਰਾਨੀਆਂ 








ਜੈਰੋਬੋਮ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਨ 
` ਗੋਲਡਨ ਕਾਫ਼ ਦਰਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ੈ। ਹੀ 


(ਇਸਰਾਈਲੀਆਂ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਮੂਸਾ ਦੇ ਭਰਾ ਆਰੋਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ . ਿ 
ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੂਸਾ ਦੇ ਕੂਹਤੂਰ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ. ਦੌਰਾਨ ੍ 


ਉਹ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਛੜਾ ਬਣਾਵੇ। ਜਦੋਂ” ਮੂਸਾ. ੍ 


ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਉਸ. ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸੁ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ _ ਰ 


ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪੂਜਾ ਖਤਮ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। [ 


922 ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਜੈਰੋਬੋਮ ਪਹਿਲੇ ਨੇ 


ਇਸਰਾਈਲ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਰਾਂਜ ਦੇ 


ਸੈਗਠਨਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬੇਥੇਲ ਅਤੇ ਦੈਨ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜਾ 


ਬਲਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ । ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 


ਮੂਰਤੀਆਂ ਇਸਰਾਈਲੀਆਂ ਦੇ`ਰੱਬ “ਯਾਹਵੇਹ” (0੧੧੦੧) ਦੀ. ੩੧੫ ੧੫੫੧੬ 


_ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ 621-ਈ. ਪੂ 
ਇਸ ਰਸਮ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਜ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 606; ਐਨ. ਅਮੈ. ੧3 : 25 


__ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਂ : ਇਹ ਲੱਥੇ ਕੋਨ-ਭੁੱਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਕ __ 
_ ਦੂਹਰੇ-ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਉਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ____. 
_ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅੰਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ __ 


ਪ.ਦੇ ` ਨਾਲ 9. 





ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਕ ਸਜਾਵਟੀ ਧੌਦੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ _,_ 


,ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ _ਰਡਬੈਂਕੀਆ 


_ਲੈਸੀਨਿਏਟਾ ਹਾਰਟੈਨਸਿਸ (੩0606੪9੩ 14690040੩ 9470੦0802) ` ਤੁ 


`ਹੈ। ਇਹ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾਰ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰ 


ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਪੌਦਾ 1 .2 ਮੀ. ਤੋਂ 2.1 ਮੀ. ਤਕ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਤਣਾ ਟਾਰਣੀਦਾਰ ਅਤੇ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆ 


੭ 


_ਇਹ ਪੌਦਾ ਕਿਊਂਬੈਕ ਤੋਂ ਫ਼ਲੋਰਿਡਾ ਤਕ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ __ 
ਇਕ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ ਵਾਂਗ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ __ 


_ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ' ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਫੈਲਣ. ਦੀ ਸਮੇਰਥਾ ਬਹੁਤ ਹੈਂ ਅਤੇ __ 
ਵਿ 


ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
`ਹ. ਦੀ ਬਿ 10: : 541 





ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ` (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ) ਰਾਜ . ਇਤ ਸਾਨ 


ਫਾਂਸਿਸਕੋ ਖਾੜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨ ੧ 


ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਮਾਰਿਨ ਕਾਊਂਟੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ_ ਇਕ ` 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਰਿਆਈ ਮੁਹਾਣਾ ਹੈ ਜੋ 5 ਕਿ. ਮੀ. (3 ਮੀਲ) ਲੈਬਾ ਅਤੇ _ 
_ 2 ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਚੌੜਾ ਅਤੇ 90 ਮੀ. (300 ਫੁੱਟ) _. 
ੂੰਘਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾੜੀਂ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਬੈਦਰਗਾਹੀ ਸ਼ਰਿਰਾਂ ਅਤੇ ' ਇੰ 
` ਦਾ ਕੰਮ ਦੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਾਂਘ ਦਾ ਪਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ:1579 ਵਿਚ 





ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਪਰ ਸਹੀ ਪੁਤਾ 1769 ਈ. ”!; 
ਵਿਚ ਫ੍ਰਾਂਨਸਿਸਕੋ ਡੇ ਓਰਟੀਗਾ ਨਾਂ ਦੇ ਸਪੇਨੀ ਨੇ ਲਗਾਇਆ! ਸੈਨ ਵੀ 


_ 1775 ਵਿਚ ਸਾਨ ਕਾਰਲੋਸ ਨਾਂ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸਾ 
__ ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਜ਼ੋਂ 1846 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ __''. 
- ਅਮਰੀਕੀ ਜਰਨੈਲ ਚਾਰਲਸ ਫਰੀਮਟ ਨੇ ਗੋਲਡਨ ਗੋਟ ਨਾਉਂ ਸਿ 

ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਨ ਫਾਸਿਸਕੋ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਰਦੇ ਨ 








ਮੁਹਾਣੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ 
ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਗੋਲਡਨ ਹੈਰਾੱਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰਖਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਨ” 
1849 ਵਿਚ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ “ਗੋਲਡਨ 


ਗੇਟ” ਨਾਂ ਪੱਕਾ ਹੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1933 ਤੋਂ' ਲੈ ਕੇ 1937 ਤਕ 
ਜਲਡਮਰੂ ਉਪਰ ਇਕ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ-ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ 


- ਵੀ ਗੋਲਡਨ ਗੇਟ ਬਿਿੱਜ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਪੁਲ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਖਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜਾਈ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 


. ਹ- ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ: 4: 607 - 


ਗੋਲਡਨ ਬੁੱਲ : ਇਹ ਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ 


_ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਚੋ' ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਰ 


_ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। 


(1) ਹੈਗਰੀ ਦਾ ਗੋਲਡਨ ਬੁੱਲ--ਇਹ (੭64 ਵਿਚ 


ਦਰ ਐਂਡਰਿਊ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮਸ਼ਵਰੇ 
_ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ. ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਲ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ 


੮੨ ੪੩੨੩ 


` ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਹਰ-ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ 


ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿਚ 


ਸਾਲਾਨਾ ਬੈਠਕਾਂ ਬਾਬਤ ਪਤਵੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਚਰਚ ਨੂੰ ਕਰ ਤੋਂ 


ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੇਣਾ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੈਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਤਵੈਤਿਆਂ ਦਾ ਜੈਗ 


_ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਡਾਇਅਟ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ 


ਲਈ ਕਿਸੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ਾਮਲ _ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੌਮਾਂ 


ਇਟ ਦਿ ਸਿ ਇੱ ਡ ਰ੍ 


__ ਨਿਚੋੜ ਸੀਂ। 


ਨੇਹ ਨ 


ਕੇ ਅਤੇ ਸੇਠ ੀ.ਬਾ ਤੇ ਬਾਦਬਹ ਬਾਰਲਸ ਚਖੋ ਕਲ ਜਾਗੇ ਕੀਤਾ 


ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ 3 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ 


ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ .ਚੋਣਾ ਦੀ ਥਾਂ ਫਰੈਂਗਨਫਰਟ ਆਮ 
-` ,ਮਾਈਨ ਨੂੰ ਮੁਕਰੱਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੋਣ 
` ਵਿਚ ਕੁੱਲ 7 ਵੋਟਰ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮਾਈਟਸ, 
ਕੋਲੋਨ ਅਤੇ ਟਰੀਅਰ ਦੇ ਗਿਰਜਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ ਬੋਹੀਮੀਆਂ ਦਾ . 
-ਰਾਜ, ਸੈਕਸਨੀ ਦਾ- ਡਿਊਕ, ਬਰੈਡਨਬਰਗ ਦਾ`_ਸਾਰਗਰੈਵ . 


__ (ਗਵਰਨਰ) ਅਤੇ ਰਾਈਨ ਦਾ ਕਾਊਂਟ ਪੈਲੈਟਾਈਨ ਸੀ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵੋਟਰਾਂ ਦੇ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਸੈਨ 1806 ਤਕ ਰਾਜ 


ਜਰ ਹਿਥ ਇਹੀ ਲੀ 10 ਤਕ ਪਹੁੰਚ 
` ਗਈਸੀ। _ - 


` ਹੂ ਪ-ਐਠ.ਅ. 13:3 25, 
ਗੋਲਡਨ ਰਾਂਡ : ਇਹ ਐਸਟਰੇਸੀ ਕੁਲ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ 


ਰ੍‌ ` `ਸੋਲੀਡੈਗੇ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੌਦੇ ਦਾ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ। 
' ਇਹ ਪੌਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜੈਮਪਲੁ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਬੂਟੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 


੨੩੩ ੫%%੨੬ <%%=੨੩ 


ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੰਦੇਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪੀਲੇ ਰੈਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
` ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ .ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋਗਲਾਪਣ ਬਹੁਤ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ 
ਨਾਲ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹ। 


` ਯੂਰਪੀ ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ (5000420 ੧8003) ਕੇਵਲ ਇਕੋ 


ਜਸ ਜਾਰੀ ਦਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੋਹ. ਜਿਸਦੇ ਡੋਲ ਇਕ ਛਮ 


_ ਜਿਹੇ ਝੰਡ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਜੈਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸੋਘਣੀਆਂ 


ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਉਗਾਇਆ 


ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੈਗਾ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਜਾਵਟੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਦੀਆਂ_ 
ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ (6. 30096; 5. 00020 ਅਤੇ ੧4302 


90106 300) ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ ਪੌਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ: ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 


ਪੌਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 60 ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਾਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ _ ' 
_ਹਨ। ਇਹ' ਹਰੇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜੈਗਲਾਂ, ੍ 


ਦਲਦਲਾਂ,, ਪਹਾੜਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ_ ਕੰਢਿਆਂ ਆਦਿ ਤੇ। 
ਐਸੰਟਰ`ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਮਕੀਲੇ ਰੈਗਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, 


- ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ ਪਤਝੜ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮੁੱਖ ਗਲੋਰੀ 


ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਗਰੇਟ ਪਲੇਨਜ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ. ਖਾਸੇ ਤੋਂ 
ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਤਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ 
ਜਾਤੀਆਂ ਪਥੋਰੀਲੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ' ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਹਾਸਾਂਗਰ ਦੇ 


_ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਹ ਪੂਰਬੀ 
ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਘਣੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹਨ। ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਹਨ। ੍ 


ਅਰਲੀ ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ ($. 10023) 

ਦੀ ਲੇਟ ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ (5. 81239) ਹੂ 

ਲੰਬਾ ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ (6. 2089909) ਕੈਨਾਡਾ 
_ ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ (8. ੩0300515) ਭਵਾਰਰ ਰੂ 


ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ(5. ਗ&॥੩੦੩॥੨) ਰੈਥ ਗੋਰਡਨ _. ਨ“ 


(6. ੦8੬83) ਪੀਲਾ ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ 

ਜਾਂ ਸਿਲਵਰ ਰਾਡ (6. 9੧੦੦੬) 

ਮਿੱਠਾ ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ ($. 0804). 
ਅਤੇ ਚਮਕੀਲਾ ਗੋਲਡਨ ਰਾਂਡ (6. 96608088) ` 


` ਪੱਛਮੀ ਕਿੱਸਮਾਂ ਵਿਚ ` 6. 060002000% ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ _ 


ਪਥਰੀਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਿੱਸਮ (. 
6311003) ਜੋ ਸਪੇਨੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਅੰਨ -ਹੈ ਅਤੇ ਤਟਵਰਤੀ 
ਗੋਲਡਨ ਰਾਡ $. %੪੧00)੩% ਕੈਂਦਰੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 


ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨੋ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ` 





੮੨ 


ਅਰਲੀ ਗੋਲਡਨ ਰਾਂਡ 























ਰ੍ ਜਮ ਪਲਾਂ ਰੋ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵਰੜੀਆਂ 
_ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


_' ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ 19. ੪ ਸੈਲ. ਆ. ਪਰ ਰ੍ 


.. ਗੋਲਡਨ-ਰੇਨ : ਕਿ 
ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਕੋਇਲਰਿਉਟੇਰੀਆ ਪੈਨਿਕੁਲੇਟਾ 


_(6680੬0%ਸ੩ 78096014%) ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੈਪਿੰਡੇਸੀ ਕੁਲ ਦਾ 


ਮੈਂਬਰ.ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਰੁੱਖ ਕਾਂਰਨ 


ਰ _ ਵਧੇਰੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗੋਂ 7- 15 


ਸਿ ਛੋਟੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਟਾਕ ਤੇ ਪਰਤਵੇ _ 


`` `ਜਾਂ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲ . 


.ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਝੁੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।,ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੈਂ ਤਿਨ 
ਕੋਣੇ ,ਭਰੇ ਹੋਏ ਕੈਪਸੂਲ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ 5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੈਥੇ ਹੁੰਦੇ ' 
ਰਨ ਦਹ ਵਿਚ ਜਨ ਉਪ ਦ 





_ ਗੋਲਡਨ ਰੋਲ ਰੁਖ) ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪੱਤ 


੨” 


.. _ _ _ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਰਗਾ ਇਹ ਰੁੱਖ ਕਰੀਬ 9.ਮੀ. ਲੌਂਬਾਂ ਹੋ _____ 
`___ - ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਭੋ' ਵਿਚ ਵੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ... 
` ਜਾਂ ਸਕਦਾ-ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦੀ' ਸੂਰਜ,ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾਂ- `_._ 
__' ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਇਲੀਨਾਇਸ ਤਕ ਵੀ ਕਾਸ਼ਤ ____ 
ਕੀਤਾ ਜਹ ਤੱ ਇਕਿ ਵਿਚ ਹੀਟ 


ਰ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। 


ਪਿ ਵਿ ਐਨ ਮ.4 ੨੪ ਲੋ... ਰਿ 
ਰਸ ਕਿ 1880 ਨੂੰ ਰੂਸ 
ਰ੍ __ਦੇ ਕੀਵ (ਯੂਕਰੇਨ) ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ:1900 ਵਿਸ __ 
`. ਇਹ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮੁੰਗੋਕਾ ਚਲਾ .ਗਿਆ। ਗੋਲਡਨਵੀਜ਼ਗ ਦੀ 
ਰੁਚੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇਂ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸੀ; ਜਿਸ ਕਾਰਨ . 


ਇਸ ਨੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
` ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ-ਦੋ 


ਰ੍‌ ___ ਅਧਿਐਨ ਕੋਲੈਂਬੀਆਂ ਵਿਖੇ ਢਰੈਂਜ ਬੋਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੀਤਾ 


ਅਤੇ 1910 ਵਿਚ ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ:ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 
__ ਇੱਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ 10 ਸਾਂਲ ਵੱਖਡੇ, ਵੱਖਰੇ ਕ੍ਰਾਲਜਾਂ-. ਅਤੇ 





`_ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-;ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ 


ਅਮਰੀਕਨ ਪਾਠਪੁਸਤਕ 1922 ਵਿਚ 'ਅਰਲੀ ਸ਼ਿਵਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ”ਨਾਂ _ 


` ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। ਇਸੇ ਦੀ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਐਡੀਸ਼ਨ 'ਐਂਥਰੋਪਾ- 
ਲੋਜੀ” ਨਾਂ ਹੇਨ 1937 ਵਿਚ ਦੁਬਾਂਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 


ਰਿ ਬਦ ਵਸਲ ਮਿਰ -.”' 
ਸਾਂਝੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਸਾਰ ਬਨਾਮ.. ਰ੍ 


ਸਭਿਆਚਾਰ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਘਾੜਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ 
ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੇ ਸੀਮਿਤ ਸੈਭਵਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਸੂਲਾ ਪੇਸ਼ 
_ਕੀਤਾ। ਗੋਲਡਨਵੀਜ਼ਰ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ “ਪ੍ਰਸਾਰ” ਕੋਈ 


ਮੁਕੈਨਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰ੍ 
_ਸੁਗ੍ਰਾਹਿਤਾ ਉੱਤੇ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਿ 
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੇ -ਵਿਵਹਾਰਕ ,ਪ੍ਰਾਰੰਭਕ- 


ਗੋਲਡਨਵੀਜ਼ਰ ਨ ਆ ਸੀ 


` ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਂਕਰਕੇ -___ 


ਇਉ ਰ੍ 


ਦੀ ਦੀ ਮੋ: ਮੌਤ ਜੁਲਾਈ, 18੦6 ਨੂੰ ਨੂੰ ਅਚੋਗਨ ਹੀ 


_ ਜਦ ਪਰਟਲਂਡ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।' 


_ ਹ-ਪੁ-ਐਲ. ਬਿ: 36 “੩੫੨ ਬਿ. ਆ.4: ਰਿ 


_ ਸਜਾਵਟੀ ਮੱਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਾਣੀਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਕੈਰਾਸੀਅਸ ਹੋ 
ਓਰੈਟਸ . (੧੦590 _੩ਗ੩੧੦5)` ਹੈ'। . ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ. ਇਹ . 
._ ਵਸਨੀਕ ਮੱਛੀ ਹੁਣ-ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇ 


ਮੱਛੀ ਕਾਰਪ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ- ਜੁਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ 
_ ਬਾਰਬੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦ ਰ੍ 





` ਇਜਮੱਛੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਰੈਗਹਰਾਂ ਜਿਹ ਭੂਰਾ ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ ਹੌਦਾ- 


ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਮੱਛੀ ਕਈ ਰੂਪ ਵਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ _ 
ਅਸਾਧਾਰਨਤਾਵਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਕਾਲੀਆਂ, 
_ਧੱਥੇਦਾਰ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਿੱਟੀਆਂ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਰੈਗੀਆਂ' ਹੈਦੀਆਂ ਹਨ, . 
_ਕੋਈਆਂ ਦਾ ਪੂਛ ਖੰਭੜਾ ਤਿੰਨ-ਖੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਉਭਰਵੀਆਂ 
-ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਲੰਬਾ ਪਿੱਠ ਖੰਭੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੀ.ਨਹੀਂ। 
ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ' : 


ਨੇ ਵਜੋਂ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਥੋਈ 3; 25 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ-ਕਿਸਮਾਂ ਵਿ 


ਦਿ 


ਦੇਹ ਉਤ ਰ 














ਨਾ ਆਂ 285 
ਰ੍ ਰ ` ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਸੌਰਬ ਆਹਾਰੀ ਹਨ ਤੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ 
ਪੀ ਖਾਂਦੀਆਂ 'ਹਨ। ਪਠੀਆਂ' ਹੋਈਆਂ ਮੀਆਂ ਛੋਟੇ ਛੋਟ ਛੋਟੇ 


ਰੰ ਕ੍ਰਾਸਟੇਸ਼ੀਅਨ, ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਲਾਰਵੇ, ਅਨਾਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਵੀ ਖਾ 
ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਬਸੈਤ ਰੁੱਤ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਅੰਡੇ 


.__ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੈਗ ਸ਼ੋਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 


ਹਨ, ਮਾਦਾ ਦੀ ਪੇਟ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜ਼ਾਂਦਾਂ ਹੈ, ਨਰ ਦੇ ਗਲਫੜਿਆਂ , ਪਿੱਠ 


੍ ਰ੍ ਅਤੇ ਪੈਕੱਟੋਰਲ ਖੰਭੜਿਆਂ ਉਤੇ ਪਿਨ ਦੇ ਸਿਰੇ ਜਿੰਨੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਦਾਣੇ 


ਜਿਹੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਡੇ ਬੱਚੇ ਨਿਕਲਨ ਤਕ (ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ 


-ਪਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ `ਮੱਛੀਆਂ 25 ਸਾਲ`__ਤਕ _ਜਿਉਂਦੀਆਂ 
ਰ੍ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿ ਤਲ ਲਿਧਰ 


ਉਹ ਰਾ 


ਰੰ ਪਰੀ ਵਿ ਮਾਏ ਛਾ ਚ ਬਣਤ 


` ਬਾਅਦ ਇਹਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ _ 


ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ਼ਾ ਰੈਗ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ'ਹੈ ਤੇ 
- ਲੈਬਾਈ ਵੀਂ ਤਕਰੀਬਨ 30 ਸੈਂ..ਖੀ. ਤਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 
ਜਲਜੀਵਸਾਲਹਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ. ਦੀ ਲੋਬਾਈ 5- 10 ਸੈਂ.ਮੀ. ਤਕ 
_ ਫਹਿੰਦੀਹੈ। _`__` 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਰਮਾ:4: ਪਨ ਐਲ.ਬਿ. ੧ 544- 


੫ 4 
`ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਫ੍ਰਿਜੀਲਿੱਡੀ ਕੁਲ ਵਿਚ 
__ ਰਖਦੇ ਹਨ) ਦੀ ਇਕ ਜਾਤੀ ਹੈ। ______ 


`ਇਹ ਪੰਛੀ ਪੀਲੇ ਰਗ ਦੇ ਹਦ ਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਛ ਛੋਟੀ ਤੇ ਟੱਕ 


` ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਝਾਨਾਜੁਕ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਕਕਦਾਰਰੁੰਦੀਹੈ। 
__ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੂੰਡ ਖੇਤਾਂ ਅੰਤੇ ਬਾਂਗਾਂ ਵਿਚੋ ਘਾਹ-ਪੱਤੇ ਆਦਿ 


`'ਚੁਗ਼ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਡਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਚੀਆਂ ਤੋਤਲੀਆਂ ਆਂਵਾਜ਼ਾਂ 


__ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਯੂਰਪੀ ਗੋਲਡਵਿੰਚ ਤਕਰੀਬਨ ੧4 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲਬਾਂ, ਭੂਰੇ 


ਲਗ ਹਦ ਗਿ 








ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੇ ਖੰਭਾਂ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੈਗ ਹੰਦਾ ਹੈ। ਨਰ ਤੇ ਮਾਦਾਂ _ 


ਇਕੋ ਜਿਹੇ. ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਦਾ` ਪੰਛੀ ਹੁਣ 


_'ਆਸਟੇਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਬਰਮਿਊਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੀ 


ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰ੍ ਰ੍ 
ਕਮ ਮਨ ਦਿਰ 
ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਕਰੀਬਨ 13 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਬਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਨਰ ਸ਼ੋਖ _ 
ਪੀਲੇ ਰੈਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤੇ ਇਸਦਾ ਸਿਰ, ਖੰਭ ਅਤੇ ਪੂਛ ਦਾ ਰੈਗ 


_ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
`_ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਂਅਦ) ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਪੌਦਿਆਂ. ਨਾਲ ਚਿੰਬੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿ 


ਗੂੜ੍ਹੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲਾ ਗੋਲੰਡਫਿੰਚ (. ॥੪॥੪%) ਤਕਰੀਬਨ 


10 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੋਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਪੀਰੂ 


ਤਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
`_ਹ.ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ ਮਾ.4 : 609 ` 
`ਗੋਲਡਫੀਲਡ : ਐਸੀ ਉਰ ਰ੍ 


ਪੱਛਮੀ ਟੋਨਾਪਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਾਰੂਥਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਰ੍ 
ਇਕ ਬੇਆਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ 1607 ਵਿਚ ਐਜ਼ਮਾਰੈਲਡਾ 


ਨ ਰਿ ਰਚ ਹੀ 


ਹੀ ਆਵਾਗਮਨ 1918 ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1910 ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦਾ 


ਉਤਪਾਦਨ ਸਿਖਰ ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1907- 08 ਵਿਚ ਕਾਮਿਆਂ 


ਇਥੋਂ 'ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1910 ਵਿਚ 40,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋ 


ਗਈ ਅਤੇ 1918 ਤੋਂ ਮਗਜ਼ੋ' ਘੱਟਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਕ ਸਮੇਂਤਾਂ 200 ਰ੍ 


ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਗਈ! ਆਬਾਦੀ ਘਟਣ_ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ _ਦਾ_200. 
ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲਾਂ ਹੋਟਲ ਵੀ ਬੈਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ਼ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ- 


ਇਹ ਹੋਟਲ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਦੂਜੇ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਨੇੜੇ ਦੇ: . 


ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਕੈਮ. ਕਰ ਰਹੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਠੰਹਿਰਾਉਣ ਲਈਂ 
ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ । ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਥੋਂ ਦੀ ਬਚੀ ਖੁਚੀ ਵਸੋਂ ਦਾ ਨਿਰਬਾਹ 


__ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਆਮਦਨੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾਂ ਹੈ। 


ਆਬਾਚੀ-200 (1970) 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ.  ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 69' 


 ਗੋਲਡਮਾਰਕ, ਕਾਰਲ : ਇਹ ਉੱਘਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰੇ ਸੀ; 


` ਜਿਸਦਾ ਓਪੇਰਾ 'ਦੀ ਕੁਈਨ ਆਫ ਸੈਬਾ” 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ 
ਰ੍ ਵਿਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਮਈ, 1830 ਨੂੰ 


ਹੈਗਰੀ ਵਿਚ ਕੈਸਥੈਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਕ ਗਰੀਬ ਯਹੂਦੀ ਦਾ 


__ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਇਸ ਨੇ ਵਿਐਨਾ ਵਿੱਖੇ ਜੀਬੋਮ ਤੋਂ ਵਾਇਲਨ ਸਿਖੀ। _ 
` ਸੈਗੀਤ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਇਸ ਨੇ ਖੁਦ ਹੀ ਸਿਖੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ _ - 


ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕ੍ਰਿਤਾਂ 'ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ” 1860 ਵਿਚ ਅਤੇ ਓਪੇਰਾ 10 ` 


`%0ਗਊ0 98 58087, 1875 ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ। ਇਹ ਪਿਆਨੋ __ 
ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਰਹ 
ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਓਪੇਰੇ, ਦੋ ਵਾਇਲਿਨ ਕਨਸਰਟੇ, ਦੋਂ ` ____ 


ਸਿੰਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚੈਂਬਰ ਸੈਗੀਤ ਸ਼ਾਮਨ.ਹਨ। ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਵਿਸਨਾਂ 
ਵਿਖੇ 2 ਜਨਵਰੀ, 1915 ਨੂੰ ਹੋਈ। 


ਰਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 611 























ਗੋਲੇਡਮੈਨ, ਐਮਾ 


ਗੋਲਡਮੈਨ, ਐਮਾ : ਰੂਸ.ਦੀ ਇਸ ਫਿੱਸਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਜੂਨ, 1869 ਨੂੰ ਲਿਬੂਏਨੀਆ 
_ਰੀਪਬਲਿਕ ਵਿਚ ਕੋਵਨੋ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 1890 


ਸੈਨ 1885 ਵਿਚ ਇਹ ਰੂਸ ਤੋਂ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਚਲੀ ਗਈ ਅੰਤੇ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਚੈਸਟਰ ਵਿਖੇ ਕਪੜੇ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿਚ 
ਕੈਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿਚ 
ਭਾਗ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1889 ਵਿਚ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ 
ਇਹ. ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਥੇ ,ਰੂਸ ਦੇ _ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਲੈਂਗਜਾਂਡਰ ਬਰਕਮੈਨ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੋਇਆ। 
` ਪਿਟਸਨਬਰਗ ਵਿਚ ਹੋਮਸਟੈਂਡ ਦੇ ਫੌਲਾਦ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿਚ ਹੋਈ 
ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਹੈਨਰੀ ਕਲੋਂ ਫ੍ਿਕ ਨਾਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਨੂੰ 
ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਅਧੀਨ 1892 ਈ. 
'ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 22 ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈਂ ਗਈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਹੀ 


ਸਾਲ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਇਕ ਫਸਾਦ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ 
ਰ: ਜੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਨ.1906 ਵਿਚ ਬਰਕਮੈਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਉਪਰੈਤ ਵੀ 
` ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਜਾਰੀ _ 


__ਰੁੱਧੀਆਂ।ਸੈਨ 1919 ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਕਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ 
੍ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸ ਜਲਾਵੰਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।ਮਰਜ਼ੋਂ_ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ , 


ਸਪੇਨ ਅਤੇ`ਕਨੈਡਾ ਵਿਖੇ ਰਹੀ। ਮਾਈ ਡਿਸਇਲੂਜ਼ਨਮੈਂਟ ਇੰਨ 


ਰਸ਼ੀਆ” ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 'ਲਿਵਿੰਗ ਮਾਈ ਲਾਈਫ਼' 1930 ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। _“` 


14 ਮਈ, 1940 ਨੂੰ ਟਰਾਂਟੋ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਰੋ ਗਈ। ਰ੍ 


_ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 611 


ਗੋਲਡਵਾਟਰ, ਬੈਰੀ ਮੋਰਿਸ਼ : 1 'ਸੋਯੁਕਤ ਰਾਜੇ ਅਮਰੀਕਾ . 


ਦੇ ਇਸ ਸੈਨੇਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜਨਵਰੀ, 1909 ਨੂੰ ਫੀਨਿ੍‌ਕਸ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਐਰਜ਼ੋਨਾ ਦੇ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੈਧ 
- ਰਖਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਨੀ ਮਾਈਕ ਗੋਲਡਨਵਾਟਰ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਇਕ 
ਯਹੂਦੀ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ 1862. ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆਇਆ 
ਸੀ। ਸਟੈਨਟੱਨ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਸਾਲ ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ 
ਗਰ ਚ ਬਦ ਉਹ 
ਲਿਆ। , 4 





`ਵੇਰ 1877 ਈ. ਵਿਚ ਗਿਆ 





ਨ 


__ ਇਸ ਨੂੰ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ_ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ 
ਸੈਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ _ 
ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਸੈਸਾਰ 


_ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਏਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਮਾਂਡ ਵਿਚ ਫੈਰੀ ਪਾਇਲੰਟ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ 
_ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਰੀਜ਼ਰਵ ਵਿਚ . 


ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਦਾ ਪੱਦ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।ਇਸ ਨੇ ਐਗੀਜਨਾ ਰੇਅ 
ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਹੇ 
ਰ੍ ਸੋਨ 1949 ਵਿਚ ਇਹ_ਫੀਨਿਕਸ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ! ਸੈਂਬਰ 
ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1952 ਵਿਚ ਸੈਨੇਟ਼ਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆਂ 
ਗਿਆ। ਸੈਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਈਜ਼ਨ-ਹਾਵਰ ਦੀ ਬਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ 
ਅੰਦਰੂਨੀ ਨੀਤੀ ਦੀ: ਬਹੁਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1958 ਵਿਚ 
ਇਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸੈਨੇਟਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1964 ਵਿਚ ਇਹ _ ਰ੍ 
`ਨਾਂ ਹੋਇਆ। 1968 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਸੈਨੇਟਰ ਵਜੋਂ 
ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ .ਵਿਚ “ ਕਾਨਸ਼ੈਸ ਆਫ਼ ਏ 
ਕੌਜ਼ਰਵੇਟਿਵ' ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। “ 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 814; ਐਨ. ਬ੍ਰ. 30 : 549 


ਦਿ 


ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਨਵ ਆਬਾਂਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦਾ ਜਨਮ 20 ___ 


ਮਈ, 1846 ਨੂੰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਜਾਹਨ ਟਾੱਬਸੈਨ ਗੋਲਡੀ 
ਟਾੱਬਮੈਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। __ 
ਰਾਇਲ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ, 
ਵੂਲਵਿਚ _ਵਿਚ ਸਿਖਿਆ, 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ, 1865 ` ਊਂ 
'ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਭ 
ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼ ਵਿਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਊਂ 
ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆਂ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 

ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਸੂਡਾਨ 
ਵਿਚ ਕਈ ਸਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। 


ਸੀ_ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 





ਕਰਦੀਆਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਪਾਰੀ ਸਿਵ 
ਫਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੈਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾਂ ਬਣਾਇਆ। 


ਰਿ 
ਨੂੰ ਸੈਗਠਿਤ ਕਰਕੇ 1877 ਈ. ਵਿਚ- ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਅਫ਼ਰੀਕਨ . 
ਕੀ ਵਿਚ ਇਸ ਕੈਪਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ 


ਚਾਰਟਰ ਦੇਣੌ' ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆਂ। ਪਿੰਛੋਂ ਜੁਲਾਈ, 1886 _ 
ਵਿਚ'ਇਸ-ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਚਾਰਟਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ - 
ਕੰਪਨੀ-ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰਾਇਲ ਨਾਈਜਰ ਕੰਪਨੀ ਰਖ ਦਿੱਤਾ _ । 
ਰਸਿ ਇਤ ਵਿਚਿ 
_ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


` ਇਜ ਚਾਰਰਰੇ ਅਜੀਨ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਨਾਈਜਰ ਅਤਂ ਬੇਠਵੇ 


ਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦੇਂ ੦ 


ਇਸ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗੋਲਡੀ ਦੀ ਹੀ 1 





ਰਿਪਬਲੀਂਕਨ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਚੋਣ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ਪਰ ਸਫਲ _` 











_ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ 


ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਫ਼ਾ-ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਖਿਆਲ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਕੈਪਨੀ ਦੇ 
੍ ਪ੍ਰਬੋਧ ਵਿਚ ਇਕ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਰੂਪ 
ਰ੍ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। 


6 ਲੀ 
ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾਂ ਪਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1898 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਵੀ ੨ 


_ ਕੈਂਸਲਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਰ. ਪਨ ਬ੍ਰਿ 10: : 544 


_ ਗੋਲਡੋਨੀ, ਕਾਰਲੋਂ : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। 


ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੈਨਿਸ ਵਿਖੇ 25 ਫਰਵਰੀ, 1707 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 
- ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡਾਕਟਰ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ 
ਵਿਚੋਂ ਸੁਖਾਂਤ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਟਕ ਦੁਖਾਂਤ 
`ਸਨ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਟੇ ਨਾਟਕ ਚਰਿੱਤਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਘਰੇਲੂ 
ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹੋ ਗਏ। ਸੈਨ 1721. ਵਿਚ ਇਹ ਕਲਾਕਾਰਾਂ 
_ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਦੌੜ ਗਿਆ ਸੀ। -. ਮੀ 


_1731 ਵਿਚ ਲਾਅ ਦੀ` ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਉਪਰਤ'' ਇਹ 
ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 
ਨਾਲ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਕਰਦਾਂ 
ਰਿਹਾ ਪਰ ਮੰਚ ਲਈ ਨਾਟਕ 
ਲਿਖਣ ਦੀ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ 
-”ਇੱਛਾ ਰਹੀ। ਵੈਨਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ - 
ਦੇ ਇਕ ਤ੍ਰਾਸਦ-ਸੁਖਾਂਤ ਨੂੰ 
ਜਨਤਾ ਨੇ ਬੜਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। 
` ਇਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੇ` 
__ਲਿਸ਼ੋ। ਇਸ ਨੇ ਇਟਲੀ .ਦੇ _ 
ਇਉ ਵਿਚ ਕਈ ਸੁਧਾਰ 
_ ਕੀਤੇ । 14008 (1750) ਰਿ 
`.ਵਰਗੇ.ਨਾਂਟਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ: ਨੇ __- _ਕਾਰਲੋ ਗੋਲਡੋਨੀ 
ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਖੌਟੇ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਨਾ 
` ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਦੀ 
`' ਖੁਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਗੋਲਡੋਨੀ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ_ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ 





ਰਿਹਾ। ਸੈਨ. 1748 ਤੋਂ! 1762 ਤੀਕ ਗੋਲਡੋਨੀ_ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨਾਟਕ _ 


ਲੇਖਕ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਕਈਂ ਕੈਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਵੀ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੰਦਾ 
ਸੀ।ਸੈਨ 1750-51 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 16 ਸੁਖਾਂਤ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ! ਇਨ੍ਹਾਂ 
'ਸਾਰੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਲੋ ਗਾੱਟਸੀ ਵਰਗੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ 


-` ਕਰਦੇ ਰਹੇ ।ਸੈਨ-1762 ਵਿਚ ਗੋਲਡੋਨੀ ਵੈਨਿਸ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ, 


ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਟਕ ਵੈਨਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ 
ਲਈ ਮੁੜ ਲਿਖੇ। 1764 ਵਿਚ ਇਹ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 


_ ਵਰਸੇਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ 
__ਗਿਆ। ਸੈਨ 1787 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ 


ਜੀਵਨੀ 10600008 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ । ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਮਗਰੋਂ 
- ਇੱਸ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਲ ਬੈਦ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 6 ਫਰਵਰੀ, 1793 ਨੂੰ ਇਸਦੀ 
_ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। 


20 ਅਗਸਤ, 1925 ਨੂੰ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ. 


287. ਇਸ, -__ ਗੋਲਾਬਾਰੀ 


ਗੋਲਡੋਨੀ ਨੇ ਲਗਭਗ 250 ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਦੇ 150 


ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਗਦ ਅਤੇ ਪੁਦ ਦੌਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ। “ 
ਵੈਨਿਸ ਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਇਸਦੇ ਸੁਖਾਂਤ ਸਭਤੋਂ ਵੱਧ ਪਸੈਦ 


ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


_ ਰੱ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. 30 : 493; ਐਵਾਂ. ਐਨ. 6 : 64; ਐਨ. ਬਰਮਾ. 


4: 611 


ਰੋਲਾ : ਤਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਦਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਥੋੜੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 


ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਲਖਨਊ-ਬਰੇਲੀ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ 
ਖੂਬਸੂਰਤ ਜੈਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ .ਆਪਣੀ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪੱਥਰ-ਤਰਾਸ਼ੀ ਅਤੇ 
ਬੁੱਧ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗੋਕਰਨਾਥ` ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ _. 


੮੨ <੩-੨੩ -=੩-ਖ 


ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੂਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਮੰਦਰ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ 
ਆਸ਼ਰਮ _ਹਨ। ਇਸ. ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅਵਧ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 
ਬਾਰੇ ਕਈਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਪ੍ਚਲਤ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ 
ਲੋਕਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਇਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਂਦਸ਼ਾਂਹ 
ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ 


ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ੍ 


ਹੋ ਗਿਆਂ। ਗੋਲਾ, ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ-41,872 (1991) 
282 5' ਉ. ਵਿਥ; 807 28' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 308 ਰ੍‌੍ 


__ _ ਗੋਲਾਬਾਰੀ : ਜਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕਿਲੋ ਆਂਦਿ ਉਤੇ ਗੋਲਾ 
ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਗੈਲਾਬਾਂਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ 


ਹਵਾਈ -ਜਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੁਆਰਾ, ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾਂ`ਹੈ। -ਜੇ 
ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਥਾਂ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ 
ਦੀ ਮਾਰ ਵਿਚਾਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਤੋਪੁਖ਼ਾਨੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ ਤੇ ਜੇਕਰ ਉਸ ਥਾਂ ਉਤੇ ਤੋਪਖਾਨਾ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕੋ ਤਾਂ ਗੋਲਾਬਾਰੀ 


ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ'ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀਹੈ। 
“ਇਹ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਵਿਚ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਬੈਬ ਰਖਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੈਬ-ਮਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ 
ਬੈਬ ਰਖਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਬ-ਤਹਿਖ਼ਾਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! ਇਸ 


ਤਹਿਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਸਤਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਬ _ 


੨੩੨੯੩ %੩ 


ਸੁਟੱਣ ਵੇਲੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜ਼ਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਬ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਬੈਬ-ਮਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ :- ਹੱਲਕੇ ਬੈਬ-ਮਾਰ, 
_ਦਰਮਿਆਨੇ ਬੰਬ-ਮਾਂਰ ਅਤੇ `ਭਾਰੀ ਬੈਬ-ਮਾਰ ਜਹਾਜ਼। ਹਵਾਈ . 


ਜਹਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ 
ਦੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਉਪਰ ਉੜਾਨ ਭਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੂੰ 


ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼' ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਵਾਈ . 


ਜਹਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 
ਵਿਅਕਤੀ ਟਾਰਗਟ ਦੀ ਚੋਣ ਉੱਨੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ 


ਸਕਦਾ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸੈਭਵ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਹਿਲੇ 

















._ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਇਹ ਬਹੁੱਤ 


ਰਿ 


ਪਿੰਆ ਕਿ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਨੇੜੇ ਦੇ 


`ਭਵਿਖੋ ਵਿਚ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, 'ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਪਾਨ ਦੇ _ 


_ਦੋ_ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਉੜੇ_ਜਹਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ 


ਐਟਮ ਬੈਬ ਸੁਟੱਣ ਨਾਲ ਇਕ ਦਮ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੈਬਾਂ 


`_ ਨੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਈ ਕਿ 


_ ਅਜੇ ਤਕ ਵੀ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਦੇ 


ਅਸਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ-ਹੋ ਸਕੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 'ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ 


`. ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਚਾਲਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ 


ਰੂ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਹੀ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 
ਅਜਿਹੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਵੇਲੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ 


ਕਿਸਮ ਦਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ'ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 
ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਬਿਨਾਂ_ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਾਰਗਟ ਚੁਣੇ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ੍ 
ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ ਸਬੈਧੀ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸ਼ਹੁਲਤਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਰ - 


ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ 


ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ: ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ_. 
ਕਾਰਨ ਹਜ਼ ਦੇਸ਼_ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇਸ਼ ਉਤੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ_ਤੋਂ` 
ਭਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਹਿਲ' ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਕਈ 


`ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਨ 
` ਨ. ਤੇ. ਭੁ. ਬੋਲ. 2 : ਬੋਲ. ਕਿ ਮਾ. 2 136; ਬੁਕ ਆਫ਼ 
ਨਾਲਜ 2 : 76 


ਗੋਲੌਕ : ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮਤ 


` ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਵੱਡੇ ਗੋ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਵਾਲਾ ਲੋਕ ਹੈਂ ਜੋ ਬੈਕੁੰਠ ਤੋਂ ਉਪਰ 
`ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਂਰ ਪੰਜਾਹ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ`ਹੈ। ਗੋਲੋਕ ਵਿਚ 
`__ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਗੋਂਪੀਆਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਰਜਾ 
ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਮਹਿਲ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ 


ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਸ ਲੋਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। 


_ ਹੁ. ਪੁਟ-ਮ: ਕੋ. 431 


ਰੀਵਰਧਨ ਆਚਾਰੀਆ : ਇਹ ਇਕ ਉੱਘਾ ਬੈਗਾਲੀ ਰ੍ 


_ ਕਵੀ ਸ਼ੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੈ ਦੇਵ ਨੇਂ “ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ' ਵਿਚ ਰਸ ਸਿੱਧ ਕਵੀ 
ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ/ਮੰਨਿਆ'ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬੈਗਾਲ ਦੇ' ਰਾਜੇ 
ਲਛਮਣਸੇਨ ਦੀ ਸਭਾ ਦੇ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਲਛਮਣਸੇਨ ਦਾ 


ਸਮਾਂ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪਿੱਛਲਾ ਅੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਇਹੀ ਗੋਵਰਧਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨੰਮ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ - 


ਸਥਾਨ ਵੀ ਬੰਗਾਲ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕੇ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ' ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਰਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ 
ਮਿਲਦੀ। 


“ਆਰੀਆ ਸਪਤਸ਼ਤੀ” ਵੀ ਤਲ 
ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇਹ ਸੈਗ੍ਰਹਿ 
ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਧਾਰ _ਤੇ ਹੀ ਕਈ ਫੁਟਕਲ 


ਲੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ । ਬਿਹਾਰੀ ਦੀਂ “'ਸਤਸਈ” ਉਤੇ ਇਸਦਾ _ 


ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦੀ-ਪ੍ਰਾਕਿਰਤ ਧਾਰਾ 


ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਆਰੀਆ ਛੰਦਾਂ ਦੇ. ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ 


_ ਗੋਵਰਧਨ ਨੇ ਆਰੀਆ ਛੰਦ ਨੂੰ-ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। _ 


28. 





ਦੇ ਪਟ ਲਈ ਇਸ ਨੰਆਚਗਆ ਮੋਨ ਜਾਹ 


_ਹ. ਪਹਿ. ਵਿ.ਕੋਂ. 4 : 40 


_ਗੋਵਰਧਨਗਿਰੀ : : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੋ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਵੋ 
ਸ਼ਿਸੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਗਰ 'ਤਅਲੁਕੇ ਵਿਚ 516 ਮੀ. (1720 ਛੁੱਟ) 
ਉੱਚੀ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਗੜ੍ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ 
ਗਿਰਸ਼ਾਪਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਢ ਵਿਚੰ 
ਇਹ ਕਿਲਾ 8ਵੀਂ ਸੁਦੀ ਵਿਚ ਜਿਨਦਾਤਾ ਗਯਾ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ 
ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਤਰੀ ਮਟਰਾ ਦੀ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਹਾੜੀ 


ਪਹਾੜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀਰਾਨ ਪਈ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਉਤੋਂ ਜੰਗਲੀ ਰੱਖ ਉਗੇ ` 
ਹੋਏ ਹਨ। ਜੈਨ ਮੰਦੌਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਾਤ ਦਾ ਇਕ ਸਤੋਭ ਹੈ ਜਿਸ 
ਉਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗਰਸਾਪ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ 


ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਤ੍ਰਭ ਨੂੰ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। 


14₹10' ਉ. ਵਿਥ..੭4੯ 40 ਪੂ. ਲੋਥ. 
ਰ੍ ਹ.ਪੁ--ਇੰਪ. ਗੰ. ਇੰਡ, 12" 343 - 


_ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ : : ਵੇਖੋ, ਅਨਕੂਟ 


ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨੂੰ ਭਾਵੇ ਕਥਾਕਾਰ? ਕਵੀਂ; ਚਿੰਤਕ, 


ਚਰਿਤਰ ਲੇਖਕ ਅਤੇ .ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਦਿ ਕਈ. ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ 


ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸ੍ਰਵ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ 


ਕਥਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ . 


ਗੁਜਗਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਮੋਢੀ ਨਰਮਦ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ 


_ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦ£ ਮੋਢੀ ਗੋਵਰਧਨਾਨੂੰ _ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਮਹੈਸ ਅਤੇਂ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਆਦਿ ` 


ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ __ 
ਆਰੀਆ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ-ਪੁੰਨਰਉਥਾਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ - 
ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਧੇਰੋ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ: ਇਸੇ ਭਾਵਨਾਂ ਦਾ 
ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਰ੍ 


ੇ 


ਮੁਢਲੀਂ ਸਿਖਿਆ ਬੈਬਈ ਅਤੇ ਨਾਡੀਆਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ __ 
'ਅਲਫਿਸਟਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀ. ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਸਰਸਵਤੀ ਚੰਦਰ? “ 


` ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ “ਸਰਸਵਤੀ . ਤਤ 
`ਚੈਦਰ ਪੁਰਾਣ” ਦੀ ਸੈਗਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ __ 


ਚਾਰ ਭਾਗ `ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ _ਵਿਚ_ਰਤਨਗਿਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ 


ਵਿਦਿਆਚਤੁਰ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਚੈਦਰ ਦੀ ਰ੍ 


ਆਪਸੀ ਖਿੱਚ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ.ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ __ 
ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ'ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਭਾਰਤੀ ` 


ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।'ਤੀਜੇ ਭਾਂਗ ਵਿਚ ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਸ 


ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੈਘਰਸ਼ ਪੇਸ਼ 


ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਭਾਂਗ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾਂ ੨: 


ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ “ਕਲਿਆਣਗ੍ਰਾਮ” ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀਂ- ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ੍ 
ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕਥਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। . ਰ੍ ਇਤ : 
ਵਿਲਸਨ ਕਾਲਜ, ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ 
ਭਰਪੂਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ 
ਦੇ ਇਤਿਰਾਸ' ਨੂੰ ਵਿਵਸੱਥਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ _ 
ਪਹਿਲਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। 'ਸਨੇਹਮੁਦਾ” (1889) ਅਤੇ “ਦਯਾਰਾਮਨੋ_ 
ਅਕਸ਼ਰਦੇਹ' (1906) ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। 'ਲੀਲਾ- 














ਗੋਵਰਧਨ ਰਾਮ ਦਾਂ ਜਨਮ ` 1855 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ` 














289 ` `- `` ਗੌਰ 


ਵਤੀ ਜੀਵਨ ਕਲਾ” (1906) ਅਤੇ “ਨਵਲਰੀ੍‌ਥਾਵਲੀ” (1891) 
ਵਿਚ ਇਹ ਕੁਸ਼ਲ.ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ ਉਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ 
ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੀਲਾਵਤੀ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ 


ਅਤੇ ਨਵਲਰਾਮ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ' 
_ ਜੀਵਨ ਦੀ ਝਲਕ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ 
ਬਾਰੇ ਜੋ ਨੋਟ ਲਿਖੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ“ ਸਕੈੱਚ ਬੁੱਕ” “ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ, ਛੁਪ ਚੂਕੇ 


_ਹਨ। 
ਸੈਨ 1907 ਵਰ ਇਸ ਰੀ 


ਹ.ਪੁ-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 40 


ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ : ਖੈਗਲੀ ਵੈਜਣਵ ਸਹਿਤ ਦੇਉ 
ਕਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਲ. 1530 ਵਿਚ ਚਿਰੈਜੀਵ ਸੇਨਾ ਦੇ ਘਰ 
ਤੈਲੀਆਬੁਧਰੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਯਤੀਮ ਹੋ 
ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਨਾਨੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ 
ਪਾਲਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸ਼ਾਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੈਸ਼ਣਵ 
ਬਣ ਗਿਆ। ` 


` ਇਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 'ਬਰਜਬਲੀ” ਰੀ 
ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਦ ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹਨ। ਕਿਹਾ 
ਜ਼ਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਦਾਂ ਦਾ ਸੈਗ੍ਰਹਿ “ਗੀਤਾ ਮਿਤ” ਨਾਂ 


ਹੇਠ ਆਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 450 ਤੋ 


ਵੱਧ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਲ. 1613 ਵਿਚ ਹੋਈ। 


ਕੇ ਰ.ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ.4:42 


_ਗੌਡ :. ਇਹ ਇਕ ਰਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਪੂਰਣਜਾਤੀ' ਦਾ ਹੈ। ਇਸ 


__ ਧੈਵਤ ਕੋਮਲ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਸੁਰ 'ਗਾਂਧਾਰ, ਵਾਦੀ ਪੰਚਮ ਅਤੇ ਸੈਵਾਦੀ, 
ਮੱਧਮ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ-ਵੇਲਾ ਦੁਪਹਿਰ ਹੈ। ਸੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ 


` ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਨੰਬਰ ਹੈ। ਸਰਗਮ--ਸ. ਰ. 
ਹੀ ਨ ਉਪ ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ. 432 , 


ਗੌਤਮ ਬੁਧ : ਵੇਖੋਂ, ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧ 

__.` _ ਗੌਰ : ਰਾਜ : ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਕੇਂਦੇਗੋ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ 
ਇਕ ਵਲਾਇਤ (ਰਾਜ) ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫਾਰਯਾਬ ਰਾਜ 

ਅਤੇ ਜੁਜ਼ਜਾਨ ਰਾਜ : ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬਾਮੀਆਨ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋ ਉਰੁ- 


- ਰਾਜ ਹਨ। ਰਾਜ ਦਾ ਕੁਲੰ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 38658 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (14,' 


_ 926 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 353,494 (1982 ਅੰਦਾ.) ਹੈ। 
__ ਫਰ੍ਹਾਰੂਦੁ , ਹਰੀਰੂਦ ਅਤੇ ਮੋਂਰਗਾਬ ਦਰਿਆ ਇਸ ਦੇ-ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੀ 
_ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਜਿਸਤ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਦੀ ਖਾਣ- 


__ ਖੁਦਾਂਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੀ 


“ਕਰੇਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਇਕ 
`` ਪੁਰਾਤਨ ਸਲਤਨਤ ਸੀ। 12ਵੀਂ ਤੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਗੌਰੀ 
_ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ 
__ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 
ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਗਜ਼ਨਵੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 


ਨਾਲ਼ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਂਝ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੈਮਦ 


ਗੌਰੀ ਨੇ 1173 ਵਿਚ ਗਜ਼ਨੀ ਉਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ __. 


1186-1206 ਤਕ ਲੁਗਭਗ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ _` 


ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 
ਹੰ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 5 : 243; ਵੈਜਿ.ਡਿ. _ ਨ 


ਗੌਰ : ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੈਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ 


ਪਿ ਰ 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਸਦਰ- ਮੁਕਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। .. 


ਇਸ-ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਢ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ 
ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ 
ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਬੈਗਾਲ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਸੀ। ਇਥੋਂ . 
ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕੁਝ ਖੰਡਰਾਤਾਂ. ਨੂੰ 
ਬਲਾਲ ਸੇਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਨ ਸੇਨ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ .. 


ਲਕਸ਼ਮਨਾਵਤੀ ਜਾਂ _ਲਖਨੌਤੀ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੌਰ. ਨਾਂ ਦਾ _ 


ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਸਬੈਧ 
ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਗੋਰੀਆ.ਬੈਗਲਾਂ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਬੈਧਤ 
ਹੈ। ਕਨਿੰਘਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੁ ਗੌਰ ਨਾਮ 'ਗੁੜ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸੁਰੂ 
ਤੋਂ ਹੀ ਇਥੇ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 

ਗੌਰ ਦਾ ਪਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਸੈਨ 1198 ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ _ 
ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੰਗਭਗ 300 
ਸਾਲਾਂ ਤਕ -ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬੈਗਾਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ - 
ਬਣਾਈ ਰਖਿਆ ਅਤੇ ਇਥੇ ਕਈ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ 


___ਬੁਣਵਾਈਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਅੱਜ ਵੀ ਸੈਤੋਸ਼ਜਨਕ ਹਾਲਤ 
_ਵਿਚ ਸੈਭਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ 


ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਡੂਆ ਵਿਖੇ 


_ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਾਬਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸਾਰਿਆ ਤੇ ਆਪਣਾ 


ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਉਥੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ 70 ਸਾਲ 
ਬਾਅਦ ਹੀ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਮੁਹੈਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੌਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ 


ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਵਾਸ ਗੌਰ ਵਿਚ ਹੀ _ 


ਜਨਅਤਾਬਾਦ, ਫ਼ਤਿਹਾਬਾਦ, ਹੁਸੈਨਾਬਾਦ ਅਤੇ ਨੁਸਰਤਾਬਾਦ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂ .ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਮਾਯੂੰ ਨੇ 
1538 ਈਂ. ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਇਥੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੰਨ 
1539 ਵਿਚ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬੈਗਾਲ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਥੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟਾਂਡਾ ਜਾਂ ਟਾਨਰਾ ਲੈ ਆਂਦੀ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ` 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਸ ਵਲ ਕੁਝ ਕਿ.ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਗੌਗਾ ਦਰਿਆ ਦੀ ਮੁੱਖ 


ਧਾਰਾਂ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਰੀਗਾ ਦਰਿਆ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪੱਛਮ 


ਵਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। 
- ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ-ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਥੇ ਪਲੇਗ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲ ਰ੍ 
ਗਈ । ਉਦੋਂ ਮੁਨੀਮ ਖ਼ਾਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਰਾਜੇ ਦਾਉਦ ਸ਼ਾਹ 
ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ 1575 ਦੀ' ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਲੇਗ _ 
ਕਾਰਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਮਰੇ। ਪਲੇਗ 


`ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੌਰ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ' 
_ਆਬਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਬੇਸ਼ਕ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕੁਝ ਨਵੀਂਆਂ 
ਇਮਾਰਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਜਿਵੇ ਨਿਆਮਤ-ਉੱਲਾ-' 


ਵਲੀ (ਜੋ ਗੌਰ ਦੇ ਉਪਨਗਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਇਕ ਸੰਤ ਸੀ) ਦੇ ਚੇਲੇ, 
ਜਾਸੀ ਪਿਤ ਸਨ ਦਿ ਬੀ ਰ੍ 
ਦਰਵਾਜ਼ਾਂ ਬਵਾਇਆਂ। ਕਿ 




















ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਖਰੀ _ਤਬਾਹੀ- ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ 


_ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਢਾਕਾ ਅਤੇ 


ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ਼ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਸੈਨ 1683 ਤਕ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 
_ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਲਾਮਤ ਸਨ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ 
ਨੁਕਸਾਨ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਟਾਂ , ਪੱਥਰ ਪਟ 
_ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਲੈ ਜਾਣੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ । ਬਾਅਦ 


__ਵਿਚ ਬੇਸ਼ਕ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਉਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਉੱਦੋਂ 


ਤਕ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। 

ਸੈਨ 1810 ਵਿਚ ਡਾ. ਹੈਮਿਲਟਨ ਇਥੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ 
ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੰਡਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਉਹ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ- ਰ੍ 
` ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦੇ ਉਪਨਗਰਾਂ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ 56 ਤੋਂ 77 ਵ. 
` ਕਿ. ਮੀ. ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ-ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ 
ਖੇਤਰਫਲ (ਉਪਨਗਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਲਗਭਗ 35 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਸੀ। 


ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਹਾਂਨੰਦਾ ਅਤੇ ਗੈਗਾ ਦਰਿਆ ਦਾ ਸੈਗਮ ਵਾਲਾ 


____ਸਥਾਨ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪਾਂਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ 
ਰ੍ ` ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਕੇਂਵਲ ਉੱਤਰ ਵਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਲੇ ਦੀ 
"ਦੀਵਾਰ ਵਗੈਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਲਗਭਗ 


10 ਕਿ. ਮੀ. ਲੈਬੀ ਇਕ ਗੜ੍ਹੀ ਵਾਲੀ ਦੀਵਾਰ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ 


`. ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਮੀ. ਚੌੜੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਉੱਤਰ- 
“ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਖੋਂ ਇਕ ਮਜਬੂਤ ਗੇਟ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ 


_` ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬਲਾਲ ਸੇਨ ਦੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਹਨ। 


ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਪਿਛੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਉਪ ਨਗਰ ਸੀ ਜੋ 5016.78 


ਵ. ਮੀ..ਵਿਚ ਗੋਲੇ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ. 


ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਹੁਣ ਦਲਦਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ.ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਹਨ। ਇਥੇ ਹੀ 
ਬੈਗਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਕਲੀ ਭੇਡਾਰ “ਸਾਗਰ 
ਦਿਘੀ” ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਨ। 


ਇਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਦੋ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨੇਂ-ਸਾਧੁਲਪੁਰ _ 


ਘਾਟ ਅਤੇ ਦੁਆਰਬਾਸਿਨੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇਕ ਦਮ ਦੱਖਣ ਵਲ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਰੀਗਾ 
ਦਰਿਆ ਵੱਲ ( ਦੀ ਢਾਹ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ) ਬੜੀ ਮਜਬੂਤ 
ਦੀਵਾਰ ਅਤੇ ਖਾਈਂ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ 


__ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਇਕ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 


ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਇਕ ਕੱਚੀ ਦੀਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
ਦਾਖਿਲ ਦਰਵਾਜ਼ਾਂ ਸੀ। ਕਿਲੇ ਦੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਗੁੱਠ ਵਿਚ ਮਹਿਲ 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ'ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਦੀਵਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ 
ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਤਰ 
__ਵਲ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਧਾਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ 
ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਸਤੰਭ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ ਮਿਨਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ 


-ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਿਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਲੋਟਨ ਮਸਜਿਦਾਂ ਹਨ। 


ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੂ 
ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨ 1900 ਤੋਂ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੈਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ੍ 


'ਰ, ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 186 
_ਗ਼ੌਗੀ, ਮੁਹੰਮਦ : ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਰਾਜ ਦੀਆਂ 





290 


ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਇਸ ' 
ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਸ਼ਹਾਬੁੱਦੀਨ ਮੁਹੈਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਸੀ। ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ : 
ਪੈਂਦੀ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਉਂ ਗੌਰ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ 
ਪਿਆ। ਸੈਨ 1175 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਫ਼ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਫਿਰ ਉੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਅਖੀਰ 1186 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮਲਿਕ ` 
ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ 
ਅਲੀ-ਇ-ਕਰਮਖ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1 
ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਜਿਹੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ 


ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਕਿੱਸੇ ਵੀ ਬਦੇਸ਼ੀ 


ਹਮਲਾਵਰ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਬਰ 

ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਗਜ਼ਨੀ ਅਤੇ ਗ਼ੌਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੇ ਸਲਜੂਕਾਂ 
ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਕਾਕੇਸ਼ਿਆਈ ਤੁਰਕਾਂ ਉਤੇ ਤਾਂ ਅਜ ਤੀਕ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ ਪਰ ਬਹਾਦਰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਅਜੇ 


ਤੀਕ ਚਾਰ-ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਮੁਹੈਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ. ਨ 


ਸੈਗਠਤ ਕਰਕੇ ਸਰਹੱਦੀ ਕਸਬੇ, ਸਰਹਿੰਦ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਛੇਤੀ ਹੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੁਹੈਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਦੀ ਆਮਦ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ __ 
ਗੜਵਾੜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛੋਂ ਕਨੌਜ ਦੇ ਰਠੌਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦਿੱਲੀ _' 
ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਚੌਹਾਨ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਪਾਲ ਅਤੇ ਸੈਨ, _` 
ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬਘੇਲੇ ਅਤੇ ਜੈਜਨਭੁਕਤੀ ਜਾਂ ਅਜੋਕੇ ਬੈਧੇਲ਼ਖੰਡ ਦੇ 
ਚੰਗੇਲ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਕਨੌਜ ਦੇ ਹਾਕਮ ਸਭ. ਤੋਂ 


ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। 


ਸਨ 119) ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਿਆ ਪਰ 
ਕਰਨਾਲ ਦੇ ਪਾਸ ਤਾ ਵੜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਤੋਂ 
ਭਾਂਜ ਖ਼ਾਧੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕਨੌਜ ਦੇ ਰਾਠੌਰ ਰਾਜਾ ਜੈ ਚੈਦਰ ਰ੍ 
ਨੂੰ ਛਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਰਾਜ ਦਾ ਰ੍ 
ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਡੀ 
ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1192 ਵਿਚ 120,000 ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਗੌਰੀ ਨੇ 
ਗਜ਼ਨੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਤਾਵੜੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆ ਬੈਠੀਆਂ। ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਸਾਰੀ 
ਫ਼ੌਜ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੇਡ ਦਿੱਤੀ । ਪਿ੍‌ਥੀ ਰਾਜ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਰਤ __ 
ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੁਰਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਝੰਡੇ ਥਲੇ ਇਕੱਠੇ ਕੌਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ 
ਦਿੱਤਾ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 150 ਰਾਜੂਪਤ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ, __ 
ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿ੍‌ਥੀ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਚਾਂਦ - __ ' 
ਬਰਦਾਈ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਰਾਸੋ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਿਤੌੜ ਦਾ 
ਸਮਾਰਸੀ ਪਿਿਥੀ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ 
ਵਿਚ ਜਾ ਰਲਿਆ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਪਦੀ ਕਿਉਂਕਿ __! . 
ਇਹ ਸਮਾਂ 1273 ਤੋਂ 1301 ਈ., ਇਵ 
1192 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਰ੍ ਲੇ 

` ਜਦੋਂ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਨੇਂ` _ 
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨ 
ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਿਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਪੰਜ 


ਰ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਬਹੁਤ 

















ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਗੌਰੀ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ_ ਕਈ ਪੈਂਤੜੇ ਬਦਲੇ। 
ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤਾਂ 12,000 ਘੋੜ' ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ 
ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਗ਼ੌਰੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਕੜਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 


ਹਿੰਦੂ ਕੈਂਪ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤਬਾਹੀਂ ਮਚਾਈ । ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। 


`_ ਪ੍ਰਥੀਂ ਰਾਜ ਭੱਜ ਗਿਆ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਸਰਸਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
- ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਂਜਾ ਜੈ ਚੈਦੁਰ ਨੇਂ ਖੂਬ . 
ਤੀ ਦਿ 
_ਦਿੱਤਾ। 

ਅਜਮੇਰ ਵਿਚ ਠਹਿਰਿਆਂ ਇਸ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ 
ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜ 
` ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ । ਅਜਮੇਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥੀ ਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਲਾ ਜਾਂ 
ਕੋਲਾ ਨੂੰ ਖਰਾਂਜ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ 
_ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਆਪਣੇ ਵਦਾਦਾਰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ 
` ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪ ਗਜ਼ਨੀ ਨੂੰ 
ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮੇਰਠ, 
; ਕੌਲ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। 


`ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਅਜਮੋਰ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਏ ਪਰ ਅਜੇ . 


_ ਤੀਕ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਣ ਸਕੇ। ਸੈਨ 1194 
` ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੇਮਦ ਕਨੌਜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਚੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਨੀ 
ਤੋਂ ਚਲਿਆ। ਰਾਠੌਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਖੁਦ ਆਪ ਹੀ ਇਕ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ 


ਕਮਾਨ .ਸੈਭਾਲੀ। ਰਾਜਪੂਤ ਫ਼ੌਜਾਂ ਚੋਦਰਵਾੜ ਅਤੇ ਏਟਾਵਾ ਦੇ 


ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬੈਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ 
ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ । ਜੈ ਚੰਦਰ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ 
_ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਅਸਨੀ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਅਗੇ 
_ ਵਧੀ। ਇਹ ਕਿਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 
` ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਲੁਟ ਮਾਰ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਲ ਹੱਥ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਅਗੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 


1000 ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਉਸਾਰ 


ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਦਾਰ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਅਗੇ ਝੁੱਕ ਗ੍ਰਏ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਂਨਾਂ ਨੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੜਵਾੜੀਏ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਵੱਲ ਨੂੰ 
ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਜੋਧਪੁਰ ਨਾਂ ਦੀ ਰਾਠੌਰ ਰਿਆਸਤ ਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾ_ਕੀਤੀ। ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਕੋਂਲਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ 


. ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ_ 


ਅਤੇ ਆਪ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਗਜ਼ਨੀ ਵਾਪਸ ਚਲਾ 
` ਗਿਆ। ਰ੍ 


ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਲਈ 
ਕਈ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਜਮੇਰ ਦਾ ਰਾਇ ਗਜ਼ਨੀ ਦਾ 
ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਰੀ ਰਾਜ ( (ਹਿਰਾਜ) ਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ 
ਦਿੱਤਾ। ਰਾਇ ਨੇ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਕੋਲ ਜਾ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਨੇ 
ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਹਰੀ ਰਾਜ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਰੀ 
_ਰਾਜ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਰਾਇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
_` ਗਿਆ। ਜਨਵਰੀ, 1197 ਨੂੰ ਐਬਕ ਨੇ ਅਜਮੇਰ ਤੋਂ ਨੈਹਰਵਾਲਾ ਦੇ 
ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਦੇਵ: ਵਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ` 
ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਐਬਕ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੇ 
ਬਿਆਨਾ ਜਿੱਤ ਲਏ। 


ਰ੍ ਗੋਰੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਮੁਹੰਮਦ` ਬਿਨ ਬਖ਼ੜਿਆਰ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੇ 
- ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਪਰ_ਸੈਗਠਤ 


291 ਰ੍ ਨ ਰ੍ `__ਗੌਲਫ਼ 


_ਹਮਲਾ ਇੱਸ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ 1197 ਈ. ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਮੁਹੇਮਦ ਨੇ ਇਕ / 
` ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵੀ 


4 


ਹੱਥ ਲਗੀ। ਸਾਰੇ ਬਿਹਾਰ ਉਤੇ ਮੁਹੈਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਜਿੱਤ' ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਮਰੋ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਜਿੱਤ 


ਲਿਆ। ਮੁਹੈਮਦ ਬਿਨ ਬੁਖ਼ਤਿਆਰ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਨਾਡੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ 
ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੰਖਨੌਤੀ ਜਾਂ ਗ਼ੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 


ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੁਣਾਇਆ' ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਉਤੇ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ 
- _ਸਥਾਪਤ` ਕਰ _ ਲਈ।_ ਮੁਹੈਮਦ ਬਿਨ _ਬਖ਼ਤਿਆਂਰ _ਖਿਲਜੀ 


. ਤੁਰਕਿਸਤਾਨੇ ਅਤੇ ਤਿਬਤ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ 

ਪਰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਫ਼ੋਲਤਾ ਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। __. 
ਸੈਨ 1202 ਵਿਚ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਨੇ ਬੁੰਧੇਲਖੰਡ ਦੇ ਚੰਡੇਲ 

ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਪਰਮਰਦੀ ਜਾਂ ਪਰਮਲਾ ਵਿਰੁੱਧ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਹਾਰ 


ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਾਲਿੰਜਜ਼ ਦਾ ਕਿਲਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ 


ਗਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ.ਪਿਛੋਂ ਐਬਕ ਨੇ ਮਹੋਬਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ 


ਪਿਛੋਂ ਕਾਲਪੀ ਅਤੇ ਬਦਾਉ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸ ॥ 
ਤਰਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਐਬਕ ਰ੍ 


ਨਦਰਿ ਹਦ 


ਘਰਿ 


`ਵੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸੈਨ 1204 ਵਿਚ ਮੁਹੇਮਦ 
ਗੌਰੀ ਨੇ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਖਵਾਰਿਜ਼ਮ - ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 


ਖਵਾਰਿਜ਼ਮ ਦਾ ਸ਼ਾਹ ਖੁਰਾਸਾਨ ਅਤੇ ਕਰਾਖਿਤਾ ਦੇ ਸੂਰ ਖ਼ਾਂ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜੀ 
'ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ। 
ਗ਼ੋਰੈ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ-ਪੈਰ ਉਖੜ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਗ਼ੌਰੀ ਮੁਸ਼ਕਲ 
ਨਾਲ ਹੀ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਿਆ। ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਦਾ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ 
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਵਿਖਾ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ 
ਬਣ- ਗਿਆ। ਉਦੋਂ' ਹੀ ਖੋਖਰਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ 
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ । ਪੱਛਮ ਵਲੋਂ 
ਸੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ 
ਖੋਖਰਾਂ ਉਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦਬਾਅ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਇਕ 
ਪੱਤਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੋਖਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਖੋਖਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਐਬਕ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ-ਆ ਗਏ। 

ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ” ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਿਆਂ ਸੁਲਤਾਨ ਜਿਹਲਮ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਧਮਿਆਕ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਠਹਿਰਿਆ। 14 ਮਾਰਚ, 
1206 ਨੂੰ ਮੁਲਹਿਦ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਇਕ ਰੱਖੜ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹਥੋਂ ਕੈਂਪ ਵਿਚ 
ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। __ 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਵੀਅਨ ਇੰਡੀਆਂ-ਈਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ: 
ਮ.ਕੰ. 


ਗੋਲਫ਼ : ਯੂਰਪ ਦੀ ਇਕ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਖੇਡ ਹੈ। 15ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਇਕ ਖੇਡ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿਚ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਖੇਡ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿ 


ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਡੁਰ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਇਹ ਖੇਡ ਫ਼ੌਜੀ ਪੱਥੋਂ 


ਮਹੱਤਵਪੂਗਣ ਖੇਡ ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾ ਲੈ ਲਏ। ਇਸ ਡਰ 
ਕਾਰਨ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਸਦਨ ਨੇ ਇਸ ਖੇਡ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
1457 ਈ. ਵਿਚ ਜੇਮਜ਼ ਦੂਜਾ ਇਸ ਖੇਡ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੈਦ 
ਕਰਨ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨਾਹੀ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 























ਆਗਸਤਾ ਗੌਲਫ਼ ਕਲਬ ਕੋਰਸ 


ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਵਧਦੀ ਗਈ। 

ਇਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਖਿਡਾਰੀ ਕੋਲ ਕਈ ਗੌਲਫ਼ ਖੂੰਡੀਆਂ ਹੈਦੀਆਂ 
`ਹਨ੍ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਗੇਂਦ ਨੂ ਮੋਰੀ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ , 
ਚੋਟਾਂ ਮਾਰਕੇ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਮੌਰੀ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ 
'ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 


_ ਖੇਡ ਦਾ ਵਿਕਾਸ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਖੇਡ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਾਂ ਤੇ 


'ਖੇਡੀ ਜਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ । ਹਰੀ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟੀ ਮੈਦਾਨ ਇਸ 
ਖੇਡ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵੇਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਕਸ “ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਟਿੱਬੇ, ਛੋਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਦਰਖਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ` 
ਝਾੜੀਆਂ ਇਸ ਖੇਡ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਰੋਕਾਂ ਹਨ।- 


ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਓ ਇਸ ਵਿਚ ਫਾਸਲੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ _ 

ਗਿਆ ਸੀ। ਖਿਡਾਰੀ ਆਪਣੀ ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ 

ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਂਣੀ ਪਛਾਣੀ ਮੋਰੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। 

` ਸੋਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5 ਜਾਂ 6 ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਸ ਗਿਣਤੀ 

ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੌਲਫ਼ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ 

18 ਮੋਰੀਆਂ ਰਖਣੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਿਛੋਂ 
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖੇਡ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਣਦੇ ਗਏ। 


ਗੌਲਫ਼-ਖੂੰਡੀ ਦੀ ਬਣਤਰ- ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਪੂਰੀ ਗੌਲਫ਼- 
ਗਿਰ ਰਹ ਬੀ 


ਕੇਲੱਬ-ਹੈਡ' ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ 'ਸ਼ਾਫਟ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ਼ 
ਕਲ੍ਹ ਗੋਲਫ-ਪੂੰਡੀ ਲੋਹੇ ਹੇ ਦੀ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ - 
ਤੇ ਖੇਡਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗੌਲਫ਼ ਖੂੰਡੀ ਦੀ ਬਣਡਰ 
ਵਿਚ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ। 





ਜੇਤੂ 





____. ਬੇਬ ਡਿਡਗੈਕਸ਼ਨ ਜ਼ਰੀਐਸ ੍ 

_ ਗੇਂਦ ਦੀ ਬਣਤਰ--ਪਹਿਲਾਂ ਗੌਲਫ਼ ਗੇਂਦ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ 

ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਖੰਭ ਚਮੜੇ ਦੇ ਇਕ . 

ਗੋਲੇ ਖੋਲ ਵਿਚ ਦੱਬ ਦੱਬ ਕੇ ਭਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ`ਉਸ ਮੋਰੀ ਨੂੰ 

ਬੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾਂ ਸੀ। ਸੈਨ 1848 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੇਂਦ 

ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੰ ਗੌਲਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਫੀਦਰੀ- 
-ਗੈਂਦ ਯੱਗ ਕਿਹ! ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਮ 


“ਪਿਛੋਂ 1848 ਈ. ਵਿਚ ਗੁੱਟਾ-ਘਰਚਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਤਤ ਸੀ 


ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਗੇਂਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ 
ਗੇਂਦ ਵਧੇਰੇ ਠੌਸ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ) ਇਸਸਸੇਂ ਨੰ ਗੁੱਟਾ-ਪਰਚਾ ਗੇਂਦ ਰ੍ 
ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

















293 ".% ੬7੧ ਗੌੜ 





ਭੂਤ ਕਾਲ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਖਿਡਾਰੀ 
ਪਿਛੋਂ ਸਮਤਲ ਗੇਂਦ ਦੀ ਥਾਂ ਖੁਰਦਰੀ ਗੇਂਦ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਕੀਤੀ 
ਜਾਣ ਲਗ ਪਈ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਰਬੜ ਦੀ ਗੇਂਦ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਖਤ ਰਬੜ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨੇ ਖੂੰਡੀ ਦੀ ਬਣਤਰ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ। 


ਗੌਲਫ਼ ਖੇਡਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ-ਗੌਲਫ਼ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਖੇਡ ਹੈ। 


ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੋਰੀ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿਰੇ 
ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਖਿਡਾਰੀ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਟੋਏ, ਟਿੱਬੇ 
_ ਝਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਟਪਾਉਣ ਲਈ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਉਛਾਲ ਕੇ ਸੁਟਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਮੋਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਜਿਹੇ ਰੋੜ ਕੇ ਮੋਰੀ ਵਿਚ 
ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਗੌਲਫ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜੇ. ਐਚ. ਟੇਲਰ, ਹਰੀ 
ਨੈਲਸਨ, ਹੈਰੀਕਾਟਨ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਬਹੁਤ. ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਪੀਟਰ ਥਾਪਸਨ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਬੋਧੀ 
ਲਾਕ, ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਬੇਬ ਡਿਡਰੀਕਸ਼ਨ ਜ਼ਰੀਅਸ ਅਰਨਲਡ ਪਾਮਰ 
ਅਤੇ ਸ੍ਰੈਮ ਸਨੀਡ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲਕਸ਼ਮਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਮੋਹਤਾ, 
ਵਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਜੈਸੀ ਵੈਦਰਡ ਆਦਿ ਮੋਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੌਲਫ਼ ਦੇ 
ਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਥਾਂ ਰਖਦੇ ਹਨ। 


_ਆਰਨਲਡ ਪਾਮੁਰ ਗੌਲਫ਼ ਸਕੂਲ ਆਦਿ ਗੌਲਫ਼ ਦੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਹਨ; ਮਾਸ਼ਟਰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਪੀ. ਜੀ. ਏ. ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 
(ਅਮਰੀਕਾ) ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

_ __ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਖੇਡ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰੈਤੂ 
ਫਿਰ ਵੀ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਖੇਂਡ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ 
ਅਕਸਰ ਇਸ'ਖੇਡ ਵਿਚ'ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 








ਸੈਨ 1982 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸੋਨੇ ਦਾ 
ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰਿਹਾ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 549 : ਗੋਲਫ਼-ਐਡਵਰਡ; ਐਫ. ਚੂਈ; ਨਿ. 
ਯੂ. ਐਨ. 7 : 3831 ਰ੍ 


ਗੌੜ : ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਤ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ 10 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੈਡੀ ਹੋਈ 
ਹੈ। ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ 
ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ। ਇਹੀ 
10 ਹਿੱਸੇ ਫਿਰ ਪੰਜ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਦੂਜੇ ਗਰੁਪ ਵਿਚ ਵਿੰਧਿਆਚਲ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪੰਜ 
ਗੜ ਬ੍ਰਾ ਹਮਣ-ਗੌੜ, ਸਰਸਵਤ ਜਾਂ ਸਰਸਤ, ਕੈਨਿਆਕੁਬਜੰ, 
ਮੈਥੀਲਾ ਅਤੇ ਉਤਕਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮੁਣ ਦਾ ਪਰਪੰਰਾਗਤ 


ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਹਰਿਆਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਸਥਾਨ ਅਲੀਗੜ੍ਹ 


ਅਤੇ ਮਥਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ _ 


ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਾਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਿਸਿਆਂ ਨੇ 
ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੈਗਾਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਰਨਲ 
ਕਨਿੰਘਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੌੜ ਗੋਂਡਾ ਦਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਸਰ ਜਾਰਜ 
ਕੈਪਬੈੱਲ ਇਸ ਨੂੰ ਘੱਗਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹੀ ਹੋਰ ਰੂਪ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਰਤ 
ਹਨ। ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਰਸਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਹੱਥੋਂ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। 

ਐਚ. ਏ. ਰੋਜ਼ ਦੀ ਸੈਕਲਿਤ ਕੀਤੀ ਖੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗੌੜ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਬੈਧੀਂ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ-- 

ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦਾ 
ਸਾਰਾ ਹੀ ਪੂਰਬੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ 
ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਤਕ ਦੇ ਉਪ- ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅੰਦਰ ਵਲ ਨੂੰ 


ਵਸਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਗੌੜ ਦੋ ਸ਼ੋ੍‌ਣੀਆਂ ਅੱਧ ਜਾਂ ਅਸਲੀ ਗੌੜ 
` ਅਤੋਂ ਗਟ ਜਿਹੜੇ ਨਜ਼ਾਇਜ਼ ਜੱਦ ਵਿਚੋਂ ਹਨ, ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


ਇੰਝ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਿਛਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ 
ਧਰੂਕੜਾ ਜਾਂ ਦੋਗਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਸਿਰਮੌਰ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਅਧ-ਗੌੜ ਗੱਟਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ 
ਕਰਵਾਉਂਦੇ। ਅੱਧ-ਗੌੜ ਦੋ ਉੱਪ-ਹਿਸਿਆਂ ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕਾਲੀ 
ਵਿਚ ਵੇਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਪਾਰਲੇ ਗਿਰੀ ਬਾਹਮਣਾਂ 
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸ਼ਾ ਪਾਬੱਚ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਭੱਟਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 
ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਭੱਟ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦਾ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪਾਬੱਚ ਭੱਟ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ 
ਹਥਾਂ ਦਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਖਾਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ । ਦੂਜੇ ਇਕ 
ਪਾਬੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ. ਦਾ 


ਗੋਲਫ਼ ਖਿਡਾਰੀ 


1 
| 
| 
| 


























ਰੀ ਦਿਆ 
ਕਿਸੇ ਭੱਟ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਪਾਬੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ.ਹੀ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ 

ਗੌੜ 36 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ 
_ਗੋੜ ਆਪਣੇ ਗੋਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਡਕੌਤ 
_ਦੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੰਡਿਆ ਹਰੇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੂਹ ਗੌੜ ਮੂਲ ਵਿਚੋਂ ਹੀ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਖੰਡੀਵਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ 
` ਵੀ ਗੋੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਂਖ ਹੈ। 


_ਕਰਨਾਲ ਦੇ ਟੱਗੇ- ਵੀ ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਅਪਰਾਧੀ ਟਗੂ 
` ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਨ ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਗੌੜ ਕਰਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੈ ਹੀ 
` ਬੈਗਾਲ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਹਨ ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਸੈਭਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਪ ਧ੍ਰੋਹਿਤਾਂ 
ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ ਜਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਰਵਾਸੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ 

` ਲਗ ਪਏ ਸਨ। ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਾਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ 

. ਤੇਰ੍ਹਵੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਐਪਰ ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ 


ਕਾਲਾ ਦਾਨ ਅੜੇ ਨਾ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਨਿਚਰਵਾਰ ਨੂੰ 


ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਪਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ” ਕੇਵਲ ਜ਼ਰਾਇਤੀ 
_ਕਬੀਲਿਆਂ ਤੋਂ'` ਹੀ ਸਗੋਂ ਖਟੀਸਾਂ, ਕੁਮ੍ਹਾਰਾਂ, ਲੁਹਾਰਾਂ, ਨਾਈਆਂ, 
ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ. ਤੋਂ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਐਪਰ 
ਚੂਹੜਿਆਂ ਅਤੇ ਚਮਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਬਿਲਕੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ 


. ਕਰਦੇ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਸਰਸਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ 
`__ ਪੇਸ਼ਾ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਧਾਰਮਕ ਕੈਮ ਕਾਰ ਨਹੀਂ` 


ਕਰਦੇ। ਧਾਰਮਕ ਪਦਵੀ ਤੋਂ` ਇਲਾਵਾ ਲੋਂਕ ਗੌੜਾਂ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਹੀ 
ਸਮਝਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਟ. ਕਾ.; ਪੰ. ਕਾ ਨ 

ਕਰ ਗੌੜਪਾਦ ਆਚਾਰੀਆ : ਅਦ੍ਰੇਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਪਰਪੰਰਾ 
ਵਿਚ ਗੌੜਪਾਦ ਆਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਸ਼ਕਰਾਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ 
ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਪਾਦ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯਾਦ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਕ ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਮੰਨਦੇ 
ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਸਮਾਂ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦਾ ਅਖੀਰ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ 8੪ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿਚ 
_ ਹੋਏ ਸ਼ੈਕਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦਪਾਂਦ ਦਾ ਗੁਰੁ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ । 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੈਂ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। 


6ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਕ ਬੁੱਧ ਆਚਾਰੀਆ, ਭਾਵਵਿਵੇਕ ਜਾਂ 


` ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੌੜਪਾਦ ਦੀ ਇਕ “ਕਾਰਿਕਾਂ” 
(ਸ਼ਲੋਕਬਧ ਵਿਆਖਿਆ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ 
ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੌੜਪਾਦ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ 
ਆਚਾਰੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ 


`__ 500 ਈ. ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਅਦ੍ਰੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਸਨ--ਪਹਿਲਾ “ਗੌੜ” 
_ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਜਿਹੜਾ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸੀ ਅਤੇਂ ਦੂਜਾ 
'ਦਾਵਿੜ' -ਪ੍ਰਸਥਾਨ , ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਖੁਦ ਸ਼ੈਕਰ ਨੇ ਕੀਤੀ। 


-17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਲਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ 'ਸ਼ਾਸੀਰਕ ਮੀਮਾਂਸਾ 


ਭਾਸ਼ਿਆਂ ਵਾਰਤਿਕ” ਨਾਮੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਕੁਸ਼ੇਤਰ 
ਵਿਖੇ ਹਿਰਣਯਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤੱਟ ਤੇ ਕੁਝ ਗੌੜ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 





294. 


ਗੌੜਪਾਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਦਵਾਪਰ ਯੱਗ ਦੇ ਤੋਂ 
- ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅਸਲੀ ਨਾਂ 


ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਿਆ। “ਜਗਤਗੁਰੂ ਰਤਨਾਮਾਲਸਤਵ” 'ਗ੍ਰਥ 
ਅਨੁਸਾਰ ਗੌੜਪਾਦ ਦਾਂ ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੈਪਰਕ ਸੀ।' 


ਰ੍ ਗੌੜਪਾਦ ਦੇ, ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾ 
ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਗੌੜਪਾਦ 
ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ 
ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ _ਹਨ। ਇਸਦੇ_ ਪਹਿਲੇ - ਭਾਗ ਨੂੰ/ ਆਰਾਮ 
ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਤੇ 


ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਮਾਂਡੂਕਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਰ੍ 


ਕਾਰਿਕਾਮਈ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ 
ਸਸਾਰ ਦੇ ਮਿਥਿਆ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਭਾਗ ਨੂੰ ਵੈਤਧਯ ਪ੍ਰਕਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ 


_ ਅਦ੍ਰੈਤ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਕਾਜ਼ਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰੈਤ ਅਧਿਆਇ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਿਥਿਆ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ 'ਦਾ 
ਪ੍ਤਿਪਾਦਨ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਅਲਾਤਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਵਿ 


ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਸਾਰ ਦੇ 


ਮਿਥਿਆ ਹੋਣਾਂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰੈਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੂਰਬਕ ਵਿਆਖਿਆ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ ਜਿਸ 


ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ _ 
ਦੀ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ੇ ਗਏ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦਿਖਾਈ 


ਗਈ ਹੈ। 


ਗੌੜਪਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਿਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਰੁਤ ੍ 


ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕੈਮ ਇਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ 


ਗੱਲੋਂ ਬੋਧੀ ਇਸ ਨਾਂਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁਨ; ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ 
ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ 


ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ 


_ ਨੇੜਤਾ ਹੈ ਧਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ੁਧ ਵੇਦਾਂਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ _ 
ਆਰਾਮ ' ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸਨੇ 

-ਬ੍ਹਦਾਰਣਯਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਜਾਗਤ, ਸੁਪਨੇ ਘਤੇ ਨੀਂਦ.ਦੀ 
ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਅੰਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ 

_ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਆਪ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੋਂਦ _..- 





ਵਿਰੋਧ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਗਿਆਨ ਹੈ ਹੋਰ ਕੁਝ _ 


ਨਹੀਂ। ਸ਼ੋਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਗੌੜਪਾਦ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾ'ਕੇ ` 
ਆਪਣਾ ਅਦ੍ੈਤ ਮਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਗੌੜਪਾਦ ਦਾ ....... 
ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੌੜਪਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਕਰ ਦਾ'ਪਰਮ ਗੁਰੂ 2: 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਗਈ ਵਿਸਤ੍ਰਤ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਗੌੜਪਾਂਦ' ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਂ ਗਈ 


ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉੱਤਰ ਗੀਤਾਭਾਸ਼ਯ, 


ਨਿਸ਼ਹਿੰਤਾ ਪਿਨੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾਸਪਤਸ਼ੀ ਦਾ ਟੀਕਾ, -! 


ਸੁਭਗੋਦਯ ਅਤੇ ਸੀ ਵਿਦਿਆ-ਰਤਨਸੂਤਰ.ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਇਤ 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਰ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 46 


| 
! 
1 




















_`__ ਘੰ : ਇਸ ਅੱਖਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਘੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ 
ਲਿਪੀ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਸਾਰੀਆਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ । ਪੰਡਤ ਗੌਰੀ ਸ਼ੈਕਰ ਓਝਾ 
ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 11 ਅੱਖਰਾਂ (ਘ, ਝ, ਛ, ਠ, ਣ, ਤ, 
ਧ,ਫ, ਰ, ਲ, ਅਤੇ ਹ) ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜੇ “ਨਾਗਰੀ” ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ 
11 ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 5 
_ ਅੱਖਰਾਂ ਘ, ਝ, ਢ, ਧ ਤੇ ਭ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਇਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਸੈਸਕ੍ਿਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ 
ਪਿ ਵਿਦ ਬਿ 
ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ । 
ਰ੍ ਪਿਰ ਜੀ ਮਖਦ-ਦਅਐਰਂਗ ਵਿਚ ਹੰਢਾ ਹੈਤਾਂ ਇਰ 


ਰ 41 


ਸੁਰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ। ਇਸਦੇ ਲਾਗੇ ਦਾ ਸੂਰ ਇਸ ਸੁਰ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ 

- ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਾ=ਕੋਪੜਾ। ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿਚ 
ਇਹ ਘੋਸ਼ ਅਲਪ ਪ੍ਰਾਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਘ=ਸੁੰਗ। ਇਹ ਸੁਰ 
ਪਹਿਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੁਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨੀਵੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੁਰ 
_ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇਹ ਧੁਨੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ 'ਬਧ” 
_ਦੀ ਥਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ “ਕ” ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਆਈ 
ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ (ਸੈਸਕਿਤ) ਘਟ > ਘੜਾ ` 


ਰ੍ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀਆਂ ਉਕਰਾਈਆਂ ਵਿਚ 'ਘ' ਦੀ ਸ਼ਕਲੁ ਇਕ ਮੱਛੀ 
ਪਕੜਨ ਦੀ ਕੁੰਡੀ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਟੇਢ (ਵਕਰ) ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ 
``ਸਲੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੀ - ਵਰਤੋਂ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਕਦੇ ਕਦਾਈ 
ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ 'ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਇਸ 
ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ਕਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ 
___ ਕਦੇ ਖੱਬੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰੇਖਾ ਦਾ ਫੇਰ ਕੁਝ ਟੇਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ 
ਇਸ ਦਾ ,ਸਰੂਪ ਕੋਣਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੂਪ ਉਕੇਰੇ ਦੀ 
_ ਕਲਪਨਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ 'ਭੇਲੀ ਘੋਸੇ” ਸ਼ਬਦ 
_ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਤਰ ਵਿਚ 
“ਧੈਮਾਘੋਸੋ' ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ 
_ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕੋਣਦਾਰ ਸੂਰਤ ਵਾਲਾ 'ਘ' 
ਮਗਰਲੀਆਂ ਉਕਰਾਈਆਂ ਵਾਲੇ 'ਘ” ਵਿਚ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਭਾਸਦਾ ਹੈ, 
. ਜਿਥੇ ਖੱਬੀ ਖੜ੍ਹੀ ਲਕੀਰ ਛੁਟੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
____`_ਉਕਰਾਈਆਂ ਵਿਚ “ਘ” ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰੂਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
__ ਹਨ: ਰਿ 
0 ਗੋਲ ਥੱਲੇ ਵਾਲਾ “ਘ” 
` %ਪੱਧਰੇ ਥੱਲੇ ਵਾਲਾ 'ਘ” 
































` ਘਸੀਟੀ ਬੇਗਮ ___ ਰ੍ 2967. ਰ੍ ਸਾ 


੭ < ੮੩੪ ੦੨ ੮੩੪ .%”੩-. 


'ਘ ਲੋਟਵੇਂ ਸੱਜੇ ਅੱਧ ਅਤੇ ਮੁੜਵੇਂ ਖੱਬੇ ਅੱਧ ਸਣੇ 
_ ਉੱਤਰੀ “ ਘ” ਦੀ ਕੁਟਿਲ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵੈਨਗੀ 
ਉੱਤਰੀ “ਘ” ਦੀ ਦੁਮਦਾਰ ਵੰਨਗੀ _. 
ਖੱਬੀ ਖੜ੍ਹੀ ਲਕੀਰ ਦੀ ਟੇਢ ਵਾਲਾ “ਘ” 

ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ' ਘ” ਅੱਖਰ ਦਾ' ਜਿਹੜਾ 'ਭਿੰਨ 
ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਅੰਕਿਤ ਸਾਰਣੀ 


੬੭੭੬ 


`_ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। 


“ਘ” ਅੱਖਰ ਦਾ. ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ_ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ 
ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜਾ ਸਰੂਪ ਉਜਾਗਰ. ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ 
ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਂਗ ਹੈ`:-- 


ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ 





ਰ੍ ਹ ਪ--ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਪੇਲੀਉਗਾੜ਼ੀ.ਆਫ਼ ਮੈਰੋਅਨ 'ਬ੍ਰਰਮੀ 
ਸਕ੍ਿਪਟ-ਸੀ. ਐੱਸ. ਉਪਾਸ਼ਕ; ਇੰਡੀਅਨ ਪੇਲੀਉਗ੍ਰਾਫ਼ੀ-ਅਹਿਮਦ ਹਸਨ_ 
ਦਾਨੀ; ਪ੍ਰਾ. ਲਿ. ਮਾ.: ਲਿੰ. ਸ. ਇੰਡ. (ਜਿਲਦ 9; ਗੁ. ਲਿ. ਜ. ਵਿ; ਪੰਜਾਬੀ 
ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ-ਦੁਨੀ ਚੋਦ 


ਰ੍ ਜਿ ਰੀ 

ਘਸੀਟੀ ਬੇਗ਼ਮ : ਇਹ ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਲੀ ਵਰਦੀ 

ਖ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਢਾਕਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ 

ਨਵਾਜਿਸ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਵਾਬ ਦਾ ਦੋਹਤਾ ਉਸ ਦਾ 

ਉੱਤਰਾਧਿੰਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਨਵਾਬ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੇ ਹੀ 

ਘਸੀਟੀ ਬੇਗ਼ਮ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। 

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਘਸੀਟੀ ਬੇਗ਼ਮ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਵਾਬ ਨੇ 

ਬੜੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਘਸੀਟੀ ਬੇਗ਼ਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਬੁਲਾ 
ਕੇ ਉੱਤਰਾਧਿੱਕਾਰੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ। 


` ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 114 


ਘੱਗਰ : ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਦਰਿਆ ਹੈ 
ਜੋ ਹਿਮਾਂਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੀ 
ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਿਆਂ ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ.ਹਨੂਮਾਨਗੜ੍ਹ ਦੇ 
ਕੋਲ ਰੇਤਲੀ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਹ 
ਸਿੰਧ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਪਤਾ ਇਸ 
ਦੇ ਖੁਸ਼ਕ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 'ਕੌਸ਼ਲਿਆ' ਆਖਦੇ ਹਨ 
ਜੋ ਸੁਕਨਾ, ਸਿਰਲਾ, ਥੇਜਰ, ਰੀਭਰ ਅਤੇ ਸਰਨਾ ਬਰਸਾਤੀ ਨਾਲਿਆਂ 
_. ਦਾ_ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ' ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਨਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 





1 
ਇਹ ਪਟਿਆਲੇ ਜਿਹ ਦੇ ਉੱਤਰ- ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਦੱਖਣ- ਪੱਛਮ 


ਰਿ 


ਹੈ। ਮੰਨੀਮਾਜਰੇ ਨੌੜੇ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਜਾਈ ` 


ਆਦਿ ਲਈ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਕਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਦੇ ਅੱਧ 
ਵਿਚਕਾਂਰੋ' ਇਹ ਸ਼ਿਮਲਾ- ਅੰਬਾਲਾ ਸੜਕ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਜਗ੍ਹਾ ਉਤੇ ਪੁਲ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਹਾਥੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਡਾਕ 





ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਾਜਪੁਰਾ ਅਤੇ ਬਨੂੜ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ _.-. 


`ਚੌੜਾਈ ਘੱਟ ਹੈ।ਘਨੌਰ ਕੋਲ ਇਸ ਦੇ ਕੇਢੇ ਵੱਧ ਡੂੰਘੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ 
ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਥੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਹੀ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿਚ 
ਵਹਾਓ ਦਾ' ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਇਹ 8-9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਸਪਰਹੇੜ੍ੀ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਸਦੀ ` ਚੌੜਾਈ ਕਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਸ਼ਤਰਾਣੇਂ ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੇਗੜੇ ਦੇ ਕੋਲ 


ਇਸ ਵਿਚ ਸਰਸਵਤੀ ਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ _ 


ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ,ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਹੀ ਹੂੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 


ਗੀ ਰੀ ਹੀ ਦੀ ਸੀ 
ਸਰਸਾ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਣ ਵੱਲ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਨਹਿਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ 
ਗਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਾਜਸ਼ਥਾਨ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਹਨੂਮਾਨਗੜ੍ਹ ਜੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਟਾਊਨ 


ਦੇ ਵਿਚਕਾਂਰੇਂ ਦੀ ਲੈਘਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਸ ਨੂੰ ਨਾਲੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। 


ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਇਕੇ ਇਹ ਕਾਡੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ. ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਰ੍ 305 04' ਉ. ਵਿਥ; 77” 14' ਪੂੰ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 2੧3 


ਘਟ ਸੁਤ (ਘੜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) : ਵੇਖੋ, ਅਸਗਤ ਮੁਨੀ 


_ ਘੰਟਕਰਪਰ : ਇਹ ਯਮਅਲੈਕਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ 22 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ __. ਨ 


ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹ ,ਹੈ ਕਿ 


-ਬਿਰਹਾ-ਵਿਫੁੰਨੀ ਇਕ ਨਾਇਕਾ ਆਪਣੇ ਦੂਰ ਵਸੇਂਦੇ ਢੋਲ ਨੂੰ ਵਰਖਾ ___-.. 
ਰੱਤ ਦੇ ਆਰੈਭ ਵਿਚ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ 


ਸ਼ੱਕ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਚਲਿਆ ਆ-ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਜੈਨ ਦੇ 


ਰਾਜਾ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤ ਦੇ ਇਕ ਨਂ-ਰਤਨ ਘਟਕਰਪਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। _ 
ਕੇਈ ਲੋਕ ਕਾਲੀਦਾਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪੱਕਾ _ 
ਸਬੂਤ ਇਸ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ । ਯਾਕੋਬੀ ਅਨੁਸਾਰ 

- ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ`ਹੈ। 


ਵਰਨ ਹਿਕ ਰੀ ਲ 


ਵਲ ਵਿ ਟ 


ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸੈਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹਨ। 
ਹ.ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋਸ਼ ਰ੍ 








ਘੰਟਾ : ਨੀ ਰਾ 


ਇਕ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ - 


ਹੈ। ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿਚ ਤਾਂ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਬੁੱਧ ਤੇ 


ਜੈਨ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਵਿਚ ਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹਾਨਤਾ 


ਹੈ। ਸਬਦ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਗੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਘੰਟਾ ਵਿਸਨੂੰ .__. ........ 
ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਘੰਟਾ 


- ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 





297 (£ ਦਾ __ ਘੰਟਾ 
ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਲ ਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਨੰ ਪਵਿੱਤਰ ' 


ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਸ਼ਗਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੰਟਾ ਬਣਾਉਣ __ 


ਲਗਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 


__ ਨ ਜਦੋਂ ਘੰਟਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਧਾਰਮਕ ਮਰਿਯਾਦਾ 
ਰ੍ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਬਪਤਿਸਮਾ (ਨਾਮਕਰਨੰ-ਸੈਸਕਾਰ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 


`ਰੈ। ਘੰਟੇ ਟੇ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 


-ਆਂਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ 


ਕਰਨਾਂ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਈਸਾਈ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਘੰਟਾ 
_ ਵਜਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਘੰਟਾ 
ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਚੱਲ ਪਈ । ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਘੰਟੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 


ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ; ਦੇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬੈਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਬਹੁਤਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਫਿਰ ਵੀ ਮਿ੍‌ਤਕ ਤੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤਕ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ 
ਵਿਚ ਘੰਟਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਘਟੇ ਦੀਂ ਢਲਾਈ:-ਘੰਟੇ ਦੀ ਪਛਾਣ'ਇਸ ਦੀ ਗੁੰਬਦ-ਨੁਮਾ 


_ ਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਘੰਟੇ ਚਪਟੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ ਬਣਾਏ 
ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਧਾਤ ਯੁੱਗ ਤਕ` ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਘੰਟੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਰਹੇ, ਹਾਲਾਂ 
ਕਿ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਢਲਾਈ ਦਾ ਕੇਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ 


ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਘੰਟਾ ਢਲਾਈ ਦਾ ਕੈਮ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ 


_ ਫਲਸਰੂਪ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਬਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਘੰਟੇ 


_ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਮੁੜ ਘੰਟਾ ਢਲਾਈ ਦਾ ` 


` ਕੈਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ । ਇੱਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ੇ ਘੰਟੇ 
` ਕਾਂਸੀ ਨੂੰ ਢਾਲ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣੇ ਲੱਗ ਪਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 
__ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ. ਅਤੇ ਸੈਗੀਤਮਈ ਸੀ । 


ਪਿੰਛਲੇਰੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਸ਼ਰਿਤ- 
ਧਾਤਾਂ ਤੋਂ ਘੰਟੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋਹਾ, ਸਟੀਲ, ਸੋਨਾ, 
- ਚਾਂਦੀ, ਜਿਸਤ ਅਤੇ ਸਿੱਕਾ ਆਦਿ ਇਕੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਮਿਸ਼ਰਿਤ-ਧਾਂਤਾਂ 
ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਤਾਂ, ਵਿੱਚੋਂ 
ਕੋਈ ਵੀ 1960 ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀਆਂ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ 
_ ਆਵਾਜ਼ ਦਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੀਆਂ। ਅੱਜਕਲੂ ਕਾਂਸੀ (77% 
_` ਤਾਂਬਾ - 23 % ਕਲੱਈ) ਤੋਂ ਘੰਟੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ` 
ਰਖ ਘੰਟੇ ਦੇ ਠੋਲੂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਘੰਟਿਆਂ 
_ ਵਿੱਚ ਤਰੇੜਾਂ ਪੈ ਜਹੰਦੀਆਂ-ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਜਿਸ ਥਾਂ 
ਠੌਲੂ ਵਜਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧਾਤ ਦਾ ਇਕ 
ਛੱਲਾ ਚਕਹਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਪੰਟੋ ਦੀ 
ਰ _ ਆਵਾਜ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਰੀਲੀ ਹੋ ਗਈ। . 


ਰੱ ਪਹਰ ਰਾ ਸਰ ਕਰ ਜਲਿ 
ਬਾਬਲ ਨੇੜੇ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 3,900-ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਦਸਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ, ਜਾਪਾਨ, ਬਰਮਾ, ਭਾਰਤ, ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਹੋਰ 
` ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਸਖ਼ੇ' ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੰਤਵ 
ਲਈ. ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਭਾਲ 
_ ਕਰਨਾਂ ਲਗਭਗ ਅਸੈਭਵ ਹੀ' ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਉਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ: ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜੈਕ ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਚੌਦ੍ਰਵੀਂ 
ਜਿਲਦ ਦੇ ਪੰਨਾ 20 ਉੱਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਰ੍-ਸਾਹਿੰਤ ਵਿਚ 
ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਈਯੂਰੀਪਾਈਡਜ਼ (484-407 ਈ. ਪੂ.) ਦੀ 
_ ਪੁਸਤਕ 90508 ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਰਿਸਟੋਫੇਨਜ਼ ਨੇ “ ੧੮5 
ਵਿਚ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਫੇਰਮਡਰਸ 
7 ਰ੍ ੧ 





ਘਟਾ 


ਦੀਆਂ ਕਲਪਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਮਾਦੇ ਅਨੇਕਾਂ 
ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਲੱਟਰਚ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 
94€ ੦੬ 0੧੦੪” ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਰਿਆ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ 


`ਜਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘੰਟੀਆਂ ਲਟਕਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਤੈਰ ਕੇ 
ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।ਸਜਾਵਟੀ ਰਸਮੀ 


ਘੋਟਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਰਿਕਾਰਡ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; 6ਵੀਂ ਈ..ਪੁ. ਵਿਚ 


_ਲਾਰਸ ਪਾਰੋਸ਼ਨ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਸਿਕੈਦਰ ਮਹਾਨ ਦੂ ਅਰਥੀ ਰ੍ 


ਉੱਤੇ (356-323 ਈ.. ਪੂ.) ਲਟਕਾਈਅ। ਘੰਟੀਆਂ 
ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ। ਯਹੂਦੀ-ਰੋਮਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਫਲੈੱਵੀਸ ਜੋਸੇਫਸ 
ਨੇ ਲਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨ ਸੁਲੇਮਾਨ (974 ਤੋਂ 937 ਈ. ਪੂ.)ਨੇ 


ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ: ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਘੰਟੇ ਲਗਵਾਏ ਹੋਏ 


ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ 
ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਸਟਸ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ ਦੇ ਮੰਦਰ ਅੱਗੇ ਘੰਟਾ ਲਟਕਾਇਆ ਹੋਇਆ 


ਸ਼ੀ। ਏਥਨਜ਼ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ- ਰਿਵਾਜਾਂ ਸਮੇਂ ਸੀਬੇਲ ੧੮੦੦੦, 


“1੧ ਠੁ€੩( ॥:00%% 0/ ੬005”) ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਵੀ ਹੱਥ ਘੰਟੀਆਂ ਦਾਂ ` 


ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਨਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ 
ਹੋਰੋਡਟਸ ਲਿਖਦਾ`ਹੈ ਕਿ ਸਪਾਰਟਾ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਮਰਿਆ ਤਾਂ 
ਔਰਤਾਂ ਘੰਟੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ .ਗਲੀਆਂ_ ਵਿਚੋ ਦੀ 
ਲੰਘੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 
ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘੰਟੀਆਂ ਦਾ 
ਉਪਯੋਗ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਘੰਟਿਆਂ ਨੇ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ 
ਸ਼ਕਲਾਂ ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈਆਂ। 
ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਦੇਗਜੇ ਅਤੇ ਨੂਠੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਘੰਟੇ ਪ੍ਰਚਲਤ 
ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੱਛਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕੱਪ-ਨੁਮਾ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 
ਕੀਤਾ। ਰ੍ 





_ ਪਤਾ ਨੋ ਕਪ ਰੂਪੀ ਘੱਟ ਦਾ ਵਿਬਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ੍ 





# 


























`ਘੰਟਾਕਰਣ ਇੰ ਫ ``. 298 


ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਜਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਲਟਕਣ ਜਾਂ ਡੋਲਕ ਲਗਾਇਆ; ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। 
ਆਧੁਨਿਕ ਘੰਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲਦੀ ਮਿਲਦੀ ਘੰਟੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ 


ਸਿਹਰਾ (400 ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਲਗਭਗ) ਨੌਲਾ ਦੇ ਪਾਊਲੀਨਸ ਨਾਮੀ_` 
ਪਾਦਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਪਾਊਲੀਨਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਲੇਖਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱ 


ਇਸ ਨੇ ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭਾਂਡਾ ਗਿਰਜਾ ਘਰ 


ਉੱਤੇ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਘੰਟੀ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ 


__ ਲਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 752 ਈ. ਪੂ. ਵਿੱਚ ਪੋਪ ਸਟੀਫ਼ਨ ਤੀਜੇ 
-__ ਨੇ ਰੋਮ ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ ਵਿਖੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਘੰਟੀਆਂ 
ਵਾਲਾ ਘੰਟਾ ਉਸਾਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੈਮਪੇਨੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਧਾਤ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। 
ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਤਾਂਬਾ ਆਮ ਸੀ ਪਰ ਕਲੱਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ 
ਕਾਂਸੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ . ਜਾ_ਸਕੇ। ਸਥਾਨਕ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ 
ਕਾਉਬੈੱਲ ਕਿਸਮ ਨੇ ਲੈ ਲਈਂ ਜਿਹੜੀ ਕਿ 450 ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਰੋਮ ਦੇ ਦੋ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਸੇਂਟ ਪੈਟਰਿਕ ਅਤੇ ਪਲਾਡੀਅਸ ਦੁਆਰਾ 
ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਘੰਟੀਆਂ ਇਕ ਪੱਧਰੀ ਚਾਦਰ ਤੋਂ' ਨੁਕਰਾਂ 
ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਰਿਬਟਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਗਾ ਕੇ ਵਰਗਾਕਾਰ ਅਤੇ 
ਲੰਬੂਤਰੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਯੂਰਪ, ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ 
` ਘਟੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਲਗਭਗ 4 ਸਦੀਆਂ ਤਕ - ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। 
- ਅਜਿਹੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਮੂਨੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ 
_ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 612 ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਘੰਟੀ 
ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਗਲੈੱਨ ਵਿਖੇ ਪਈ ਹੈ। 


%੨੩- ੫. $੩ 


_ਵੱਡੇਂ ਘੰਟੇ-ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਘੰਟੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਬਰ੍ਹਮਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘੰਟੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
- ਵਿਚ ਡੋਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਨ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਹਥੌੜੀ ਨਾਲ 
ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਰ ਸੀ ੂੰ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਘੰਟੇ ਰਖਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੈ “ਤਸਾਰ 
ਕਾਲੋਕੋ” ਜਿਸ ਨੂੰ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੈਨ 1773 ਵਿਚ ਢਲਾਈ ਕਰਕੇ 


___ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ1 ਇਹ ਘੰਟਾ 5.791 ਮੀ. (19 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ, 


6.706 ਮੀ. (22/5 ਫੁੱਟ) ਵਿਆਸ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ 
ਲਗਭਗ 196 ਟਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ-ਕਦੇ ਵੀ ਵਜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। 
ਸੈਨ 1737 ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤਬਾਹ 
,ਹੋਂ ਗਿਆਂ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਡਿਗ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 
-11 ਮੀ, ਟਨ ਦੇ ਭਾਰ ਵਾਲਾ ਟੁਕੜਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਰੋਟਜ਼ਕੋਏ 
_ਵਿਖੋ ਪਾਏ ਘੰਟੇ ਦਾ.ਭਾਰ ਲਗਭਗ 17.4 ਮੀ. ਟਨ ਹੈ। ਆਮ ਵਰਤੋਂ 
ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਸਕੋ ਦਾ ਦੂਜਾ 
_ ਘੁੰਟਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ 112 ਮੀ. ਟਨ ਹੈ। _ 


੨ ੩੩=. 


ਪੀਕਿੰਗ ਦੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਘੰਟੇ ਗ੍ਰੇਟ ਬੈੱਲ ਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ 54_ 
ਮੀ. ਟਨ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਉੱਕਰੇ_` 


ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਘੰਟੇ ਵਜਾਉਣ ਨਾਲ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਆਵਾਜ਼ ਅਰਥਾਤ ਇਕ ਸਥਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਗੂਜਨ - 
ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਸੁਰਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਘੰਟੇ ਦੀ ਪਿੱਚ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਸ ਵਧਾਇਆ 
ਤਹੀ ਇਨ ਜੀ ਸਚ 


ਆ ਤਤ ਬਿਨ 
ਕੇ ਵਿਆਸ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਢਲਾਈ 


ਹੋ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਉਸ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰ੍ 


ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਖ਼ਤਮ.ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। _ 


` ਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਘੰਟਾਂ ਮੀਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਲਾਈਫ 
ਇਨਸ਼ੋਰੈਂਸ ਟਾਵਰ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਉੱਤੇ ਜੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ 


ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 213.4 ਮੀ. ਨ 5 ' 


ਕਿ. ਮੀ. ਤਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰ੍ ਨ 
ਧੁਦਿ -ਅਤੇ ਇਲੈੱਕਟੋ ਕੈਨੀ ਘੰਟੇ-- ਇਲੈਂਕ- 


ਟਾਂਨਿਕਸ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਨੇ ਕਈ ਬਿਜਲਈ ਘੰਟੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਦੀ __ 


ਵਰਤੋ' ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ 
ਬਿਜਲ-ਚੁਬਕਤਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਘੰਟੀ ਹੈ। 


੧੪ ਹ.ਪੁ-ਐਨ. ਬਰ : 441: ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 209 . 


ਹੂ 
। 











ਰਣ ਰਹਤ ਵਿਨ 
_ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜੋ ਮੇਧਾ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਣ 


ਸੀ। ਇਹ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ 'ਦੀ ਜੂਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ. 


_ਉਜੈਨੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਪੰਡਿਤ ਹੋਇਆ। 


ਮਿਰ 


`ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੈਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ 
ਸੀ ਪੈਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਕੈਨਾਂ ਨਾਲ ਘੰਟੋ ਲਟਕਾ ਕੇ 
ਰਖਦਾ ਸੀ। 


ਉਤ ਰਗ ਅਨਸਰ ਇਹ ਨਾ ਵਰਕਨਾਦ 


ਦਾਨਵ ਦਾ ਸੇਲਾਨੀ ਸੀ। 


ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ.447 ` 


ਘਟੋਤਕਚ : ਇੰਹ ਭੀਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ (ਮਰਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ 


ਅਰਜਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ) ਜੋ ਹਿਡਿੰਬਾ ਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖਸ਼ਣੀ ਦੀ _ ਰ 


` ਕੁੱਖੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਰਣ ਦੀ ਖੂਨੀ 


ਬਰਛੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬਰਛੀ ਕਰਣ ਨੇ ਇੰਦਰ _ 
ਕਿ 


ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।_ . 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਸਿ. ਕੋ. 237; ਮ. ਕੋ. 439 


ਘਟੋਤਕਚ ਗੁਪਤ : ਇਹ ਗੁਪਤ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰਾਜਾ . 


ਅਤੇ ਉਸ ਵੈਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ:ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਪਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 


ਇਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਚੈਦਰਗੁਪਤ ਆਪਣੇ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ __` 
ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇਂ __ 











ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਰਖਿਆ ਜਾ_ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੀਸੇਂਟ ਸਮਿਥ ਅਤੇ ਬਲਾਖ _ _:-. ਸਿ 


`` ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ .ਘਟੋਤਕਚ ਗੁਪਤ ਨਾਂ ਦੇ 


_ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਘਟੋਤਕਚ ਗੁਪਤ' ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ __ . 
'ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਖੇ ਪਏ ਸਿੱਕੇ _ 
ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਾਂ -ਘਟੋ-ਗੁਪਤ' ਅਤੇ. ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ` 
“ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ” ਦੀ ਉਪਾਂਧੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਦਾ 


ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਏਲਨ ਨੇ ਇਸ ਸਿੱਕੇ ਨੂੰ 500 ਈ. ਦੇ ਆਸਪਾਸ .ਦਾ 
_ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਧਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿ. ਪ੍ਰ. ਸਿਨਹਾਂ ਨੇ 


ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਦੀਆਂ ਮੁਹੌਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿੱਕੇ ਵਾਲੇ ਘਟੋਤਕਚ ਗੁਪਤ ਨੂੰ 





ਕੁਮਾਰ ਗੁਪਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ . 





299 


੍ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਸੀ। ਇਹ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਮਾਰਗੁਪਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਘਟੋਤਕਚ ਗੁਪਤ ਮੱਧ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਏਰਣ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸੂਬਾਈ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਖੇਤਰ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਗੁਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, 


ਕਰ ਉਥੋਂ ਲੈ ਕੇ 80 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਤੁੰਬਵਨ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ' 


ਹੋਇਆ ਸੀ। 
_ .ਰ.ਪੁਟ-ਹੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 101 


`ਘਣਤਾ : ਵਿ ਰੀ 


ਰਣ ਆਇ ਪੁੱਜ ਦਾ ਹੋ ਅਤੇ ਇਕ ਨੰ ਗਮ ਪਤ ਸੈਂ 


ਮੀ.) ਵਿਚ ਜਾਂ ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਪ੍ਰਤਿ (ਸੈਂ. ਮੀ. ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਦੀ ਘਣਤਾ ਪਤਾ`ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 


ਤੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕੀਤੀ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਰਲ ਦੀ ਘਣਤਾ ਪਿਕਨੋਮੀਟਰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ _ 


` ਬੋਤਲ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਦੁਆਰਾ ਪਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਮੋਹਰ-ਵੈਸਟਫਾਲ 
ਤੁਲਾ (ਬੈਲੈਸ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਰਲਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਪਤਾ 
_ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਰਲਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਹਾਈਡੋ੍‌ਮੀਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੈਸ ਦੀ ਘਣਤਾ ਕੱਢਣ 
ਲਈ ਗੈਸ ਨੂੰ ਗਿਆਤ ਆਇਤਨ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਬਲਬ 
ਵਿਚ ਤੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੈਸ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ 
` ਦਬਾਉ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਿਆਰੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਿਆਂ ਤੋਂ ਗੈਸ 
ਦਾ 0? ਸੈਂ. ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਦਬਾਉ ਉੱਤੇ ਆਇਤਨ ਪਤਾ ਕਰਕੇ 
ਘਣਤਾ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਲੰਬਾਈ- 


ਬਲ-ਸਮਾਂ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਘਣਤਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰ ਪ੍ਰਤਿਂ- 
ਇਕਾਈ ਆਇਤਨੁ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਿਚ ਘਣਤਾ 
ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ (ਫ਼ੋਟੋ) ਦੇ ਕਾਲੇਪਣ ਨੂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ- 


ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਕਲੀ ਜਾਂ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਇਕਾਈ ਆਇਤਨ 


ਰ _- ਵਿਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁਣਤਾ ਕਿਹਾ.ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 


ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਕਾਈ ਆਇਤਨ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਕਣਾਂ 
_ (ਨਿਊਕਲੀ ਜਾਂ ਐਟਮੀ) ਦੀ ਊਰਜਾ ਜਾਂ ਸੈਵੇਰਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਊਰਜਾ, _ਘਣਤਾ, ਇਲੈੱਕਟਰਾੱਨ 


_ਘਣਤਾ, ਚਾਰਜ ਘਣਤਾ ਆਦਿ ਦੀ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਰੂ 


ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਘਣਤਾ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ 


ਮੋ ਹ.ਪੁ-ਵਾ. ਨਾਂ. ਸ. ਐਨ : 500- 


4 ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨਾਲ 
__ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ 


___ - ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਵੀ 


ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੇ 


ਰੰ -ਚਲਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾ ਲਿਆ . 


__ਹੈ। ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ 
ਮਹਾਂਨ ਸਿੱਖ.ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੌਦਰਾਂ (ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ 


ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਕੋਵਾ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ 


ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਧਮਨ ਖੱਤਰੀ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮੁਗ਼ਲ 


ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ' ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ _. 


ਘਨਈਆ) ਭਾਈ : ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤਿ 





_ ਘਨਈਆ, ਭਾਈ 
ਰਿ 


_ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ' ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ਕ . 


ਨਾਲ ਜਲ ਛਕਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੈਗਰ ਲਈ ਜਲ ਢੋਣ ੍ 
ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ` 
ਇਹ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ 


ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ __ 


ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ ਤਾਂ ਇਹ ਮਸ਼ਕਾਂ ਭਰ-ਭਰ ਕੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਪਾਲੀ ਜਦ ਅਤ ਕਿ 
ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। 


ਟੀਕੇ ਇਸੇ ਜਮੀਨ ਜੀ ਨੈ ਆਨੈਦਪਰ ਹਿਤ ਚ ਲੇ ਰ੍ 


ਨੂੰ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰਿਓਂ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵੈਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋ _ 


ਆਨੰਦੇਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲਾ ` ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀਆਂ 
ਤਿਆਰੀਆਂ 'ਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ 
ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਡਟਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ 
ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਕਿਲਾ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖੀ 


ਜਿਹੀ ਗਲ ਨਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਘੁੰਮੰਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਰ੍ 
ਘਨਈਆ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਿਆ। ਇਹ ਕੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਸਿਪਾਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱ 
` ਪਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਤਾਂਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 


ਸੋਚਿਆ ਕਿ 'ਮੈਂ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਫੱਟੜ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆ 


ਕੇ ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਝ ਕੁ ਸੇਵਾਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ।” 


ਇਸੇ ਸੋਚ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਇਹ'ਰਣਤੱਤੇ ਵਿਚ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੁ 
ਕੇ ਤੁਰਨ-ਫਿਰਨ ਲਗਾ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਤੀਰ ਚਲ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ 


_ ਤਲਵਾਰਾਂ ਖੜਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਏ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ 


ਦਾ ਭੈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਮੌਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ 
ਵਿਚ `ਚ ਪਾਣੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦਾ। ਮਰ ਰਹੇ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਨੈਣ ਖੋਲ੍ਹਦੇ- 


ਅਤੇ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਹ ਥੱਕੇ, ਜ਼ਖੁਮੀ ਅਤੇ 


ਬੇਆਸਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲ ਛਕਾਈ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ. ` 
ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱੜ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਇਥੇ 
ਇਹ ਨਾਂ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪਿਆਂਉਂਦਾ ਸਗੋਂ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਉਂਦਾ। 


_ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਜਾ ਰ੍ 


`ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ, ਅਸੀਂ 


ਮੁਸਲਮਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਬਿਰਧ ਸਿੱਖ ਪਾਣੀ 
ਪਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਈ ਜਾਂਦਾ:ਹੈ। . 


ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘਨ੍ਹਈਏ ਨੂੰ ਬੁਲਾਕੇ ਪੁਛਿਆ, “ਭਾਈ 


__ ਸਾਹਿਬ !ਕੀ ਇਹ ਸਚ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ` 


ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹੋ।” ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਨੇ ਅਗੋਂ ਨਿਮਰਤਾ 
ਸਹਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ 


ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ 
ਕੇਵਲ ਆਪਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਪ 


ਜੀ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮਾਨਵ ਕੀ ਜਾਤੀ ਸਾਰੀ . 


`ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”. 


ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਈਏ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਅਤੇ 
ਇਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚ -ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਈ 
ਘਨ੍ਹਈਆ ਠੀਕ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ 
ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਏਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ “ਆਪ ਬਹੁਤ ਧਰਮੀ 


-ਮਨੁੱਖ ਹੋ, ਆਪ ਆਪਣਾ ਉਤਮ ਕੈਮ ਕਰਦੇ ਜਾਓ।” 


ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਤੇ ਭਾਈ 




















ਘਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ 


ਘਨਈਆ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ 


ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ' ਪ੍ਰਸੈਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ 
ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ 
`_ ਜ਼ਖਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਵੀ ਕਰਿਆ ਕਰੋ। ਇਸ ਉਪਰੈਤ 
ਰ੍ ਇਹ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ 
ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਪਾਰ ਬਖਸ਼ਿਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । 


ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦਾ ਰੁਮਾਲ 
ਨਜ਼ਰ ਕੀੜਾ ਅਤੇ ਮਹੈਤ ਥਾਪਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਹ 


ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ-ਤੂੰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾਹ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ 


` ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ, ਤੇਰਾ ਪੰਥ ਚਲੇਗਾ। ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਨੇ` ਸਿੰਧ- 
ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ ਦੇ ਥਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣਾਈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਸਹਜ ਰਾਂਮ, ਰਾਣਾ ਰਾਮ, ਭਦ੍‌ 
ਰਾਮ, ਸੈਤੋਖ ਰਾਮ, ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਰਾਮ ਆਇ ਮਹ਼ੌਤ ਹੋਏ। 
ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਰਾਮ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਹੋਏ 
ਰਤ ਦਰਿ 


੮ ਰੀ ਆਪਣੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖਾਰੀ ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 


ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸਿਆਹੀ (ਰੋਸ਼ਨਾਈ) ਵਰਤਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ 


ਦਿ 


ਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਰ 

ਰ੍ ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ-50; ਤਵਾ. ਗ.ਖ਼ਾ--ਗਿ. ਗਿ. ਸਿੰਘ. : 912 
ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ - ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ--ਭਾਗ-2-ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ 

_ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਸਰ-ਮਾ. ਉਆ 

੍ ਮਿ 397 


ਜਲ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ 


ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਿਸਲ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ: ਬਾਨੀ, ਸਰਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ 


ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੱਟ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ 


2 ਕਾਹਨਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਹ 


300 


ਸਿ 


ਰ੍ 8 ੧ 
`ਤੇ ਜਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਰਕ ਹਾਕੰਮ ਨੂੰ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾਂ ਰਿ 
ਸਪੁਰਦ ਸੰਗਤਪੁਰੋ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ੪ 


_ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰਾ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਨਧਾਨ ਸਿੰਘ ਰੋਧਾਵਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ 
ਰਵਾਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ਼ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ` 
ਨਾਗਮੁਕੇਰੀਆਂ, ਹਾਜੀਪੁਰ, ਦਾਤਾਪੁਰ, ਕਰਵਟ, ਅਡੀਆ ਆਦਿੰ `_ 
ਪਿੰਡ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੈਗਤਪੁਰ ਆਪਣੇ` 
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ-ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 


ਤਤ ੪ ਵੇ 


ਗਿ ਸਿ 


ਕਾਹਨੂਵਾਲਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਬਖਰਾ, ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਧਰਮ ਕੋਈਆ, ਝੰਡਾ 
ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ ਇਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਸੈਨ 1760. 


(1817 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਨੂੰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਲੜਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ 


ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨਾਲ ਰੋਇਆ। ਇਸਤੋਂ... ੬ 


ਬਾਅਦ ਪਠਾਨਕੋਟ, ਕੋਰਾਹਾ, ਹਾਲੀਪੁਰ, ਸੁਜਾਨ ਪੁਰ, ਦੀਨਾ ਨਗਰ, 
ਗੜ੍ਹਸ਼ੈਕਰ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਆ . 
_ਗਏ। ਇਹ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ 
ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਉਪਰੈਤ ਰ 
ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿ 


-_ਜੈਮੂ ਦੀ ਲੜਾਈ (1774 ਤਰ ਨ 


ਸਰਦਾਰ ਝੈਡਾ ਸਿੰਘ ਭੋਗੀ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ 
ਭੈਗੀ ਮਿਸਲ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਸੈਨ 1775 ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ' ` 


ਨੇ..ਨੂਰਪੁਰ, ਚੰਬਾ ਆਦਿ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ , 
ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਕੌਰ ਲਈ। ਪਹਿਲਾਂ 'ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਉਪਰ 


___ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ 'ਕੌਬਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1776 ਵਿਚ ਘਨਈਆ. 
_ਸਰਦਾਰ' ਨੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆਂ ਤੇ ਸੈਸਾਰ ਚੋਦ ਦੀ __, 
`_ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਖੋਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਧੀਨ ਕਰ . 


ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਹਿਸਾਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ। 


ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਟੋਂਚ ਦੇ ਰਾਜੇ _ ੧੧ 


ਨਾਂ ਪੈਣ ਸਬੈਧੀ ਕਈ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਕੁਝ. ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ _ ; 


ਕਾਹਨਾ ਦੇ ਪਿਛੇ ਹੀ “ਘਨਈਆ” ਨਾਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਇਹ ਵੀ 
_ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਬੜਾ ਸੋਹਣਾ ਜਵਾਨ ਸੀ। 


ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੋਂਹਣਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਘਨ੍ਹਈਆ' ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਸੀ 


ਸੋ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕੀ “ਘਨਈਆ” ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। . 
ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਰੰਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਇਕ 


_` ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹਾ'ਬੈਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ 
_ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ _ 


` ਵਿਚ ਕੋਈ. ਕਸਰ ਨਾ ਛੱਡੀ, ਠੀਕ ਇਸ ਸਮੇ' ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ 
ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਗੈਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ 
` ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕ ਕੇ ਸਿੰਘ ਬਣ 
ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ, ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ,' ਤਾਰਾ 


` ਸਿੰਘ, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਈ ਬੈਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ। ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ 


ਸੋਧਣ_ਕਾਰਨੇ ਇਹ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ 
`_' ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਨਾਲ' 400 ਸਵਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ 
_ਸੋਹੀਂਆਂ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ -14 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੋਂ) ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ 


`ਘੁਮੰਡ ਚੋਦ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨੀ ਸੀ। ਘੁਮੰਡ ਚੰਦ ਦੀ ਮੌਤ 
(1774) ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ-ਤੇਗ ਚੈਦ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਤੇਗ 


ਚੰਦ ਦੀ ਮੌਤ [1776 ਈ.) ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦਾਂ ਮੁੱਤਰ ਸੈਸਾਰ ਚੰਦ ਰਾਜ 
ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਸੈਸਾਰੇਂ ਜ਼ੈਦ ਨੂੰ ਕਿਲਾ ਕਾਂਗੜਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਯਾਦ 


ਰਹਿੰਦਾ। ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਉਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੈਫ਼ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ ਸ਼ਾਹੀ _. 
ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਚੋਦ ਨੂੰ ਸੈਫ਼ਅਲੀ ਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ 
ਕਿਲਾ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਸਰਦਾਰ .ਜੈ ਸਿੰਘ ,ਨੂੰ ਸੱਦਾ 

ਭੇਜਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ _ 
ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘੀਏ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਪੁਜਦਿਆਂ _ 
ਸਾਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਨ 1782 ਵਿਚ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਚਾਰੇ 


ਪਾਸਿਉਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਸਾਂਲ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 


1783 ਵਿਚ ਸੈਫ਼ਅਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਮਰ ਗਿਆ। ਸੈਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ _ ` 
ਅੰਦਰ ਖਾਤੇ ਸੈਫ਼ਅਲੀ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਗੈਢ ਲਈ ਕਿ 
ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਪਤਾ ਲਗੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਲੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਵੇ. ਦੂਜੇ 


.ਪਾਸੇ ਸੈਫ਼ਅਲੀ ਖਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੀਵਨ ਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕ੍ਰ' 


ਲਈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਸੈਫ਼ਅਲੀ ਖਾਂ ਦੀ ਅਰਥੀ ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ- 
ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਤੁਰੋਤ ਕਿਲੇ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ। _ . . 


























301. 


ਜੀਤੀ ਚ ਚੀ ਤਤ 


ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਜੈ ਰਾਜ ਦੇਵ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਂਠਾ ਤਾਂ ਉਸ਼ ਵੇਲੇ 
`_ "ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਭੈਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਆਇਆ ਹਿੱਸਾ 


ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ-ਲਈ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ (ਗਿਆਨੀ 


. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ-ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਸਲ ਦਾ ਦੂਜਾ -ਵੱਡਾ ਸਰਦਾਰ 


ਰ੍ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਸੀਂ। ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਪਿੰਡ ਜੁਲਕਾ 
`. ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁਤਰ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ, 
ਮਤਾਂਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ 


:` “ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੌੜੇਂ ਹੀ ਮੁਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਿਤੌੜ ਗੜ੍ਹ `. 
` __ਬਣਾਇਆ। ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ. ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ 


ਕੱੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲੇ -ਜਾ ਉੱਤਰਿਆ। ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ 


` 34000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਦੇ ਦਿਤਾ ` 


___'ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਵਾਗ-ਡੋਰ ਸੈਭਾਲ ਕੇ ਰੁਪਏ 
__ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ੍‌। ਇਹ ਗੱਲ ਘਨ੍ਹਈਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ 
ਰ੍ ਮਾੜੀ ਲੱਗੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੈਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ.ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ,ਅਤੇ 

ਸਰਦਾਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ 


_ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਜੰਮੂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ 


ਦਿਤੀ । ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ' ਰਾਜੇ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਕਿ 


_ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖੀ ਜਿਹੀ ਗਲ ਨਹੀਂ ਤਾਂ 


ਰ ਉਸਨੇ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਇਆ ਸਾਲਾਨਾ ਖਰਾਜ਼ 
_, ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਦਾ ਬਚਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿਤਾ। ਇਕ ਸਾਲ 
- _ -ਤੀਕ ਖਰਾਜ਼ ਦੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਕਮ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਨਾ 


'ਪਹੁੰਚੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ 


ਸ਼ੁਰਰਚੱਕੀਏ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਤੇ ਫਿਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਭੋਜਿਆ- 


ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਚਪਰਾਲ (ਚਪਰਾੜ) ਵਲੋਂ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਨੂੰ.ਵਧਿਆ। ਬ੍ਰਿਜ 


ਰੇ ਰਾਂਜ ਦੇਵ ਡਰਦਾ ਮਾਰਾ ਤਿ੍‌ਕੁਟਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਦੌੜ ਗਿਆ। . 


__ਹੋਇਆ। ਜੇਮੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ_ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ _ਦੀ ਡਟ ਕੇ 
` ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਆਰੈਭ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ' ਜੈਮੂ 


-`_ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੰਮੂ 
ਸ਼ਹਿਰ'ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ 


-`_ ਹੀ ਜੰਮੂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਕੁ ਕਰੋੜ ਦਾ ਮਾਲ ਲੁੱਟ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ ਪਰ 
__ਇਸ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇਂ ਸਬੈਧ ਵਿਗੜ ਗਏ1 ਸੈਨ 1782 ਵਿਚੰ” 
ਸਰਦਾਰ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿਚ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਜਾਗੀਰਾਂ 


ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 


ਸਰਦਾਰ ਹਕੀਕਤ, ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ 
"ਸੱਦਿਆ ਅਤੇ ਬੜਾ ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਤਸੱਲੀ ਦਿਤੀ। 

“ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਵ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਜੋ 
_ ਹਾਰ ਖਾਧੀ ਸੀ ਉਸਦਾ ,ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 

`__ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਅਣਬਣ ਕਰਵਾ ਦਿਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੈ 

`_ਸਿੰਘ 1783 ਈ. (1840 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ 


ਰਿ ਮੰਡਿਆਂਲਾ ਆਦਿ ਨੂੰ_ 


_ਜਿੱਤਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ,ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਕੱਈ 


``._ ਮਿਸਲ. ਦੇ. ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸੈਨ 


1784 (1841 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ 
ਇੰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬੁਢੇ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 





ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਠਿਆਈ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਹਾਜ਼ਰ 


ਹੋਇਆ। ਅੱਗੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਵਿਚੋਂ ਹਕੀਕਤ 
ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮੰਗ.ਰੱਖ ਦਿਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਇਹ ਗੱਲ 


_ਮੰਨਣ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਤਿਆਰ ਨਾ.ਹੋਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ _ਨੇ 


ਕੱਢ ਦਿਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ , 


_ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬ੍ਰਿਜ ਰਸ ਦੇਵ ਦੇ ` 


ਟੇਟੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਕ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਉ 
ਸ਼ੁਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 


ਲਈ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਕਾ _. 
.ਘਨ੍ਈਆ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾਉਣ ਦੋ ਬਚਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। _ 


ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੈ.ਸਿੰਘ ਘਨ੍ਹਈਏ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਮਹਾਂ 


ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਏ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ 
ਸੁਣਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ -ਵੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆ 


ਗਿਤ ਰਿ ਹਲ ਕਿ ਜਿਨਿ 


ਇੱ _ ਖਾਂ ਕੇ ਜੈਂਡਿਆਲੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। _ 
_` . ਦੇਵ ਤੋਂ ਕੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਖੋਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ _ 


ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵੀ ਆ 


ਮਿਲਿਆ ਸੈਨ 1784 ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਏ, __ 
ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸੈਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚੀਏ ਨੇ ਰੱ 


ਇਕਠੈ ਹੋ ਕੇ ਘਨ੍ਹਈਆ ਸਰਦਾਰ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਅੱਗੋਂ 


ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ 


ਆ ਗਏ। ਅਚਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਸਰਦਾਰ 
ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਘਨ੍ਹਈਆ ਦੀ 
ਪੂਰਨ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਨੇ ਬਟਾਲੇ ਉਤੇ ` 
ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸੈਸਾਰ ਚੋਦ ਨੇ ਕਾਂਗੜਾ 
ਮੱਲ ਲਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ 
ਸਿੰਘ ਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਐਪਰ ਘਨ੍ਹਈਆ ਸਰਦਾਰ ਇਥੇ ਵੀ 
ਹਾਰ ਗਿਆ। . 


ਪਰੀ ਹਿਲ ਤਵ ਅੱਡਾ ਗਰਬੰਪ 
ਸਿੰਘ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮਿਸਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖੇਰੂੰ 
ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਰ੍ 
ਕੌਰ ਬੜੀ ਸੂਝਵਾਨ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇਂ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ 
ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦੂਡ ਲਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ 
ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ 
ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੜਕੇ-ਰਣਜੀਤ 


ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ 


ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। 

ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ 1798 ਵਿਚ 
ਘਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਮਿਸਲ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣੀ । ਸਦਾ ਕੌਰ ਤੀਬਰ 


_ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮੁਢਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਹਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 
` ਦੀ ਬੜੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ । ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਨ 
ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਮੰਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿਤਾ । ਉਹਦੇ ਇਲ ਵਿਚ .__ 


ਬੜੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਸਨ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਲੀ-ਅਹਿਦ (ਉਹਦੇ 


ਪਿੱਛੋਂ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਵਾਰਸ) ਉਸਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ 


ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਉਚੇਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦੇ 
ਉਲਟ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਰਾਣੀ ਨਕਾਇਣ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 


` 1802 ਈ. ਨੂੰ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ (ਖੜਕ ਸਿੰਘ) ਜੈਮਿਆਂ। ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ 
ਲੜਕੀ ਮਹਿਤਾਸ਼ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 1807 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ 














ਹੋਇਆ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ (ਜੌੜੇ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ- -ਪੋਸਣਾ 
ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। 


ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਕਾ ਹੀ` ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ 
` ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਟਿੱਕਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰ ਕੇ 


ਤਖ਼ਤ ਉਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਠਾਵੇਗਾ। ਸੋ ਇਸ ਪਾਸਿਓਂ ਨਿਮੇਂਝੂਣਾ ਹੋ -' 
ਕੇ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰ-ਖਾਤੇ ਗੋਦਾਂ ਗੁੰਦਣ ਲੱਗ ਪਈ।ਸੈਨ ` 


1810 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਨਾਲ.ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਨੇ 
_ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸ਼ੱਕ ਪੈਂਦਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਐਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ _ 
ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਦਿਤੀ। 


` ਸੈਨ 1816 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ 
ਨੂੰ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਦੇ ਕੇ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਵਾਂਰਸ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। ਇਸ 'ਤੇ 
__ਸਦਾ ਕੌਰ ਬਹੁਤ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਸੈਨ 1821 ਵਿਚ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ 
__ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਦਾ 
ਕੌਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਹੋਈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ 
__ਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਦਿਤੀ । ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ 
ਨੇ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਨਜ਼ਰਬੈਦ ਕਰ ਦੱਤਾ। ਇਹ ਚੋਰੀ ਲਾਹੌਰੋਂ' 


ਰ੍ ਭੱਜ ਨਿਕਲੀ ਪਰ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲਾਂਹੌਰ ਵਿਚ 


ਰ੍ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ 
ਅੰਦਰ ਸੈਨ 1832 ਵਿਚ ਸਦਾ ਕੌਰ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਈ। _ 


੨> <੩੩=੨੩੬ 


ਸਾ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ.ਦੂਜੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਤੇ ਨਿਧਾਨ 
ਸਿੰਘ ਹਾਜੀਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਸੀ। 
ਪਰਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਤੋਗ ਆ ਗਈ।.ਸੈਨ 1811 ਵਿਚ 
ਮਹ ਰਜ ਰਣਜੀਤ ਨੀ ਇਹ ਦਿ ਜਰ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਦਾ 

ਨ ਵਿਚ ਰੀਤਿ ਦੀ ਚ 
ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾਂ ਇਲਾਕਾ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਪਿਛੋਂ ਉਸ 
__ਦੇ ਘਰ ਚੈਦਾ.ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚੰਦਾ 
ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਂਰ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਲਾ ਦਿਤੀ। __ 
ਰ੍ , ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਹੇਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ 
.ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਂਰ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ . 
__ਨੇ ਕਸੂਰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤਦ ਹੇਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਡੀਆ ਦਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ 


ਦਾ ਹੋਰ ਇਲਾਕਾ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਹੇਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਰ੍ 
ਲੜਕਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ਦੇ ਬੈਠਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰ੍ 


ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਇਥੋਂ ਪਰਤਣ ਤੇ 
ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੰਜਰੀ ਦੇ ਪੁਲ ਦਾ ਕੌਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ 
1826 ਈ. (1833 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਨੂੰ ਉਹ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਅਮਰ 
ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੜਕੇ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ, ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ 
`` ਅਤੇ ਅਤਰ ਸਿੰਘ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਸੈਨ 
1834 (1891 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗ਼ੀਰ ਖੋਹ ਲਈ ਅਤੇ 


__ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਿੰਡ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। 


ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਰਕਾਰੀ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ 


302. 


ਰਿ ਤੇਰ ਮਿਨੀ ਵਿ ੨੩੦੦੬ 
ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸਭ _ਤੋਂ` ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ ਜਗਤ ੨5 


ਸਿੰਘ ਕੋਲ 1125 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਰਕਬਾ ਸੀ। 
ਹ. ਪੁ.-ਸਿੱ. ਮਿੰ-ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ 





ਤਵਾਗੈਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ (ਹਿੱਸਾ ਦੂਜਾ-ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰ 


ਗਿਆਨੀ; ਦੀ_ਐਡਵਾਂਸਭ ਹਿਸਟਰੀ ਆਵ ਪੰਜਾਬ ਜਿਲਦ, 2-ਜੀ, ਐਸ. 
ਛਾਬੜਾ 


___ ਘਨਾਨੰਦ : ਨ 
_ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ ਅਨੁਸਾਰ 





ਦੱ” 


ਇਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮੀਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਂਜ ਰਘੁਰਾਜ ਸਿੰਘ 


ਜੂਦੇਵ ਦੀ “ਭਗਤਮਾਲਾ” ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ-ਤਿਆਗੀ ਬਣਕੇ ਮਥਰਾ 
ਬ੍ਰੰਦਾਬਨ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਥੇ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹਂ ਦੇ ,ਸਿਪਾਂਹੀਆਂ ਨੇ 


ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਗੋਸੁਆਮੀ ਰਾਧਾਚਰਣ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ --੮੨੨ 
ਇਕ ਛਪੈਯਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਂਰ ਇਸ ਦਾ ਸੁਜਾਨ ਨਾਮ ਦੀ ਹੀ 
ਪਿ ਵਿ 


ਢਾਲ ਕੇ ਇਸਨੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। _. 


ਪੰਡਤ ਜਗਨਨਾਥ ਰਤਨਾਕਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਜਨਮ- -ਭੂਮੀ- 
ਬੁਲੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਠੀਕ`ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ 


ਦੀ ਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ ਪਰ.ਇਸ ਦੇ ਥਾਂ ਥਾਂ _ 


_ਖਿੱਲਰੇ ਪਦਾਂ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਹ_ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ _ 


ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਕਰਮੀ ਰਸ 19ਵੀਂ ਵਿਚ ਇਹ 3 


ਰ੍ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸੀ। 
__ ਘਨਾਨੰਦ ਨੇ ਸੁਜਾਨ, ਜੇ ਇਸ ਦੀ ਪਕਾ ਸਿੱਧ ਹਦ ਹੈ, ਬਾਰੇ 


ਇੰਨੀ ਇਕਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਉੱਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ 


ਉਹ ਰਚਨਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ! 


ਹੈ ਕਿ ਮੁਹੈਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸੁਜਾਂਨ ਨਰਤਕੀ (ਵੇਸਵਾ) ਸੀ 


__ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਥੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਈ . 


ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। 


ਵਸਿ ਨ ਨ 
_ਹਰੀਸ਼ਚੇਦ ਨੇ 'ਸੁੰਦਰੀ ਤਿਲਕ” ਵਿਚ ਕਰਵਾਇਆ। 1876 ਵਿਚ _ 

ਉਸ ਨੇ ਸੁਜਾਨ ਸ਼ਤਕ” ਨਾਮ ਅਧੀਨ 119 ਕਬਿੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ :_.. .. .. : 

ਰ੍ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 1897 ਵਿਚ ਜਗਨਨਾਥ ਰਤਨਾਕਰ ਨੇ ਸੁਜਾਨ [੨੨੨੨ 

ਸਾਗਰ” ਛਪਵਾਇਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ _ ਰ੍ 





ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ _ 


ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰ ਨੇ ਇਸ ਕਵੀ ਬਾਰੇ ਬੇੜੀ ਗੀਭੀਰ'ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਏ। _ 


ਰਾਮਚੰਦੁ ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਕਾਵਿਧਾਰਾ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ < 
ਕਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਹੈ ਪਿ 


ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ 
ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਂਤਾ ਹੈ। ਰੀਤੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ 


ਆਤਮ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਦਾਂ ਜ੍ੋ ਰੂਪ 


ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ:-ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ. 2 : 154 


_ ਘਨੌਰ : ਇਹ ਸਾਬਕਾਂਪੰਣਿਆਲਾਂ ਰਿਆਸਕ ਈ ਪਿੰਜੋਰ ਨਾਂ (੪੦੬੦੭ 
ਦੀ ਨਿਜ਼ਾਮਤ' ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਤਹਿਸੀਲ ਹੁੰਦੀ.ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੁਲ _ 


੧ < 




















303 


ਰ ਰਕਬਾ 476 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (186 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ _ 
45,344 (1901) ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਕੁਲ 171 ਪਿੰਡ 
ਸਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਘਨੌਰ ਇਸ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਹੁੰਦਾਂ ਸੀ। 
,ਰਕਬਾਂ : 116 ਹੇਕਟੇਅਰ ਰ 
_ ਆਬਾਦੀ : 391 (1981) 


` ਹ.ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12: 214 


ਰਾ ਘਨੌਲਾ : ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਰੋਪੜ ਸ਼ਹਿਰ 
`__` ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 10 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਅਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ 
ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 20 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿੱਤ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ 


੍ _ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਹ੍ਣ ਨੂੰ 


ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਥੇ 
ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. :441 


`__` ਘਨੌੜ ਜੱਟਾਂ : ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ 
ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਸੁਨਾਮ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਦਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ੈਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
` ਦਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਾਭੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 
` 35 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ -ਦਾ 
ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


.ਗ, ਪੁ-ਮ. ਕੌ. : 440 


ਰ੍ ਘਰਾਟ : ਇਹ ਆਣਾ ਪੀਹਣ ਦਾ ਇਕ ਯੋਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਪਣ ਚੱਕੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦੀਆਂ 
ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਣਕ ਤੋਂ ਆਟਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ 


`_ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਢੰਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੱਥਰ ਦੀ 


_ਬਣੀ ਖਰਲ ਵਿਚ ਕਣਕ ਪਾ ਕੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਨੋਕਦਾਰ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ 
ਰਗੜ ਕੇ ਆਟਾ ਬਣਾਉਣਾ ਇਕ ਆਮ ਪ੍ਚੱਲਤ ਢੰਗ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਮੰਗਰੋਂ ਬਲਦਾਂ ਅਤੇ ਪਣ ਚੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਆਟਾ ਪੀਹਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ 


ਗਿਆ। ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਣ ਚੱਕੀਆਂ ਵਿਚ ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਦੋ 


ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਆਟਾ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰਾਂ -ਦੇ ਤਲ 
`_ ਚਪਟੇ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚ ਹੇਠਲੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ 
__ਰਖ ਕੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਜ਼ਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਨਿੰਸ਼ਚਿੰਤ ਦਰ ਨਾਲ ਡਿਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ 
_ਰਗੜ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਕੋ ਪੀਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਪਕੇਂਦਰੀ ਬਲ ਕਰਕੇ 
. _ ਆਟਾ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਡਿੰਗਦਾਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਉੱਪਰਲੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ ਲਈ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੇਗ ਜਾਂ 


; ਡਿਗ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
`ਪੰਹਿਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਕ ਧੁਰੇ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ 
__ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਕੱਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਪੱਖਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਕ 
ਰ੍ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਕੱਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧੁਰਾ ਸਥਿਰ ਪੱਥਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚੋਂ 


ਤਾ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਥਿਰ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੈਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 


__ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪਾਣੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਪਹੀਏ ਦੇ ਪੱਖਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 
_ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰਲਾ ਪੱਥਰ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਥਿਰ ਪੱਥਰ 





ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਥੱਲੇ ਸਰਕਾ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਦੂਰੀ ਘਟਾ ਵਧਾ ਕੇ 


ਲੋੜੀਂਦੀ ਰਗੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਢੰਗ ਸੌਖਾ, ਘੱਟ 


ਮਰਚੀਲਾ ਤੀਨਿ ਹਸਤ ਗੀ ਹੋਣ ਰਲੀ ਸੀ 


ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਤੋਂ ਡਿਗਦਾ ਹੈ ਖੂਹ ਵਾਂਗ ਟਿੰਡਾਂ ਲਗਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, 1 
ਜਿਹੜੀਆਂ ਡਿਗ ਰਹੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਭਰ ਕੇ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰ੍ 
ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਹ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਖ਼ਰਾਸ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀਆਂ . 

ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਰਾਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ 
ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੂਹ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਕੇ' 


ਵਿ 
ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਣ 


ਘਰਾਟ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧੋ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 
ਚੱਕੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਜਾਂ ਇਕ ਤੋਂ' ਵੱਧ ਰੱਖੀ.ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


_ ਇਕ ਚੱਕੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿਚ 10 ਕਵਿੰਟਲ ਤੱਕ ਪੀਹਣ ਪੀਹ ਸਕਦੀ 


ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੀਸਿਆ ਹੋਇਆ ਆਟਾ ਵਧੇਰੇ.ਚੈਗਾ ਸਮਝਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਊਂਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਚੱਕੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਰਗੜ' ਕਾਰਨ ਕਮੀ ਬਹੁਤ ਪੈਦਾ ਹੈਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਆਟੋ ਦੇ ਕੁਝ 
ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਅੰਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਨ 


_ -ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੋਂ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਅਤੇ 
ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਝਰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਪਾਣੀ 
- ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚੱਕੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। - 


ਰ੍ ਹ.ਪੁ.-ਪੰ. ਪੰ. ਕੋ. 


ਘਿਿਤਚੀ '(ਘਿ੍‌ਤਾਚੀ) : ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਆਂਦਿ ਗ੍ੰਥਾਂ 
ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਕ ਅਪਸਰਾ ਜੀ ਜੋ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਵੀਰਜਪਾਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ 
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਮੁਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਚਯਵਨ ਰਿਖੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਮਿਤੀ 
ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਰੁਰੂ ਨਾਮੀ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਨੌਜ ਦੇ 
ਰਾਜਾਂ ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਨੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਦੇ ਉਦਰੀ ਝੋਂ' ਸੌ ਕੰਨਿਆਂ ਉਤਪੰਨ 
ਕੀਤੀਆਂ ਸ਼ਨ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਜੀ ਫੀ ਇਸ ਅਪ੍ਰਸਰਾ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ` 
ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀਰਜ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵੀਰਜ 
ਦੋਣਿ (ਡੋਨੀ) ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਦੋਣਾਚਾਰਯ_ਜਨਮਿਆ। ਬ੍ਰਹਮ ` 
ਵੈਵਵਰਤ ਪੁਰਾਣ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਦਾ ਸਬੈਧ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇ ਸੈਜੋਗ ਨਾਲ 
ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ । ਹਰੀਵੈਸ਼ ਪੁਰਾਣ 
ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਦ੍ਾਸ਼ ਦੇ ਸੈਜੋਗ ਨਾਂਲ ਇਸ ਦੇ ਘਰ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਸ 
ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ. 448: ਹਿੰ. ਮਿ. ਕੋ. 237 


ਘਰੇਲੂ ਸਿਲਾਈ : ਕਿਸੇ ਸੁਆਣੀ ਲਈ ਘਰ ਦੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ 


ਵਾਂਗ ਘਰੇਲੂ ਸਿਲਾਈ ਦੇ ਕੈਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ! 


ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਲਾਈ, 
ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਰੌਮਤ ਅਤੇ ਰੂ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਘਰੇਲੂ ਸਿਲਾਈ _ 
ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹਨ। 

ਉਚਿਤ ਸਾਧਨ--ਘਰੇਲੂ ਸਿਲਾਈ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਸੂਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਸੂਈ 


ਇਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਮੋਟੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ 




















ਵਿ. 


ਬਗੀਕੁੰ ਕਪੜੇ ਦੀ ਸਿਲਾਈ ਸਮੇਂ ਸਾਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸੋਟਾਈ ਵਾਲੀ ਸੂ 
ਦੀ ਲੌੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਕਪੜੇ ਦੀ ਸਿਲਾਈ ਸਮੇਂ ਮੋਟੀ ਸੂਈ ਅਤੇ 
ਬਰੀਕ ਕਪੜੇ ਲਈ ਬਰੀਕ ਸੂਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਰ੍ ਮੋਟੇ ਅਤੇ ਗਫ਼ ਕਪੜੇ ਸੀਉਣ ਲਈ ਬਰੀਕ ਸੂਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਔਖੀ 

ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਟੁਟਣ ਦਾ ਵੀ 'ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 
ਬਰੀਕ ਕਪੜੇ ਵਿਚ ਮੋਟੀ ਸੂਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਛੇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜ ਤੋਂ 
_ਅੱਠ ਨੰਬਰ ਤੱਕ ਦੀ ਸੂਈ ਦਾ` ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।` ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਰਜਾਈ, ਗਦੈਲਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਨਰੀਦੇ ਪਾਉਣ ਵਲੀ ਸੂਈ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਧੂਈ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। 

ਹੂ ਤਤ 
ਦੇ ਰੈਗ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮੋਟਾ ਜਾ ਬਰੀ੍‌ਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 


ਹੈ। ਸਾਧਾਰਨ ਮੋਟਾਈ ਵਾਲੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਲਾਂਈ ਵਿਚ 40 ਤੇ 


__ 50 ਨੰਬਰ: ਦੇ ਧਾਗੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗ਼ੈ। _ 
_ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਕੈਂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤੀ ਵੱਡੀ 


_ ਅਤੇ ਨਾਹੀ ਬਹੁਤੀ ਛੋਟੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਕਪੜੇ ਦੀ 


- ਕਟਾਈ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ .ਜਾ ਸਕੇ। ਕਟਾਈ ਕਰਨ 
ਸਮੇਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮਾਪ ਦਾ ਕਪੜਾ ਕਟਣ ਲਈ ਨਾਪ-ਫੀਤੇ (ਇੰਚੀ-ਟੇਪ) 
ਦੀ ਵਰਤੋ' ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _ ਦੱ 

` ਘਰੇਲੂ ਸਿਲਾਈ, ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਸੀਉਣਾਂ ਲਈ 'ਜੇ ਕਰ ਸੈਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 


ਆਮ ਤੌਰ`ਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ-ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ . 
ਇਕ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਦੂਜੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਸਿਲਾਈ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ 


ਇਕਸਾਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨ ਜਾਂ ਹੱਥ ਦੀ ਸਿਲਾਈ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 
ਕਪੜੇ ਨੂੰ ਠੀਕ -ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜ ਕੇ ਸੂਈ ਨੂੰ ਠੀਕ ਜਗ੍ਹਾ `ਤੇ ਰਖਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਲਾਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਤੋਂ' ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਕੀਤੀ 


ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ-ਕਸੀਦਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਸੱਜੇ. 


ਹੱਥ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਈਦਾ ਹੈ। 


ਮਟੋ ਅਤੇ ਗਫ਼ ਕਪੜੇ ਉਪਰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਿਲਾਈ ਕਰਨ ਸੋਮੇ 
ਉਂਗਲਸਤਾਨਾ ਪਹਿਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ` ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਕਾਰਲੀ 


ਉਂਗਲ ਦੇ ਪੋਟੇ ਉਪਰ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਣਾ ਵਾਲਾ ਧਾਤ ਦਾ ਬਣਿਆ. 


___ਇਕ ਛੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੂਈ ਚੁੱਭਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਨਿਰੀ 


___ 1. ਕੱਚਾ ਤੋਪਾ (੧00੩2 5060) _ 
1 ਤਰਪਾਈ ਜਾਂ ਲੇੜ੍ਹੀ (ਸਘਮਗ£ 0੦0) 
3. ਹੱਥ ਬਖੀਆ ਜਾਂ ਬਖੀਆ (੫੦੪ ੧00੦0) - 


____ ਕੱਚਾ ਡੋਪਾ-ਇਸ ਸੀਉਣ ਨੂੰ ਧਾਗਾ ਭਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ 
ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਲਾਈ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇਸੇ ਸੀਉਣ 


ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੀਉਣ ਭਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਪੜੇ ਨੂੰ ਠੀਕ 


੯੨੩ -$੨ ੩੪ -%_ 


ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਈ ਰੜੇ ਕੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ 
ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ' ਨੂੰ ਤੋਪੇ ਭਰਦੇ ਜਾਓ। ਸਿਲਾਈ_ ਕਪੜੇ ਦੇ ਦੋ 


੩ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਪੜੇ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ ਤੇ 


ਸੀਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 
ਕਿ ਸਿਲਾਈ ਵਿਚ਼ ਕੋਈ ਅਦਲਾ' ਬਦਲੀ ਕਰਨੀ ਸੌਖੀ ਹੋਵੇ। 





34. 





ਜਿਹ . 
. ਬਰੀਆ ਇਹ ਮਸ਼ੀਨ ਅਤ ਹੌਕ ਵਹਾ ਨ ਕੀੜਾ ਜਾ 
ਹੈ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਬਖੀਆ (ਬੈਕ-ਸਟਿਚ) _ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨੰ। ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਸੂਈ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇਂ ਛੇਕ '. 
ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਛੇਕ ਤੋਂ ਵੀ ਇਕ ਸਥਾਨ ਅੱਗੇ ਕੱਢ ਕੇ ` 


ਤੋਪਾ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਖੀਆ ਅਗੇ ਅਗੇ; ਵਧਦਾ _.... 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਖੀਆ ਕਾਫ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਤ .ਅਤੇ ਉਧੇੜਨਾਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ 
ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨੀ ਬਖੀਆ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋ' ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ 


ਹੂੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਉਣ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਉਧੇੜਨ 


ਵਿਚ ਹੱਥ ਬਖੀਏ ਨਾਲੋਂ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਜੀਉਣ ਪੀਐਮ ਲੀਗ 
ਮੂ) ਦੋ ਕਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ, ਰਫ਼ੂ ਕਰਨਾ, 


ਕਾਜ ਬਣਾਉਣੇ, ਬਟਨ ਲਾਉਣੇ ਆਦਿ ਵੀ ਘਰੇਲੂ' ਸਿਲਾਈ ਦਾ ਰ੍ ਰਿ ੪ 


ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹਨ। _ 


ਰ ਗਲ ਲਾਉਣਾ 0੧੪ਮਅਹ -ਇਸ ਲਈ ਕਾ ਰਬ ਗ ਇਆ 
ਨਾਲ ਕਟਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਠ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
ਰਜਾਈਆਂ ਆਦਿ ਜਾਂ ਦੋਹਰੇ ਕਪੜੇ ਵਿਚ ਲੈਂਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਠ ਚੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਗਜ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ 
ਲਈ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਢੈਗ ਦੀ ਗੋਠ ਨੂੰ ਪਾਈਪਿੰਗ ਜਾਂ ਗੋਠ 
ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਧਾਗਾ ਭਰ ਕੇ ਪਾਈਪਿੰਗ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਰ੍ 
ਨਾਲ ਸਿਉਂ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਈਪਿੰਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪਾਈਪਿੰਗ ਨੂੰ 


ਕਸ ਕੇ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਨੂੰ ਢਿਲੇ ਰਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੇ 
`ਮੋੜ ਕੇ ਸਿਉਂ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਦੋ ਕਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਹਠ ਲਿਖੀਆਂ ਵਖ ਵੱ ਤਰਾ, 


ਦੀਆਂ ਸਿਲਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ.:- 


ਹੈਂ, ਸਿੱਧੀ ਸਿਲਾਈ--ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਕਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ 
ਉਪਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ 1/4 ਜਾਂ 1 ਇੰਚ ਤਕ ਸਿੱਧਾ ਧਾਗਾਂ ਭਰ' 
ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਥੀਆ ਮਾਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


2. ਸਿਲਾਈ (814੬ ੧੪1 $੫)--ਇਸ ਵਿਚ,ਇਕ ਕਪੜੇ . . ਰਿ 


ਨੂੰ ਵਧ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘੱਟ ਅਗੇ ਕਰਕੇ ਧਾਗਾ ਭਰਿਆ 


ਤਿਸ £ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਹੀ ਦੂਹਰੀ ਚਪਟੀ __ ਸਿਲਾਈ __(800028 ਦਿ 


` 5੪8੪੩)=ਇੱਸ ਵਿਚ ਦੋ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ 


ਉਪਰ ਰਖ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਉਂ ਸੀਉਂ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


`4.  ਉਲਟਾਵੀਂ ਸਿਲਾਈ (੧੧੬॥੦॥ ਪਿ ਰ੍ 
ਕਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਧਾਗਾਂ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਾਗਾ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਸਿਲਾਈ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਆਊਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਰ੍ 
ਸਿਲਾਈ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਸਿਲਾਈ ਜਾਂ ਚੋਰ ਸੀਉਂਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰਫੂ ਕਰਨਾ (0੬09182)-ਰਫੂ ਕਰਨ 'ਲਈ ਧਾਗਾ ਉਸੇ . ਰੁ 


ਕਪੜੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਂਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਈ ਨੂੰ 
ਕਪ ਧਾਗੇ ਦਰਿ ਬਲੀ ਣਾ ਚੀ ਪੀ ਸਿਧ 





ਉਲੇੜਹੀ ਜਾਂ ਤਰਪਾਈ-ਇਹ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਸਿਲਾਈ ਨੂੰ ੨੬੧੬ 
ਸੜ ਕੇ ਸੀਉਣ ਦੇ ਸਮਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਗਜੀ ਤੋਪਾ ਵੀ , ਉਪ ਤੀ 


























ਤਿਨ 


ਰਤ ਫਟਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਰਛਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ. 


ਸੀਉਂਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 

____ਟਾਕੀ ਲਾਉਣਾ (0 ਕੋਈ ਕਪੜਾ ਸੜ 
` ਜਾਂਵੇ, ਟੁਕਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪੰਜ ਸ਼ੈ. ਮੀ. ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਟ ਜਾਂਵੇ ਜਾਂ 
ਉ ਕਿਸੇ ਵਿਸੇਸ਼ ਥਾਂ ਤੋਂ ਘਸ ਜਾਵੇ ਦਾਂ. ਉਸਦੀ ਮੁਰੌਮਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਟਾਕੀ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।.. _ 


ਰ੍ ਟਾਕੀ ਲਾਉਣ ਸਮੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੁੀਆਂ ਗਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ 
`_ ਰਖਦਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ :- ਜਿੰਨੀ ਟਾਕੀ ਲਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਕਪੜਾ ਉਸ ਤੋਂ 
-1.5 ਸੈ. ਮੀ. ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਚੌਹਾਂ 
ਪਾਸਿਉਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦੋ ਪੁਆਇੰਟ ਕਿਨਾਰਾ ਮੋੜ ਕੇ ਟਾਕੀ ਲਾਉਣ ` 
ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪੁਠੇ ਪਾਸੇ ਇੱਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਖੋਂ ਕਿ ਮੁੜੇ ਰੋਏ ਕਿਨਾਰ਼ੇ- “ 
_ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਹੋਣ । ਟਾਕੀ ਨੂੰ ਰਖ ਕੇ ਕੱਚੀ ਸਿਲਾਈ ਕਰੋ। ਕੱਚਾ ਕਰਨ 
“ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟਾਕੀ ਠੀਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਰਖਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਵੀ 
ਧਿਆਨ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਟਾਕੀ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਦਾ ਤਾਣਾ ਬਾਣਾ 
ਇੰਕ ਹੋਵੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਟਾਕੀ ਆਡੀ ਵਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭੱਧੀ 


ਨ ਲਗੇਗੀ। ਬਾਐਦ ਵਿਚ ਟਾਕੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇਤਰਪਾਈ ਕਰਕੇਕਪੜੇ' . 


ਰ੍ ਨਾਲ'ਜੋੜ ਦਿਓ ਤਾਂ ਕਿ ਟਾਂਕੇ ਦੂਰੋਂ ਵਿਖਾਈ ਨਾ ਦੇਣ। ਹੁਣ ਕਪੜੇ 
ਨੂੰ ਉਲਟਾਓ ਅਤੇ ਟਾਕੀ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਘਸੇ ਜਾਂ ਫੱਟੇ ਹੋਏ ਆਕਾਰ 
__ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਰਸ, ਗੋਲ ਜਾਂ ਤਿਕੋਨ ਕਟੋ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਟਕ 

ਦੇ ਕੇ ਥੋੜਾ ਕੁਪਕਾ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਸੜ ਕੇ ਟਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰੀਕ ਉਲੜਹੀ 
ਜਾਂ.ਤਰੰਪਾਈ ਕਰੋ। 


ਕਾਜ ਬਣਾਉਣਾ (8੪੬੬0 ॥016)-ਕਾਜ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ 
ਕਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੇਬਲ ਟਾਂਕੇ ਨਾਲ ਧਾਗਾ 
ਭਰ-ਕੇ ਨਥਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਬਟਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸ. 
_ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਆ ਕੇ ਸਿਲਾਈ ਖਤਮ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੜੇ ਕਾਜ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਕਾਜ ਨੂੰ ਕਿਨਾਰੇ - 
ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


4 ਕਲ 
ਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੂਈ ਨੰ ਕੱਦ ਕੈਂ ਬਟਨ 
ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਉਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਦੀ 
ਪੱਟੀ ਦੇ ਬਟਨ ਸਾਧਾਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੋਟਾਂ 
`_ ਆਦਿ ਦੇ ਬਟਨ ਧਾਗਾ ਢਿੱਲਾ ਰਖ ਕੇ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ 
ਸਣ ਦਿਲ 
___ਲਪੈਟ ਕੇ ਬੈਨ੍ਹ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। . 

ਹ. ਪੁ--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋਸ਼-4 : 110 


ਘਰੋਗੀ ਜਗ ! ਵੇਖ, ਖਾਨਾ ਜੰਗੀ 


ਰ੍ ਘੱਲੂਘਾਰਾ : ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਿ ਨਾਂ ਦੋ 
` ਲੜਾਈਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ (ਸੈਮੱਤ 
_ 1803) ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ 


ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨਾਲ ਰਹੀੜੇ ਹੋਈ ਸੀ। (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ 


__ਵੇਖੋ, ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਵੱਡਾ)। 


- ਟ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਛੋਟਾ-ਕਾਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੈਭ ਕੋਲ 2 ਜੇਠ ਸੈਮਤ 
` 1803 (ਸੈਨ 1746) ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ 


$੍ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਬਣਿਆ 


ਤਾਂ ਉਸ'ਨੇ ਚੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਨੂੰ 


305 ਰ੍ ਰ੍ _ਘੱ 


ਹਮ 


ਘੱਲੂਘਾਰਾ 


ਫ਼ੌਜਦਾਚ ਵਜੋਂ ਜਲੈਧਰ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਐਮਨਾਬਾਦ ਭੇਜ ਦਿਤਾ।_ 


ਜਸਮਤ ਰਾਇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮਰਵਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇ 


ਕੋਲੋਂ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1803 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (ਸੈਨ . 
_ 1746) ਨੂੰ ਐਮਨਾਬਾਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ . 
ਮੇਲੇ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਜੱਥੇ ਟੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਆ ਗਏ। ਜਦੋਂ . 


-ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਵਕਤ 
ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗੋਂ 
ਸਿੰਘਾਂ ਲੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਤ- ਦੀ ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ 
ਵਿਚ ਭਜਨ-ਬੈਦਗੀ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਤੜਕੇ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ 
ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਕ ਪਲ 


ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ। ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ ਪਰ ਰ੍ 


ਸਿੰਘ ਨਾ ਉੱਠੇ । ਅਖੀਰ ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਸੌ ਪਿਆਦਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਾਥੀ 
ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ, ਬੁਰਾ ਭਲਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। 
ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ ਭੇਹੇ। ਅਖੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। 
ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ 
ਦਿਤਾ। ਸਿੰਘੀੰ.ਨੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੂਤ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰੇ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜੇ। ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਪਤਰਾ ਵਾਚ ਗਏ। 
ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸੋਂਧ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰੋ ਮਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 
ਚੂੜ੍ਹਕਾਣੇ ਦੀ ਬਾਰ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੇ। ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖੂਬ 


- ਲੁੱਟਿਆੰ।। ਜਦੋਂ ਇਹ ਖਬਰ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜੀ . 


ਤਾਂ ਉਹ ਸਣੇ ਕਪੜੀਂ ਮੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਰਲੋ ਮੱਛੀ ਹੈਦਾ ਹੋਇਆ 
ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਿਜੈ ਖਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਰੋਇਆ ਪਿਟਿਆ। ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ 
ਸਮਝੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਸੁਟ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਜੇ ਹੁਣ 
ਤੁਸੀਂ ਬੈਨ੍ਹਾਉਂਗੇ ਤਾਂ ਬੰਨ੍ਹਾਂਗਾ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾ ਕੇ 
ਬੈਨ੍ਹਾਂਗਾ।” ਸੂਬੇ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਗੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ: ਭਾਲ 
ਵਿਚ ਹਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲੈ ਲੈ। 


__ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਿੰਘਾਂ ਉਤੇ ਦੀਵਾਨ 
__ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਹੱਥ ਚੁਕਿਆ ਅਤੇ ਫੜ ਕੇਂ ਕਤਲ ਕਰਵਾਉਣ - 


ਲਗ ਪਿਆ। ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮਲ, ਰਾਇ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ, 
_ਲਛੀ ਰਾਮ, ਚੌਧਰੀ ਜਵਾਹਰ ਮਲਾ, ਪੰਡਤ ਸੁਰਤ ਰਾਮ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰ 


ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਦਮੀ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਪਾਸ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਸ 
. ਨੂੰ 'ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤੀਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜ 


ਸੋਮਾਵੈਤੀ ਅਮਾਵਸ ਹੈ ਇਹ ਜਿਹੜੇ ਸਿੰਘ ਤੂੰ ਜਲਾਦਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ 
ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਤਲ ਨਾ ਕਰਵਾਓ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ 
ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਸਿਖ ਮਰਵਾ ਹੀ ਦਿਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ 
ਪੋਥੀਆਂ ਲਭ ਲਭ ਕੇ ਅਗਨੀ ਭੇਟਾ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ । ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ 


/ਢੁਹਾ ਸੁੱਟੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਮਿਟੀ ਨਾਲ ਭਰਵਾ 


ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਫਸਲ ਬੀਜ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਢੰਢੋਰਾ ਫੇਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ 


-_ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੰਘ ਸੂਦਾਵੇਗਾ ਉਹ ਸਜ਼ਾਂ ਪਾਵੇਗਾ ਜਿਹੜਾ ਜਲ ਖੇਤੀਆਂ 


ਨੂੰ ਪਾਲੰਢਾਂ ਹੈ-ਉਹੋ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਪੰਥ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ 


ਹੈ। ਮੈਂ ਖ਼ਤਰੀ,ਇਸ ਪੁੰਥ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੋਕਾ ਫਿਰਵਾ ਦਿਤਾ ਸਰ 


ਕਿ ਗੁੜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੁੜ ਨਾ ਆਖੋ, ਰੋੜੀ ਆਖੋ ਅਤੇ ਰੋੜੀ ਲਿਖਿਆ 
ਕਰੋ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਗੁੜ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 

___ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਇੰਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸਬਰ 
ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਫੌਜ 
ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈਂ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ। ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ 


ਅੱਨਾਂ ਦਸਾਂ ਕੋਹਾਂ ਵਿਚ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਵਾਂਗੂ ਤੁਰ ਪਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਘ ਉ 


ਗੁਰਮਤਾ ਕਰਕੇ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਵਾਨ ਦੇ 
ਛੋਭ ਵਿਚ ਜਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 


/ 




















_ਕਾਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੈਡੁ ਵਿਚ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸਿੰਘ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ 


_ ਜੋਗਲ ਦੀ ਹੱਦ (ਜੋ ਵੀਹ ਕੋਹ ਵਿਚ ਸੀ) 'ਅੰਦਰ ਤੀਰ, ਬੰਦੂਕ 


-ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਛੱਕ 
_ ਲੈਂਦੇ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਚਾਨਕ ਹੱਲਾ ਵੀ ਕਰਦੇ । 

ਰ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੰਘਣੇ ਜੈਗਲਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਭੇਤੀ 
ਸਨ ਅਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਤੁਰਦੇ ਫਿਰਦੇ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਸ ਜੈਗਲ ਵਿਚ 


____ ਵੜ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਕਦੇ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ 
ਰਹੀ। ਜਦੋਂ` ਸਿੰਘਾਂ ਕੋਲ ਜੋਗੀ ਸਾਮਾਨ ਖਤਮ ਹੋ. ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ 


ਗੁਰਮਤਾ ਸੋਧ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। 
` ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਆਦਮੀ ਮਰ ਗਏ। ਸਿੰਘ ਪਹਾੜਾਂ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। 
_ ਅਗੇ ਅਗੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਪਿਛੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਆ 
ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਖਾਲਸਿਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ ਦਾ 


ਇਰਾਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੜਦੇ ਲੜਦੇ ਜਦੋਂ ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੇ . 


ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ 
ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਣ ਦਾ_ਹੁਕਮ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ। ਸਾਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ 


_ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ-ਨਾਕੇ ਬੰਦ 
ਕਰ ਦਿਤੇ ।ਬੇਵਫਾ ਪਹਾੜੀ ਜ਼ਾਂਜਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਸੋਚੀ ਕਿ ਸਿੰਘ 


ਤਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਤਰਫ ਪਹਾੜੀ'ਰਾਜੇ 


ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਪਾਂਸੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਜੀ ਨਾਲ-ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਖਪਤ 
ਰਾਇ ਅਣਗਣਿਤ ਤੁਰਕੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ.ਤੀਰਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ 
ਬਰਸਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਭੁੱਖ, ਤੇਹ ਅਤੇ ਜੇਠ ਦੀ ਧੁਪ ਵੀ ਸਤਾ' 
ਰਹੀ ਸੀ। ਅਨੇਕ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਜਾ 


` ਠੇਲ੍ਹੇ4 ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਡੱਲੇਵਾਲੀਏ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ 
_ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਗੋਤੇ ਖਾ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ -ਸਿੰਘ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ 


ਰਹ ਰ੍ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ. ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਰਨ ਨਾਲੋਂ' 


` ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭ 
ਸਿੰਘ ਫਿਰ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਅਖੀਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਲਲਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਭੁੱਖੇਂ 
ਤਿਹਾਏ ਸਿੰਘ ਜੈਕਾਂਰੇ ਛੁਡਦੇ ਹੋਏ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੂਤ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸ਼ੇਰਾਂ 


੪2. ` . ਵਾਂਗੂੰ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਫਿਰ ਸਿੰਘਾਂ ਅਗੇ ਕੌਣ ਅੜੇ? ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਦਾ 
ਪੁੱਤਰ ਹਰਭਜ ਰਾਇ, ਬਿਜੈ ਖਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਹਰ ਖਾਂ,'ਸੈਫ ਅਲੀ ਖਾਂ . 
ਫ਼ੌਜਦਾਰ, ਕਰੀਮ ਬਖਸ਼ ਨਵਾਬ ਰਸ਼ੂਲ. ਨਗਰੀਆਂ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਹਿੰਮਤ . 


ਬੇਗ ਆਦਿ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਲੜੇ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਅਗੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਾਹ ਨਾ ਚਲੀ ।ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਕੋਹ ਵਿਚ. 
ਖਿਲਰੀ ਹੋਈ ਤੁਰਕੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਦੇ 
- ਆਜੂ ਲਾਹ ਦਿਤੇ । ਫ਼ੌਜਦਾਰ, ਹਰਭਜ, ਨਾਹਰ ਖਾਂ, ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼, 
'ਅਖਗਰ ਖ਼ਾਂ ਵਰਗੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੋਧ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਤਿੰਨ ਪਹਿਰਾਂ ਤੋਂ 
-ਚਾਰ ਚੁਫੇਰਿਉਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਕਹਿਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਦੀ ਰਹੀ। 
ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ ।ਸੁੱਖਾਂ ਸਿੰਘ ਤਖਾਣ ਨੇ 
ਵੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ 
ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਨਾਂ ਛੋਟਾ ਘਲੂਘਾਰਾ ਹੈ। 

ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਵੱਡਾ--ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਕੁੱਪ ਦਾ 
ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ 


ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵਿਚਕਾਰ 2 ਫਰਵਰੀ, 1762 (28 ਮਾਘ ਸੈਮਤ 


੨੩੨ ੪੨੪੫੨੩ 


1818) ਨੂੰ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ 
| ਲੜਾਈ ਦਾ ਹੀ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ 
_ ਇੱਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਕਿ 22 ਅਕਤੂਬਰ, 1761 ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ 


ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਧੱਥ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ( ਅਕਾਲ ` 
` ਤਖਤ ਤੇ ਇਹ ਗੁਰਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 





ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਕਈ:.ਲੱਖ ਆਦਮੀ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ` 





306 


ਰੀ 

- ਦਿਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਹੱਲਾ-ਬੋਲ : _` 
ਦਿਤਾ। ਬਚਾਓ ਲਈ ਲਾਂਹੌਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਉਬੈਦ ਖਾਂ ਲੇ ਆਪਣੇਂ ਆਪ ; 
ਨੂੰ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਬੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ . 
ਹਿੱਸੇ ਉਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ __ 
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰ੍ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿਤਾ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


ਆਖਣ ਲਗ ਪਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ੍ਰੀਨਟਕਸਾਲ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ 4 
ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ/ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗੀ 
ਉਤੇ ਪੱਕਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 


ਲਾਹੌਰ ਛਡ ਦਿਤ੍੍‌ਰ ਅਤੇ ਜੈਡਿਆਲੇ ਉਤੇ ਜਾ ਹੱਲਾਂ ਬੋਲਿਆ। 


ਆਕਿਲ ਦਾਸ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਮੁਖ਼ਬਰ ਰ 


ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 


ਫੜਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਕ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ______ 
ਮਰਵਾ ਦਿਤਾ । ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਨਵਰੀ, 1762 ਨੂੰ ਆਕਿਲ ਰਿ 
-ਦਾਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਉਟ ਲਿਆ 1 
ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੈਗ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ _ 





ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਨਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ __ 


`ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਰ੍ 


ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਹਮੁਲਾ ਕੀਤਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੱਥਿਆਂ ਨੇ _ 


ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲੁਟਿਆ। ਦੂਜੀ ਰੱਲ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ 


ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ. ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨ 


ਲਈ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿਰ ਨਾ ਝੁਕਾਇਆ। 


ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦਿਨ ਰੜਕਣ ਲਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਸੇ _ 
ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉਤੇ ਛੇਵਾਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ', 
ਅਬਦਾਲੀ. ਛੇਤੀ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਹੀ 


ਜੋਡਿਆਲੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਥਹੁ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਣ __ 


ਕਰਕੇ ਆਕਿਲ ਦਾਸ ਤੋਂ ਖਰਾਜ ਵਸੂਲ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ __ 


ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ.ਦਾ ਖੁੰਰਾ ਖੋਜ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। _ . 
ਉਧਰ ਜੈਡਿਆਲੇ ਤੋਂ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ . 
ਵਿਚ ਆ ਵੜੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕੋਈ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ 


ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ . ਨ ਰਾ 


ਸਨ। ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10 ਕਿ. ਮੀ. (6 ਮੀਲ) - 


ਰ੍ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਲ ਕੁੱਪ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬੈਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉਥੋਂ'6 ਕਿ. ਮੀ. (4 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਗੁਰਮ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ _, 
ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਵੀ _ 
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਰਿ 


ਮਲੋਰਕੋਟਲੇ ਦਾ ਭੀਖਣ ਬਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। 
ਇੰਨੇ ਵਿਚ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗ_ 


` ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਝੁਰੈਤ ਹੀ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿਤਾ 


ਅਤੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ 5 ਫਰਵਰੀ 1762 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ , 
ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਅੱਧੀ ਫ਼ੌਜ ਆਪਣੇ ਕੋਲ 
ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧੀ ਫ਼ੌਜ ਆਪਣੇ ਵਜ਼ੀਰ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦੇ. 
ਕੇ ਕੈਂਪ ਵਿੰਚ ਬੈਠੇ ਸਿੱਖ- ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ _ 
ਦਿਤਾ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਜੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਭੀਖਣੇ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ 


ਲਛਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਭੇਜ 


ਦਿਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਨਿਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵਿਚ 
ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਨਵੇਂ ਗਠਜੋੜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ 























307 -` ਰ੍ .ਘਵਿੰਡੀ 


ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮਸਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਤੋਪਾਂ ਵੀ 
` ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਬਦਾਲੀ ਕੋਲ ਭਾਰੀ ਤੋਪ ਖ਼ਾਨਾ ਸੀ। 
ਜਦੋਂ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਆਂਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈ 
ਲਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਸੇ ਵਕਤ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ 
ਲੋਈ ਗੁਰਮ ਪਿੰਡ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਕਾਂਸਿਮ ਖਾਨ ਪਹਿਲਾਂ 
ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ 


ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਹੋਰ ਨਾਮਵਰ ਜਰਨੈਲਾਂ, ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸੌਰ ਬੁਲੰਦ _ 


`ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ` ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿਤਾ। 
ਅਬਦਾਲੀ, ਖੁਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਰਲ ਗਿਆ। 
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ` ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਰਦਾਰਾਂ .ਸੇਖੁ ਸਿੰਘ 
_ਹੈਬਲਵਾਲ (ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਏਜੰਟ) ਸੰਗੂ/ਸੰਘ ਭਾਈਕਾ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ 
ਸਿੰਘ ਭਾਈਕਾ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਹੇਠ ਬਰਨਾਲੇ ਭੇਜ ਦਿਤੇ। ਆਪ 


` `ਦੁੱਰਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਡਟ ਗਏ। ਇਸ ਲੜਾਈ . 


-' ਵਿਚ-ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸੁਕਰਚਕੀਏ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ 
` ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਬੜੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖ਼ਾਨ 
` ਨੇ ਸਿੱਖ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ 
" ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਤਾ। __ 
ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ 
_ਸਿੱਖੰ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਾਮ 
“ਸਿੰਘ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। 


ਰ੍ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਕੈਦੀ 


ਬਣਾ ਲਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ੜੇ ਹੱਲਾਂ ਬੋਲ ਦਿਤਾ ਅਤੋਂ ਸਾਰੇ 
_ਕੈਂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੋ ਪੰਜੇ ਵਿਚੋਂ ਛੁਡਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹ 


ਵਲੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ,ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ। ਤਲਵਾਰ ਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ 


ਰ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਤੇਂ ਬਹੁਤ ਦਬਾਅ-ਪਾ ਦਿਤਾ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ 
ਸਿੱਖ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦਾ ਖ਼ਨਸੂਬਾ ਛੱਡ 
- ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਜਾ ਰਲਿਆ। . 


ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਰ ਬੁਲੰਦ ਖ਼ਾਂਨ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ 
ਕਰਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਧਕ ਦਿਤਾ।ਠੀਕ ਉਸ'ਵੇਲੇ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਚੜ੍ਹਤ 


__ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਉਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਹਾਨ 


ਰ੍ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਲਹੂ-ਲੂਹਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ 
-_ ਰਾਹਿਲ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਅਬਦਾਲੀ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡਾਂ 


ਰ੍‌ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਲੂਕ ਗਏ 


`_ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਾ ਕੀਤੀ ਕੁਝ ਇਕ ਬੁੱਢੇ ਸਿੱਖ ਮਰਦ 
_ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਬਾਜਰੇ ਦੇ .ਖਲਵਾੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕ, ਗਏ ਪਰ 
__ਦੁੱਰਾਨੀਆਂ ਨੇ ਖਲਵਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ 
__ ਜਿਉਂਦੇ ਹੀ ਉਥੇ ਮਾਰ ਦਿਤਾ। _` 

੍ ਰਲ ਡੀ ਬਨ ਬੀਰ 
ਵਲ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜੇ। ਸ਼ਾਮ ਤੀਕ ਸਿੱਖ਼ ਕੁਤਬਾ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ 
ਪਹੁੰਚ ਗਏ । ਇੱਥੇ ਪਾਂਣੀ ਦੀ ਇਕ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਤੁਰਤ ਇਸ 
_ ਢਾਬ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਤੇ 
` ਆਪਣੀ ਚਿਰੋਕਣੀ ਲੱਗੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਈ। ਪਿਆਸੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਵੀ 
_ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਹੱਲੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਪਾਣੀ ਪੀ 
_ ਕੇ ਸਿੰਘ ਇੰਨੇ ਤਕੜੇ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾਂ ਡੱਟ ਕੇ 
___ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ । ਅਖੀਰ.ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਹ ਟਿਕਾਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 
ਦੁੱਰਾਨੀ` ਫੌਜਾਂ -ਵੀ ਢਾਬ ਨੂੰ ਟੁਟ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ 
ਪਿਆਉਣ ਦੇ ਆਹਰ ਲਗੀਆਂ। ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਪਰਿਵਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਬਰਨਾਲੇ ਤਕ ਸਿੱਖਾਂ 


ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੇ 


ਬਰਨਾਲੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਲ 
ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ। ਕੁੱਪ ਤੋਂ ਬਰਨਾਲੇ ਤੀਕ ਦਾ 40 ਕਿ. ਮੀ. (25 
ਮੀਲ) ਦਾ ਰਸਤਾ ਲਾਸ਼ਾਂ_ਹੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ .ਸੀ। 


ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ 
ਸਿਰ ਕਟਵਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਕਈ ਗੱਡੇ ਭਰ ਲਏ। ਲਾਹੌਰ, 


ਦਿਲੀ ਦਰਵਾਂਜੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸੀਸਾਂ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਬਣਾਂ ਕੈ ਖੜੇ __ 


ਕਰ ਦਿਤੇ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ “ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ” . 


ਦਿ ੪ 


ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੇ . 


ਪਿਤਾ. ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਂਰ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ : 
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਤੀਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰਾਂ ਤੋਂ 'ਤੀਹ' 


ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ।_ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਨਿੰਘਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ _ 


ਗਿਣਤੀ ਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਹੋਰਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ 
ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸ਼ਾ-ਹਿੱਸਾ ` ਦੂਜਾ-ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ 


ਗਿਆਨੀ; ਰਾਈਜ਼ ਆੱਫ ਦੀ ਸਿਖ ਪਾਵਰ ਇਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬ-ਸੋਹਂਣ ਸਿੰਘ 
ਸੀਤਲ ' 


ਰ੍ ਘਲੋਟੀ : ਵਾਦ ਜਰ ਬਿ 
ਇਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪਿੰਡ ਹੈ` ਜੋ _ਮੋਗਾ-ਅੰਮਿਰਿਤਸਰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ 
ਜਲੈਧਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਜੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਕੋਟ 
ਈਸਾ ਖਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ 1852 ਏਕੜ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ' ਲ੍ਰੋਟੀ-ਨੌ- 


. ਆਬਾਦ” ਹੈ।ਮਿੰਡ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 500 ਘਰ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 


ਹਰ ਕਿੱਤੇ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਬਹੁਤੇ ਲੌਕ _ 


- ਮਲਵਈ ਹਨ ਪਰ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਫ਼ੀ ਮੰਝੈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਹੌਰੀ ਵੀ 
-ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਗਿਣਤੀ 
ਗਿੱਲ, ਹੇਰ, ਢਿਲੋਂ; ਪਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਧੂਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ. ਇਲਾਵਾ _ 
ਪੰਡਤ, ਤਰਖਾਣ, ਨਾਈ, ਝਿਉਰ, ਛੀਬੇ ਬਾਜੀਗਰ ਅਤੇ,ਹਰੀਜਨਾਂ 


ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਵੀ ਹੈ। 


ਸੈਨ 1970 ਤੋਂ ਇਸਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਡਲ-ਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿਤਾ . 
'ਗਿਆ।.ਸੈਨ 1962 ਤੋਂ ਇਥੇ ਬਿਜਲੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 


ਦੁਆਰਾ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੰ 
___ ਪਿੰਡ ਸਿਖਿਆ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਅਗੇ ਹੈ। . 


ਇਥੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਖੇਡ-ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਹਨ. 
ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨੌਜਵਾਨ 
ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਲੇ ਦੈਸ਼ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ 
ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਚੰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ_ਦਿਤੈ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਚੋਗਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। __& 

ਹ. ਪੁ.-ਪੰ. ਟ੍ਿ. 36 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1984 


ਘਵਿੰਡੀਂ_: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਪੁਲਸ 


` ਥਾਣਾ ਬਰਕੀ ਕੋਲ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 


ਦੇਵ ਜੀ ਜਾਮੁਨ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਏ। ਇਥੋਂ ਇਕ ਬਾਰੇ ਦੇ ਘਰ ਬੱਚਾ 


ਮਨਾਈਆਂ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਗਿਆ। ਬੈਜਾਰਾ ਅਤੇ ਉਸ 
ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿੱਲਾਂ ਤਾਂ 


1- 




















ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੋ; ਖੁਬ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਨਿਰਾਸ ਵੇਖ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ - 
ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ' ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ 


ਹੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨਿਆ। ਪਿਛੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ.ਦੀ 
ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ। ` 


ਹ.ਪੁ.-ਸਿ. ਸ੍ਰਾ. ਵੈ. ਪਾਂਕਿ--ਪੰਨਾ 20 
ਘੜਿਆਲ : ਇਹ ਰੈਪਰਨੀਲੀਆ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕਰਂਕੋਡਿਲੀਆ 


ਵਰਗ ਦਾ ਸੈਸਾਰ ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਵਰਗਾ ਗੈਂਗਣਾ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਲੰਮੀ ਬੁਥਨੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਕੁਲ ਗੈਵੀਐੱਲਡੀ ਵਿਚ 
ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਗੇਵੀਏਲਿਸ 
ਗੈਂਜਿਟਿੱਕਸ (9490408 890826695) ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। __ 


ਇਹ ਕਿਰਲੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਕਰੀਬਨ 4- 4; ਮੀ.ਲਮਾ ਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਦੇ ਲੈਮੇ, ਬਹੁਤ ਪਤਲੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਦੰਦਾਂ 
ਵਾਲੇ ਜਬਾੜੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਪਕੜਦਾ ਹੈ। ਮੱਛੀਆਂ. 
__ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ'ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਘਰ . 
_ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਮੁਰਦੇ ਖਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ , 
ਲਾ ਮਾਦਾ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਰੈ ਜਿਸ ਵਿਚੇ ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਖੋਲ ਵਾਲੋ ਅੰਡੇ 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨ 0 





ਿ ਝੂਠਾ ਘੜਿਆਲ (3084360ਗ%ੰ 
300008001). ਇਸ ਦਾ. ਇਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ 


ਮਗਰਮੱਛ _`ਦੀ_ਕੁਲ_ਕ੍ਰਾਂਕੋਡਿਲੱਡੀ ` ਵਿਚ __ 
ਰਿ ਇਤ 


_ਰ.ਪੁ-ਐਨੇ. ਬਿ. ਸ.4. 440 


ਇਸ. ਬਾਰੇ “ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ` ਸਕਦਾ। 
ਯੋਤਰਿਕ ਟਾਈਮ-ਪੀਸ ਸਭ-ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਘੜੀ 

`_ਹੈ। ਇਹ ਨੂਰੈਨਬਰਗ ਦੇ ਪੀਂਟਰ ਹੇਨਲਾਈਨ ਦੀ . 

_ ਮੁੱਖ ਸਪਰਿੰਗ ਦੀ .ਕਾਢ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈ 
ਗਈ। ਮੁਢਲੇ ਕਲਾਕ ਕਿਸੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਚਲਾਏ 
ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ. ਇਕੋ ਥਾਂ ! 
ਟਿਕਾ ਕੇ ਰਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਸਪਰਿੰਗ ਦੀ ' 
ਕਾਢ 'ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਥੋਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਲਿਜਾ ' 
ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕ ਬਣਨ ਲੱਗੇ ਪਏ। 


ਘੜੀ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ 
ਇਕ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡੋਲਕ ਸਿਸਟਮ ਦੀ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੋਲਕ ਨੂੰ ਡੋਲਨ ਗਤੀ 


ਵਿਚ ਰਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਬੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਪਰਿੰਗ -: 


ਜਾਂਫੱਨਰ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ' 


ਰ੍ ਫੱਨਰ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਸਪਰਿੰਗ=-ਫੱਠਰ ਇਕ ਚਪਟੀ ਝੋਲਾਦੀ ਪੱਤੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰੜ੍ਰਿਬਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਘੜੀ ਨੂੰ 
ਹੈ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਜਨ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੱਨਰ ਨੂੰ ਧੁਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ _ 
ਇਕ ਅੱਖ-ਨੁਮਾ ਸੁਰਾਖ਼ ਵਿਚ ਕਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ _ 
ਦੂਜਾ ਸਿਰਾ ਫਰੇਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੜੀ ਜਦੋਂ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ _ 
ਸਪਰਿੰਗ ਜਾਂ ਫੱਨਰ ਗ੍ਰੇਟ ਵੀਲ੍ਹ ਨੂੰ ਨੋਕਦਾਰ ਦੰਦੇ ਅਤੇ ਕਲਿਕ ਦੀ 
ਸਹਾਇੰਤਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੁਕਵੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਫੱਨਰ ਦੇ 


` ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਾਲ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਤਰੁੱਟੀ` ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ _ _ 


'ਸਟਾਕਫਰੀਡ (ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾਂ ਅਸਮਕੇਂਦਰੀ ਵੀਲ੍ਹ) ਲਗਾ ਕੇ ਦੂਰ __ 
ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਘੜੀ ਦੀ ਘਿਰਨੀ ਕਾਢ ਨੇ ਇਸ __ 
` ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਿਰਨੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬੈਰਲ 
ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਘੜੀ ਚਾਬੀ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ' ਵੀ ਚਲਦੀ 
ਰਹਿੰਦੀਂ ਹੈ।'ਜਨੀਵਾ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਦਰਜੇ_ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ` 
ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਸਟਾੱਪਵਰਕ ਨਾਲ ਐਂਠਣ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ 
ਤਕਦੀਰ ਸਿਤ ਹੀ ਹਿਤ 
ਕਦ ਦਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। 

ਇਕ ਭਾਰੀ ਕ੍ਰਾੱ ਸਬਾਰ ਜਾਂ ਪਹੀਆ (ਸੋਤੁਲਕ) ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਸੰਤੁਲਕ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਇਕ ਭਾਰੀ ਰਿੱਮ ਘੜੀ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ 
ਕੌਟੌਰੋਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕੈਟਰੋਲ ਨਾਲ ਘੁੜੀ ਦਾ ਡੋਲਨ-ਕਾਲ ` 
ਨਿਯੀਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਘਿਰਨੀ ਦੀ ਚਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ 
ਲੱਗ ਰਹੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੜੀ ਦੀ _ 
ਘਿਰਨੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਕੀ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। 


 ਸੋਤਲਕ ਸਪਰਿੰਗ, ਨਰਮ ਸਟੀਲ ਦਾ ਇਕ ਰਿਬਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਲੇ ਰ੍ ੍ ਨ / 























309 ` .... ਤਦ ੬ ਕੀ 














ਘੜੀ ਦੀ ਗਤੀ 


ਸੰ ਰਿ ਜਿ 
`.ਇਸੰ ਦਾ ਅੰਦਰੰਲਾ ਪਾਸਾ ਧਿੰਨ ਨਾਲਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਸਟਾਂਫ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ 
ਕਾਲਟ ਵਿਚ ਕਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲਾ. ਪਾਸਾ ਇਕ ਸਟੱਡ . 


ਵਿਚ ਜਕੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੱਡ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ 

-_'ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪੁਰਜ਼ੇ ਢਾਈ ਸਾਈਕਲ ਪ੍ਰਤਿ 

-_ ਸੈਕੰਡ ਦੀ ਆਵਿ੍‌ੱਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਘੜੀ 
ਦੀ ਗਤੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈਂ।` 


_ਸੰਤੁਲੋਕ ਅੰਤੇ ਸਪਰਿੰਗ ਵਿਚ ਆਉਣ ; ਵਾਲੀਆਂ _ 
_ਤਰੱਟੀਆਂ-ਘੜੀ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸੰਤੁਲਕ ਅਤੇ ਸਪਜ਼ਿੰਗ ਦੇ _ 
__ਡੋਲਨ-ਕਾਲ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ/ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ॥ ਅਜਿਹੇ`___ 


ਹੂ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਡੋਲਨ-ਕਾਲ 1=੭ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 1 
ਰ੍ ਸੰਤੁਲਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹਤਾ: -ਮੋਸੈਂਟ ਅੜੇ ੮ ਸਪਰਿੰਗ ਦੀ' ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਕ 


` ਟਾੱਰਕ. ਪ੍ਰਤਿ ਇਕਾਈ ਵਿਸਥਾਪਨ ਹੈ। ਘੜੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਿਚ. 
ਆਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਸਮੀਕਰਨ ਤੋਂ' .. 


ਜਾਣਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਕ ਨੂੰ ਚੂਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਿਤ 
. ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਏਦਾਰ ਘੜੀਆਂ' ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 


ਰ੍ ਨਗਾਂ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਕ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ 


_-ਉੱਤੇ ਨਗ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਿਚ ਸੁਰਾਖ ਕਰਕੇ 


ਚੂਲ ਬਣਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਅਤੇਂ ਦੂਜਾ ਪੱਧਰਾ ਰਖ ਕੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਨੋਕਦਾਰ 
_ ਸਿਰੇ ਤੇ ਥਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਕਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੜੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਿਤੀ _ 


_ ਵਿਚ ਰਖਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੂਲਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗ ਰਹੀ ਰਗੜ, ਘੜੀ ਦੀ 
__ਕਾਰਜ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। 
`` ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਡੈਗੂਲੇਟਰ ਇੰਡੈਕਸ ਉੱਤੇ ਕਰਬ ਪਿੰਨਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ 
ਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਸੋਤੁਲਕ ਦੇ ਰਿਮ ਉੱਤੇ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਲਟ ਪੇਚਾਂ 
_ਦੇ ਜੋੜੇ ਲਾ' ਕੇ ਸੰਤੁਲਕ' ਦੀ ਜੜ੍ਹਤਾ-ਸੋਮੈਂਟ ਅਤੇ ਸਪਰਿੰਗ ਦੇ 
_ ਪੁਨਰਸਥਾਪਕ ਟਾੱਰਕ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਸੰਤੂਲਕ ਸੁਪਰਿੰਗ ਦਾ 
ਡੋਲਨ-ਕਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। “ਫਰੀ .ਸਪਰਿੰਗ” 
ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਰੈਂਗੂਲੇਂਟਰ ਇੰਡੈਕਸ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ 
` ਸੈਤੁਲਕ ਤੇ ਰਿਮ ਉੱਤੇ ਸਕ੍ਰੂ ਅਡਜਸਟ ਕਰਕੇ ਲੋੜੀਂਦਾ 
ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਰ੍ 


ਘੜੀ ਦੇ ਡੋਲਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਤਰੁੱਟੀਆਂ-ਜਦੋਂ ਸੈਤੁਲਕ ਦੇ _ 


ਘਾਵਰਤੰ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਘੜੀ ਠੀਕ 
ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਕਰਕੇ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ $2- ' 





<< 


ਇਤ ਅਪਕੋਂਦਰੀ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਸਪਰਿੰਗ ਦੀ 


__ਲਚਕਤਾ ਕਾਰਨ ਤਰੁੱਟੀਆਂ; “ਅਟੈਚਮੈਂਟ-ਬਿੰਦੂ” ਕਾਰਨ ਤਰੁੱਟੀਆਂ 
ਅਤੇਂ ਘੜੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਮ੍ਕੈਨਿਜ਼ਮ ਕਾਰਨ ਤਰੁੱਟੀਆਂ। 


_ਕਰਥ ਪਿੰਨ ਤਰੁੱਟੀਆਂ-ਇਹ ਉਦੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ 








` ਪਕੜਦੀਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਡੋਲਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ `, 
ਸਬੈਧ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਲੰਬਾਈਂ ਸਟੱਡ ਤੋਂ ਮਿਣੀ _- -: 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਕਪੇਂਦਰੀ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਦੀ ਅਜੋਕੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ . 
ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਤੋਲਿਤ ਕੱਟ ਦਾ ' 
: ਉਪਿਰ ਜੀ ਲੀਤਾ ਜੀਦਾ 





ਘੜੀ,ਦਾ ਸਰਪਿੰਗ ਜੋਂ 'ਹੁੱਕ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ-ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਂ 


ਰ੍ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 2 ਸਕਿੰਟ ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਨ ਤਕ ਦੀ ਤਰੁੱਟੀ ਆ ਸਕਦੀ 


ਹੈ। 


ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਅਟੈਚਮੈਂਟ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਕਰਕੇ ਡੋਲਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਘੜੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਤੁਲਕ ਅਤੇ ਸਪਰਿੰਗ ਨੂੰ 
ਫੱਨਰ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।'ਅਜਿਹਾ ਗਰਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੈੱਟ 
ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਡੋਲਨ ਸਮੇਂ ਸੈਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰਖਿਆ 


ਜਾ ਸਕੇ। ਇਕ ਲੀਵਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਘੜੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ _ 
ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮੰ ਤੌਰ ਤੇ ` 


ਇਹ ਘਾਟਾ ਦੋ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਕਿੰਟ ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਨ ਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਦਿ ਚੀਤ ਦਿ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

_ਡਾਪਮਾਨੀ ਤਰੁੱਠੀਆਂ-ਸੰਤੁਲਕ ਅਤੇ ਸਪਰਿੰਗ ਦਾ 
ਆਵਰਤ-ਕਾਲ ਸੈਤੁਲਕ ਦੇ ਪੁਜ, ਖਰਿਚੱਕਰਨ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ, 
ਸਪਰਿੰਗ ਦੀ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇਂ ਆਕਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਘੜੀ ਦਾ ਡੋਲਨ-ਕਾਲ ` 


ਘਟਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਘੜੀ ਵਿਚ ਸਟੀਲ ਦਾਂ ਇਕ ਸਪਰਿੰਗ ਅਤੇ 


ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਸੈਤੁਲਕ ਵਰਤਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਘੜੀ 1 ਡਿਗਰੀ _ 


ਸੈਂਟੈਂਗਰੇਡ ਤਾਂਪਮਾਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਮਗਰ 11 ਸਕਿਟ ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਨ ਪਿੱਛੇ 
ਰਹਿ` ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ 


ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ.ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ.ਜਾੱਨ _ 
`_ਹੈਰੀਸਨ ਨੇ ਕ੍ਰਬ. ਪਿੰਨਾਂ ਦੇ. ਜੋੜੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ (ਪਿੱਤਲ' ਅਤੇ. 


ਸਟੀਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਜੜ੍ਹ ਕੇ) ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ। ਰ੍ 
ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਢੰਗ ਦੀ ਥਾਂ ਸੈਤੁਲਕ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਜਿਸ ਵਿਚ੍ਰ 


_ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਜੜ੍ਹਤਾ-ਮੋਮੈਂਟ ਤਬਦੀਲੀ 


ਆਉਂਦੀ_ਸੀ। ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਦੀ ਦੂਹਰੀ ਧਾਤ ਵਾਲੇ 
ਸਮਤੋਲਿਤ ਸੈਤੁਲਕ (ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ) ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਢ ਅਰਨਾੱਲਡ-ਅਤੇ 
ਅਰਨਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੱਢੀ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ.ਉੱਚ-ਪਾਏ ਦੀਆਂ 


_ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਹਰੀ ਧਾਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿਰੇ ਵਲ 


<<੨੩- ੫੪੩੬-੭੮ 


ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਲ ਇਸ ਉੱਤੇ ਲੱਗੋ ਸਮਤੋਲਿਤ ਭਾਰ ਜਾਂ ਸਕਰੂ ਨੰ 


ਇਤਿ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਢੀ ਕੁੰਡਲੀ ਦਾ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ 


. ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ . ਤਰੁੱਟੀਆਂ-੪ਪੜੀ ਲੋਟਵੇਂ-ਦਾਅ ਅਤੇ _ 
ਲਟਕਵੇਂ-ਦਾਅ ਰਖਣ ਨਾਲ ਚੂਲ ਉੱਡੇ ਧੁਰੇ ਦੀ ਰਗੜ ਘਟਦੀ _ 
ਸਥਿਤੀ .ਨਾਲੋਂ 40-60” ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੀਆਂ 




















ਲੀ. ਦੇ 2-੬_ . 30 


ਜਰੀ ਤਬ ਦਰ ਐਡ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਹਰੀ ਧਾਤ ਦੀ ਪੱਤੀ, ਘੜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋ ਵੱਖੋ 
ਵੱਖਰੇ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਮੱਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


`. ਅਜਿਹੀ ਦੂਹਰੀ ਧਾਤ ਵਾਲੇ ਸੈਤੁਲਕ ਨਾਲ 302 ਸੈ. ਤਾਪਮਾਨ ਦੋ 


ਰ੍ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ 25 ਸੈਕੰਡ ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਨ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। 

` ਜੇਕਰ ਰਿਮ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਦੀ ਦਰ ਇਕਸਾਰ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਇਸ 
ਅੱਧ .ਤਾਪਮਾਨ ਤਰੁਟੀ” ਦਾ ਆਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਕਰੋਨੌਮੀਟਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ 
ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖੋਜ ਹੋਈ। 


ਰ੍ 1900 ਦੇ ਲਗਭਗ਼ ਸੀ. ਈ. ਗੀਯੂਏਲੇਅਮ ਨੇ ਨਿਕਲ 
_ਮਿਸ਼ਰਿਤ-ਧਾਤ ਬਣਾਈ,'ਜਿਸ ਦੇ ਫੈਲਣ ਦੀ ਦਰ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ 
_ਸੀ, ਸਗੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ਼ ਬਦਲਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮਿੰਸ਼ਰਿਤ-ਧਾਤ 
ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਦੂਹਰੀ ਪੱਤੀ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 30? ਸੈਂ. 
_ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ' ਸਿਚਫ਼ 1/20 ਸੈਕੰਡ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੀ 
ਤਰੁੱਟੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ` 


ਗੀਯੂਏਲੇਅਮ ਨੇ ਹੀ ਇਕ ਮਿਸ਼ਰਿਤ-ਧਾਤ ਦੀ ਖੇਜ 

`__ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਲਚਕ-ਤਾਪ ਗੁਣਾਂਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ 
ਮਿਸ਼ਰਿਤ-ਧਾਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਉੱਚ-ਪਾਏ ਦੀਆਂ 

ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੈਗਾਲ ਨਹੀਂ 

ਨ ਲਗਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੁੰਬਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਟੀਲ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ 
ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


_ ਐਡਜਸਟਸੈਂਟ ਦਾਂ ਾਂ ਪ੍ਭਾਵ-ਇਨ੍ਹਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਰੁਟੀਆਂ ਨੂੰ 
ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਐਡਜਸਟਮੈਂਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਕ ਸਧਾਰਨ 
_ ਘੜੀ ਲੇਟਵੇਂ-ਦਾਅ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ-ਦਾਅ ਰੱਖਣ ਨਾਲ 70 ਸੈਕੰਡ 


ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੀ ਤਰੁਟੀ ਦੇਵੇਗੀ। ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ 
20 ਸੈਕੰਡ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੀ ਤਰੁਟੀ ਤਕੱ_ਪੰਜ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ' 


ਐਡਜਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ, ਕਿ ਪ੍ਰੇਖਣ ਘੜੀਆ, ਜੇਬੀ- 
ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ 3 ਸਕੋ ਪਤੀ ਦਿਨ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਤਰੁਟੀ ਤੱਕ 
ਐਡਜਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿ, 

ਮੋਚਨ ਵਿਵਸਥਾ ਜਾਂ ਐਸਕੇਪਮੈਂਟ-ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ 
ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਘੁੰਮ ਰਹੇ! ਚੱਕੰਰ ਜਾਂ ਪੰਹੀਏ ਰਾਹੀਂ 
ਡੋਲਕ ਨੂੰ ਆਵਰਤੀ ਆਵੇਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 


ਵਿ ਡੋਲਕ ਦਾ ਕੰਪਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਚੱਕਰ ਦੀ ਚਾਲ ਰੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਮਿ ਵਿਪਨ ਡੋਲਨ ਨੂੰ . 





ਗਾ ਲੀ ਆ ਅਲ ਪਲਕ 
ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਲੀਵਰ ਮੋਚਨ ਵਿਵਸਥਾ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ 
ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਐਸਕੇਪਮੈਂਟ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ`__ 
ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਡੋਲਕ ਆਪਣੀ ਮੱਧਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈਂ . ਸਿ 
- ਤਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਲ ਇਕ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ-ਭਾਰ __ 
ਡੋਲੇਕ ਉੱਤੇ ਗਿਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਇਕ ਸਘਾਨ ਆਵੇਗ 
ਪ੍ਰਦਾਨ-ਕ਼ਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀੜੀ 





ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੰਗਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪੇਖ ਮੋਚਨ ਵਿਵਸਥਾ, ਵੀ 


_ਜਾਂ ਕਮਾਨੀ ਰਹਿਤ ਸੋਚਨ ਵਿਵਸਥਾ ਆਦਿ। ਰ੍ ਰਸ 
ਦੌਰ ਪੇਣਾਈੀ-ਦਨਘੜੀ ਵਿਚੇ ਅਮ ਤਤ ਗਲੀਆਂ 
ਦੇ 4 ਜੋੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਜੋੜੇ ਵਿਚ ਦੰਦਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਪਦ 
ਲਗਭਗ 6:1 ਤੋਂ 10:1 ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੜੀ ਈ ਸੂਖਮਤਾ ੍ 
ਘੁੱਟ 6 ਤੋਂ 12 ਤੱਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੇ 
ਬੀਅਰਿੰਗ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰ 
ਨੂੰ ਗਗਰੀਆਂ ਦੀ ਪਿੱਚ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ' 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੀਝਲ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਾਈਕਲਾੱਇਡਲ ਗਰਾਰੀਆਂ ' 
ਵਰਤ ਤੇ ਸਰਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ੍ “ 
ਜੂਅਲ ਜਾਂ ਨਗ--ਘੜੀ ਵਿਚ _ਗਰਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ 
,ਰਗੜਰਹਿਤ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਧੁਰਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਅਤੇ ਚੂਲਾਂ 
_ ਦੀ ਥਾਂ ਨਗਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਗ ਆਮ ਤੌਰ _ 





ਤੇ ਹੀਰੇ ਅਤੇ ਨੀਲਮ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੀਲਮ ਨੂੰ ਹੀਰੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ._ - 


` ਨਗ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ.ਹੀਰੇ ਦੇ ਪਾਊਡਰ ਨਾਲ ਲਿਬੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਟੀਲ 


ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫਿਟ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਣਾਵਟੀ ਨਗ ਐਲੂਮਿਨਾ 
ਪਾਊਡਰ ਨੂੰ ਆਕਸੀ- ਹਾਈਡੋਜਨ ਬਲੋ-ਪਾਈਪ ਵਿਚ ਪਿਘਲਾ ਕੇ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ 
ਕਰਕੇ ਲਾਲ ਰੂਬੀ ਰੈਗੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੋਤੂ ਰੈਗਹੀਨ ਪੱਥਰ 


` ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਰੱਖਣ 
ਪਰਲ ਗਲਿ ਨਗਰ ਇਕਿ ਹਲ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੰ “ਜੈਤੂਨ ਦਾ ਤੇਲ” ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ ਰੱਥ ਘੜੀਆਂ--20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਕੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ' 
ਲਗਭਗ ਜੇਬ-ਘੜੀਆਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੰਨ। ਹੱਥ. 

ਘੜੀਆਂ ਇਕ ਦਮ ਹੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹੋ __ 
_ਗਈਆਂ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਥ ਘੜੀ ਦੀਂ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਵਿਆਸ ਲਗਭਗ_ 


23 ਤੋਂ 36'ਮਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਥ-ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਵੱ 


ਲਗਭਗ 14 ਤੋਂ 20 ਮਿ. ਮੀ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ 


.  ੩.੩੩ 


ਦੀਆਂ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਸਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ 


` ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰੀਡਿੰਗ ਲੈਣ ` 


ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਸੂਈ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਤਾ ਵਿਚ ਕਈ ਖਿਲਾੜੀਆਂ ਦਾ ਇਕ 


ਪਿ ਸਿਤ 


੍ ; ਸਟਾਪ-ਵਾਚ-1885 ਵਿਚੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਵਾ 
ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਈ. ਡੀ. ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਕੋਨੋਗਾਫ਼ ਦਾ 
ਵਿਕਾਸ ਕੀੜਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀਲ ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ' . ''' 
ਵਾਧੂ ਸੂਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਬਟਨ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਰੱ 
_ਚਾਲੂ` ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ_ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਰੁਕਦੀ ਹੈ, ਤੀਜੀ ਵਾਰੀ __ 
` ਦਬਾਉਣ ਤੇ ਮੁੜ ਜ਼ੀਰੋ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਪਲਿਟ ਸੈਕੰਡ ਕ੍ਨੌਗ੍ਰਾਫ਼ ਰ੍ 























311-. ੍ 
` ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪਿੰਨ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਸਮੇਂ` ਨੂੰ 


_ ਸਟਾਪ-ਵਾਲ਼ਹ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਉਦੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ 
ਕੁਨੋਗ੍ਾਫ਼ ਵਰਤਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਸਟਾਪ-ਵਾਚ ਵਿਚ ਇਕ 


_ਸੇਤੁਲਕ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਇਆ ਤੇ ਰੋਕਿਆਂ ਜਾ. ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਹਨ। ਕਈ ਮੜੀਆਂ ਵਿਚ ਡੋਲਕ 18,000 ਅਰਧ-ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਤੀ 


ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੌਪਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਨਾਲ 


ਮਿਣੁਨਾ ਵੀ ਸੈਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਰ੍ ਆੱਟੋਸੈਟਿਕ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ 
ਜੇਬੀ-ਘੜੀ ਲਈ 1780 ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਟੈੈੱਟ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ 

ਲੂਈਸ ਰੀਕਾਰਡਨ ਨੇ ਹਾਸਲਾਂ ਕੀਤਾ। ਮੁਢਲੀਆਂ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਹੱਥ 

ਘੜੀਆਂ 1924 ਤੋਂ ਬਣਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ -ਹੋਈਆਂ। ਸੈਨ 1930 ਤੋਂ 


- 1945. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ 


ਵਧੇਰੇ ਕੈਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ' ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ 
ਘੜੀਆਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫੱਨਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਚਾਬੀ 
ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਘੜੀਆਂ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੜੀਆਂ--ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ 
__ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਅਰਥਾਤ 


`_ਗਲਵੋਨੋਮੀਟਰ-ਡਰਾਈਵ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੰਤੁਲਨ ਹੇਅਰ . 
ਸਪਰਿੰਗ ਡੋਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਰਨ-ਡਰਾਈਵ (ਜਿਸ ਵਿਚ . 


` ਇਕ ਬਿਜਲਈ ਚਥਕ, ਸਤਲਕ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋ) ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਰਤਿਆ 

ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਕ ਦੀ ਗਤੀ ਕਾਰਨ 

_ਮਕੈਨੀਕਲ ਸੈਪਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉ 
ਬਿਜਲਈ ਪਲਸਾਂ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹਿਣ। _ - 
_ ਘੜੀਆਂ ਨਾਲ ਫਿਟ ਕੀਤੇ ਹੈਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਘੜੀਆਂ ਬਟਨ 








ਕਲੈਪਸਿਡਰ (ਜਲ-ਘੜੀ) 





ਘੜੀਆਂ--ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ 





ਮੁੜ 


ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਲਾੱਕ-ਘੜੀ, ਕਲਾੱਕ' ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰ 
ਸ਼ਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਮਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।` 


_ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਅਲਾਰਮ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਮਹੀਨਾ, ਦਿਨ, ਮਿਤੀ, ਲੀਪ ਦਾ ਸਾਲ ਆਦਿ ` 


ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਜਲ ਘੜੀ--ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਾਂ-ਸੂਚਕ ਯੋਤਰ ਹੈ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਿਆਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜਲ-ਘੜੀਆਂ 
ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੀਕ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


` ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਜਲੂ-ਘੜੀ ਗਮਲੇ ਵਰਗਾ ਇਕ ਤਿਰਛਾ ਜਿਹਾ 


ਬਰਤਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਘੋਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗੇ 
ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਥੱਲੇ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸੁਰਾਖ ਰਾਹੀਂ ਤਿਪਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ 


_ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਰਤਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਦੀ-ਸਤ੍ਹਾ ਨੀਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਨ 
` ਗਰਿੰਦੀ ਸੀ। ਅੰਦਰਲੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸ੍ਹਾ ਤੋਂ ਸਮੇਂ 


ਦਾ ਪਤਾ ਲੰਗਾਇਆ ਜ਼ਾਂਦਾ ਸੀ। ਰ੍ 
ਘੜੀ ਉਦਯੋਗ-ਮੜੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ 

ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ :- ` 

-. _ `1. ਆਰੈਭਕ ਕਾਲ--ਇਹ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 


_ 25ਵੀਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ! ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਘੜੀਆਂ 


__ਕੇਵਲ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 
_ ਵਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਗਹਿਰ 
ਯੋਭਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਕੇਵਲ ਯੂਰਪ'ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। 


ਨ ਮੱਧ ਕਾਲ (ਸੈਨ 1800 ਤੋਂ 1900 `ਤੱਕ)-ਇਸ ਕਾਲ 
ਵਿਚ੍‌ਘੜੀਂ ਨਿਰਮਾਣ ਉਦਯੋਗ ਆਰੈਭ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਘੜੀ ਦੇ ਵੱਖ 
ਵੱਖ ਪੁਰਜੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ 
ਜਿਨੀ ਹਕ ਚਰਿਤਰ ਲਤ 
ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 


ਹੀ ਦੀ ਦੀ 
ਪੂਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਢੌਗਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ _ 
ਤੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਦਾਬ ਬਿਜੱਲਈ ਘੜੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ 
ਨਵੀਂ' ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ ਅਤੇ ਘੜੀ ਦੀ ਸਭ 


ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਿਸਮ ਇਲੈੱਕਟਾਂਨਿਕ ਘੜੀ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 


ਰ੍ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਘੜੀ ਉਦਯੋਗ-ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ 
ਕੇਂਦਰ ਪਹਿਲਾਂ (17ਵੀਂ ਅਤੇ 18ਵੀ' ਸਦੀ ਵਿਚ) ਗ੍੍‌ਟੈ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ 


-_ ਫ਼ਰਾਂਸ ਸਨ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ` ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀਆਂ 


ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਆਯਾਤ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ' ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਠੇਸ 
ਲੱਗੀ । ਦੂਜੇ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਟੇਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖ਼ਤਮ 
ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਘੜੀ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਅਨੇਕਾਂ ਨਵੇਂ ਘੜੀ 
ਉਤਪਾਦਨ ਅਦਾਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ 
ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਕੈਮ ਆਰੋਭਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ 
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਬਿਜੱਲਈ ਘੜੀ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਣ __ 
ਲੱਗੀ। ਕੁਝ ਕੁ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ 
ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਲੈਡਨ, ਕਵੇਂਟਰੀ, ਲਿਵਰਪੂਲ, 


_ ਮਾਨਚੈੱਸਟਰ, ਬਰਮਿੰਘਮ, ਪ੍ਰੈਸਟਨ ਅਤੇ ਗਲਾਸਗੋ ਘੋੜੀਆਂ ਦੇ 


ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। 
ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੋ ਬਿਨਾਂ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ 














5 ਰਿ 
ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦਾ`ਸ਼ਥਾਨ ਬੈਂਸਾਰ ਵਿੰਚ ਸਭ ਤੋਂ 


ਅੱਗੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ'ਸੰਭਹ' ਤੋਂ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੀਆਂ, 


ਰ _ਮੰਨਿਆ-ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇਥੇ ਬਣੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਲਰਫਗ਼ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਦੇਸ਼ਾਂ 
ਦੇ ਘੰੜੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ਨ। ਰ੍ 


ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਘੜੀ ਉਦਯੋਗ-ਮਸੰਯੁਕਤ_ 


ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਘੜੀ ਉਦ੍ਰ੍‌ਲੌਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੋਨੈੱਕਟੀਕਟ ਦੇ 


ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ`-ਅਤੇ_ਮਗਰੋਂ ਯੋਤ੍ਰਿਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਘੜੀਆਂ ਦਾਂ 
ਨਿਰਮਾਣ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਸਮੇਂ 
ਚਾਂਸੀ ਜੀਰੋਸ ਘੜੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਕੜ ਦੀ ਥਾ 
ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸ਼ੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ 





ਅਤ 


ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰ੍‌ਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਨੇਂ ਈ. ਡੀ. ਬਰਾਂਟ ਅਤੇ ਇਨਸੋਨੀਆ 
ਬਰਾਸ ਐਂਡ ਕਾਪਰ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ' ਨਾਲ ਘੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 
ਵਪਾਰਕ'ਅਦਾਰੇ ਕਲਾੱਕ ਕੌਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।` ਨੀਤ 


੬ ਘੰੜੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੁੱਗ ਇੰਗਰਸੋਲ ਦੀ _ 
`ਕਾਂਤੀ (1892) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਜੱਲਈ _ 


ਘੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਬ-ਬਿਜੱਲਈ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ 
ਘੜੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਧਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 


ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਛੋਤੀਂ ਹੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰ, 


ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਮੁੱਖ ਘੜੀ ਉਦਯੋਗ 
_ਕੈਂਦਰ ਕਾੱਨੈੱਟੀਕਟ (ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਨਿਊਹੈਵੇਨ ਅਤੇ ਪਲਾਈਸਾਊਥ), 
ਮੈਸਾਚੂਸੈਟਸ (ਬੋਸਟਨ) ਅਤੇ ਇਲਨਾਏ (ਪਰਿਟੋਰੀਆ) ਹਨ। ਤੁ 


_ਤਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ' 





ਹੋ ਚੱਕ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋੜ 
_ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟੇ ਹੈ।. ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਜ਼ੇ. ਅਮਰੀਕਾ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ -ਅਤੇ ` 
` ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਇਸ__ 
ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਬੀਲ-ਹੈ, ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ.-ਰਿੰ. ਵਿ. ਕੋ, 4 : 302 


ਘਾਹ : ਬਨਸਪਤੀ-ਵਿਗਿਆਲੁ ਵਿਚ ਇਹ ਛੋਟੇ, ਹਰੇ, 
ਲੱਕੜ ਰਹਿਤ ਧੋਇਆਂ ਦਾ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੋਦ ਏਸ ਗੈਮਿਨੀ 

ਕੁਲ (ਸਾਇਮ੍ਰੇਸੀ) ਅਤੇ ਰਸ਼ਕੁਲ (ਜਨਕੇਸੀ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਫੁੱਲ . 
ਅਦਿ 
` ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ 6,000 ਤੋਂ 10,000 ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਧੌਂਦੇ ਜੋ ਪੋਏਸੀ 
ਕੁਲ ਅਤੇ ਪੋਏਲਜ਼ ਆੱਰਡਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ, ਅਸਲੀ ਘਾਹ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ 
ਉਹੀ ਪੌਦੇ ਜੋ ਗ੍ੈਮਿਨੀ ਕੁਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਠੀਕ ਘਾਹ 
ਕਿਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੋਦਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਜਾਤੀ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਰੋਂ ਪੱਥਿਆਂ ਤੋਂ ਘਾਹ 
-_ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ 
ਗ੍ਰਾਸ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ -ਘਾਹਨੁਮਾ ਰੁੱਖ। ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਵਿਚ ` 
“ਘਾਹ” ਰਤ ਰਿ 
ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੰਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ਲੀਦਾਰ ਪੌਦੇ 
ਉਤ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਰ. ਪੂਲ ਨੇ 


ਐਲੀ ਟੈਰੀ ਨੋ 1772- 1852 ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਸਰੂ ਵਿਚ; _ 





ਤਤ ਆ ਵੱਟੀ 


ਨ ਦਲ ਤਤ 


_30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਘਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹੈ। ਘਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਲਾਕੇ 
_ਸਟੈਪੀਜ਼ (ਰੂਸ), ਦੱਖਣੀ, ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ 


ਸਵਾਂਨਾ ਹਨ। ਘਾਹ ਦੇ ਪੌਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਹਨ.ਅਤੇ ਇਹ 


ਨਰ 





ਰਿ ੨ 
ਕਝਾਜਰਾਂ ਵਿਚ ਹੂਏ ਹਨ। ਹਰੇਕ: ਜੋੜ ਤੋਂ ਇਕ ਪੱਠਾ'ਹੰਦਾ ਹੈ ... 
_ 'ਚਿਤਰ1 ਰ 





ਘਾਹ ਦਾ ਬੂਟਾ 


ਤੀਕ 
ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂਅਤੇ ਇਕ ਬਲੇਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਮਾ 


੨. 


ਅਤੇ ਤੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਦੇ ਸਿਰੇ ਫ਼ੋਟੇ ਛੋਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇਂ ਹਨ ਜੋ 


-ਬਾਰੀਕ ਬਾਰੀਕ ਸ਼ਾਖ਼ਾਂਵਾਂ ਤੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰੀਕ.ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਰ 


_ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਣ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ 


ਹੈ। ਬੀਜ ਦੋ ਬਰੈਕਟਾਂ ਜਾਂ ਗਲਿਊਮਜ਼ ਰਾਹੀ' ਢਕੇ ਰਹਿੰਛੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਬੀਜ ਦੇ ਪੱਕਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਬੀਜਾਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਘਾਹ 
0 
` ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 


੨੩੦ ੯੨੩ 


ਜੜ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰਲੇਂ ਤਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਰਹ 


ਹਨ। ਘਾਂਹ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ,ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ'ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ 
ਅਤੇ. ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿ੍‌ਰਫ਼ ਇਕ ਪੌਦੇ ਪੇਂਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੀ 


ਪੁੱਟ ਕੇ' ਨਾਲ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਕਈ ਕਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਜਾ ਨ 


ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਾਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਖੁਰਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਵਰਗੀਕਰਨ--ਘਾਹ' ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 500 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ. 
ਅਤੇ 5000 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ 
ਲੱਭੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ੧ 
ਇਕ ਕੁਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੈ 
ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੰਲੈਬੈਟ 
ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ 
ਸਬੰਧ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
- ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਯਕੀਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਘਾਹ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀਆਂ ਬਨਸਪਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੈਭਵ ਹੋ 
ਸਕਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਈਹੈਕਲ (1887) ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਕਿਤਾਬ ਗੈਮਿਨੀ ਵਿਚ ਇਸ ਕੁਲ ਨੂੰ 13 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। 
_ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੀਆਂ ੧ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਉਪ-ਕੁਲ ਫੈਸਟੂਕੁਆਇਡੀ 
ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੈਨੀਕੁਆਇਡੀ ਦੀਆਂ ਸੈਂਬਟਹਨ। 


























313 


ਇਹ 13 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ (1) ਬੈਂਬੂਸੀ--ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 


ਰਿ 


ਫੈਸਟੂਸੀ--ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਵਿਚ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਜਿਵੇਂ ਨੀਲਾ ਘਾਹ 
ਅਤੇ ਰੂਰਾ ਘਾਹ ਆਦਿ; (3) ਹਾਰਡੀ--ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ 


ਦੇ ੨੬ 


ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕੀਮਤੀ ਅਨਾਜ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਜੌ; (4). 


` ਐਵੀਨੀ-ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਮਖ਼ਮਲੀ ਘਾਹ, ਲੰਮਾ ਜਵੀ ਘਾਹ ਤੇ 
-ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; (5) ਐਗਰੋਸ- 


ਟਿਡੀ--ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਟਿਮੋਸੀ ਅਤੇ ਮੈਰਨ ਘਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; (6) 


__ ਫਲੈਰਿਡੀ--ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਰੀ ਘਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; 


ਰਿ 


ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: (8) ਜੋਆਏਸੀ--ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ- ਮੈਸਕਾਈਂਟ ਘਾਹ 
ਕਵਿ 9) ਔਰਿਜੀ-ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 
ਵਿਚ ਸੈਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਸਲ ਚੌਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ (10) ਮੈਲਿਨਿਡੀ-ਇਸ 


_ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; . 


(11) ਧੈਨੇਸੀ--ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਕਰੈਬ ਅਤੇ ਫਾਕਸਟੇਲ ਘਾਹ ਸ਼ਾਮਲ 


ਆ (12) ਐਡਰੋਪੋਗੋਨੀ--ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਚਾਰੇ ਵਾਲੇ ਘਾਹ. 


_ _ਕਮਾਦ, ਚਰ੍ਹੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਘਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ (13) 
ਸੇਆੱਡੀ--ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਮੱਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਰ੍ 
_`_., ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ-ਘਾਹ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ 
ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਫ਼ਾਰਮਾਂ ਅਤੇ _ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨੁਕਸਾਨ 

`_ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਣੂੰਆਂ (ਪੈਥੋਜਨ) ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


_ਪੈਥੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ-ਘਾਹ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 
ਨ ਰਵਿ ਵੀ ਦੀ 
ਕਿਸ਼ਮ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀਆਂ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਾਹ 30 ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਆ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਭਾਵੇ' ਉੱਲੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ 
ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਨੈਮਾਟੋਡ ਵੀ 


`ਘਾਹ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਲੀ ਦੇ ਅਸਰ ਨਾਲ ਘਾਹ ਦੀ _ 
ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉੱਲੀਆਂ ਘਾਹ ` 


ਰ੍ _ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਕੁਝ ਵਾਇਰਸ ਕਿਸਮਾਂ ਜੋ ਘਾਹ ਵਿਚ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ 


-. 'ਵੀ ਅਸਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜੌਂ ਦੀ ਯੈਲੋਂ- 


_ਡਵਾਰਫ਼ ਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਸਟਰੀਕ ਮੇਜ਼ੋਕ ਵਾਇਰਸ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੇ ਘਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਾਇਰਸ ਐਲਫ਼- 


`ਹਨ ਉਹ ਬਰਮੂਡਾ ਘਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


`ਰੋਕਥਾਮ-ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਉੱਲੀ 
_ ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਵਾਇ ਕੁਝ ਲਾਨ ਅਤੇ ਟਰਫ ਘਾਹ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 


ਉਪਯੋਗੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਘਾਹ ਦੀਆਂ 


ਬੀਮਾਰੀ-ਰਹਿਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਨਸਲਕਸ਼ੀ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਚੰਗੇ 
ਕੇਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕੈਟਰੋਲ ਸੈਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ 
੍ ਵਜੋਂ ਸੂਡਾਨ ਘਾਹ (੧0080 ₹01233€ ੪ਗ. $003-0066), ਬਾਗ਼ਾਂ 
ਰ੍ ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਘਾਹ (1%(/18 8100005-368) ਅਤੇ 
__ਕੈਂਟਕੀ ਨੀਲਾ ਘਾਹ (204 ੧੩੪੪5) ਆਦਿ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਕਈ 
_ ਬੀਮਾਰੀ-ਰਹਿਤ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 
ਹ..ਪੁ--ਸੈਕ-ਐਨ. ਸ. ਟ.--6 : 259; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 647' 


ਘਾਗਰਾ (ਗੋਗਰਾ) : ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਨਦੀ 





ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਨਾਲੀ ਅਤੇ ਰੋਠ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਦੇਰਵਾਂ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਸਾਰਜੂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੱਬਤ _ 


ਵਿਚੋਂ ਝੀਲ ਮਾਨ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ 


ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਖੇੜੀ ਅਤੇ ਬਹਰੈਚ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਭਾਰਤ 
ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੂਰ _ 
ਸੁਹੈਲੀ ਅਤੇ ਦਾਹਾਵਾਰ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਬਹਿਰਾਮਘਾਟ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸਾਰਦਾ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਚੌਕਾ ਵੀ 


_ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਡਿਗਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ . ` 
_ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਗਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਵਹਿਣ ਮਾਰਗ ਪੂਰਬ 


ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗੌਂਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ 
ਨੂੰ ਬਾਰਾਬੈਕੀ ਅਤੇ ਫ਼ੈਜ਼ਾਬਾਦ ਨਾਲੋ' ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਫਿਰ ਅਯੁਧਿਆ 


- ` ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ , ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਅਤੇ ਉੱਤਰ _ 


ਵੱਲ ਗੋਰਖਪੁਰ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਜਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।ਇਥੇ 


- ਇਸ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਗਧਤੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਰੈਡਕ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ 


ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਨ ਅਤੇ ਬਲੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ 


ਵਿਚਕਾਰ 64 ਕਿ. ਮੀ. (40 ਮੀਲ) ਦੀ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਗੈਗਾ ਵੀ 


ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਵੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤੀ ਲਕੜੀ ਦੇ ਗੱਠੇ` ਹੇਠਲੇ 
ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੈਗਾਲਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰੇਲ 
ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਰਿਆਈ ਵਹਿਣ_ 
ਮਾਰਗ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੋਂ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਉਤ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

305 40'ਉ. ਵਿੱਥ.; 805 48' ਧੂ. ਲਬ. 

ਹ. ਪੁ. ਇੰ. ਗ. ਇੰਡ. 12 : 303 


_ ਘਾਘ : ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਤੁਰ ਪੰਡਤ ਸੀ ਜੋ ਕਨੌਜ __-' 


ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1696.ਵਿਚ. ਹੋਇਆ । ਇਸ ਦੇ 
ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਾਕ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ 
ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਦਾਨਾਈ ਕਾਰਨ “ਘਾਘ” ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਚਤੁਰ, 
ਦਾਨਾ, ਚਾਲਾਕ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਆਦਿ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਹੰ. ਪੰ. ਮ.ਕੋਂ.. ਰ੍ 

_ ਘਾਟ : ਸਾਗਰ ਤਟ ਜਾਂ ਬੈਦਰਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ 
ਅਸਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਬੇਨ੍ਹ ਨੂੰ ਘਾਟ ਜਾਂ ਜੈਟੀ 
(ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੈਨ੍ਹ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਾਟ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅੰਤੇ ਡਿੰਜ਼ਾਈਨ 


__ਉਸ ਦੇ ਉਪਲੱਬਧ ਸੈਰਚਨਾ ਪਦਾਰਥ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ. ਹਨ। ਇਕ 
ਕਿਸਮ ਦੀ ਜੈਟੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੁਹਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ 


ਉਸਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜੈਟੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਬੈਦਰਗਾਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੰਹੀਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਪਦਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ 


_ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਤੌਗ ਕੀਤਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਘਾਟ 
ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹਿਰ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਯੋਗ ਬਣ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਖੋ ਵੱਖਰੇ ਨਾਵਾਂ ਅਰਥਾਤ ਚੋਭਾਂ, _ 


_ਬੈਨ੍ਹ ਚੋਭਾਂ ਅਤੇ ਚੋਭੀ ਪੁਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਵਕਰਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 


ਕਿਨਾਰੇ ਘੱਟ ਖੁਰਨ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਿਸਮ ਜਾਂ ਇੱਟਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ____ 























ਘਾਟ. ਪੱਛਮੀ 


ਰਿ ਗੀਤ ਤਰਨ 
ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ` 


ਰ੍ ਘਾਟ, ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆਈ ਜਾਂ ਜਵਾਰਭਾਟੇ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ 
ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਘਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਘਾਟ ਜੈਮ ` 


314. 


ਗਏ ਗਾਦ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘੀ 


ਥਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮੱਦਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਢੋਅ-ਢੁਆਈ ਸੋਖੀ ਹੋ 
ਸਕੇ। 
ਰ੍ ਨ 


ਘਾਟ, ਪੱਛਮੀ : ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਅਰਬ ` 
ਸਾਗਰ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਪਰਬਤ- ਲੜੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ 
_ਘਾਂਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ 
ਲੜੀ ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਤੇ 
ਸਹਿਯਾਦਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ 
ਰਾਜ ਦੇ ਕੁੰਦਾਏਬਰੀ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਆਰੈਭ ਹੋ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਕੁਮਾਰੀ 
ਅੰਤਰੀਪ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਬਾਂਈ 1600 ਕਿ. ਮੀ. 
ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 50.ਮੀਟਰ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ੀ ਚੌੜਾਈ ਵਧ ਕੇਂ 65 ਤੋਂ 80 ਕਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਹੋਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਆ 
ਤੱਕ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 915 ਮੀ. (3000 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ 1524 ਮੀ. 
(5000 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਹੈ ਪਰ ਗੋਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ` 
ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਨੀਲਗਿਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ 


੧ 


ਵਿਚ ਦੋਢਾਬੈਟਾ (2637 ਮੀ.) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖੁਰ ਹੈ। ਰ 


` ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਦੇ ਪਹਾਂੜਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾਭਾਵੇਂ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ` 
ਦੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੀ ਫੈਲਿਆ ਜਾਪਦਾਂ ਹੈਂ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਵੀ 
ਰਹਿੰਦਾਂ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਕਈਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬਦਲਵੀਂ 
ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁੰਦਾਏਬਰੀ.ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇਂ ਇਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਾ ਰੁੱਖ 
ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਲਗਭਗ 160 ਕਿ. ਮੀ..ਦੂਰ ਤ੍ਰਿਬਕ 
ਤੱਕੈਂ ਇਹ ਦੱਖੰਣ-ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਤ੍ਰਿਬੈਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ . 
_ ਦੁੱਖਣ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸਾ ਸਿੱਧੀ ਚਟਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ 


੨੨. <<੨੩ 


ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ 64 ਕਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਇਹ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ- ` 


ਪੂਰੰਬ'ਦਾਂ ਰੁਖ ਬਦਲਦੇ ਹਨ । ਮਲਸੇਜ਼ (੧5੦5) ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਖਾਂਡਲਾ ਅਤੇ 
ਵਗਜਈ (੧੪2੭) ਵੱਲ ਮਲਸੇਜ਼ ਤੋਂ ਲੰਗਭਗ 100 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ 
ਇਸ ਦੀ ਫਿਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਲੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਖਣ- ਪੱਛਮ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ _ 
ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਤੀਂਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ । ਜਰਸੱਪਾ ਝਰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ 
੍ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ 
ਅੱਗੇਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਪਰਬਤੀ ਵਧਾਂਅ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ 


_ ਜਿਹੜੇ ਪਠਾਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ਼ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਵਧਾਵਾਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਰੁਖ ਵਖੋਂ ਵੱਖ _ 


ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚਕੀਤਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਇਹ ਪਰਬਤੀ ਵਧਾਂਅ ਗੋਦਾਵਰੀ- 


_ਵਿੱਚੰਕਾਣ ਜਲ-ਨਿਖੇੜ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਨਾਟਕ ਢੀਂ ਪੱਛਮੀ, ਤਟ ਦੇ ਕਾਲ ਨਾਲੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਨੰ ਰੋਲੀ ਇਕ ਜਿ 


ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਤਾਂਮਿਲਨਾਣੂ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਤੋਂ ਵੱਖ . 


ਕਰ ਛੁੱਡਦੇ ਹਨ।ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸਾਗਰ ਤਅਲੁਕੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ' 


` ਕੇਵਲ 16 ਕਿ, ਸੀ, ਹੀ ਦੂਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਫਿਰ ਕਾਦੂਰ੍‌ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੇਂਛਮ ਵਿਚ ਕੁਦਰੇਮੁਖ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਹ 1, 883 ਮੀ, 


੦ “੨. <੨' 


(6215 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਉੱਚੇ ਹੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਰ੍ 


ਹਟ ਜਾਂਦੇਂ ਹਨ। ਕੁਦਰੇਮੁਖ ਪਹਾੜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ.ਦੇ ਵਹਿਣਾਂ ` 
ਵਿਚਾਲੋ ਜਲ- ਨਿਖੇੜ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ 


ਵੱਲ'ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੈ ਕੇ ਕੁਰਸ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਹੀ _ 


ਕਾਦੂਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਇਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਪਹਾੜ ਪੱਛਮ ਤੋਂ 





ਨ 


8 । 
ਇਤ 2: 


ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁਖ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ` 


ਇਥੇ ਇਹ ਸਮੁੰਦੇਰ ਤੋਂ 80 ਤੋਂ 160 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 1 


` ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਕੁਰਸ ਵਿੰਜ਼ੋਂ ਬਾਂਹਰ ਨਿਕਲੰਣ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਪੁਰਬੀ ਘਾਟ 1 
ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਮੇਲ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ 
_ਨੀਲਗਿਰੀ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੇਂ) ਨੈਲਗਿਰੀ ਦੀਆਂ 
. ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਨਾਮਲਾਈ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ 
ਹ੍ਰਫਿਚਾਲੇ 25 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਪਾੱਲਘਾਟ ਹੀ ਇਕੋਂ ਵੱਡਾ ਦੱਰਾ/ਹੈ ਜਿਸ 


` ਇਹ ਸ਼ਿਲਸਿਲਾ_ਭਗੁ ਹੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੱਰੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੂਰਬੀ ੍‌ ਵਰ 


ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਵੱਲ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਸ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹੋ 
ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਅਨਾਮਲਾਈ ਨਾਂ ਹੇਠ ਫਿਰ ਉਪਰ ਉਠਦੇ ਹਨ ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਉਚਾਈ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਪੱਛਮਤੋਂ (ਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ. 
ਵਿਚੋਂ ਪਾਲਨੀ ਪੁਹਾੜੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨੇਂ ।ਪਾਲਨੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ 


ਅਨਾਮਲਾਈ ਦੀ ਦੂਜੀ-ਸ਼ਾਖਾ ਇਨਾਇਟੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ . `_' -. 


ਅੱਗੇ ਫ਼ਿਰ ਕੇਪਂ ਕਾਮਰਨ ਵਿਖੇ ਪਹੁੱਚ ਕੇ ਆਪਣਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ” ਪੱਛਮੀ 
'ਘਾਟ' ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਕੇਪ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮਹੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹੱਨ। ੍ 


ਇਹ ਘਾਟ ਲਾਵੇਂ ਦੀਆਂ 'ਚਟਾਨਾਂ`ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱ 


_ਚਟਾਨਾਂਟਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉਪਰ ਅਪਰਦਨ ਜਾਂ ਭੈਨ-ਤੋੜ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਇਹ ਉਪਰੋ ਟੁੱਟੇ ਕੇ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। _ 
-ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਾਟਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦੋਂ ਹੀ ਥਾਵਾਂ ਥਾਲ ਘਾਂਟੁ ਅਤੇ ਭੋਰ ਘਾਂਟ _ 
` ਵਿਚੋਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੇਲ ਪਟੜੀਆਂ _ 


ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਆਵਾਜਾਈ ਮਾਰਗ __ 


`ਸਾਹਿਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਨਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਮਹੱਤਤਾਂ ਹਾਂਸਲ __ 
ਹਜ ਗੀ ਹਲ ਨਿਰੀ ਸਹਿ ਬਦੀ ਰਤ ਰੇ 
ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੋ.ਸਕਿਆਂ ਹੈ। ? _' ਨ 
ਹੰਛਮੀ-ਮਾਂਟ ਦੀ ਲੜੀ ਅੰਡੇ. ਇਸਦੈਂ-ਕ੍ਰੰ.“ 
- ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਖੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਰਾਂਠਿਆਂ ਦੇ `_ 
ਜਾ ਵਹ ਵਿ ਵਟ ਇਧਰ ਰ੍ 


%-੨੬<%, 


`ਰੇਰ ਵੀ ਕਈ ਸਿਹਤਵਰਧਕ ਸ਼ਥਾਨ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ 
_ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਿਆਂ 
ਕਿਮ 


ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਲਾਹੇਵੈਦ ਹਨ। _ 

14੮ 60'ਉ. ਵਿਥ-: 755 00 ਮੂ. ਲੇਂਬ. 

੧- ਜਪ -ਇੰਪੰ. ਗ. ਇੰਡ' ਦੂ : ਤੁਮ: ਐਨ. ਬਿ... 4: 
(19871 ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ.4. 115." 


ਘਾਣ, ਪੁਰਬੀ : ਰਤ ਦ ਵਖ ਪਇਦਪ ਦੇ ਪੂਰ ਇੰ 


ਕੋ ਪੀ 


ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਘਾਟ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ-ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਹੈ ਅਜਿਹੀ ਰੀ ਇਕ -. 


ਲੜੀ ਪ੍ਾਇਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ. :' 
ਘਾਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨ 


ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਘਟੇ ਸਬਦ ਪੌੜੀਆਂ ਜੰਡ ਰਿ 


_ਨਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਲਈਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਬੀ ਘਾਟ ਲੇ 


ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਖਾੜੀ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹਨ। ਇੱਹ 
ਘਾਟ ਨਦੀਆਂ, ਘਾਟੀਆਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੈਡਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈਅਤੇ' ` 1 
ਇਨਹਾਂ ਦੀਂ ਔਸਤ ਉਚਾਂਈਂ ਕਿਧਰੇ ੧ ਵੀ 999 ਮੀ. ਸਿ 


























ਹੀ 315 
ਘੈਂਟ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਉੜੀਸਾ 


ਕਾ ਚ ਅਤ ਜਾਤੇ ਫਿਰ ਨੀਲ ਗਿਰੀ ਰਲ 
ਚਲੀਆਂ.ਜਾਂਦੀਆਂ-ਹਨ। ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 666 ਮੀ. 


ਹੈ।ਰੀਜਾਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾਂਪਟਨਮ ਵਿਚ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨੰ ਪਰ . 


ਦੱਖਣੇ ਵੱਲ ਇਹ ਸ਼ਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 333 ਤੋਂ, 666-ਮੀ. ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਹੈ। ਗੈਜਾਮ, 
ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਅਤੇ ਗੋਦਾਂਵਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਘੱਟ ਉੱਚੀਆਂ ਹੰਨ।ਇਥੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਸਾਲ'ਅਤੇ ਟੀਕ ਦੇ ਜੈਗਲ ਹਨ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 
ਮਹਿੰਦੁਰਗਿਰੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖਰ ਹੈ। 


ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਲਾਮਲਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਇਸਤੋਂ ਅੱਗੇ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੰ ਪਾਲ ਕੋਡਾ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 





ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ' ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਕਈ ਹਿੱਸਿਅ ਵਿਚ 


ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਘਾਂਟ ਅਤੇ 
ਪੱਛਮੀ ਘਾਂਟ ਨਾਲ ਨੀਲਗ੍ਰੀ ਪ੍ਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਧੋ ਵਿਚ 
_ਮਿਲਦੇ ਹੱਨ।. 
ਉ, ਰੀ ਦਿ ਰੀ ਦਿਨ 
ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵਰਖਾ 125 ਸੈਂ. ਮੀ. (50'ਤੋਂ। ੜੋਂ 200 ਸੈਂ. 
` ਮੀ. (80) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਥੋਂ ਰੂਸੀ ਕੁਲੀਆ, ਲੇਗੁਲੀਆ ਅਤੇ ਗਦਾਵਰੀ 
ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂਵਾਂ. ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹੰਨ। ਦੱਖਣ -ਵੱਲ ਕੋਈ ਵੀ 





ਵਰਣਨਯੋਗ ਸ਼ਾਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਅਤੇ ਉਪਰੋਂ ਹੂ 





ਹੀ ਨਦਰਿ 
`ਹੈ। ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉਪਰ ਅਪਰਦੇਨ ਕਰਕੇ ਕੱਟ ਵਢ' ਵਧੇਰੇ ਹੋਈ 
ਹਦ ਹਦ ਦਰਜੀ ਇਹ 


(ਵਿਚ ਵਾਸਾ ਐਵੀ ਹੈ 





12: 206; ਰਿ ਵਿ-ਬੇ.4 


ਘਾਨਾ : ` ਗਿਠੀਦੀ ਖੋੜੀਂ ਤੇ ਸੰਥਿਤ ਪੈਂਛਮੀ ਅਫ਼ਗੀਕੀ ` 


__ ਗਣਰਾਜ ਹੈ। ਇਹ 6 ਮਾਰਚ, 195? ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ 
: ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਇਕ 
` ਬਸਤੀਂਸੀ। ਇਸ ਦਾ! ਰਕਬਾ ਰਕਬਾ 238.539 ਵ. ਕਿੰ. ਮੀ. (92,010 
'. ਵੰ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਵਸੋਂ `1 .52,37,000 (1992) ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ 

ਰਕਬੇ ਤੇ ਆਬਾਦੀ ਪੁੱਖੋਂ ਬੜਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ 
ਜ਼ਖੀਰਿਆਂ' ਕਾਰਨ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇਕ ਅਮੀਰ ਮੁਲਕ .ਸ਼ਮਝਿਆ 


ਰ ` ਜ਼ਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 'ਆਇਵਰੀ ਕੋਸਟ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 


੩ ੩੩-੩੩= 


ਵੱਲ ਅਪਰ ਵੋਲਟਾ; ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਟੋਗੋਲੈਂਡ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 
ਅੰਧੁ ਮਹਾਂਗਾਸਰ ਹੈ। ਅਕਰਾਂ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 


ਭੂ-ਆਕ੍ਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 
ਸਿਰਿ 


_ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਟੋਗੋ ਰਉ (100-/4੧੯੪[ਗ1੧੧! 





ਘਾਨਾ 


ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾਈ' 1000 ਮੀਟਰ_ਹੈ- ਅਤੇ ਇਹ 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਅਸ਼ੈਂਟੀ-ਕਣਾਹੂ 
(&600101-੮੮0110) । ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ 666 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਹੂ 
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ- ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਰ੍ 


ਦੋਵੇਂ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਟ ਤੋਂ ਕੋਈ ੪0 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ' ਰ੍ 


ਅਕਰਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੇ ਇਕ 'ਤੇਗ ਜਿਹੇ ਦੱਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ' 
ਵਹਿਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ 
ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ` ਅਤੇ ਧੁਰ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਉੱਘੜ-ਦੁਘੜੇ ਜਿਹੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਭੂ-ਵਿੱਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਤੋਂ 


ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 999 ਮੀ. ( 3,000 ਫੁੱਟ। ਤੋਂ ਵਧ ਨੀ ਹੈ। : ਇੱਟ 57.00.00.000 ਤੋਂ` 4,62400.00,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲੋਂ 


_ ਬਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਕੈਂਬਰੀਅਨ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ `ਚਣਾਨਾਂ ਦੇ.ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ` 
__ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿਸਾ ਜਾਂ ਵਲਟਾ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਨ ਜੇ ਪਰ ਦਸ ਦਾ 





ਪੀ ਫੀ. ਸਦੀ ਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸੈਂਡਸਟੋਨ ਚਟਾਨਾਂ 'ਦਾ ਬਣਿਆ 


ਹੋਇਆ ਹੈ |ਵੌਲਟਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਡੈਲਟੇ ਵਿਚ 136,000.000 ਸਾਲ 
ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚੋ ਆਈਆਂ ਨਾਈਸ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਲੋਬੇ- ਚੌੜੇ ਖੇਤਰ ` 
ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤੇਂ ਇਹ ਚਣਾਨਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਵੀਂਆਂ ਬਣੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ 


` ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹਨ ਤੇ ਇੱਸੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਕਵਾਪਿਮ- ਟੋਗੋ ਪਹਾੜ 
_ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨਾਈਸ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। 


ਇਥੇ-ਪਰਬਤਾਂ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤੱਟ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 


___` ਕੁੱਝ ਥੱਲੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 


___ ਇਕਦੀ ਤੱਟ ਰੇਖਾ ਬਹੁਤ ਕੱਟੀ ਵੱਢੀ ਚੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰਹ 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਦੀ ਅਣੰਹੋਂਦ ਹੈ। ਰੱ 
ਰ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਇਥੋਂ ਦੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਮਹੱਤਵ ਪੁਰਨ 
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤਾਂ ਵੋਲਟਾ ਦਰਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਬਲੈਕ, ਰੈੱਡ ਅਤੇ ਵਾਈਟ . 


`ਵੋਲਟਾ ਸਾਰੈ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜਲ ਨਿਕਾਸੀ ਕਰਦੇ ਹਨ_ ਅਤੇ 
_ ਅਕਰਾ ਤੋਂ 80 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਖਾੜੀ ਗਨੀ ਵਿਚ-ਜ਼ਾ ਡ੍ਰਿਗਦੇ . - 


8੨ =੩੨ 


ਹਨ। ਕਣਾਹੂ ਪਠਾਰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਪਠਾਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਹੋਏ 
ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ-ਜਾਂ ਡਿਗਦੇ ਹਨ। 


ਜਲਵਾਯੂ--ਇਹ ਦੇਸ਼ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨੇੜੇ 
ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਪੇਟੀ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਔਸਤ 
ਸਾਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ 362 ਤੋਂ 29” ਸੈਂ. ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ 
ਅਤੇ ਤੱਟੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਭਿਨਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਮਾਰਚ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ___ 


ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਪਰ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ 





























_ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਦੋ ਹੀ 
ਮੌਸਮ ਬਰਸਾਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਵੱਲੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ 


ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਨਸੂਨ 
ਪੌਣਾਂ ਦਾ ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਉਪਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਰ੍ 


੯੮੨੨ -<% 


ਕਾਰਨ ਘਾਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੁਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 200 ਸੈਂ. ਮੀ. ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ 


-ਹੈ।ਉੱਤਰੀ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵਰਖਾ-125 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਰ੍ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੈਤੂ--ਤਾਰੀ ਵਰਖਾ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ 
__ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਹੀ ਜੈਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ 
ਦੀ ਉਚਾਈ 66 ਮੀਟਰ ਤੋਂ_ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਘਾਨਾ ਦਾ 
_ 1,66,400 ਵ.ਕਿ.ਮੀ.ਰਕਬਾ ਸਵਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ 
__ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੱਟ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਘਟ ਡੂੰਘੀ ਜਲ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ 
` ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਮੈਨਗੋੋਵ ਜੈਗਲ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ 


ਸਾਹਿਲੀ ਪਠੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਤਪਤਾਖੰਡੀ ਘਾਹ ਹੀ ਪੱਖ 


` ਬਨਸਪਤੀ ਹੈ। 
ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਜੀਵ-ਜੇਤੂ ਤਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ 
ਹਨ ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ,ਸਾਂਢ, ਬਾਰਾ ਸਿੰਗਾ, 
ਚੀਤੇ_ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈਆਂ ਨਸਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਥੇ 
ਮਗਰਮੱਛ ਛਿਪਕਲੀਆਂ, ਸੱਪ ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ-ਪਤੌਗੇ 
ਉਡਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


`_____ਇਤਿਹਾਸ--ਘਾਨਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਫੀ ਪੁਰਾਣਾ `ਹੈ। 
ਰ੍ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਿਵਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ 
ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਸੇ ਸੂਡਾਨ ਦੇ ਘਾਨਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਸ 


__ ਅਫਰੀਕੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਗਰੋਂ ਘਾਨਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ . 


ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 1471 ਵਿਚ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ 


_ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਟ ਤੇ ਆ ਕੇ ਵਸਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਸ ਮਗਰੋਂ 17ਵੀਂ _ 


ਸਦੀ ਵਿਚ ਡੱਚ, ਡੇਨੀਸ਼, ਸਵੀਡੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਪਾਰ 


ਰ੍ 'ਖਾਤਰ ਇਥੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ।ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਪਾਰ ਗੁਲਾਮਾਂ 


_ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1807 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ 


ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 


`ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਰਪੀਨ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਘਾਨਾ ਛੱਡ 


ਦਿੱਤਾ । ਇਸੇ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜਸੈਂਟੀਆਂ 


_ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ , ਆਖ਼ਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ 
ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਭੂਮੀ 


ਆਪਣੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ'ਲੈ ਲਈ ।ਸੈਨ 1922 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਗਵਾਂਢੀ 


ਦੇਸ਼ ਟੋਗੋਲੈਂਡ ਵੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਰਿਆ। ੍ 


ਦੂਜੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ 1946 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 


1951 ਦੇ ਚੁਣਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਹੁਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ 
ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 1956 ਦੇ ਆਮ ਚੁਣਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸ਼ੈਂਟੀ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਟੋਗੋਲੈਂਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਬਹੁਮਤ 
ਰ੍ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੰਜ 6 ਮਾਰਚ, 1957 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ 
_ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਨਾਂ 'ਘਾਨਾਂ” ਅਪਣਾ ਲਿਆ। 1 ਜੁਲਾਈ 1960 ਤੋਂ 
_ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਗਣਰਾਜ ਵਜੋਂ ਕਾਇਮ ਹੈ। - 
` ਆਰਥਿਕਤਾ-ਕੁਦਰਤੀ' ਸਾਧਨ-ਇਥੇ ਸੋਨਾ, ਮੈਂਗਨੀਜ਼, 
ਹੀਰੇ, ਬਾਕਸਾਈਟ, ਲੂਣ ਆਦਿ ਕਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ 


੨, ਪੱਥਰ, ਸੈਗਮਰਮਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਹਾਲੇ ਪੂਰਾ 





` 316 


ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ 80.ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਵੋਲਟਾ 
_ਦਰਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਬੈਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤੀ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਐਲੂਮੀਨਅਮ ਸੋਧਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਹਰ 
ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹਰੀ ਬਾਲੀ ਵਹ, ਦੋਜ਼ ਕੋਕ ਬਜਰ ਬਹੰਰ 


- ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀਂ ਹੈ। ` 


ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਮੱਕੀ, ਜਵਾਰ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕਸਾਵਾ, ਰਤਾਲੂ ਆਦਿ ਦੀ ' 


_ਕਾਸ਼ਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਰਬੜ ਦੇ 


ਦਰਖਤ ਲਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਅਕਰਾ ਦੇ ਮੈਦਾਂਨ ਦੀ 
ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਹੀ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆਂ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਨਾਰੀਅਲ ਦੀ ਗਿਰੀ ਬਾਹਰ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਗਲਾਂ ` 


`ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਕਚਾਲੂ, ਮੂੰਗਫ਼ਲੀ, 


ਮੱਕੀ, ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਚੌਲ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰਤਾ ਲਈ ਉਗਾਏ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨੇ। ਇਥੋਂ ਦੇ 60 ਫੀ ਸਦੀ ਦੇ ਲੋਕ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ _ ... . -. 


ਅਤੇ ਜੈਗਲਾਤ ਆਦਿ ਦੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


ਉਦਯੋਗ-ਤਾਵੇਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਤੇ 
ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਥੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ` 
ਵਿਕਸਿਤ-ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੱਕੜੀ ਚੀਰਨ, ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਡਬਾਬੈਦੀ 
ਕਰਨ, ਸ਼ਰਬਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਬਿਸਕੁਟ, ਸਿਗਰਟ, ਮਾਚਸ, 
ਸਾਬਣ , ਫ਼ਰਨੀਚਰ, ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਟਾਇਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਧੰਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ _ 


ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕੁਟੀਰ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਚਮੜੇ __ 
_ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ, ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣ, 


ਲੋਹਾਰਾ ਕੈਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 
ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ--ਸੈਨ 1974 ਵਿਚ ਸੜਕਾਂ ਦੀ 


ਲੰਬਾਈ 34,820 ਕਿ. ਮੀ. (21,762 ਮੀਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ 
394 ਕਿ. ਮੀ. (2,764 ਮੀਲ) ਸੜਕਾਂ ਪੱਕੀਆਂ 8025.ਕਿ. ਮੀ. ` 


(5016 ਮੀਲ) ਕੱਚੀਆਂ ਸਨ। ਇਥੇ ਰੇਲ-ਪੱਟੜੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 950 
ਕਿ. ਮੀ. (590 ਮੀਲ) ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਟਾਕੋਗਡੀ 


ਤੋਂ ਕੁਮਾਸੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ 4 ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਵੀ 
ਹਨ।ਅਕਰਾ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਉਡਾਣਾਂ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


_ ਲੋਕ ਨਸਲਾਂ--ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਬਸ਼ੀ ਨਸਲ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ __ 


ਇਸੇ ਨਸਲ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉਪਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 75 ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਅਕਾਨ (&%80) ਮੋਲੇ ਦਗ- 


ਬਾਨੀ (012-%0801) ਈਵ (੪੬) ਅਤੇ ਗਾ-ਅਦਾਂਗਮੀ (98 ___ 


&00002) ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ 


_ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


























317 ੍ ਰ੍ ਘਾਰ - 


ਧਰਮ--ਭਾਵੇਂ ਬਹੁੜੇ ਕਬੀਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪੋ 
ਆਪਣੇ ਰਿਵਾਜ ਹਨ ਪਰੰ ਫਿਰ ਵੀ ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਮਤੇ ਦੇ 
ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਹੁਤੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਈਸਾਈ ਮੱਤ 
ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ-ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਈ 

ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਂ ਕੇ ਵਸੇ ਲੋਕਾਂ ਕਾਰਨ 
ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਬਹੁਤਾ ਹੋਬਿਆ ਹੈ। 


ਉਇ 
1,52,37,000 ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਥੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਵਿਚ 64 


ਵਿਅਕਤੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਘਣਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਪਤਾ ਲਗਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ, ਵਸੋਂ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ` 


ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘਣੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ 


ਗਵਾਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਲੋਕ ਇਥੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਰ 
_ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ 1988-89 ਵਿਚ 


ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।ਸੈਨ 1985-86 ਵਿਚ ਇਥੇ 9,004 ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 


__ 233 ਸਕੈਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ 3 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਸਿਹਤ' 


ਪੱਖੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ, ਮਿਲਟਰੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨ- 
ਹਸਪਤਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 
ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੈਧ-ਘਾਨਾ ਦਾ ਸੈਵਿਧਾਨ 1969 ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ 


`. ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਥੇ ਇਕ-ਸਦਨੀ ਸਰਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 


`` ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ 4 ਸਾਲਾਂ ਲਈ 


_ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਦੇ - 
`ਹਨ। ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਅਗੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, 


ਰ੍ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ੪ ਤੋਂ 17 ਮੰਤਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੀ ਚੁਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੈਵਿਧਾਨਕ ਮਸਲਿਆਂ . 


ਰ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸੁਣਵਾਈ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ 


ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ 140 ਤੋਂ 150 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ 


ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਆਮ ਚੁਣਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਅਤੇ ਵੋਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ'_ 
__ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਨਲਈ 21 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


_ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸਪੀਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੀ ਚੁਣਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਗ਼ੈਰ 
. ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਸਪੀਕਰ ਹੀ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕੈਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ਸਪੀਕਰ, ਵਿਰੋਧੀ ਧੜੇ ਦਾ ਨੇਤਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਚੀਫ਼ ਦਾ' 
ਆਗੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣੇ“ਗਏ 12 ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਲ . 
ੂ ਰਿ 


ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਦਿ -ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਬੈਧ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ੪ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 

__ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੂ 

ਕ੍ਰੰਸੀ-ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁਦਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਯੂਨਿਟ ਸੇਡੀ (੮੦) ਹੈ 

ਇਸ ਵਿਚ 100 ਪੈਸੀਵਸ (7੦੧੦੦) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਤੂਬਰ 1992 
ਵਿਚ ਇਕ ਪੋਂਡ ਵਿਚ 825 ਸੇਡੀ ਸਨ। ਰ 

੨ ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 8 : 136; ਹਿੰ, ਵਿ. ਕੋਂ.4 : 116; ਐਨ .ਅਮੈ. 
12 : 632; ਸਟੋਟਸਮੈਨ ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ--1978 


_ ਘਾਰ : ਇਹ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਰ ਨੂੰ 





_ਘੁਮੇਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸਿਰ ਵਿਚ 
ਸਖ਼ਤ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਲਹੂ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ, __ 


ਮਿੰਹਦੇ-ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਕਬਜ਼, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ, ਦਿਲ 
ਅਤੇ ਗ਼ਰਦੇ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਬਹੁਤਾ ਰੋਣਾ, ਮਾਹਵਾਰੀ ਬਹੁਤ 


_ਆਉਣੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚਿਰ ਤੀਕ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣਾ ਆਦਿ ਇਸ _ 
ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਰਨ 


ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਭੋਗ ਦਾ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਇਲਾਜ ਅੰਤੜੀਆਂ ਨੂੰ 
ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਅੰਤੜੀਆਂ ਵਿਚ ਮਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮਿਹਦਾ ਵੀ - 


ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹੇ, ਇਸਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤਿ ਜ਼ਰੁਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਲਕੀ 


ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਫ਼ਲ ਖਾਣਾ ਉਚਿੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ _ 
`_ ਗੁਲਾਬ ਵਿਚ ਘਸਾ ਕੇ ਚਿੱਟਾ ਚੋਦਨ ਪੀਣਾ; ਧਨੀਆ, ਗੁਲਾਬ ਵਿਚ 


ਰਗੜ ਕੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੱਟਣਾ; ਆਉਲੇ ਦਾ ਮੁਰੱਬਾ ਖਾਣਾ ਅਤੇ 


ਕੱਦੂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਬਤ ਬਣਾ ਕੇ ਪੀਣਾ ਗੁਣਕਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਸੰਭ ਤੋਂ ਵੱਡਮੁਲਾ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਂਜਾਂ ਵਿਚ 


ਇਤਿ 


ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਘਰਿਤ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। 


ਘਿਉ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਊ ਜਾਂ ਮੱਝ ਦੇ 
ਮੱਖਣ ਨੂੰ ਹਲਕੀ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਪਿਘਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਅਤੇ ਹੌਲੀ 
ਰ੍ ਹੌਲੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ ਰ੍ 
ਪਾਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਬਲ ਜਾਵੇ।ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚਦੇ ਕਿਣਕੇ ਇਸ 


ਮਿਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਗਰਮ ਕਰਨ-ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ 
ਹੌਲੀ ਨੰਢਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਤਲਛੱਟ ਦੇ 


ਰੂਪ ਵਿਚ ਥੱਲੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਤਰਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਫੈਟ (ਜਿਹੜਾ ਹ 
ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਘਿਉ ਹੈ) ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ_ਰਾਹੀਂ ਪੁਣ ੍ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਲਛੱਟਿਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਾਲੋ ਵੀ 50% ' 


ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ੈਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਚ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦਾ ਤੇਲ ਜਾਂ ਮੱਝ ਦੇ ਦੁੱਧ 


ਦੀ ਫ਼ੈਟ ਮਿਲਾ ਕੇ ਘਟੀਆ ਦਰਜੇ ਦੇ ਘਿਉ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘਿਉ ਮੱਝ ਦੇ 


_ਮੱਖਣ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਗਊ ਦੇ ਮੱਖਣ ਤੋਂ ਤਿਆਰ _ 
ਕੀਤੇ ਘਿਉ ਨੂੰ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ 
` ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ਮਨੀ 


ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਪੇਟ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਮੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਗੁਣਕਾਰੀ ਹੈ।ਜੈ£ 





ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀਬਹੁਤ 


ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਂ ਪੁਰਾਣਾ ਘਿਉ ਇਲਾਜ੍ਰੇਲਈ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦਸ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਲਾਂ ਲਈ 


ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਘਿਉ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵੀ 
ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰ 
ਰ੍ “ਘਿਉ ਵਿਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਆ ਦਰ 
` ਵਿਟਾਮਿਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰੀ 
ਰਹਿੰਦੀ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ 
ਹਰਾ ਘਾਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਘਿਉ ਵਿਚ ਵਿਟਾਮਿਨਾਂ ਦੀ 
ਮਾਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਿਉ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਹੁੰਦੀ 

















ਘਿਰਨੀਆਂ (ਪੁੱਲੀਆਂ। ਅਤੇ ਪਟੇ 


ਰ੍ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੁੰਦੀ। ਇਹ ਗੰਧ ਆਕਸੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਰ੍ 
ਡਾਈਐਸੀਟਾਈਲ ਯੋਗਿਕ ਬਣਨ ਕਾਰੁਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਊ ਦੇ ਘਿਉ _ 
`ਢੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ (152 ਸੈਂ'. ਉੱਤੇ) 9.9358-ਤ੍ਰੋਂ 9443 
ਰ੍ ਅਤੇ ਮੱਝ ਚੀਂ 0.੭340 ਤੋਂ 0. 9444 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। -..”-- - 


,ਹ.ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. 10: 3੬7; ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 119 


ਘਿਰਨੀਆਂ (ਪੁੱਲੀਆਂ) ਅਤੇ ਪਟੇ : ਭੌਣੀਆਂ ਅਤੇ 
ਪਟੇ, ਬਲ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ' ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਪੁੱਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਫਟ ਨਾਲ ਕਸਣ ਲਈ ਪੁੱਲੀ ਦੀ ਹੱਬ ਵਿਚ ਕੁੰਜੀ 
ਜਾਂ ਸੈੱਟ ਸਕਰੂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਾਫਟ ਅਤੇ ਹੱਬ ਵਿਚ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿਰਛੀ 


`” - ਡੁੱਜ਼ ਦਾ ਇਸਤੋਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੁਲੀ ਸ਼ਾਫਟ ਉੱਤੇ 


_ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਫ੍ਰੀ-ਪੁਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਲੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਉੱਤੇ ਝਿਰੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, 


ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੀਵ ਜਾਂ ਝਿਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਪੁਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ' 


ਪਟਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜਾਂ 
ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ -- 


` 1. ਸ਼ਾਫ਼ਟਾਂ ਵਿਚਲੀ ਦੂਰੀ ਅਧਿਕ ਹੋਵੇਂ? 2. ਝੁਟਕਿਆਂ 
ਰੋਕਣ ਲਈ ਲਚਕੀਲਾਪਨ (ਸ਼ਾਂਕਰ) ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ; 3. ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ 
ਓਵਰ-ਲੋਡ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ. ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੋਵੇ 
4. ਖਰਚਾ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਹੋਂਵੇ ਅਤੇ ਦਿ 
ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੋਵੇ। 


੨੧੦ 


_ _ . ਜਿਉਂ ਗੀ ਪਨ ਡਰਾਈਵ ਪੁੱਲੀ ਦੁਅਲ ਘਾ ਹੈ, ਪਟ 
ਦਾ ਅਧਿਕਤਮ ਤਣਾਉ 7, ਘੱਟ ਤਣਾਉ 1, ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ 


ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਪੁੱਲੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਪਟੇ ਦੀ ਲੈਬਾਈ ਇਸ 
ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਟੇ ਦੀ ਲੈਬਾਈ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
(ਦੇਖੋ ਚਿਤਰ 1) ।ਕੀਪ (ਪਟੇ ਦੀ ਲਚਕ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ 
ਪਟੇ ਅਤੇ ਪੁੱਲੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲਂ ਨੂੰ ਗਤੀ) ਨਾਲ 
ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਫ਼ਤਾਰ !% ਤੱਕ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਲਿਪੇਜ ` 


ਨਾਲ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਿਚੰ 2% ਦਾ ਘਾਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਲਿਪੇਜ ਲੋੜ _ 


ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਟੇ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਪਟਿਆਂ ਨੂੰ 
ਲਗਭਗ 3500 ਮੀਟਰ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆਂ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। __ 


ਕਿਸੇ ਪੇ ਦੀ ਲੜੀਦੀ ਸਮਰਥਾ ਉਸ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ 
__ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।- 

ਦੀ 
ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਏ.ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਲਿਪ 
__ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
_ (ਚਿੱਤਰ 2) ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੁਮੇਲ ਨਿਮਨ 
ਅਰ ਵਜ ਜਿਦ ਹਨ ਹਦ 





੨ 


318 





1. ਚਪਟੀ ਜਾਂ ਕਰਾਊਂਡ ਪੁੱਲੀ ਉੱਤੇ ਚਪਟਾ ਪਟਾ ਚਲਾਉਣਾ/ 
ਹੀ ਪੁੱਲੀ ਦੀਆਂ ਝਿਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮੜੇ ਦੇ ਗੋਲ ਪਟੇ ਦਾ ਝਿਰੀ 


ਵਿਚ ਫਸਾ ਕੇ ਚਲਾਉਣਾ; 3. ੧ : _ਪਟੇ ਤਿੱਖੈਂ ੪.- ਕਾੱਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ 
-ਵਾਲ਼ੇਂ ਪਟੇ ਧਾਗੇ, ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਰਬੜ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਬਣੇ 


ਝਿਰੀ,ਵਾਲੇ ਪਟੇ; 4. ਪੁੱਲੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੁਣੇ ਗਏ ਕੱਪੜੇ: 5. ਝਿਰੀਵਾਲੇ 
ਵਲਦਾਰ ਸਪਰਿੰਗ: 6. ਉੱਚਤਮ ਸੁੰਪੀਡ ਲਈ ਫ਼ੌਲਾਦੀ ਪਟੇ ਅਤੇ 
ਹੈਂਪ ਜਾਂ ਮਠੀਲਾ ਰੱਸੇ, ਦਲ ਲਿਹ ਪਲ 
ਨਲ ਮਜੀਆਂ ਵਰੀਆਂ ਦਿਜ ਵਜਾਏ ਹੁੰਦ ਹਨ। ਮਾ 





_` ਪਟੇ ਅਤੇ ਪੁੱਲੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ __ 


_ (ਉਂ) ਕਰਾਊਂਡ ਪੁੱਲੀ ਉੱਤੇ ਚਪਟਾ ਪਟਾ। 
ਰਿ ਝਿਰੀ ਉੱਤੇ % - ਪਟਾ। 
_ਝਿਰੀ ਉੱਤੇ ਗੋਲ ਪਟਾ। ` 
ਦੀ ਝਿਰੀ ਉੱਤੇ ਸਟੀਲ ਦਾ ਪਟਾ।. 
ਚਮੜੇ ਦੇ ਪਟੇ--ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਪਟੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ 
ਉਤਾਰੇ ਗਏ ਚਮੜੇ_ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਹਨ। ਕੱਚੇ ਚਮੜੇਂ ਨੂੰ ਹਰ 
ਪੱਖੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਬਾਅਦ ਟੈਨਿਨ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿੰਚ ਰੈਗਿਆ ਜਾਂ 
ਕਮਾਇਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ 
ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਕ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਤੋਂ ਟੈਨਿਨ 


“ਉਪ੍ਰੌਤ ਕਮਾ ਕੇ-ਗੇਜੈਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੋ ਭੈਲੀਇਆ, ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਉਤ 


ਤਿਸ 


ਨ ਰੀ 


' ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਕ ਨਿਰੈਤਰ ਪਟੋ,ਦਾ 


ਰੁਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਲ ਪਟੇ, ੪ - ਪਟੇ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਪਿੰਨਾਂ 


`ਜਾਂ ਕੰਘੀਆਂ ਨਾਲ ਟੋਟੇ ਜੋੜ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪਟਿਆਂ ਲਈ ਵੀ 


ਚਮੜੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰਬੜ ਦੇ ਪਟੇ--ਰਬੜ ਦੇ ਗਦਰੀ ਬਣਾਉ 
_ ਰਬੜ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਂਮ ਕਰਕੇਂ ਲੋਡ 
_ਥਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੋਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ਚਪਟੇ ਪਟੇ, 
ਰਬੜ ਵਿਚ ਸੂਤੀ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਮੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਵਿਚ ਮੋੜ ਕੇ 
`ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ ਰਬੜ ਵਿਚ ਡਬੋ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਬੜ ਵਿਚ 
'ਲਿਬੜੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖਣ ਉਪਰੈਤ ਇਕ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਆ 


ਤਹਿ ਨਾਲ ਢਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਡ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਪਟਿਆਂ ਵਿਚ 


੍  ਛੋ ਦਾਅ ਸ੍ਰਮਾਂਤਰ ਧਾਗੇ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਘੁਲੀ ਹੋਈ :' 
_ ਰਬੜ ਨਾਲ ਢਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। __` ਰ੍ 


੮੩੦ ੨੬ ੩ 


ਰਬੜ ਦੇ ੧ - ਰੀ 
ਤਹਿਆਂ ਨੂੰ ਰਬੜ ਵਿਚ ਡਬੋਂ ਕੋ ਸੰਮਲੈਬੀ (ਟਰੈਪੀਜ਼ਾਇਡਲ) )ਕਾੱਸ- 


ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਤਿਆਰ੍‌ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ੧ - - ਪਟੇ ਮੋਟਾਈ ਕਰਕੇ 


_`_ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 























319 


ਪਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ-ਬਲਾਟਾ ਕਿਸੰਮ ਦੇ ਪਟੇ 
ਵੀ ਬਣਤਰ ਦੈ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਰਬੜ ਦੇ-ਪਟਿਆਂ ਨਾਲ ਰਲਦੇ- 
ਮਿਲਦੇ .ਹਨ। ਬਲਾਟਾ, ਬੁਲਟ ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ' ਗ੍ਰਦ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 
ਗੀਆਨਾ ਅਤੇ 'ਵੈੱਸਟ-ਇੰਡੀਜ਼ੇ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਟੇ 
ਲਚਕ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ 
ਧੈਦਾ ਹੈ। 

ਪਣਿਆਂ ਨੰ ਜੋਂਨਾ=-ਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਨਾਂਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਸਮਰੱਥਾ ਜ਼ਰੂਰ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨਿਰੈਤਰ ਪਟੇ ਵਿਚ 
ਬਦਲਣਾ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੈਚਾਰ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਂ 
ਨਾਲ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਚ ਘਾਟਾ ਵੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਪੁੱਲੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਲ-ਪੁੱਲੀਆਂ ਆਮ _ 
ਕਰਕੇ ਦੇਗੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਇਕੋ ਹੀ ਟੁਕੜੇ ਦੀਆਂ`ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ - 


ਹਨ। ਹੱਬ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਵਿਆਸ ਲਗਭਗ ਸੁਰਾਖ.ਦੇ ਵਿਆਸ ਨਾਲੋਂ 
ਦੁਗਣਾ` ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲੀ ਨੂੰ ਕੁੰਜੀ, ਸੈੱਟ ਸਕਰੂ ਜਾਂ 
ਨਪੀੜਨ ਬੁਸ਼ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਫ਼ਟ ਦੁਆਂਰਾ ਕਸਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਹੱਥ ਦੀ .ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਆਮ ਕਰਕੇ ਪੁੱਲੀ ਦੀ ਚੋੜਾਈ ਜਿੰਨੀ 


ਹੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੱਬ ਨੂੰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੁਆਂਰਾਂ ਰਿਮਂ 


ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਅੰਡਾਕਾਰ ਕ੍ਾੱਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ 
ਦੀਆਂ' ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹੱਥ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਿਮ ਤੱਕ ਤਿਰਛੀਆਂ 


ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਮ ਦੀ. ਸਤ੍ਹਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 


ਪਟੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ' ਭੁਜਾਵਾਂ 
` ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਪਲ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ 


ਭਾਰ-ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਕਾੱਸ . 
ਹਕ ਚ ਇਨ ਰੀ 


`ਹਨ। ਵਟ, 
- ਦੋ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਚਮੜੇ ਤੇ ਪਟੇ ਵਾਲੀ ਪੁੱਲੀ ਦਾ ਵਿਆਸ ਕਦੇ ਵੀ ਪੱਟੇ ਦੀ 


` ਚੌੜਾਈ ਦੇ 30 ਗੁਣਾ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਲਈ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਜ਼ੀਦਾ . 


-_ਕਿ ਜਦੋਂ ਪਟਾ ਪੁੱਲੀ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਸਰਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 
__ ਲਚਕ ਖ਼ਾਸ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ ਰਹੇ। ਚਪਟੇ ਪਟੇ ਲਈ ਪੁੱਲੀ ਦੇ ਰਿਮ ਦੀ 
_ ਚੌੜਾਂਈ ਪਟੇ ਦੇ ਚੌੜਾਈ' ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵਾਧੂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
_ਸਿਲੇਡਰਕਾਰ ਪੁੱਲੀਆਂ ਜਦੋਂ ਇਕ ਤਲ ਵਿਚ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪਟੇ ਦੀ ਦੋਵੇਂ 


`_ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਲੇਬਾਈ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿੰਨੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈਂ। 


ਪੁੱਲੀਆਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ: ਸੇਧ ਵਿਚ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਨਹੀਂ 
ਤਾਂ ਪਟਾ ਕਸੀ ਭੁਜਾ ਵੱਲ ਸਰਕ ਕੇ ਉੱਤਰ ਜਾਵੇਗਾ! ਡਰਾਈਵ 
` ਮੁੱਲੀਆਂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਵਿਆਸ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਕਰਾਊਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਵੇਖੋ ਚਿਤੇਰੇ' 2)1 


`. _ ਆਈਡਲਰ ਪੁੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਉਹ ਪੁੱਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਟਾ` 
__ ਸਰਕਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਕਰਾਊਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ 


ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਾਊਨ ਪਟੇ ਨੂੰ ਸਰਕਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :-- 


(ਉ) ਵੀ - ਪਟੇ - ਵਾਲੀਂ ਪੁੱਲੀ; (ਅ) ਠੌਸ ਹੱਥ ਤੇ ਕਰਾਊਨ _ 


ਵੀ ਇਤ ) ਗੋਲ ਪਟੇ ਵਾਲੀ ਪੁੱਲੀ। 


. ਘ0 ੬, ਰ 





ਪੁੱਲੀ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਡਰਾਈਵਰ ਕੱਸ ਪਟੇ 
ਡਰਿਵਨ ਪੁੱਲੀ ਨੂੰ ਡਰਾਈਵਰ ਦੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ 
ਹਨ। ਕੱਸ ਪਟੇ ਵਿਚ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਪਟੇ ਨਾਲੋਂ ਸਪੱਰਸ਼ ਕੋਣ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਵਧੇਰੇ ਟਾੱਰਕ ਸੈਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।-ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ . 
ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੈਕੋਚੁ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪਟੇ 
ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਟਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਰਗੜ ਖਾ ਖਾ ਕੇ 
ਛੇਤੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਉਹ ਪੁੱਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਇਕ ਖਿਤਿਜੀ ਤਲ ਵਿਚ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਵਧੇਰੇ ਟਾੱਚਕ-ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ 


.ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਖਿਤਿਜੀ-ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 
ਸੈਚਾਰ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਦੀ. ਹੈ। ਪਟੇ ਦੀ ਢਿੱਲੀ ਭੁਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਪਰ 


ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੱਟੇ ਦੀ ਢਿੱਲ ਕਾਰਨ ਸਪੱਰਸ਼ ਕੋਣ ਵਿਚ ` 


੭ 





48,%੬ ॥, _ 


ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਲਾਂ ਵਿਚ ਪੱਟਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣਾ। 


ਉਨਾ ਰਾਉ 
ਸਾਧਾਰਨ ਢੈਗੀ ਪਟੇ ਹਨ। ਪਟੇ ਦੇ ਠੀਕ ਚੱਲਣ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ 


`_ਕਿ.ਪਟੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤਲ ਵਿਚ ਰਹੇ । (ਵੇਖੋ ਚਿਤਰ 471 


ਇਕ ਵਾਧੂ ਪੁੱਲੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪਟੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। _- ਰ੍ 

ਪਟੇ ਦੀ ਸੈਂਟਿੰਗ-ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ 
ਮੋਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ, ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲਘੂ-ਕੇਂਦੇਰ ਵਾਲੀਆਂ 
ਡਰਾਈਵਾਂ ਆਮ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਂਦਰ ਦੂਰੀ ਘੱਟ ਹੋਣ 
ਕਰਕੇ ਛੋਟੀ ਪੁੱਲੀ ਉੱਤੇ ਸਪਰੱਸ਼ ਕੋਣ ਘੱਟ ਬਣੇਗਾ. ਜਿਸ ਕਰਕ 
ਸੈਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਟਾੱਰਕ-ਸੈਚਾਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸੀਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ 




















ਨਹੀ ਸਕੋਗੀ। ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਮੋਟਰ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ 
ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਕਰੂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਕਰਨ 
ਨਾਲ ਪਟਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਸਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਟੇ ਨੂੰ ਕਸਿਆ ਰੱਖਣ 
ਲਈ ਗੁਰੂਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ ਜ਼ਾਂ ਸਪਰਿੰਗ ਵਾਲੀ ਆਈਡਲਰ 
ਪੁੱਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 18 : _860; ਸੈਕ. ਐਨ. ਸ਼. ਟ. 11 : 92 





ਘਿਰਲਾਦਾਈਓ, ਦੋਮੇਨਿਕੋ: ਵਧ, ਗੀਰਲਾਨਦਾਈਓ, 
ਫੋਨਿਕੋ।. ਹ 

ਰੀ 
ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ_ਵਿਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ _ਲੈਜੇਨੇਰੀਆ ਸਾਈਸਰੇਰੀਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
_'ਇਸ ਦੀ. ਖੇਤੀ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰਾ ਘੀਆ ਸਬਜ਼ੀ 
ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਠਿਆਈਆਂ 'ਚ ਵੀ 


__ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗੁੱਦਾ, ਨਰਮ ਛਣਾ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਕਈ 
` ਮੁਫ਼ੀਦ ਦਵਾਈਆਂ 'ਚ'ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛਿਲਕਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦੇ 


ਕਈ ਸਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


੍ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਂਤਨ ਸਮੇ' ਦੇ ਘੀਏ ਦੇ 

੧ _ਫ਼ਿਲਕੇ ਮਿਲੋ ਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ 
, ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਆਈ ਹੈ। 

“`___ ਕਿਸਮਾਂ-ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ-ਖੋਜ ਸੈਸਥਾ ਨੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ 
_'ਸਮਰ ਪ੍ਰੋਲਿਫ਼ਿਕ ਲਾਂਗਾ' ਤੇ 'ਪ੍ਰੋਲਿਫ਼ਿਕ ਰਾਊਂਡ' ਕਿਸਮਾਂ ਉਗਾਉਣ 


ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੋਗਲੇ ਪਰਾਗਣ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 
ਘੀਏ ਦੇ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਪੋਣ-ਪਾਣੀ--ਇਹ ਮੁੱਖ ਦੌਰ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਪਰੰਤੂ 


ਬਹੁਤੀਂ ਠੰਢ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਕੁਹਰਾ ਨਹੀਂ 


__ ਝੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। 2. 
ਰ੍ ਡੂਮੀ ਤੇ ਖਾਦਾਂ“-ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਲੋਈ ਨਿਰਲਾਗ ਭੂਮੀ ਸਭ ਤੋਂ 
ਉੱਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘੀਏ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੇਤਲੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ 


ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਖੜ੍ਹੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿਚ ਨਾਈਟੋਜਨ ਅਤੇ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ ਵਾਲੀ 


- ਖਾਦ ਪਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਝਾੜ ਚੰਗਾ ਮਿਲਦਾ'ਹੈ। 


ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਬੀਜ ਮਾਤਰਾ ਤੇ ਵਿੱਥ-ਘੀਏ ਲਈ 
'ਪ੍ਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 4-5 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਬੀਜ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ ` 


ਲਈ ਖੱਤਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਿੱਥ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਮੀਟਰ ਦੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਇਕ ਖੱਤੇ੍‌ ਵਿਚ 3:4 ਬੀਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪੌਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵੱਧ 


`. `. ਜਾਣ ਤਾਂ ਵਿਰਲੇ ਕਰ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਤੁੜਾਈ--ਨਰਮ ਘੀਆ ਸਬਜ਼ੀ ਦੇ ਕੌਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਕੇ 


ਰ ਰ੍ ਘੀਏ ਦਾ ਗੁੱਦਾ ਕੱਢ ਕੇ ਛਿਲਕਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। -.! 
` ਬੀਮਾਰੀਆਂ--ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਰੋਗ-ਜੀਵਾਣੂ-ਕੁਮਲ ਉਣਾ, ਿ ਸਨ, ਅਰ 60063) ਨੂ 1658 ਵਿਚ `'_ 
ਮਾਲਡੇਵੀਆ ਦੀ ਅਤੇ 1659 ਵਿਚ ਵਾਲੇਕੀਆ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ, 
ਬਿਠਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਰੈਗੋਰ ਪਹਿਲੇ ਘੀਕਾ ਨੋ ਵਾਂਲੇਕੀਆ __। 
`ਤੇ 1660 ਤੋਂ 1664 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫੇਰ 1672 ਤੋ' ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਪਰ _ 


_ ਫਫੂੰਦੀ-ਫੋੜੇ, ਲੂੰਦਾਰ ਉੱਲੀ, ਧੂੜਾ ਉੱਲੀ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 


__ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤਾ 'ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ'ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਰਾ ਪੌਦਾ 


__ਹੀਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟ੍ਰਦਈੀਬੇਸਿਕ ਕਾੱਪਰ ਸਲਫ਼ੇਟ, ਸਟੈਪਟੋ-ਮਾਈਸੀਨ 
ਅਤੇ ਕਾਰਬੇਨ ਦੇ ਘੋਲ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ 


`` ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ--ਸਬਜ਼ੀਆਂ-ਚੌਧਰੀ : ਨ 


ਘੀਆ ਤੋਰੀ : ਹੀ 


_ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 





320 


ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕਲਾਂ ਲੜਾ ਸਿਲਡਰੀਕਹੈ।ੂਛਾ ਦੀਆਂ 
ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਸਿਲੰਡਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਕੂਟੈਂਗੂਲਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੋਂ ਪੀਆ 
ਤੋਰੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾਂ ਵਿਚ ਆਮ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਰਮ ਫ਼ਲ ਖਾਣ,ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਹੋਈ _. 


ਘੀਆ ਤੋਰੀ ਦਾ ਅੰਦ੍ਰਲਾ ਸੁੱਕਾ ਰਸੇਦਾਰ ਹਿੱਸਾ, ਨਹਾਉਣ, ਭਾਂਡੇ 20 





ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਉਦਯੋਗਿਕ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 


ਕਵਿ : !' 


ਨੀ ਰਲ 
ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤ ਹੀ ਹੈ। ਕੀ 

__ ਕਿਸਮਾਂ--ਭਾਰਤੀ' ਖੇਤੀ-ਖੋਜ ਸੈਸਥਾ ਵੱਲੋਂ- -ਪੂਸਾਂ ਰੀ 
ਕਿਸਮ ਹੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਪਰ_ 


_ਦੇ ਕਿਸਮਾਂ ਲੂਫ਼ਾ ਸਿਲੰਂਡਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਕੂਟੈਂਗੂਲਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 


- ਡੂਮੀ ਅਤੇ ਪੌਣ-ਪਾਣੀ-ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਰੁੜੀ ਦੀ ਖ਼ਾਦ 


` ਵਾਂਲੀ ਨਿਰਲਾਗ ਧਰਤੀ ਹੀ ਬਹੁਤਾ ਝਾੜ ਦੇਣ ਲਈ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ 
ਰ੍ _ਗਈ ਹੈ। ਰਸਾਇਣੀ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਝਾਂੜ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਰ੍ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ ਨ, 


ਇਤ ਲਤ 


ਵਿਚ 4-5 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਬੀਜ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖੱਤੇ ਕਿ 


ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨੇ ਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਪੁੱਟ ਕੇ, 3:4-ਬੀਜ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਚਾਰ ਪੱਤੇ ਫੁੱਟਣ ਤੇ ਇਹ ਪੌਦੇ ਵਿਰਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿ 


ਤੁੜਾਈ-ਨਰਮ ਫ਼ਲ ਸਬਜ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ '' 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੇ ਹਦ ਛਲ ਸਾਗ ਜਰਨ ਅਤੇ ਵੈਕਨਰੀ ਵਿਚ ਰ੍ 


ਫ਼ਿਲਟਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿ 
ਬੀਮਾਰੀਆਂ--ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਰੋਗ--ਜੀਵਾਣੂ- ਰਣ 


ਫੂਦੀ-ਚੜੇ, ਲੂੰਦਾਰ ਉੱਲੀ, ਧੂੜਾ ਉੱਲੀਂ ਆਦਿ। ਇਸ ਵਿਚ 


ਜੀਵਾਣੂ ਅਤੇ ਫਫੂੰਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੌਦੇ ਵੀ 


ਕੁਮਲਾ ਕੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਬੇਨ, ਟਾਈਬੇਸਿਕ ਕਾੱਪਰ ਸਲਫ਼ੇਟ ` 


ਤਨਿ ਦਰ ਸਿ ਇਹੀ ਰਿ 


ਰ੍ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


'-ਚੌਧਰੀ : 181 - ਨ 
ਘੀਕਾ ਨੀ ਸੇ ਜੀਤੀ ਦਾ ਇਹ ਗਮਾਨੀ, ੧." 


੭: ਹੱ. ਪੁ--ਸ 


ਪਰਿਵਾਰ 17ਵੀਂ ਸ਼ਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮਾਲਡੇਵੀਆ (0940089%) ` ._' ਵੀ 
ਵਿਖੇ ਆ ਵੱਸਿਆ। ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ 10 ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮਾਲਡੇਵੀਆ .. , 


ਅਤੇ ਵਾਲੋਕੀਆ (੧੪੦9੪) ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, 
ਕੰਧਰਿਆਂ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ. 


1673 ਵਿਚ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਂਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ . 


_ਇਸ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ । ਗਰੈਗੋਰ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਪੋਤੇ ਗਰੈਗੋਰ ਦੂਜੇ ___ 
ਚ _ਘੀਕਾ ਨੇ ਮਾਲਡੇਵੀਆ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ 1726 ਤੋਂ 33, 1733 ਤੋਂ - .. ' 


41 ਅਤੇ 1747 ਤੋਂ 48 ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਾਲੇਕੀਆ ਤੇ! ਦੋ ਵਾਰ 1733. 


ਤੋਂ 35 ਅਤੇ 1748 ਤੋਂ 52 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1736- 39ਦੇ _` 


| 


_ ਤੁਰਕੀ ਯੁੱਧ.ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਲੜਨ_ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਛੋਟੀ _ 























ਲਾਇਆ। ਇਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੇਟਲ (400) ਘੀਕਾ ਨੇ 1752 ਵਿਚ 
ਵਾਲੇਕੀਆ ਅਤੇ 1753 ਤੋਂ 1756 ਤਕ ਮਾਲਡੇਵੀਆ ਤੇ ਰਾਜ 
ਕੀਤਾ। ਗਰੈਗੋਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਕਾਰਲਾਟ ਘੀਕਾ ਨੇ 1757 ਤੋਂ 
58 ਵਿਚ ਮਾਲਡੇਵੀਆ ਅਤੇ 1758 ਤੋਂ 61 ਅਤੇ 1765-66 
ਵਿਚ ਵਾਲੇਕੀਆ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਸਕਾਰਲਾਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ 
_ਪੁੱਤਰ ਐਲੈਗਜ਼ਾਂਡਰੂ ਪਹਿਲਾ ਸੈਨ 1766 ਤੋਂ ਸੈਨ 1768 ਤੱਕ 
ਲਕੀਆ ਦੀ ਗੋਰੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੋਨ, 4788. 69 ਵਿਚ ਗਰੈਗੋਰ 
ਤੀਜਾ ਘੀਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਲੇਕੀਆ ਤੇ ਅਤੇ ਸੈਨ 
1764 ਤੋਂ 67 ਅਤੇ ਸੈਨ 1774 ਤੋਂ 77 ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰ 


ਮਾਲਡੇਵੀਆ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਾਲੇਕੀਆ . .._. ਤਤ , ] ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ 


_ਪਿਆਜ਼ੀ- -ਭੂਰੇ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ ਰੈਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ 


ਵਿਖੇ ਤੁਰਕੀ ਰਾਜ ਦੇ` ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਲੱਡੇਵੀਆ 
“ਵਿਖੇ ਕਿਸਾਨਾਂ.ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਬੰਹੁਤ ਕੈਮ 
ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1775 ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਸੈਨ 1777 ਵਿਚ ਮਾਲਡੋਵੀਆ ਦਾ ਇਕ 
ਪਾਤ ਆਸਨਰੀਆ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ'ਕਾਰੰਨ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ 
ਰੁਕਮ ਤੇ ਇੱਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। . 

` ਸੈਨ '182% ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਿਦੋ੍‌ਹ ਕਾਰਨ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ 
__ਗਰੈਗੋਰ ਚੌਥੇ ਘੀਕਾ ਨੂੰ ਵਾਲੇਕੀਆ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ 
੍ ਇਸ ਨੇ 1822 ਤੋਂ ੧828੪ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਗਰੈਗੋਰ 
ਚੌਥੇਘੀਕਾ ਦੇ ਭਰਾਂ ਅਲੈਗਸਾਂਦਰੂ ਦੂਜੇ ਨੇ 1832 ਤੋਂ 1842 ਤੱਕ 
ਵਾਲੇਕੀਆ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਤੇ 


_ ਨੇਤਾ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅਕਤੂਬਰ, 1842 ਵਿਚ ਇੱਸ _ 


ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1856 ਤੋਂ 1858 ਤੱਕ 
ਰੱ ਵਾਲੇਕੀਆ ਦੇ ਉਪ-ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਰੁਮਾਨੀਆ ਦੇ 
`ਏਕੀਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ੍ 


'ਸੈਨ 1859 ਵਿਚ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਸੈਗਠਨ ਹੋਣ ਤੇ ਲਾਨ ਘੀਕਾ 


0-08 60404) ਦੇ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਰੁਮਾਨੀਆ ਵਿਖੇ ਘੀਕਾ 


ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਿ 
ਹੱ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 :523 


ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦਾ ਜਨਮ 1816 ਨੂੰ ਬੁਖਾਰੈਸਟ ਵਿਖੇ 


ਇੱ 


'` _ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ ` 1834 ਵਿਚ ਇਹ ,ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ 
-_ _ਅਲੈਂਗਜ਼ਾਂਡਰੂ, ਦੂਜੇ ਘੀਕਾ.ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ 
_ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਕਤੂਬਰ, 1842 ਵਿਚ ਅਲੈਗਜ਼ਾਂਡਰੂ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਹਿ 


ਗਿਆ। ਸੈਨ 1848' ਵਿਚ ਇਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਾਰਨ 


`ਬੰਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ` 


ਦੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1854 ਵਿਚ ਤੁਰਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 


: ਸੇਮਾਸ” ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾ 


` ਦਿਤਾ, ਜਿਥੇ ਇਹ 1859 ਤੱਕ ਰਿਹਾ। 


_'ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ ਰੁਮਾਨੀਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਹ ਉਸ ਗੁਪਤ 
ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਅਲੈਗਜ਼ਾਂਡਰੂ ਕੂਜਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ 
ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਕੈਰਲ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ 
ਇਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅਤੇ 1880 ਤੋਂ 1887 ਤੱਕ 


4 ਮਈ, 1897 ਨੂੰ ਘੇਰਗਾਨੀ, ਉਇ 


ਮੌਤ ਹੋਂ ਗਈ। 





੧ ਰ੍ 321 
ਜਿਹੀ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਤੇ ਭਾਰੀ ਕਰ। 


ਤੁ ੬ ਮੂੰਘਣੀ # ਸਿੰਘ ਇੰ 


_ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ (:੦੪੦੦੦ 
੧03 ੧. &16੦53800) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ` 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 523 


ਘੁੱਗੀ : `ਇਹ ਕੋਲੋਬੀਫ਼ਾਂਰਮਜ਼ ਵਰਗ ਦੀ ਕੋਲੋਬਡੀ ਕੁਲ ਇੰ 
ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਸਟ੍੍‌ਪਟੋਪੀਲੀਆ . 
ਚਾਈ-ਨੈੱਸਿਸ ($0੦000॥੪92. €900698%) ਹੈ। ਹਿੰਦੀ' ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ ਫਾਖ਼ਤਾ ਜਾਂ ਪਰਕੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। / 


ਇਹ ਮੈਨਾ ਤੇ ਕਬੂਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। 


ਚਟਾਖ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਰਦਨ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕਾਲਾ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਡੱਬਾਂ 
ਵਾਲ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 





ਘੁੱਗੀ (ਸਟ੍੍‌ਪਟੋਪੀਲੀਆ ਚਾਈਨੈੱਸਿਸ) 
`___ ਘੁੱਗੀਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਾਂ 
ਵਿਚ ਦਾਣੇ ਚੁਣ ਚੁਣ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਗ ਨਾ 
ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਪੰਛੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।. 
ਇਹ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਆਂਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ 
ਹਨ; ਘਰ ਦੇ ਬੈਦਿਆਂ.ਦੇ ਆਉਣ- “ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ 
ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੜੀ ਮਨਭਾਉਣੀ ਤੇ 
ਦਰਦਨਾਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਰੂ-ਕਰਿਉਕ-ਕਰਿਉਕ-ਕਰੂ-ਕਰੂ-ਕਰੂ 


ਦੀਆਂ ਹੇਕਾਂ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਂਪਣਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਕਿਸੇ ਝਾੜੀ 
`ਜਾਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਛੱਜਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਸਟ੍ਰੈਪਟੋ- 
ਪੀਲੀਆ ਟੈੈਂਕੁਬੈਰਿਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਰ ਤੇ ਮਾਦਾ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਮਾਦਾ ਦੀ ਮੈਂਟਲ ਸ਼ੋਖ਼ ਪਿਆਜ਼ੀ ਜਿਹੀ ਗੇਰੂ ਲਾਲ ਰੈਗ ਦੀ ਬਜਾਇ 
ਪੀਲੀ ਭੂਰੀ ਜਿਹੀ ਸਲੇਟੀ ਰੈਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ. ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਵਾਸ 
ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੁਝ 


` ਚੁਭਵੀਂ;' `ਗਰੂ-ਗਿਊਰ-ਗੂ ਗਰੂ-ਗਿਊਰ-ਗੂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ` 


ਆਪਣਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ 3- 6 ਮੀ. ਉੱਚੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੇ 
ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਦੋ ਚਿੱਟੇ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ.-ਕਾਂ. ਬ : 63; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 17 : 1072 


ਘੁੰਘਣੀਆ ਸਿੰਘ : ਵਹ ਸਿੱਖਾਂ ਚੋ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸੀ ਗੁ 


` ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕ੍ਗਤੇ ਪਿੰਡ 


(ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ) ਵਿਚ ਬਿਰਾਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਦ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ 
ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਦੇ ਸਿਰ ਘੁੰਘਣੀਆਂ (ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉਬਾਲੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ) 


























ਰੇ 


ਦੇ =. 


ਦਵਾ ਕਰਿ ਨੇ ਪਿਐ ਰੀ 


ਨਾਂ ਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਅਜੇ ਨਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ 


ਰੱਖਿਆ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਜ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ 
ਘੁੰਘਣੀਆ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ। 
__ਰ.ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 
ਘੁੱਘੂ (ਘੁੱਗੂ) - ਇਸ ਨੂੰ 'ਗ੍ਰੋਟ ਹਾੱਰਨਡ -ਆਊਲ” ਵੀ 


ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਾਂ ਬਿਊਬੋ ਬਿਊਬੋ 
(8006 ੧੪੧੦) ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਵੱਡਾ, ਭਾਰਾ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਭੂਰੇ ਰੈਗ ਦਾ ਇਕ 


ਉੱਲੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਧਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਕੀ ਜਿਹੇਂ ਪੀਲੇ ਅਤੇ 


੦੮. ੩ 


ਕਾਲੇ ਰੈਗ ਦੇ ਧੱਥੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਾਲੇ ਰੋਗ 





ਦੀਆਂ ਕੈਨ ਤੁਰੀਆਂ ਜਾਂ. ਸਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਰਾਊਨ-ਫ਼ਿਸ਼- 


ਆਉਲ (੪੩6੦ ?੬61006058) ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲੰਦਾ ਹੈ ` 
ਪਰ ਉਸ ਤੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਲੱਤਣ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵੀ 


ਨੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਖੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਕਿਸੇ 


ਝਾੜੀ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੌਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ _ 


ਆਦਿ ਤੇ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਤਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਹੀਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਉੱਡਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 
ਦਿਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪੰਛੀ ਬੜੀ ਰੈਭੀਰ 
ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬਿਊਬੋ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ 'ਥੋ” ਬਹੁਤ ਲੋਬਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਕਾਫ਼ੀ, ਦੂਰ ਤੱਕ 
ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਕਈ ਅਨੋਖੀਆਂ, ਬੁੜ ਬੁੜ 
ਦੀਆਂ ਜਾਂ ਫੁਕਾਰੇ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਂਜ਼ਾਂ ਵੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, 
ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਤੇਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਚਟਾਨ ਦੇ ਸਿਖਰ ਜਾਂ ਹੇਠ ਇਹੋ ਜਿਹੀ-ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੋਂ ਫਿਰ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਬੜੀ ਦੂਰ ਤੱਕ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ 
ਲਈ ਉੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ, 


ਪੰਛੀ, ਕਿਰਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਗੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਵੱਡੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ 


ਆਦਿ ਹਨ। ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕੇਕੜੇ ਵੀ ਖਾ ਲੈਂਦੇ 


ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੂਹੇ ਫੜਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ 


_ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪੰਛੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਆਲ੍ਹਣਾ 
ਬਣਾਏ ਕਿਸੇ ਆਲੇ ਜਾਂ ਟੋਏ ਆਦਿ ਵਿਚ ਕਰੀਮ ਰੋਗ ਦੇ 3-4 ਅੰਡੇ _ 


ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਹਿਜਾਬ 269 _ ... % 


_ ਘੁਣ : ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਸਰੀ, ਖਪਰਾ ਜਾਂ ਸਨਾਊਟ ਬੀਟਲ ਵੀ ਪੰ 





ਪੱਘ __ ਰਤ ੍ 322 


ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਕੋਲੀਅੱਪਟਰਾ ਵਰਗ ਦੀ ਕਰਕਿਊਲੀਆਂਨਡੀ ਕਲ੍ਹ 


ਦਾ ਕਰੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੁਲ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 40, 000 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ 


ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਲੀਆਂਪਟਰਾ ਵਰਗ 
_ਦੀ ਸਗੋਂ ਸਰੇ ਪਰਾਣੀ-ਜਗਤ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। (ਨ 


ਵਧੇਰੇ ਘੁਣਾਂ ਦੇ ਪਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਕਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗੇ ਉਡਾਰੂ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਘੁਣ ਸਾਦੇ ਰੈਗਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਕੁ 


ਜਿਵੇਂ ਡਾਈਮੰਡ ਬੀਟਲ'ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਖ਼ ਰੈਗਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਬਹੁਤੇ ਘੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ' ਹਨ। 
ਬਹੁਤੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਲਾਰਵੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਕਿਸੇ 


ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਂਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਫ਼ੁੱਲ, 'ਬੀਜ, 
ਗੁੱਦੇਦਾਰ ਫ਼ਲ, ਤਣੇ ਜਾਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ। ਬਹੁਤੇ ਲਾਰਵੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੌਦੇ 


ਦੀ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੈਧੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਤੇ ਹੀ 
ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਾਲਗ਼ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਹਾਰ 
` ਨਹੀਂ। 

ਘੁਣ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਖਬਨੀ' ਨਾਲੇ ਦੂਜੇ ਕੜੈਂ ਤੇ ਹਮਲਾ 
ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਟੋਆ ਮੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ: ” 
``ਇਹ ਕੀੜੇ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਾਮਯਾਬ ਹਨ। ਦਾ 
ਰਾ `ਇਸ ਕੁਲ ਵਿਚ ਕਈ ਬਹੁਤ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕੀੜੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਰੱ 
ਕੀਂਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ, ਅਨਾਜ ਦਾ ਘੁਣ (684੩ ੧੮੦੮੧ - $80040108 
__ 3148) ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦਾ ਘੁਣ (੩੧੬ ਵਿ $. (੩9206? ੨੩7 


ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋਂ ਕੋਲੀਆਂਪਟਰਾ। _ , 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ. 10 : 598 


ਘੁੱਦਾ, ਦਿਵਾਨਾ : ਜਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਠੇ 
ਰਿ ਕਰਿ ਸਨ ਇੰ ਦਿਵਸ 
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਰਿਬ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ 
ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਦਿਵਾਨਿਆ ਦਾ 
ਮਹੈਤ ਘੁੱਦਾ ਬਾਜਕ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ 
ਆਪਣੇ 50 ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁਚਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ 
ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੇ 48 ਆਦਮੀ ਪਿਛੇ ਮੋੜ ਦਿਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ 


੩੭ ੬੩੫੨੩ 


ਆਦਮੀ ਸੁੱਖੂ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ 


_ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਸਤਾ ਸਾਰੋਗੀ ਬਜਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਗਏ ਲੇ 
ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ -_ ` 
_ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਏ। ਗੁਰੂ 
ਰੁਪਿਆ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸੈਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।_ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੈਤੁਸ਼ਟੀ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਰਜ਼ੂ ਜੀ ਨੂੰ 
ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਵਾਲੇ ਵਸਤਰ ਪਾਉਣ । ਉਸ ਰੂਪ 


ਵਿਚ ਇਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੰਜੇ ਨੂੰ ਇਕ ਮੀਲ 


ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਰਸਤੇ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਚੁਕਿਆ। 
ਰ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 445; ਦੀ ਸਿੰਘ ਰਿਲੀਜਨ-ਮਕਾਲਫ਼ 


ਘੁੰਮਣ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ : ਗੀ 
ਸੀ, ਜਿਸ ਨੰ ਰੋਗ-ਮੱਚ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
ਰੀ ਵਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ (ਹੁਣ (ਹੁ 


























323 


ਨਾਟਕ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬੀ. ਏ. ਕਰਨ ਤੱਕ ਉਸ ਵਿਚ 
ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਰੈਭ ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੇ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ , ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਰਸੀ ਫ਼ੀਚਰ 
ਵੀ ਲਿਖੇ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸਿਰਜਨ ਨੂੰ 


ਨਾਟਕ ਤੇ ਰੈਗ-ਮੰਚ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਿੱਤੇ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਨੇ _ 


ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਆਰਭ ਕੀਤਾ। ਜਲਦੀ ਹੀ 
ਇਹ ਸੈਨਿਕ ਸਮਾਚਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦਕ ਤੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਉਥੋਂ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1985 ਵਿਚ ਅਠਵੈਜਾ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਇਥੇ ਹੀ 


ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਵਿਰਤ , 


ਹੋਇਆ। ਸੇਵਾ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋਣ ਉਪਰੈਤ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਾਠ 
ਪਾਸਤਕ ਬੋਰਡ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 16 
ਨਵੈਬਰ 1985 ਨੂੰ ਖੰਨਾਂ (ਪੰਜਾਬ) ਨੇੜੇ ਇਕ ਕਾਰ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਇਸ 
-ਦੀ ਬੇਵਕਤ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 








_ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ 


੩੪੩੪ 


ਕੱਲੋ” ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਪਰਿਲੀ ਨਾਟਕ- ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਇਕ ਇਕਾਂਗੀ ਸੀ ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਇਕਾਂਗੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜ਼ੈਲਦਾਰ 

'ਵਿਚ 1956 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਦੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ 
ਨਾਟਕ ਰਚਨਾਂ 'ਰੱਬ ਦੇ ਰੈਗ' 15 ਸਤੇਬਰ 1954 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਖੇਡੀ 

 ਗਈ। ਨਾਟਕ ਤੇ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ 

.ਸਵੀਕ੍ਿਤੀ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਸਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੇਂ ਰੂਪਕ ਕਲਾ 

` ਸੈਗਮ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨਾਟਕ-ਮੰਡਲੀ ਬਣਾ ਲਈ ਤੇ ਆਪ ਨਿਰੈਤਰ 


ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਤੇ ਖੇਡਣ ਵਿਚ ਰੈਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਰ੍ 


18 ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਪੰਜ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਕਾਂਗੀ ਰਚੇ ਜੋ 


ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੰਚਉੱਤੋਂ ਖੇਡੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਵੇਖਣ 


ਹੈ. `ਤੇ ਉੱਸ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ , 


ਉੱਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ` ਪ੍ਰਦੌਰਸ਼ਨ ਵੇਖੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ 


_ ਡਾਇਰੀਆਂ ਵਿਚ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਟਿੱਪ- 


ਣੀਆਂਸਸੇਂ ਸਮੇ ਪੱਤਪਰੰਤਿ੍‌ਕਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਰੰਕਾਸ਼ਿਤ ਵੀ ਹੋਈਆਂ। 


``. `` ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਹ ਹੰਨ : 1. ਅਣਹੋਣੀ, 
':. ` 2. ਬੇਦ ਗਲੀ (ਦੂਜਾ ਨਾਂ : ਜੋੜੀਆਂ ਜੱਗ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ) 3. ਜਿਊਂਦੀ 
ਲਾਸ਼, 4. ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ (ਦੂਜਾ ਨਾਂ : ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ), 
5. ਪੁਤਲੀਘਰ, 6. ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਦੂਰ. 7. ਅਤੀਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ, 
8. ਬੁਝਾਰਤ, 9. ਵਿਸਮਾਦ ਨਾਦ, 10. ਮਾਨਸ ਕੀ ਏਕ ਜਾਤ,” 
11. ਮੂਕ ਸੈਸਾਰ, 12. ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ, 13. ਪਾਗਲ ਲੋਕ 
(ਦੂਜਾ ਨਾਂ : ਪ੍ਰਸਥਾਨ), 14. ਨੂਰ ਜਹਾਂ, 15. ਰਾਣੀ ਕੋਕਲਾਂ, 
16. ਉੱਚਾ ਤਖ਼ਤ ਲਾਹੌਰ ਦਾ (ਦੂਜਾ ਨਾਂ : ਇਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਝੋਂ, 
17. ਰਡਾ ਜਲਾਲੀ, 18. ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਟੂਰਨਾ । 





ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ, ਨੂਰ ਜਹਾਂ, ਉੱਚਾ ਤਖ਼ਤ 
ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਟੁਰਨਾ ਅਣ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ ਅਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇ ਖਰੜੇ ਘੁੰਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਟਾਈਪ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। 


____ ਰੱਬ ਦੇ ਰੈਗ, ਜ਼ੈਲਦਾਰ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਵਿਤਾ, ਕੱਚ ਦਾ ਗਜਰਾ, 
ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਨਾਟਕ, ਮਨ ਅੰਤਰ ਕੀ ਧੀੜ, ਝੁੰਗਲਮਾਟਾ 
ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕਾਂਗੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨੰ। ਰੀ 
ਘੁੰਮਣ ਨਵੀਂ ਪੀੜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪਿ੍‌ਯ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਤਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇਹ : 
ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂਪਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। , 
ਉਸਦੇ 18 ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਦੋ ਅਣਹੋਣੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸ 
ਕੀ ਏਕ ਜਾਤ ਗੈਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਾਜਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ 


_ਹਨ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋਂ ਨਾਟਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ 


ਅਤੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਸੁਚੇਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਬਰ 
ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿਤਰ ਹੈ. ਤੇ. ਦੂਜੇ ਵਿਚ 
ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਕੋਕਲਾਂ, ਰੋਡਾ ਜਲਾਲੀ ਵਰਗੇ ਕੁਝ 


ਨਾਟਕਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਬੁਝਾਰਤ, ਅਤੀਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ, 


ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਪਾਗਲ ਲੋਕ ਆਦਿ ਬਹੁਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਮਨ ਪਸੈਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ : ੍ 
ਇਸਤੀ ਮਰਦ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸਬੈਧਾਂ ਦਾ ਰਹੱਸ ਹੈ। ਕਲਾ, ਕਲਾਕਾਰ ਤੇ 
ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸਬੈਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਨਾਟਕ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਨਾਟਕ ਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਅਤੇ 


ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ । “ਅਤੀਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ” ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਨਾਟਕ ਸੈਘ ਨੇ 


1967 ਵਿਚ ਇਸ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ 


ਨੇ 1984 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ “ਪਾਗਲ ਲੋਕ” ਨਾਟਕ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ 


ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1985 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ 


` ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ੍ ਰ੍ 


ਘੁੰਮਣ : ਗੋਤ-ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੋਤ ਹੈ ਜੇ 
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੈਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ 
ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਵੈਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਪੂਰਬੀ 
ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ। ਹੋਰਨਾਂ 
ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰੇ ਨੇ ਜਾਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ 
ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਘੁੰਮਣ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ 
ਜੈਮੂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦਾ ਘੁੰਮਣ 
_ਗੋਤ ਚਲਿਆ ਹੈ।ਇਹ ਲੌਕ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇ' ਘਰ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ 


ਜਿ ਇਤ ਬਸ ਦੀ ਜਰ 


2 4<੦,% 


ਹ.ਪੁ.-ਪੰ. ਕਾ. : 117 


- ਘੁੰਮਣ : ਪਿੰਡ-ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ _ 
` ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਤਹਿਸੀਲ ਬਟਾਲੇ 
ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 30 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਸ਼ਕ 
ਰਾਹੀਂ ਬਟਾਲਾ-ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਲੇਧਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ 
ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਾਹੀਯੋਗ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ 























੮ 





<< 


ਬੀ. ਐੱਲ 
` ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫੁਕੋ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਤਜਰਬਾ ਇਕ ਰੋਟਰ ਦੀ ਥਾਂ ਡੋਲਕ ਲੈ 


4000 ਏਕੜ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਤੇ ਇਥੇ 589 ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਰ ਹਨ।ਪਿੰਡ ਦੇ 


ਲੋਕ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਛੋਟਾ ਮੋਟਾ ਵਪਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 
ਇਹ ਪਿੰਡ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲਗਭਗ 80-90 ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ 


ਹਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ 
_ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਤੱਕ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਤਿਹਾਸਕ' ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। 


“ਜਾਣਕਾਰ ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 700 ਸਾਲ 


ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਲਵੇ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਘੁੰਮਣ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸੈਘਣਾ ਜੈਗਲ'ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ 
_ ਬਹੁਤੀ ਮਹੱਤਤਾ ਭਗਤ ਨਾਮ ਦੇਵ ਜੀ ਕਰਕੇ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਇਸਥਾਂ 
`ਤੇ 18 ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ `ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਇਥੇ 


ਤਪਿਆਣਾਂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ 


ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦੋ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੋ ਟੀਚਰ-ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ 


_ ਕੇਂਦਰ, ਇਕ ਮਿਡਲ ਦੋ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਇਕ ਸਰਕਾਰ . 


ਹਸਪਤਾਲ, ਇਕ ਮੁਢਲਾ ਸਿਹਤ-ਕੇਂਦਰ, ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ 
ਖੇਤਰ ਇਕ ਜ਼ੱਚਾ ਤੇ ਬੱਚਾ ਭਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਅੰਤੇ ਛਿਕ ਡਾਕ-ਤਾਰ 


_ ਘਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ. 


_ ਆਬਾਦੀ-- 9,810.(1981) 
ਹ. ਪੁ-ਪੰ: ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ-27.4.84 


_ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ : ਮਿਣ -ਉਜੀਸਬਾਗੀ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ 
ਸੂਚਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਪਹੀਆ ਹੁੰਦਾ 


ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਫਰੇਮ ਵਿਚ ਕਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ 


-ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਫਰੇਮ ਵਾਲੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ 
ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 


ਹੈ ਤਾਂ ਪਹੀਏ ਦਾ ਸੈਵੇਗ ਇਸ ਨੂੰ.ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ 
ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਈ ਗਈ 
ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਜਹਾਂਜ਼ ਨੂੰ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ 


ਵਿਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਠੀਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲੱਗ ਰ੍ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ 
ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸੁਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹੇਗੀ 


ਭਾਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਸੇ 'ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। 


_ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸੀ ਦੇ ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭੌਤਿਕ- -ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੇ. 
. ਫੁਕੋਂ ਨੇ ਪਹੀਏ ਜਾਂ ਰੋਟਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦਾ ਨਾਂ 


ਕੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 1852 ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਫੁਕੋ ਨੇ 
ਰੋਟਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਫਰੇਮਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 
ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਹਿੱਲ ਰਿਹਾਂ ਪਹੀਆ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਤੀ 
ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਸਥਿਤ ਵਿਚ ਡੋਲਨ 


-_.ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫੁਕੋ ਦੁਆਰਾ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੀ 
“ਦਰਸਾਈ ਵਰਤੋਂ 1910 ਤੱਕ ਉਪਯੋਗ ਵਿਚ ਨਾ ਆ ਸਕੀ। ਸੈਨ 


1911 ਵਿਚ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਐਲਮਰ ਏ. ਸਪੈਰੀ ਦੀ ਘੁੰਮਣ- 
ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸੂਚਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਆਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ 


- ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਘੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਂਪੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੁਚਕ 


ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਚ ਬਣੀ । ਆਧੁਨਿਕ ਘੁੰਮਣ ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦਾ ਰੋਟਰ 


ਦੇ ਅਤ ਲੱਗ ਬੱਲ ਸੋਣ ਰਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 


ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੋ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ੍ 
- 'ਥਲ॥` '- 





324 


# 


1 


ਹੈ। 


ਲੀ ਿ ਹੀ 
ਦਰਸ਼ਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ _ 
ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੇ ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ 
ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿ ਸੀ। 





ਜਿ ਤਿਨ ਵਰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ। ` ਹ 
੍ ` ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀਲ ` 
ਵਿਖੇ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 1916 _ 
ਵਿਚ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਸਵਾਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਫਿਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। __ 


_ਤਿਨ ਮਾਂ ਵਾਲੀ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ 1916 


ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 


ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੇ ਆਂਰੈਭਕ ਉਪਯੋਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਉਪਯੋਗ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਵਿਚ ਡੁਬਕਣੀ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਮਾਰਗ 
ਉੱਤੇ ਚਲਾਉਣਾ ਸੀ। ਠੀਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੁੜਨ ਤੇ ਪਿੱਚ ਗਤੀ ਲਈ 
ਤਿੰਨ ਫਰੇਮਾਂ ਵਾਲੀ ਰਵਾਇਤੀ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, 
ਉਡਣ-ਅਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਦੋ ਫਰੇਮਾਂ ਵਾਲੀ 
ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਪਸਥਾਪੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ੍ 








.. ਦੋ ਰੇਮਾਂ ਵਾਲੀ ਘੁੰਮਣ-ਗੁਰਾਸਥਾਪੀ। 

ਸੈਨ 1915 ਵਿਚ ਸਪੈਰੀ ਕੰਪਨੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੋ ਫਰੇਮਾਂ 
ਵਾਲੀ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ' ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ 
ਰੁੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਸਥਾਈਕਾਰਕਾਂ ਦਾ _ . 
ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਖੋਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਪੈਣ 
ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤਿਬਲ ਘਟਣ ਨਾਲ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ 
ਸਨ ਅਤੋ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਅਰਾਮਦੇਹੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ 
ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖ਼ਲਾ ਵਿਚ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ 
ਉੱਚਤਮ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਣ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 


ਘੁਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨਿਮਨ 
ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :- 
1. ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਗਿ 
ਸਿਧਾਂਤ--ਜੇਕਰ ਤਿੰਨ ਫਰੇਮਾਂ ਵਾਲੀ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੇ ਮਾਡਲ __ 
ਦੇ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰੋਟਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ _ 
ਧੁਰਾ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇਗਾ। 


























__ ਜਾਂ ਦ੍੍‌ੜ੍ਹਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਹੀਏ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 


__ ਤਾਂ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ 
ਹੋਟਰ`ਦਾ' ਧੁਰਾ ਡੋਲਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਢੁਕਵੀਂ 
_ ਸਥਿਤੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਕੋਣੀ 
ਸੈਵੇਗ ਅਤੇ ਰੋਟਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹਤਾਮ-ਮੋਮੈਂਟ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਕੋਣੀ ਉੱਤੇ 
__ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ।ਰੋਟਰ ਆਪਣੀ ਕੋਣੀ-ਸੈਵੇਗ ਜਾਂ ਡੋਲਨ ਕਿਰਿਆ 


'ਓਨਾਂ ਚਿਰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਸ _ 


ਉੱਤੇ ਬਾਹਰੀ ਬਲ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। 

ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਸਮੇਂ' ਦੌਰਾਨ ਘੁੰਮਣ--ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ 
ਦੁਆਲੇ ਹਿੱਲਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਦਾ 
ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਤੀ 
ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ 
ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਵਿਥਕਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਭੂ-ਮੱਧ 
ਰੇਖਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਵਿਥਕਾਰ ਵਿਚ ਖਿੱਚੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਘੜੀ ਦੀਆਂ 
` ਸੂਈਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚਲੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਵੇਗੀ। 





ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਧੁਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਤੀ । 
_ ਅਗਰਗਤੀ-ਜਦੋਂ' ਤਿੰਨ ਫਰੇਮਾਂ ਵਾਲੀ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ 
`_` ਦਾ ਰੋਟਰ ਹਿੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੇੱਕਰ ਕੰਪਾਸ ਦੇ ਛੱਲੇ ਉੱਤੇ & ਜਾਂ4' 
`ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਨਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜਾਂ ਹੇਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਦਬਾਉ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ 
_ਤਾਂ` ਰੋਟਰ ਦਾ ਧੁਰਾ ਖਿਤਿਜੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਮਕੋਣ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ 
__ਜਾਵੇਗਾ। ਲੈਬਾਤਮਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ । ਇਸੇ 
“ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦਬਾਉ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 
ਰੋਟਰ ਦਾ ਧੁਰਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਘੁੰਮ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੂਜੇ 
- ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਗਰਗਤੀ, ਅਗਰਗਮਨੀ ਗਤੀ ਜਾਂ ਪੂਰਵ ਆਵਰਤਨ 
_ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪੂਰਵ ਆਵਰਤਨ ਰੋਟਰ ਦੇ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਲ 


(6 _ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਰੋਟਰ ਦੇ ਸਮਕੋਣ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਜਾਣ 


ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਅਗਰਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰਿ _ ਅਗਰਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਉੱਚਿਤ ਢੰਗ 
ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਲ ਨੂੰ ਪਹੀਏ ਦੇ ਚੱਕੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ 


` ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਬਲ ਅਧੀਨ 


ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪਹੀਏ ਦੀ ਗਤੀ 


ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 905 ਅੱਗੇ ਸਰਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਅਨੌਖੀ 


'ਬਿਖਮਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਸਮਕੋਣੀ ਤਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਿਆ 


` ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਨ 
.`_ ਲਉ ਕਿ ਰੋਟਰ ਦੀ ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਰਿਮ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕਣ ॥ ਹੈ 


“__ ਜਿੱਥੇ ਲੈਬਾਤਮਕ ਯੁਗਮ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ 
-` ਇਹ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ ਕਿ ਗ, ਕਣ ਉੱਤੇ ਦੋ ਗਤੀਆਂ, ਇਕ 


325 





ਜਿਦ 
ਯੁਗਮ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਰੰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਦੋਵੇਂ 


੦ <੨_ -=੩. ਅਘ 


ਵੇਗ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਮਕੋਣ ਉੱਤੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਕਣ 


` ॥) ਤੀਜੀ ਪਰਿਣਾਮੀ ਗਤੀ ੩ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗਤੀ ਕਰਨ ਦੀ 


ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਰੀ ਜਿ ਗੀ 


- ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। 


ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਯੋਤਰ __ ਰ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਸਥਾਈਕਾਰਕ- ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ 
ਸਥਾਈਕਾਰਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਫਿਨਾਂ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀਆਂ 


2੩. 3 


ਦਾ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਨਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਧਾਈਆਂ 


ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ 


ਦੀ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਫਿਨਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ 
ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੈਗ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ __ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਰੁੜ੍ਹਨ ਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੁਆਰਾ ਲੈਬਾਤਮਕ ਕੋਣੀ ਵਿਸਥਾਪਨ ਅਤੇ 
ਰੁੜ੍ਹਨ ਗਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਫਿਨਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ 
ਨਿਥੀਤਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਥਾਈਕਾਰਕ ਦਾ ਬਲਾਕ ਚਿਤਰ, 
ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਯੀਤਰ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਫਿਨ ਦੀ 
ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੁੜ੍ਹਨ ਕੋਣ, ਰੁੜ੍ਹਨ ਪ੍ਰ ਵੇਗ, ਪਤਵਾਰੇ ਦੇ ਮਿਕਦਾਰ ਅਤੇ 
ਜਹਾਜ਼ ਦੀ “ਨੈਚੁਰਲ ਲਿਸਟ” ਦਾ ਫ਼ੈਕਸ਼ਨ ਮੰਨ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜੜ੍ਹਤਾ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਸਿਸਟਮ-ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਵੇਗ ਦੋਵੇਂ ਹੀ 


` ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੜ੍ਹਤਾ ਸਿਸਟਮ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। 


ਪ੍ਰਵੇਗ ਨੂੰ ਐਕਸੈਲਰੋਮੀਟਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾ _ 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ , ਪੁਲਾੜੀ 
ਵਿਮਾਨ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ 


_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ` 


ਹਨ-ਪਲੋਟਫ਼ਾਰਮ, ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਫਰੇਮ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ। 
ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ--ਐਕਸੈਲਰੋਮੀਟਰ ਆਪਣੇ ਨਿਵੇਸ਼ੀ ਧੁਰਿਆਂ - 
ਸਮੇਤ ਆਂਪਸ ਵਿਚ ਸਮਕੋਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਿਤਿਜੀ ਤਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ 
ਐਕਸੈਲਰੋਮੀਟਰ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ 
ਲਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਾੜੀ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਈ ਲੰਬਾਤਮਕ ਤਲ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵਾਧੂ ਐਕਸੈਲਰੋਮੀਟਰ 
ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪ੍ਰਵੇਗਕ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕੀਤੀ ਦੂਰੀ 
ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਉੱਤੇ ਐਕਸੈਲ- 
ਰੋਮੀਟਰ ਕਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਸਥਿਰ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


ਘੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਫ਼ਰੇਮ-ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀ 


`ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਰੇਮ ਉੱਤੇ ਤਿਨ ਦਰ 


ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ੀ ਧੁਰੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਮਕੋਣ 
ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਸੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ 
ਨੂੰ ਖਿਤਿਜੀ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੀਜੀ ਉੱਤਰ-. 
ਦੱਖਣ ਦੀ ਸੇਧ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਤਿੰਨ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲ ਪਿੱਚ, ਰੋੜ੍ਹ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਔਟਲ ਜਾਣ ਆਦਿ ਦਾ 
ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਇਸ ਨੂੰ 
ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਬਾਪੀ ਫ਼ਰੇਮ ਨਾਲ ਯੁਗਮਿਤ ਕਰਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 



































327 ਰ੍ __` ਘੁੰਮਣ ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ 


ਧਰਤੀ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਗਤੀ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇਂ ਝੁਕਾਅ 
ਅਤੇ ਥਿੜਕਨ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਫ਼ਰੇਮ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ 
`ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਨੂੰ ਖਿਤਿਜੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 
ਸਥਿਰਰਖਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਐਂਠੰਣ ਸੈਕੇਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਰੋੜ੍ਹ ਅਤੇ 
_ਧਿੱਚ ਸਰਵੋਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਗਰਗਤੀ ਦੂਰ ਕਰਨੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਿਤਿਜ-ਚਾਪ ਸਰਵੋਮੋਟਰ ਰਾਹੀਂ ਥਿੜਕਨ ਕਾਰਨ 
ਹੱਦ ਹੋਵੀ ਐਗਰਗਤੀ ਉਦਰ ਚਰਨ ਪਚੀਚੀਦ 

ਦਰ ਘੁੰਮ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀਆਂ' ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੈਤ੍ਰਿਤ ਨਾ 
ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤਰਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ 
`. ਜਾਂਦੀ ਹੈ। “. - 


__ ਕੋਪਿਊਟਰ--ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ 


__ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਵੇਗ, ਵੇਗ ਦੀ ਇੰਟੈਗੇ੍‌ਟ ਪ੍ਰ ਵੇਗ ਅਤੇ ਦੂਰੀ 
ਦੀ ਵੇਗ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕੁਝ ਸੋਧਾਂ ਕਰਨ, ਲੇਬਕਾਰ ਤੇ ਵਿਥਕਾਰ ਦਾ 
ਰ੍ ਪਤਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੂ-ਗਰਭੀ ਵਿਥਕਾਰ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਥਕਾਰ ਵਿਚ 
ਬਦਲਣ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਾੜੀ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪੰਧ ਉੱਤੇ 
ਚਲਾਉਣ ਸਬੈਧੀ ਸਾਰਾ ਨਿਯਤਰਨ ਇਸੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 
___ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕੀ ਥੜ੍ਹਾ-ਜੜ੍ਹਤਾ ਕਿਸਮ ਦਾ 
ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 
ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤਾ ਉੱਚਤਮ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰੈਤੂ ਬੈਦੂਕੀ ਥੜ੍ਹੇ 


. ਹੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ-ਢੈਗ ਵੀ ਉਹੋ ਹੀ ਹੈ। ਪਲੇਟਫ਼ਛਮ ਦੇ ਵਿਸਥਾਪਨ: 
_ `ਦਾ ਠੀਕ ਠੀਕ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ . ਵਾਲੀਆਂ_ਤੈਰਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣ- 
”. ਧੁਰਾਸਥਾਪੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੁੰਮਣੇ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਥੜ੍ਹੇ “ 

-_ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਫ਼ਰੇਮਾਂ ਵਾਲੀ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ 


ਰਿ ਰਮ ਰੀ ਉਹ ਬੈਗ ਦੀ 
ਰਗੜ, ਤਾਪਮਾਨੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਯੈਤਿਕ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਕਾਰਨ 
ਕਦੇ ਕਦੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਂਲੀ ਅੰਗਰਗਤੀ `ਦਦਾ.ਰਹਿਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ। 


ਧਰੁਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮੈਰੀਡੀਅਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਥਿੜਕਣ ਪੈਦਾ ' 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ।' 


ਪੀ ਤੀ ਤਰੀ 


ਦੀ ਰੁੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੱਚ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਲੈਬਾਤਮਕ ਘੁੰਮਣ ਧੁਰੇ ਵਾਲੀ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਅੜੇ ਹੋਰ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈ-ਨਿਯੋਤ੍ਰਤ ਯੋਤਰ 
ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਗਤ 


ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੁੰਮਣ- 
ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਕੋਪਾਸ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਘੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਕੈਪਾਸ, 


_ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਚਾਲਕ ਤੇ ਨਾ` ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੁੰਮਣ- 


ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ-ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਆਦਿ। 

ਅਗਰਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 

ਧਰਤੀ ਇਕ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਹੈ-ਧਰਤੀ ਆਪ ਇਕ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਫ਼ਰੇਮਾਂ ਵਾਲੀ ਘੁੰਮਣ : -ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਵਿਚੋਂ 


ਹੈ। ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਆਪਣਾ 


ਧੁਰਾ ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ 
ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਚੱਕਰ 
ਕੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਤਲ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 66-% 


ਉੱਤੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਜਿਹੜਾ ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਪ੍ਾਂਟ ਹਾ 


ਹੈ। 


ਹੈ। ਰੋਟਰ ਨੂੰ ਖਿਤਿਜੀ- ਚਾਪ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕੋਣ ਉੱਤੋਂ ਰੱਖਣ ਲਈਂ -_ 


ਖੇਤਰ ਵੀ ਲਗਾਏ ਰੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਚੁੰਬਕੀ ਖੋੜਰ ਦਾ ਖਿਤਿਜੀ 
_ ਘਟਕ- ਪੈਦਾ ਕਰਨ` ਲਈ_ਖੇਤਰੀ_ਕਾਂਇਲਾਂ ਨੂੰ ਰੇਂਜ ਫਾਈਂਡਰ ਨੂੰ 
ਵੇ ਯੁਗਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਬਾਤਮਕ ਖੇਤਰੀ ਕਾਇਲਾਂ ਵਿਚਲੀ 
ਹਿਕ 


ਸਿ `` ਇਸ ਬੈਦੂਕੀ ਬੜ੍ਹੇ ਦੇ ਚਲਾਉਂਣ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 





: ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਮਣ-ਪੁਰਾਸਥਾਪੀ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦੂਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਿਸ਼ਾਨੇ 


ਰਿ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ! ਰ੍ 
`` ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪਰ ਲੀ ਤਿਲ 


੮ ੩੩੩ 


( ਸੀ 
. __ਦਿਸ਼ਾਂਤਮਕ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਜ਼ਾਸਥਾਪੀ ਅਤੇ ਬਣਾਉਟੀ ਖਿਤਿਜੀ ਤਲ। 

ਰੱ _ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਜੱਲਈ ਮੋਟਰਾਂ ਜਾਂ ਹਵਾਈ 
ਓ ਜੈਂਟਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ` 


ਦਿਸ਼ਾਤਮੰਕ `ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ--ਇਹ ਯੋਤਰ ` ਹਵਾਈ 


'ਜਹਾਂਜ਼ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਚਾਲਕਾਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਾ 
ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਖਿਤਿਜੀ ਤਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਧੁਰੇ ਵਾਲੀ ਤਿੰਨ 
.`-` ਫ਼ਰੇਮਾਂ ਵਾਲੀ ਘੁੰਮਣ- ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਹੈਦੀ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ 
_ ਥਿੜਕਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਅਤੇ ਲੋਬਾਤਮਕ 


` `ਜਿੰਬਲੰ_ ਵਿਚਕਾਰ ਲੱਗਿਆ ਸਵਿੱਚ ਮੋਟਰ ਚਲਾ`ਕੇਂ ਖਿਤਿਜੀ ਤਲ 


ਵਿਚ ਐਂਠਣ ਪੈਦਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਅਗਰਗਤੀ 


ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਿਤਿਜੀ-ਚਾਪ ਥਿੜਕਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ _` 


ਉਚ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਬਕਾਰ ਬੈਲੈਂਸ ਦਾ ਪੇਚ ਕਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 


ਵਰ ਤਜ ਵਨ 
ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ. ਕਿ ਉਹ ਧਰੁਵੀ 


ਉਪ-ਗ੍ਹਿ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਕੁਏਟਰੇਈ ਵਾਧੇ ਉਪ- ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚ __ 


ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਖਿੱਚ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਆਰਬਿਟਲ ਤੁਲ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹਰ 


ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਪ- ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਆਰਬਿਟਲ ਅਗਰਗਤੀ ਕਰਦੇ ਕਿ 


ਹਨ। ਇਹ ਅਗਰਗੰਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਕਦਾਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ 


` ਵਜੋਂ 800 ਕਿ: ਮੀ.(500 ਮੀਲ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਇਕੂਏਟਰ ਨਾਲ ` 
405 ਦਾ ਕੋਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਉਪ ਗਹਿ ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬ 


ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, 5 ੦ ਪੱਛਮ ਵਲ ਅਗਰਗਤੀਂ ਕਰੇਗਾ। 


ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਾਹਨ--ਅਗਰਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ 


ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਮੋਟਰ ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ 


ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੋ _ 


ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵਕਰਾਂ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੇ 
ਸਮੇਂ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ 
ਹੀ ਸਮੱਸਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮੁਣਾ ਉਦੋਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ 


_ਵਿਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਜਿਹਿਆਂ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਪਿੱਚ ਗਤੀ 
_ਅਗਰੰਗਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਂਹਨ ਦੀ ਥਿੜਕਣ 


ਆਵਿੱਤੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। . 


` ੍ਜੈਕਟਾਈਲ-ਬੰਦੂਕ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਨੈਂਕਟਾਈਲ ਨੂੰ 
ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਉੱਚਤਮ ਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਗਤੀ ਦੇਣ ਲਈ 
ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਜੈਂਕਟਾਈਲ ਦੇ ਰਸਤੇ 
ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ-ਧੁਰਾਸਥਾਪੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਨੂੰ 
ਉੱਪਰੋਂ ਦੀ ਲੇਘਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਦੀ ਅਗਰਗਤੀ 


























` ਪਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਖੇਪਕ ਨੰ ਹਿਸਾਬ“ -ਕਿਤਾਬ ਕਰਦੇ 
ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


`ਘੁਮੇਰ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 8 : 525 


ਘੁਮੇਰ : ਇਹ ਇਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਰੋਗੀ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਘੁੰਮਦਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ 
ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਘੁੰਮਦਾ-ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾਂ ਹੈ। ਇਹ 
ਕੇਵਲ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਅੰਤਰੀਵ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 
_ ਡਾਕਟਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “ਵਰਟੀਗੋ ਐਂਡ ਡਿਜ਼ੀਨੈੱਸ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਹਲਕੀ ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਸਿਰ ਚਕਰਾਉਣਾ, 
ਉਲਝਣ ,ਅਸਰੁੱਖਿਅਤਾ ਜਾਂ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੋਣ ਦੀ ਸੈਵੇਂਦਨਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਧੱਕਾ ਲਗਣਾ 
ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਪਸੀਨਾ, ਉਛਾਲੀ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ 
ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


1) ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਪੋਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋੜ (2) ਅੱਖ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ 
(3) ਕੈਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਪਰਸਪਰ 
ਸੈਤੁਲਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਕੈਟਰੋਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

_ਘੁਮੇਰ ਆਉਣ ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਹਾਲਤ (ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਤੋਂ 
ਬਿਨਾਂ) ਹਰਕਤ-ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
_ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਦਿ੍‌ਸ਼ੰਟੀ ਸਬੈਧੀ ਵਿਗਾੜ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀ 


ਆਦਤ, ਲੋਹੂ ਦੀ ਘਾਟ, ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਦਾ ਦਬਾਉ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 


ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਖੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋ ਜਾਣੀ, ਗਸ਼ ਪੈ 


ਜਾਣੀ, ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਢਕਣ ਵਾਲੀ ਪਰਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਲਾਗ _ 


੯੩ -੨੯੩ 


ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਸਿਰ ਵਿਚ ਸੱਟ ਲੱਗਣਾ, ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਹਲਕੇ ਦੌਰੇ _ 


ਪੈਣੇ, ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ੱਕਰ ਦਾ ਘਟ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ 
ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਬੋਝ ਦਾ ਹੋਣਾ। 


ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਂ-ਘੁਮੇਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 


ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਏ ਵਿਗਾੜਾਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


_' ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ--ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਨ 
`_ ਦੀ ਲਾਗ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਗ (8੧0੧0 ਮਮਠ੦- 


ਰੀ 000) ਵੀਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਦਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਨ, 
__ ਐਲਰਜੀ, ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੈਨ ਦੀ ਬੀਮਾਂਰੀ ( ਗਟਰਧ€ 0166856) 


`ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਝਿੱਲੀਂ ਜਾਂ ਗੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਲਾਗ ((੦00£88) 
. ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚਲੇ ਟਿਊਮਰ, ਧੱਕਾ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 


ਨਾੜੀ ਸਬੈਧੀ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ੧801010ਟ ੧੦0੦56 ਆਦਿ। ਘੁਮੇਰ ` ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਰਠ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲੀ ਫ਼ਤਹਿ ਆ ੩ 


ਲਈ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਕੋਲ'( (ਅਲੀਗੜ੍ਹ) ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ਼ _ ਰ੍ 
- 'ਉੱਤੇ.ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਈ। ਰਜ਼ੀਆ ਬੇਗ਼ਮ ਦੇ , 


ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਿਰ ਵਿਚ ਸੱਟ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖੋਪਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਣੀ ਜਾਂ 
ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੂਨ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ 
ਕੈਨ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾੜੀ ਸਿਸਟਮ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਖੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ 
_ਬੈਦ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 
`ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰ 23 : 
ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ _< __ 


ਘੁੜਾਣੀ (ਘਢਾਣੀ) ਜਿ 
ਦਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦੌਰਾਹੇ ਤੋਂ 9 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ 
ਦੂਰੀ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ 
ਨਜਾਮਤ ਸੁਨਾਂਮ ਵਿੰਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰਾਮਰਾਈਏ 
ਗੁਰਨਿੰਦਕ ਮਸੈਦ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁਲਾਕ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ ਦਾ 


` ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਕੇ ਦੁਤਾਰਾ ਭੈਨ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬੈਦਾ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ' 


104; ਬਲੈਕਿਸਟਨਾਜ਼ ਗੋਲਡ ਮੈਡੀਕਲ ' 





328 


ਰ੍ 


_ਸੈਮਤ 1761 (ਵਿਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਫਤਹਿ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਦ ਨੂ ਦੋਡ 


ਦਿਤਾ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ __ 


``ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੂਰਤੀਏ ਮਸੰਦ ਨੂੰ ਇਕ ਚੋਲਾ 
ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ 19 ਵਿੱਖੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਹਲ ਨੰ ਇਥੇ 
_ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


_ ਆਬਾਦੀ--4 515 (1981) 


ਹ. ਪੁ.--ਮ. ਕੋ. : 446 


ਚ ਇਵ ਭਾਰਤ ਦੇ/ਪੰਜਾਬ _ 


ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 


ਪਠਿਆਲੇ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਨੂੰ 25 ਕਿ. ਮੀ. (16 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਫ਼ੇ ਸਥਿਤ 


.ਹੈ। ਇਸਪਿੰਡ ਨੂੰ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਰਸਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਹ 


ਪਿੰਡ ਬਿਲਕੁਲ ਦੱਖਣ ਨੂੰ 12 ਕਿ.ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
4ਘੁੜਾਮ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨਾ ਕੋਹਿਰਾਮ ਜਾਂ ਕੁਹਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


'ਰਾਮਾਇਣ' ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਾਇਕ ਸੀ ਰਾਂਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਇਥੇ 
ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ 
ਮਿਲਦਾ ਫਿਰ ਵੀ 'ਇਸ' ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਧਰਤੀ -ਵਿਚ 
ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਠੀਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰੋੜੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਖੀ 


ਅਮੀਰ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਸਮਿਆਂ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਉਂ 


_ਕੋਹਿ-ਰਾਮ ਜਾਂ ਕੁਹਰਾਮ (ਰਾਮ ਦੀ ਪਹਾੜੀ) ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਹਸਮ ___ 
ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਤਾਜੁਲ-ਮੁਆਸਿਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਸੁਲਤਾਨ _ . 


ਅਤੇ ਹਾਂਸੀਂ, ਸਰਸਵਤੀ (ਥਾਨੇਸਰ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਰਬਤ ਦੇ _ 


ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਉਸੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਘੁੜਾਮ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹੀ .. ਹ 


ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਜ਼ੀਆਤੁਲ-ਅਸਰਾਰ ਵਾ ਤਜਰੀਆਤੁਲ- 
ਅਸੰਰਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਵਸਾਫ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੜਾਮ (ਸੁਨਾਮ ਤੇ. 


_ਸਾਮਾਣਾ) ਖ਼ੁਰਾਸਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਵੱਡਿਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ` 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਲਤਾਨ, ਜੈਲਧਰ, ਸਰਹਿੰਦ _ , 


ਆਦਿ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1192 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ __.! 
ਗਜ਼ਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਘੁੜਾਮ ਅਤੇ ਸਾਮਾਣੇ ਦੇ, 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ` 
ਦਿਤਾ ਜਿਹੜਾ. 1206 ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ 


ਰ੍ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠਾ। 


ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਨੇ ਘੁੜਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ-ਅਸਥਾਨ 


ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਹੋਈਆਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਸਮੇਂ ਘੁੜਾਮ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ 
ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਖ਼ਿਲਜ਼ੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਵੀ ਘੁੜਾਮ ਦਾਂ ਇਕ, 


ਅਹਿਮ ਅਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜ਼ੀ. ਆਪਣੇ 


ਚਾਚੇ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਨੂੰ 1295 ਵਿਚ ਧੋਖੇਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ` 


ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ` ਇੱ 


ਨੂੰ ਹਨੇਰ ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚ ਧੱਕ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਿਂ__, 


_ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਜਲਾਲਉੱਦੀਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਰਕਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ 
ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘੁੜਾਮ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਨਜ਼ਰਬੇਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। . . ` 
ਖ਼ੁਦ ਅਰਕਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਜੋ ਲਾਹੌਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਾ ਹਾਕਮ __ 























ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਮਿੱਤਰ ਅਰੇਸਲਾਂ ਖਾਨ ਸਾਮਾਣੇ ਵਾਲੋਂ ਨੂੰ ` 
ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਚੜਾਇਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ 


ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਗਲ 1290 ਦੀ ਹੈ। 
` ਮੁਹੈਮਦ ਤੁਗਲਕ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ (1325-£351) 


ਰ੍ ਘੁੜਾਮ, ਸਾਮਾਣਾ ਅਤੇ ਸੁਨਾਮ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਦੋ ਬੜੀਆਂ 
__ ਭਾਰੀਆਂ ਬਗਾਵਤਾਂ 'ਹੋਈਆਂ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ __ 


-_ ਖੁੱਦ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਦੱਬਾਇਆ। _ 
ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਘੁੜਾਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਯਦ ਘਰਾਣੇ ਦੇ 


ਰੱ ਸੁਲਤਾਨ ਸੱਯਦ ਮੁਹੈਮਦ ਸ਼ਾਹ (1435-1445) ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ 
ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੱਧੀਪਾਲ ਦਾ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ _ 


` ਇਥੇ-ਹਾਕਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਯਦ 
ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਂਹ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ' ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਨੇ 1260 
_ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਸਾਮਾਣੇ ਦੀ ਸ਼ਿੱਕ (ਹਕੂਮਤ) ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਕੇ ਇਕ 
ਅਹਿਮੀਅਤ ਕੁਝ ਘਟ ਗਈ । ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸਮੇ' ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 
__ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਪਾਨੀਪਤ, ਕਰਨਾਲ, ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ 


`__ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਚ ਦੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਸੜਕ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ 


_ਘੁੜਾਮ-ਸਾਮਾਣਾ, ਸੁਨਾਮ-ਬਠਿੰਡੇ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਵਗਣੋਂ ਘਟ ਗਈ 
ਅਤੇ ਘੁੜਮਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਨ ਮੱਠੀ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਅਨਾ੍ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
(ਮਰ ਕਬ ਹੀ ਪਦ ਨਈ) 


ਸਾਮਾਣੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੁੜਾਮ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸਥਾਨ 


ਲੈ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ 1710 ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 
ਰ੍ -_ਜੰਦੋਂ ਸਾਮਾਣੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ 


੨੩ <=%੨= <=%-੨੩ 


ਘੁੜਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਹੈਕਾਰੀਂ ਪਠਾਣ 
ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਨਿਕਲੇ। ਪਰ ਬੈਦਾ 'ਸਿੰਘ 
ਬਹਾਦਰ ਅੱਗੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਾ ਅੜ ਸਕੇ। ਕੱਸਬਾ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਨਾਲ 
ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਮਾਣੇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਹਾਕਮ ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ 


ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਐਪਰ ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਫਿਰ ਜ਼ੋਰ 
ਇਆ ਵੜ ਗਈ ਤਾਂ ਘੁੜਾਮ ਸਿੰਘਾਂ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।ਅਠਾਰਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ - 
ਅੱਧ ਵਿਚ ਇਥੇ ਮੱਲ੍ਹੀਥਾਨ ਬਿਸਵੇਦਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ __ 


ਬੜਾ ਜ਼ਾਲਮ ਬੈਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਖਟਿਆਲੀਏਂ 


__ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਸੋ ਘੁੜਾਮ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਬੋਦੇ ਪਟਿਆਲੇ` 
'ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ 


ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੁੜਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਰਿਆਸਤ 
- ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ।ਸੈਨ 1761 ਵਿਚ ਘੁੜਾਮ ਪਟਿਆਲਾ ਰਾਜ 


_ ਸੰਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੁੜਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ 


` ਹੋਏ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ 
ਅਤੇ ਉਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਬੇ-ਆਬਾਦ ਹੋ ਕੇ 
ਮਲੀਆ- ਮੇਟ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਰ 


_ ਕਿਲੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਇਕ ਬਾਗ਼ ਹੈਂ ਜਿਸ 
ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਪੱਕੀ ਕੈਧ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ਼ ਥਾਂ ਸਯਦ 
_ਮੀਰਾੰ ਭੀਖ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 
`.__ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਹਾਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਤਿੰਨ ਹੋਰ' ਇਮਾਰਤਾਂ 
__ ਹਨ। ਇਥੇਂ ਇਕ ਮਹਾਂਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਦੀ 
ਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। 
1,986 (1981) 
302 7' ਉ. ਵਿਥ.; 76 33' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਪੰਜਾਬ-ਰੰਧਾਵਾ; ਦੀ ਟ੍ਰੀਥਿਊਨ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧7,6982 





329 ਘੋੜਾ 


ਰ ਘੋਗੜ : ਇਹ ਗਿਰਝ ਵਰਗਾ ਇਕ ਮੈਲਖਾਣਾ ਪੰਛੀ ਹੈ, 


`ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਲਮੁਰਗ ਜਾਂ ਬੱਗੀ ਇੱਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਮਦੀਨ ਦਾ ਰੋਗ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਜੂਨ-ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਸਖ਼ਤ 
ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਡੇ 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਾ ਕਾਮ ਉਤੇਜਿਤ ਹੂੰਦਾ ਹੈ। 
ਘੋਗਾ : ਵੇਖੋ, ਸਨੌਲ 
ਘੋਡਬੰਦਰ : ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਥਾਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 


ਸੈਲਸਟ, ਨਾਂ ਦੇ ਤਅੱਲੁਕੇ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਹ 
ਥਾਨਾ ਤੋਂ 16 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੇਸੀਨ ਤੰਗ ` 
ਖਾੜੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਾਰ_ਹੋਰ 


ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੈਦਰਗਾਹਾਂ ਹਨ। ਰਾਈ ਉਤਾਨ, ਮਨੋਰੀ ਬਾਂਦਰਾ, ਵਸਾਵਾ 
ਅਤੇ ਘੋਡਬੰਦਰ ਬੈਦਰਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਕਸਟਮ ਡਿਵੀਜ਼ਨ' ਹੇਠਾਂ 
ਆਯਾਤ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਚੌਲ, 
`ਚੂਨਾ, ਪੱਥਰ, ਰੇਤ, ਨਾਰੀਅਲ, ਲੂਣ, ਮੱਛੀ, ਬਾਲਣ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜੀ 


ਆਦਿ ਬਾਹਰ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪੜਾ, ਤ੍ਰੇਲ, ਗੁੜ, ਮੱਖਣ, ਲਾ 
ਤਮਾਕੂੰ , ਟਾਟ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ, `ਇਮਾਰਤੀ ਲਕੜੀ ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਈ ਰ੍ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੀ 
ਹੈ। ਸੋਨ 1737 ਵਿਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ 
ਲਿਆ ਸੀ। ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ 'ਦੇ `ਰਾਜ਼-ਕਾਲ :ਦੌਰਾਨ ਬਣੀਆਂ 
ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਥੇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਰਲੇ- 
ਮਿਲੇ ਧਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਪਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖ 
ਰੇਖ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ ਨ ਰ੍ 

10717 ਉ. ਵਿਥ.; 70: 54 ਪੂ. ਲੈਬ. 

` ਰ:ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡੰ. 12 : 233 ਨੀਂ 


ਘੋਰਾਗਾਟ : ਬੈਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਜਹ ਕ੍ਰੜੋਨਾ ਨ ਦੇ 
ਪੱਛਮੀਂ ਕੱਢੇ ਤੇ ਇਕ ਵੀਰਾਨ: ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਬੇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ੁਹਰਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਕੁਝ ਥੇਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ 
ਪੋਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਗੰਜੇ ਵਿਰਾਟ ਨਾਲ ਇੰਝ 


ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਉਸੁ ਦੀ 
` ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 
ਸੀ। ਇਥੇ 15ਵੀਂ 'ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰ` ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜੇ . 
ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਸਕੀ 
ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸ੍ਰੱਹਦੀ ਚੌਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਗਤੀ ਗਈ ਸੀ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
` ਬੇਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। _ 


ਆਲਾਉਂੱਦੀਨ-ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ 


255. 15'ਉ ਵਿਥ ; 89 ]8' ਪੂ. ਲੈਬ. 
.ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ.12:236 1. 


- ਨਸਲਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਵ ਹੈ।. 


` ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ 'ਪਥਰਾਟ ਈਓਸੀਨ 
ਮਹਾਂਯੁਗ (ਲਗਭਗ 50,000 000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਦੀਆਂ ਜ਼ਟਾਨਾਂ 


ਨਿਤ 


ਰਿ ਤੇ 
ਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, (ਰਲ ਦਾ ਮੀ ਪਦ ਕਰ ੍ 


`ਫੀ ਈਕੰਵਿਡੀ ਕੁਲ ਦਾ 
ਲਿਉ 
ਰ੍ `28੧੦੦੦ ੦੩੪੦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਨਾਂ ਨੰ 


























ਸਾਡਾ _.` ਹੋ 330 


ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ_ਛੋਟੀ ਲੂੰਬੜੀ ਵਰਗੇ ਤੇ ਪੈਰਾਂ _ ਦੀਆਂ 'ਚਾਰ-ਚਾਰ 
ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਦੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਨ। ਇਸ ਤੋ ਇਲਾ/ਵਾ ਪੰਜਵੀਂ 
ਉਂਗਲ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ੪ ਪਥਰਾਟ' ਪਿੰਜਰ, ਜਿਸ 
ਨੂੰ ਈਓਹਿਪੱਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮਿ ਸਸਿਪੰ। ਘਾਟੀ ਵਿਚੋਂ 
ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਓਕੋਹਿਪੱਸ, ਪ੍ਰੋਡਹਿਪੱਸ, ਨੰ ਹਪੈਰੀ ਅਨ ਅਤੇ ਅੰਤ 
ਈਕਵੱਸ ਕੈਬਾਲਸ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਲੜੀ ਵਿ ਚ _ਧੱਪੋੜਾ ਆਕਾਰ ਤੇ 


_ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋ ਲੀ ਹੌਲੀ, ਉਸ ਦੇ ਖੁਰ 


ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਇਕੋ ਉਂਗਲ ਰਹਿ ਰਈ। 

ਈਕਵੱਸ ਕੈਬਾਲਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ £ (ਧੁ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਪੈਦਾ 
ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਜ਼ਵਾਲਜ਼ਕੀਜ਼ ਘੋੜਾ (੨, €. [॥੦%੩18੧1) 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਸਿ ਤਸ ਦੀਆਂ ਚੀਨੀ ਅਤੇ 
ਮੰਗੋਲੀਅਨ ਨਸਲਾਂ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂੰਰ ਪੁੱਟ #ਮ ਵੱਲ੍ਹ ਯੂਰਪੀ ਟਾਰਪੈਨ 
ਬਣੀ । ਜੈਗਲੀ ਘੋੜੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਏਸ਼ੀਆ ਕੋ ਚਿਨ ਤੇ ਇਥੋਂ ਮਿਸਰ ਅਤੇ 


`ਚ ਸਾਗਰੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਫੋਲ ਕੇ ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਨਸਲਾਂ . 


ਬਣੀਆਂ। ਸੈਨ 1519 ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਇ 'ਕ ਖੋਜੀ ਹਰਲੈਂਦ-ਕਾਰਟੈੱਜ਼ 
ਰਾਹੀਂ ਘੋੜਾ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪਹੋਂ! ,ਚਆ। ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਕਾਲ ਵਿਚ ਜੈਗਲੀ ਘੋੜੇ ਦਾ ਖਾਣ ਲਈ “ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਪ੍ਰੋਢ ਨਰ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਸਟੈਲੀਅਨ ” ਸਤੇ ਮਾਦਾ ਨੂੰ ਘੋੜੀ ਕਹਿੰਦੇ 
ਰ੍ - ਹਨ। ਉਸ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਅੱਗੋਂ ਨਸਲ 7 ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ 

ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਟੱਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੱਸੀਂ ਟ ਹੀਤੇ ਨਰ ਨੂੰ ਨਿੰਪੁੰਸਕ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਪੁਰਾਡਨੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਟੋਲੀ” ਮਨ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਰੀ ਲਈ, 
ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਨਸਾਲਾਂ ਪੈਂਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅ ,ਤੇ ਨਿਪੁੰਸਕ ਨੂੰ ਕੈਮ ਕਰਨ ਲਈ 
ਅਤੇ ਜਨਾਨੀਆਂ _ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਲਈ , . ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ 


ਸਬਰ ਨਪੁਸਕ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਖੜੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਛੇਰਾ ਤੇ ਵ੬ ਫੇਰੀ_ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਘੋੜੇ ਦੀ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਕ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤਕਰੀਬਨ 120 ਲਾ 


` ਸੈਂ ਮੀ. ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਢਿੱਥੇ ਤੂ /ਰੇਂ ਜਿਹੇ ਰੈਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ 
ਪਾਲਤੂ ਘੜਆਂ ਨੂੰ! ਤਿੰਨ ਮੁੱ: ੪ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆਂ ਗਿਆ 
ਹੈ-ਫ਼ੌਜੀ ਘੋੜੇ; ਭਾਰੀ;ਆਂ ਲੱਤਾਂ -ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 200 
ਸੈਂ. ਮੀ. ਉੱਚੇ, ਟੂ, ਤਕਰੀਬਨ 144 ਸੈਂ. ਮੀ. ਉੱਚੇ ਅੜੇ ਹਲਕੇ 
ਘੋੜੇ, ਕਾਠੀ ਵਾਲੇ '%ਾ ਸਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਘੋੜੇ ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਦਰਮਿਆਨੇ ਕਦਦਾਰ ਰਲੇ ਰੌਦੇ ਨ ੍‌ 
ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਰੀਰ 'ਲੋ ਬਣਤਰ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ 
ਵਰਗੀ ਹੋ ਸਰ ਖੁਰ ੮ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ 
ਕਰਨ ਨੀ ਤਨ 
ਘੋੜੇ ਫਿੱਕੇ ਭੂਰੇ ਰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ; ਬਨ ਤੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਤੇ ਕਿਸਮਾਂ 
ਘੋੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਕ' ਲਾ, ਲਾ ਖਾ, ਕਰੀਮ ਅੜੋਂ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਰਗ ਹਨ।ਕਈ ਪਿਆਂ ਦੇ ਫੀ ਉੱਤੋਂ ਚੇ ਜੀਆਂ ਧੀਆਂ 


ਮਚ ਦੀ 1 

____ ਘੋੜੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤਕ ਹੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਮਿਹਦਾ_ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੋਟਾ ਤੇ ਆਂਦਰ ਲੈਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘੋੜੇ 
ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਿਚਚ ਉੱਚੇ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਦੰਦਾਂ 
ਦਾ ਇਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਛੇਰਿਆਂ ਵਿ ਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਦੰਦ ਹੁਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ 
ਢਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਡਿਗਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਰ-ਪੰਜ ਸਾਲ 


ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਸਾਰੇ (36- -40) ਸਥਾਈ ਦੈਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘੋੜੇ 
ਵਿਚ 12. ਮਖ਼ਲੇ , 4 ਸੂਏ (ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਘੋੜੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ 


ਹੁੰਦੇ), 12 ਪ੍ਰੀਮੋਲਰ ਤੇ । 12 ਮੋਲਰ ਦੇਦ ਹੂੰ ਦੇ ਹਨ। 





ਅਤੇ ਦੂਰ ਤੋਂ ਖ਼ਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਪਰ 
ਗੋਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਰ੍ਰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ੍ 


ਘੋੜੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ੍ 
`ਨੰਹੀਂ' ਕਰਦੇ। ਸਿਰਫ਼ ਸਟੈਲੀਅਨ ਘੋੜੇ ਮਾਦਾ ਅਤੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ 
ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਾਂ ਮਾਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਵਛੇਰਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ 
_ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। _. 


ਜਣਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਘੋੜੇ ਵਿਚ 16 ਤੋਂ 38 ਮਹੀਨੇ ਦੀ 
ਉਮਰ ਤੋਂ ਲਿਗੀ ਲੱਛਣ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 


ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਘੋੜਾ ਪ੍ਰੌਢ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ 
ਬਾਲਗ਼ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੈਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ 
ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਰਭ-ਕਾਲ 


_11.ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਬੱਚਾ _ 
ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੌੜੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਇਕੱਠੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ : 
ਹਨ। ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ . 

` ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਚਲਣਾ ਫਿਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ 

_ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 


ਅਤੇ ਟੱਟੂਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਰਈ 








 ਬੋਲਜੀਅਨ, ਭਾਰਾ ਘੋੜਾ। 


ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ 'ਪਾਲਤੁਖੌਣਾਂ ਕੈ ਰੱਖੇ `._ 


ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਛੋਟੇ 


ਹਲਕੇ ਤੇ ਗਠੀਲੈ ਘੜੇ ਸਨੇ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਨਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇ ਰਜੁਪਂ 
ਅਰਥਾਤ ਦੱਖਣੀ ਅਰਬ-ਬਾਰਬ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਸਮਤਾਪੀ' _ 


ਕਿਸਮਾਂ ਨੇਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖੈਦਾ 


ਹੋਏ, 'ਇਸ ਬਾਰੇ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਪੱਕਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। 





ਰ੍ ਭਾਰਤੀ ਟੱਟੂ । 
ਰੋਗ--ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੂਤ ਦੇ ਰੋਗ ਲਗਦੇ ਹਨ . 
` ਯੱੜਆਂ ਦਾ ਨਾੜੀ-ਲਿਸਣਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਜਿਵੇਂ ਇਨਫ਼ਲੂਐਨਜ਼ਾ, ਗਲਗੋਟੂ ,- ਗਲੈਂਡਰਜ਼, ਰਿੰਗ ਵਰਮ ਅਤੇ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਸੁਣਨ . 


























| 
ਸਿ " 
॥ 
ਜਿ 
[ਮੈ 








331 ਰ੍ ਨੰ ਰ ਘੋੜੀਆਂ 


` ਸਵਾਂਮਪ ਫੀਵਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਤੇ ਕਈ-ਤਰਹਾਂ ਦੇ ਵਪਜੀਵੀ: 
_ ਜਿਵੇਂ ਮਾਈਟ ਚਿੱਚੜ, ਜੂੰਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ 


ਇਲਾਵਾ ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਫੋੜੇ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ-ਚੋ> 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਕੀੜੇ (ਵਰਮ) ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਚੀ, ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਕੌਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆਂ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਮਰੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉਪਯੋਗੀ ਵਸਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ- ਕਾਰਟੀਲੇਜ' ਗੂੰਦ 
ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਟੈਟਨਸ ਟਾੱਕਸਾਇਡ ਦਾ 
ਟੀਕਾ ਲੁਗਾਏ ਘੋੜਿਆਂ.ਦੇ ਲਹੂ ਦੇ ਸੀਰਮ ਤੋਂ ਟੈਟਨਸ ਐਂਟੀਟਾਂਕਸਿਨ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੂਟ, 
_ ਪੇਟੀਆਂ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਛੇਰਿਆਂ ਦੀ 


_ਖੱਲ"ਤੋਂਕੋਟ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਗੋੜੇ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਖੇਤਰ 
_ਵਿਰ ਟਾਂਕੇ ਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਲਖੂੰਭਾਂ 
ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਇਕ ਚੰਗੀ ਖਾਦ ਹੈ ਤੇ ਸਾਈਥੀਅਨ, ਮੰਗੋਲ ਅਤੇ 
ਅਰਥ ਲੌਕ ਘੋੜੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। 


_`_ ਟਰ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਸੈ. 8 : 1088 


` - 'ਘੋੜਾ, ਦਰਿਆਈ : ਦਰਿਆਈ 
ਦਰਿਆਈ ਘੋੜਾ ਵੀ_ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇਕ 

ਜਲ-ਥਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ _ਹੈ। ਆਰਟੀਓਡੈਕਟਾਇਲਾ _ਵਰਗ ਦੀ 
`_ਰਿਧੋਧੋਟੈਮਿਡੀ ਕੁਲ ਦੇ ਇਸ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਾ` ਪ੍ਰਾਣੀ- 
`_ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਹਿੰਧੋਪੋਟੈਮਸ ਐਂਫ਼ਿਬੀਅਸ (ਜਜ॥੦੦੧੦॥0੧ 
80ਗ੍ਰਮ0੪੦5) ਹੈ । ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ 
ਅਤੇ'ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਅਪਰ ਨੀਲ ਤੋਂ ਦੁੱਖਣੀ 
ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। 


_ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਗਾਲੀ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ. 


ਜੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਢੋਲਕ- ' 
ਨੁਮਾ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 4.6 ਮੀ. 
. ਲੰਮੇ 1 '5 ਮੀ. ਉੱਚੇ (ਮੋਢਿਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ) ਅਤੇ 3-4.5 ਮੀਟ੍ਰਿਕ 
ਟਨ ਭਾਰੇ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਮੋਟੀ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਬਿਨਾਂ 
ਵਾਲਾਂਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰੈਗ ਉੱਪਰੋਂ ਸਲੇਟੀ ਜਿਹਾ ਕਾਲਾ ਤੇ ਹੇਠਲੇ 
ਪਾਸੇਂ ਤੋਂ ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਪਿਆਜ਼ੀ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬਹੁਤ 
ਵੁੱਡਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲਾ ਬੁੱਲ੍ਹ ਮੋਟਾਂ ਤੇ ਉੱਤਰਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮਖ਼ਲੇ ਅਤੇ ਸੂਏ 
ਦੇਦ ਬਹੁੜ ਵੱਡੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਡੇ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੇ ਤੇ ਝੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ 
_ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਗਲੈਂਡੂ ਹੁੰਦੇ ਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਕ ਤੇਲ ਵਰਗਾ, ਪਿਆਜ਼ੀ ਜਿਹਾ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਰਿਸਾਉ ਨਿਕਲਦਾ 
__ਹੈ। ਇਸ ਰਿਸਾਉ ਬਾਂਰੇ ਇਕ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਜਿਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ 
ਨ ਪੀ ਲਹ ਵਹ 





- ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਿਤੀ ਵਿਚ ਤਲ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਏਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ` 
ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੀਮ 7 ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਾਂਸਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੱਢ ਕੇ 
_ ਰੋਦੇ ਹਨ। ਇਹ ੩ ਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ 


ਆਹਾਰ ਪਾਣੀ ੧2 । 3ਦੇ ਅਤੇ ਕੈਢਿਆਂ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ 
ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ' ₹#ਸਹ ਭਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ 


ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰ' ਹਿਣ ` ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੈਰ ਅੰਤੇ ਤਲ . 


ਤੇ ਤੁਜ਼ ਵੀ ਸਟ4ਦੇ । ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਇਹ ਮਨੁੱਖ 
ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ `ਤੇਜ਼ ; : ਤਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ, ਘੂਰ 
ਘੂਰ ਜਾਂ ਗਰਨ3ਣ ਵ ਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। __- 


` ਇਹ ੨ਭਕਰੀਬ੩ ਨ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਗਰਭ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ 


ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨ:4 ਦਿੰਦੇ _ ਹਨ। ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦੇ ਤੈਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ 
- ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਜਣਨ-ਰੁੱਤ` ਵਿਚ ਨਰ ਲੜਾਈਆਂ. ਕਰਦੇ 


` ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀਅ ਦੀ ਰ 


ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਪਰ ਕਈ.ਵਾਰ ਛੋਟੀਆਂ 
ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਗੈਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਬਾਂੜ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਨੋਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਮਾਸ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


`-ਹਿਪੋਪੋਟੈਮਿਡੀ ਟੂ 'ਲ ਦਾ ਇੰਕ ਹੋਰ ਛੋਟਾ, ਬੌਣਾਂ ਦਰਿਆਈ 
ਘੋੜਾ (€00੪08514 9੪088) ਤਕਰੀਬਨ 1.5 ਮੀ. ਲੈਮਾ ਤੇ 


ਕੁਝ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੈਗ ਦਾ ਹੈ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ . 
ਨਦੀਆਂ, ਹਰੇ ਜੈਗਲਾਂ ਅ ਤੇ ਛੋਭਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਜੋੜਿਆਂ 


ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਸਬੈਧੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਲੈਬੀ 
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹ। 5। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ ਮਾਂ . 5 :57 


ਘੋੜੀਆਂ : ਵਿ ਰਜ ਰਿ 
: ਜੈਂ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਗਾਏ ਜਾਂ ਟੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਬਰਾਤ ਨੂੰ 
ਡੇਰਾ ਦੇਣ ਪਿਛੋਂ, ਵਿਆਹ ਸੈਸਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਘੋੜੀ 
ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਲਾੜੀ ਦੇ 'ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਘੋੜੀ ਦੀ 
ਰਸਮ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਰਰੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਘੋੜੀਆਂ” 
;ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਈ' ਲਾੜੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਬਰਾਤ ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਵੀ 
ਘੋੜੀ ਦੀਂ ਰਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। _. ਰ: ਹਾ 


ਹੱ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੈਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਕੁਰੀਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰ 
ਕਰਨ ਲਈ “ਘੋੜੀਆਂ” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਰਜ਼ੀ 
ਹੈ, ਜਿਸ਼ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ ਵਿ ਚ ਸੁਖ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। 
ਵਿਆਹ ਬਲੇ ਪੀਆਂ ਵਿਚ ਇਨ ਰਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲ-ਕਾਮਲਾ 
ਪਰਗੁਟਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ' :- __ 
_ਉੱਠੇ ਨਾ ਰਵੇਲ ਘੋੜੀ , ਬਾਬੇ ਵਿਹੜੇ ਜਾ ਰਿ 
ਬਾਬੇ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਦੀਆਂ, ਤੇਰੀ` ਦਾਦੀ ਦੇ ਮਨ ਚਾ - - . 
ਘੋੜੀ ਚੁਗਦੀ ਹਰਿਆ ਘਾਹ, ਘੋੜੀਪਈ ਸਵੱਲੜੇ ਰਾਹ, 
ਘੋੜੀ ਸਾਂਵਲੀ ਸਈਉ। _ 


ਇਕ ਜੇ ਘੋੜੀ ਹਿਣਕਦੀ ਪਟਿਆਲੇ ਚੋਂ ਆਈ 
ਮੁੱਲ ਲਈ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਨੇ ਘਰ ਘਰਾ ਹੋਈ ਏ ਵਧਾਈ 
ਮੋਹਰੇ ਘੋੜਾ ਵੀਰਾ ਦਾ ਮਗਰ ਭਾਸ਼ੀ ਦਾ ਡੋਲਾ। 
ਹ. ਪੁ-ਮ. ਕੋ.; ਪੰਜਾਬ-ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਰੋਧਾਵਾ। 
































332 _ ਰ 1 























`ਦਾ' ਦਸਵਾਂ _ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਰਗ 'ਜਾਂ ਕੈਠ ਦੇ. ਵਰਣਾਂ ਦਾ 
__ਅਖੀਰਲਾ ਵਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਵਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ. ਊਘ 
ਉਚਾਰਣ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨੱਕ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀਤ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਹਾਲਤ ਓਹੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਵਰਗ ਦੇ ਘੋਸ਼ ਦਾ ਉਚਾਰਣ - 
` ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ (ਅ, ਏ, [੪ 
ਡ, ਝ, ਣ, ਨ, ਬ ਤੇ ਸ) ਵਿਚੋਂ ਇਕਾਂ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਵਾਕ ਨਾਲ ਨੰਹੀਂ_' 
ਮਿਲਦੇ। ₹ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨਾਗਰੀ ਦੇ 'ਭ' ਨਾਲੋਂ' ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ, ਕੇਵਲ 
ਅੱਖਰ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿਚ ਖੱਬੇ ਸੱਜੇ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।. _ 

ਅਸਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਉਕਰਾਈਆਂ ਵਿਚ ਝ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੇਠ 
ਲਿਖੇ ਅਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ : 2 ਰ੍ 

ਨ ` ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ 'ਡ” ਦ 

ਗਿ, ਸਰ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਉਪਰਲੀ ਬਾਂਹ ਵਾਲਾਂ । 
ਹੈ ਟੇਢੀ ਖੜ੍ਹੀ ਲਕੀਰ ਵਾਲਾ 'ਛ” 
ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਭ” ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਰਿ ਚਿੰਨ ਸਰੂਪ 
`_ਸਾਂਹਮਣੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਾਰਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਨ। ` 


ਜੀ ਬੀ ਨਸਾਰ ਛਮ ਦੇ ਥੇ ਵਿਚਿ 
ਭਿ ਭਿੰਨ ਸਰੂਪ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ >-  ਘੇੱ 







ਰ੍ ਹ. ਪੁ.-ਦੀ ਭ੍ਿਸਟਗੇ ਐਂਡ ਪੇਲੀਉਗ੍ਰਾਂਫ਼ੀ ਆਫ਼ ਮੋਰੀਅਨ ਬ੍ਰਹਮੀ __ 
__ਸਕ੍ਿਪਟ-ਸੀ. ਐੱਸ. ਉਂਪਾਸਕ; ਇੰਡੀਅਨ ਪੇਲੀਉਗ੍ਰਾਫ਼ੀ-ਅਹਿਮੋਦ਼ ਹਸਨ 

ਦਾਨੀ; ਪ੍ਰਾ. ਲਿ. ਮਾ; ਲਿ. ਸੇ. ਇੰਡ. (ਜਿਲਦ 9); ਗੁ. ਲਿ. ਜ. ਵਿ; ਪੰਜਾਬੀ 
` ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ-ਦੁਨੀ ਚੈਦ੍ਰ 


! ਤਦ ਰਤ 
' [ਪਾਦਰੀਆਂ ਵਲ ਟਾਈ੫(੪੪੦੭॥)----- 









ਚ : ਇਸ ਅੱਖਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਚੱਚਾ ਹੈ ਅੰਤੇ ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ 


___ ਲਿਪੀ ਦਾ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਰ- ਅਘੋਸ਼ ਅਲਪ ਪ੍ਰਾਣ 
`ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਖਰੂਵੇਂ ਤਾਲੂ ਦਾ ਉਤਲਾ ਭਾਗ 


ਅਤੇ ਜੀਭ ਦਾ ਵਿਚਲਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਚਵਰਗ ਜਾਂ ਤਾਲੂ ਦਾ 
ਪਹਿਲਾ ਵਰਣ ਹੈ। ਓਝਾ_ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਟਾਕਰੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 13 

.__ ਅੱਥਰਾਂ-ਘ, ਚ, ਛ, ਜ, ਝ, ਢ, ਣ, ਤ, ਧ, ਨ, ਫ, ਰ ਅਤੇ 
_ਲ-ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ' ਵਧੀਕ ਮਿਲਦੇ 

ਹਨ। 

ਜਾ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀਆਂ ਉਕਰਾਈਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 

ਆਮ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈਂ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਭਿੰਨ ਭਿਨ ਸਰੂਪ ਮਿਲਦੇ 


ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲੈੱਤ ਸਰੂਪ ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਖੜ੍ਹੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ _ 


ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਅੱਧੇ ਦਾਂਇਰੇ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਅੱਖਰ ਦੀ ਇਹ ਇਕ.ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਲਾਤਮੰਕ' ਅਤੇ ਆਮ ਸ਼ਕਲ ਹੈ। 
ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਉਕਰਾਈਂ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਇਹ ਸਰੂਪ ਨਾ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਕੇਵਲ 
. ਹੇਠਲੀ ਘੁੰਡੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ 


ਉਕਰਾਈ,' ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਉੱਥੇ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ _ 


ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਂਨ/ਹੋਈ ਹੈ। ਇਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੈਠਲੀ ਘੁੰਡੀ ਨਿਰਾ 
_ਇਕ ਦਾਬਹਿਰਾ ਬਣ ਗਈ । ਇਸੁ ਭਾਲਤ ਵਿਚ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਰੂਪ “ਵ' 
__. ਵਰਰਗਹੋਂ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਘੁੰਡੀ ਖੱਬੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪੈ 
` ਗਈ ਉੱਥੇ, ਅੱਖਰ “ਚ” ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ “ਵ" ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹਦੇ ਵਿਚ 


ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਥਰੇ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਸੀ ਜਾਂ ਉਹ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ 


_ਨਹੀਂ'ਸੀ। 


'. ਕਈ ਵਾਰੀ ਘੁੰਡੀ ਵਾਲਾ. ਅੱਧੇ ਦਾਇਰੇ ਵਾਲਾ ਰੁਪ ਵੱਡਾ ਹੋ 
`ਜਾਂਦਾ'ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਰਲੀ ਖੜ੍ਹੀ ਲਕੀਰ ਛੋਟੀ! ਕਈ ਵਾਰੀ ਘੁੰਡੀ 


-_ ਵਰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ'ਉਕੇਰੇ ਦੀ ਨਿਜੀ ਸ਼ੈਲੀ _ 


- ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਘੁੰਡੀ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਭਾਗ ਸਿੱਧਾ ਹੋ 


ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਰਲਾ ਮੁੜਵਾਂ। ਇਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਘੁੰਡੀ ਦਾ _ 


ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਧਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾਂ ਮੁੜਵਾਂ। 


ਜਰਨੈਲ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਇਸ ਅੱਖਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਲਡਣ ਦਾ ਜਤਨ ` 


_ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਭਾਜਨ ਜਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਦੀ 
ਅਲਹਿਦਗੀ-ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ` “ਚੀਰ” ਅਤੇ_ “ਚੇਤ” ਸ਼ਬਦ 
ਵਿਭਾਜਨ ਅਤੇ ਅਲਹਿਦਗੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ ਪਰ ਆਧਾਰ ਤੱਤ ਕੇਵਲ 
-_ਮੰਨੌਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 





1552= 48:2.) 
ਰ ਨੂ ਬੀੜ ਧਰਮਸਾਲਾ ਹਰੰਮਬੂਟਾ ਸਿੰਘ- - 
ਰ੍ ਸਾਖੀ ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ(>#ਜ) - 


























ਦਾ ਢ. 





ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ,ਰੂਪ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹੱਲ  . 
ਅੱਧੇ ਦਾਇਰੇ ਦੀ ਘੁੰਡੀ ਵਾਲਾ “ਚ”, 
ਤਿਕੋਨੀ ਘੁੰਡੀ ਵਾਲਾ “ਚ” _. 
ਚੋਕੋਰ ਘੁੰਡੀ ਵਾਲਾ “ਚ” ___ 
ਚੁੰਝ ਵਰਗਾ “ਚ” _ ਰ 
ਚੁਝ ਵਰਗਾ ਗੋਲ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ “ਚ” 
ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਚੌੜੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ “ ਚਾ 
ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਪੈਰ ਵਰਗਾ “ਚ” - _- . 
`ਕੁਟਿਲ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਉੱਤਰੀ “ਚ” . 
` ਦੁਮਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ “ਚ” ਰ੍ 
ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ' 'ਚ' ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਰਾਬਰ 
ਦਿੱਤੀ ਅੱਜ ਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਾਲੀ ਪੱਟੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। __ 
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਲਿਪੀਆਂ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ 
ਨ ਲਤ ਨਵ 





ਈਦ ਤਤ 
ਸਕ੍ਰਿਪਟ-ਸੀ. ਐੱਸ. ਉਪਾਸਕੰ; ਇੰਡੀਅਨ ਪੈਲੀਉਗ੍ਰਾਫ਼ੀ-ਅਹਿਮਦ ਹਸਨ 
__ ਦਾਨੀ; ਲਿੰ. ਸ. ਇੰਡ. (ਜਿਲਦ 9) ਗੁ..ਲਿ. ਜ. ਵਿ.; ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ 


ਹੀ ਵਿਆਕਰਣ-ਦੁਨੀ ਚੈਦ੍। 


ਚਸ਼ਮਾ : ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ।ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ 
ਪਾਣੀ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਸ਼ਮਾ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਭੂ- 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਹਾਲਤਾਂ .ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਸਾਇਠਕ ਰਚਨਾ ਤੇ 
ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਸਾਇਣਕ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
`_ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਖਣਿਜੀ ਚਸ਼ਮੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
-__ - ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਚਟਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਰਿਸਿਆ ਪਾਣੀ 
ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ` 
ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਂਣੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਭੂ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਤਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਚਸ਼ਮੇ ਦਾਂ ` 


ਸਬੋਧ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ 


_ ਵਾਟਰ-ਟੇਬਲ ਜਾਂ ਅੰਤਰ-ਭੂਮੀ ਜਲ-ਸਤੱਰ ਕਿਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। - 


. ਮੁਸਾਮਦਾਰ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਪਾਰਗਮਨਸ਼ੀਲ 
ਰ੍ ਪਰਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਰੋਕੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜਲ-ਸਤੱਰ ਖਿਤਿਜੀ 
ਹੋਣ ਤੇ ਧਰਤੀ ੜੋਂ ਕਈ ਚਸ਼ਮੇ ਵਗ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਗਮਨਸ਼ੀਲ 
ਪਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇ' ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
_ਅਪਾਰਗਮਨਸ਼ੀਲ ਪਰਤ ਦੇ ਦਬਾਉ ਹੇਠ ਵਗਦਾ ਪਾਣੀ ਫ਼ੁਆਰਾ- 
_ ਰੂਪੀ ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ 


_ਤੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ. 





ਕਣ ਅਤੇ ਲੂਣ ਵੀ ਘੁਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਲੇ 
ਲੂਣਾਂ_ ਨਾਲ ਜੰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮੇ: ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੰਕ 


ਪਹਾੜੀ ਜਾਂ ਟਿੱਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸੇ ਨੂੰ 'ਮਾਉਂਡ ਸਪਰਿੰਗ” ਕਰਿੰਦੇ ਰ 


ਹਨ। ਇਹ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਆਮ ਹਨ। 


ੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਤ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਰ 
ਪੱਕੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ 
__ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਘੁਲ ਕੇ ਵੱਡੀ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਚ਼ਟਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਰਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ 


_ਜਿਹੜਾ ਮੁੜ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ 


ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਨੀ ਨ ਉਤ 
ਅਤੇ ਸਲਫ਼ੇਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਖਣਿਜ 
ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌੜੇ ਚਸ਼ਮੇ ਕ੍ਰਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹਾ, ਰੈਧਕ, 


ਸੈਗਨੀਸਅਮੈਂ ਆਦਿ ਮਿਲੇ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸੈਡੀਸਨਲ ਸਪਰਿੰਗ! (.ੰ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ` 


ਡਰ ਤੀ `] 


ਪਾਣੀ ਕਾਫ਼ੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਵੱਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀ 


_ਰਗੜ ਨਾਲ ਗਰਮੁ ਹੋਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਕਿਸੰਮ 


- ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਚਸ਼ਮੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ 


? ਦੰਦ | `ਘੂੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੱਕ ਐਂੇ ਰਾਈਟ 


ਪੌੜੀਆਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 23 : 265 ਰ 


ਚਹਿਲ : ਪਜਾਬੀ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤਾ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰ 
` ਗੋਤ ਹੈ। ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਚਹਿਲਾਂ ਦੀਂ ਸੈਖਿਆਂ ਬਾਕੀ __ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਸਭ' ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ . _ 
ਕਈ ਪਿੰਡ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਸ ਗੋਤ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਨ। ਅੰਬਾਲਾਂ, 
ਲੁਧਿਆਣਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ 


ਚਹਿਲਾਂ ਦੀ ਜਨ-ਸੈਖਿਆ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ` ਛੁੱਟ 


ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਇਹ ਗੋਤ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ -। 


ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ , 


_ਕਿਹਾ_ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਬੰਸੀ ਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਦੇ __ 
ਚਹਿਲ, ਛੀਨਾ, ਚੀਮਾ ਅਤੇ ਸਾਹੀ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ __ 


ਚਾਰਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਅੱਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਚਾਰ ਅੱਲਗ ਅੱਲਗ 


ਗੋਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। .ਇਕੋ ਪਿਤਾ -ਦੀ -ਸੈਤਾਨ ਹੁੰਦਿਆਂ _ ! 
ਵੀ ਅਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਗੋਤ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਕਰਨ ` . 
ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਮਾਲਵਾ (ਭਾਰਤ ਦੇ _ 
ਦੱਖਣ ਵਿਚ) ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 


ਹੀ 


ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਚੁੱਕ' ਕੇ ਲਕੋ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਗਣ ਤੇ 
ਚਹਿਲ ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਸੋੜੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜਣੀ 
ਉਹਦੀ ਰਾਣੀ ਬਣਨਾ ਕਬੂਲ ਕਰੇ । ਪਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ 
ਤੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ.ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਉੱਚਾ 


ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗਾ ਅਤੇ ਇੱਛਰਾਂ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪਰੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ 




















ਪੀਰ ਵਿਜੇ ਦ ਚਰ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗੀ... 
, %%0£) ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਸਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਖਾਂਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ 

_ਚਹਿਲ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਤਾਲਾਬ ਵਿਚ. ! 
ਕੁਝ ਪਰੀਆਂ ਨਹਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਚਹਿਲ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ _ -_. 








ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਰਾਣੀ ਨੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ 
ਅਗੈ ਚਹਿਲ ਨਾਮੀ ਗੋਤ ਵਾਲਾ ਕਬੀਲਾ ਚੱਲਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਰਾਜਾ ਚਹਿਲ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਹਿ ਬੈਠਾ 

`ਤੇ ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਥੋਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਈ 'ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਬੈਸ ਚਹਿਲ 
ਨਾਂ ਹੇਠ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹ ਲੋਕ ਇਸੇ ਕਰਕੇ 
ਪਰੀਆਂ ਦਾ ਔਲਾਦ ,ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ 
ਵਾਲੇ ਚਹਿਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਕੋਟ-ਗਡਾਣਾ ਦੇ ਸਥਾਨ 


ਧੱਖੀਂ ਚਹਿਲਾਂ ਨਾਮੀ ਪਿੰਡ ਵਸਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 

__ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਕਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਬੰਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ 'ਜੋਗਾ ਤੇ 
`ਰੱਲਾ” ਨਾਮੀ ਪਿੰਡ ਵੀ ਵਸਾਏ। 

`ਚਹਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੋਗੀ ਨਾਂ ਦੇ' ਪੀਰ ਦੀਂ ਮਾਨਤਾ 


`_ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਜੋਗੀ” ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਜੋਗਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਪਾਲ 


ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ.ਲੜਦਿਆਂ ਲੜਦਿਆਂ ਜੋਗੇ ਤਾ-ਸੱਸ 
ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ.ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਲੋਕ ਜੋਰੀ 'ਪੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 


ਛੇਰਾ (ਜਠੇਰਾ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਅੱਸੂ ਦੇ _ 


ਰ ` ਚੌਥੇ ਨਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਕ ਮੇਲਾ ੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ` ਜੀਂਦ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਚਹਿਲ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਬਾਬਾ ਨਾਮੀ 
... ਚੌਹਾਨ ਗ੍ਜਪੂਤ ਵਿਚੋਂ ਦਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਜੱਟ ਕੁੜੀ ਨਾਲ 
__ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਪਤਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁੱਗੇ 
ਪੀਰ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਗਤੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸ਼ਕਤੀ 
ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਭੇਟਾ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ 
_ ਮਾਨਤਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਚਹਿਲ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ 
_ ਵੀ ਜਾਤ ਵਿਚੋਂ-ਹੋਣ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਂਦ ਦੇ 
__ਚਹਿਲ 'ਖੇੜਾ ਭੂਮੀਆ” ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਹਿਲ 'ਬਾਗੜੀ' ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਰੈਭ ਵਿਚ ਬੀਕਾਨੇਰ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਤੇ ਫੇਰ ਅਗੇ ਅੱਗੇ 
- ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲਦੇ ਗਏ। 


ਰੀ, ਮਿੰਗੁਮਰੀਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਾਨ- 
ਜੱਟ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਗੋਤ ਵੀ ਚਹਿਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ 
ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਹੈ। 


- ਹ. ਪੁ--ਗਲਾ. ਕਾ. ਟ੍ਾ. 2: : 146: ਪੌ. ਕਾ. 


ਚਕਚੀ : `ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਦੇ ਧੁਰ ਉੱਤਰ-ਪੁਰਥੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 


` ਚਕਚੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਕਚੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਇਹ ਅੱਗੇ ਦੋ ਉਪ-ਗਰੁੱਪਾਂ ਰੇਂਡੀਅਰ ਚਕਚੀ ਅਤੇ ਸਮੁੱਦਰੀ ਚਕਚੀ 
ਵਿਚ ਵੈਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰੇਂਡੀਅਰ਼ ਚਕਚੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ 
ਵਿਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਚਕਚੀ ਆਰਕਟਿਕ (606) ਅਤੇ 
ਬੇਰਿੰਗ (੧੦ਨ॥2) ਤੱਟਾਂ ਤੇ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ' ਗਰੁੱਪ ਪੇਲੀਉਸਾ- 
ਇਬੇਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ 
ਇਹ ਕੋਰਯਾਕਸ ਅਤੇ ਕਮਚਾਡਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। 


ਰੇਂਡੀਅਰ ਚਕਚੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰੇਂਡੀਅਰ ਦੇ ਇੱਜੜਾਂ 
`ੂੰ ਪਾਲ ਕੇ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਟੈਡਰਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 
ਵਿਚ ਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ 
ਰੇਂਡੀਅਰ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਮੁੱਦਰੀ ਚਕਚੀ ਆਰਕਟਿਕ 
ਸਾਗਰ`ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਲਰਸ ਸੀਲ ਅਤੇ ਫ੍ਰੇਲ ਦੇ 
ਸ਼ਿਕਾਰ ਉੱਪਰ ਗੁਜਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। 


335 





ਦੀ ਪਿ ਵਿ ਤਰ . ਓ 
ਸਮ੍ਂਦਰੀ ਚਕਚੀ ਸਥਾਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਜਿਹੀ ਕਿੰਸੇਮ ਦੇ ਘਰਾਂ 
ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੇਂਡੀਅਰ ਚਕਚੀ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਸਨ ਅਤੇ 


_ਤੇਬੂਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ,. 


ਇੱਜੜਾਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਲੱਭਦਾ ਸੀ ਉਥੇ ਜਾ ਟਿਕਦੇ ਸਨ। ਢੋਆ-” . 
ਇਤ 


- ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਤੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਅੰਬਾਲੇ ਦੇ ਕੋਲ 





ਚਕਚੀ ਰੇਂਡੀਅਰ ਚਰਵਾਹਾ 


ਸਮੁੰਦਗੀ ਚਕਚੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ 
ਇਕਾਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਟੀਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰੀ 
ਸਬੈਧੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਗਵਾਂਢੀਆਂ.ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸ਼ੀ ਤੇ - 
ਰੇਂਡੀਅਰ ਚਕਚੀਆਂ ਵਿਚ ਚਰਵਾਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਮੁੱਖ 
ਆਰਥਿਕ ਇਕਾਈ ਸੀ। ਰ 


ਚਕਚੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ 
ਅਨੌਕਾਂ ਅਦਿੱਖ ਰੂਹਾਂ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ 
ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਬੜਾ ਮਹਤੱਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 

ਰੂਸੀ ਕਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਕਦੀ ਸਮੂਹਿਕ-ਫ਼ਾਰਮਾ ਤੇ ਵਸਣ 
ਲਗ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਪਖੋਂ ਇਨਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਕਿੱਤੇ ਚਾਲੂ 
ਕੀਤੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ.2 : 916 


ਦਰਮਿਆਨ ਬੇਰਿੰਗ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਆਰਕਟਿਕ _ 
ਮਹਾਂਸਾਗਰ`ਦਾ ਇਕ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੁਕਚੀ ਅਤੇ ਚਿਉਕਾਟ- 
ਸਕਾਯਾ ਮਾਰਯਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰੈਂਗਲ-ਲੈਂਡ 
ਟਾਪੂ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉੱਤਰ- _ 
ਆਰਕਟਿਕ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਢਲਾਣ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ 
ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਣ ਪਿਛੋਂ ਜੁਲਾਈ ਤੋ ਅਕਤੂਬਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਦੀ 
ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਸੀਲ, ਵਾਲਰਸ, ਵੇਲ ਮੰਲੀਆਂ 
ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


`_ 692 00' ਉ. ਵਿਥ; 1707 00' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁੰ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 ; 916 ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. _ 





ਚਕਚੀ ਸਾਗਰ “_ ' 























`ਚੱਕਦੱਰਾ (€04੪8੩॥੩) : ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੈ ਉੱਤਰ- 
ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਦਿਰ (1%), ਸਵਾਤ ਅਤੇ- ਚਿਤਰਾਲ 
ਏਜੈਸੀ ਵਿਚ ਸਵਾਤ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਕੰਦ ਦੱਰੇ 
ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਚੌਕੀ ਹੈ। ਮਾਲਾਕੰਦ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹੀ 
ਅਕਬਰ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਵਾਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ 
1587 ਇਸ ਦੀ ਕਿਲਾਬੈਦੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੈਨ 1895 ਵਿਚ 
_ਚਿਤਰਾਲ' ਸਹਾਇਤਾ ਫ਼ੌਜ (€041 01 ਗਿ੮੦) ਨੇ ਚੱਕਦੱਰਾ ਦੇ 
ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸਵਾਤ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ 
ਲਈ 'ਫ਼ੌਜ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੌਕੀ 


ਰ੍ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।` ਜੁਲਾਈ 1897 ਵਿਚ ਮੁੱਲਾ ਮਸਤਾਨ - 


(001੩ ੧੩6%8) ਜਾਂ 'ਪਾਗ਼ਲ ਮੁੱਲਾ” (0੩6 %ਗ੩) ਦੀ 
ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮਾਲਾਕੰਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 8000 
ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਚੱਕਦੱਰਾ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਪਰ ਘੇਰੇ ਵਿਚ 
ਆਈ ਹੋਈ ਰੱਖਿਆ=ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ 2 ਅਗਸਤ, 1897 ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ 
ਲਿਆ ਗਿਆ। ਰ੍ 
345 44' ਉ. ਵਿਥ.; 725 ਕ' ਪੂ. ਲੈਂਬ: 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 122 ਗੀ 


ਚੱਕ ਫ਼ਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ : ਜਿ 
ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦਮਦਮਾ 
ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 20 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਭਗਤੂ ਦੇ 
`__ ਪੋਤਰਿਆਂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ 
_ਉਪਰੈਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ, ਥਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਤੇ 
ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ 18 ਜੇਠ 1763 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 
ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਇਥੇ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ 
ਦੇ ਕੋਢੇ ਉਪਰਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਕਝ ਦਿਨ ਠਹਿਰੇ ਸਨ । ਪਿੰਡ 
ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। 
ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਾਜਣ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ “ਬੁਰਜ ਸੰਗੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ” 
ਵੀ. ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਠਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ 
ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤੇ ਸਿੰਘ -ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕਈ ਵਾਰ ਭੋਜਨ 
__ ਛਕਿਆ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਾਚੀ ਮਾਈ ਦੇਸਾਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ 
_ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੇਨਤੀ 
ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵੀਂ ਚਰਨ ਪਾਏ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਂ ਨੰ ਹੁਣ 'ਕੁਰਜ 
ਮਾਈ ਦੇਸਾਂ” ਕਿ੍‌ਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


`` ਰ.ਪੁ-ਮ. ਕੋ. ਪੌਨਾ 425: ਗੁ. ਗੋ. ਮਾ. ਪੌਨਾ ੪8 


ਚਕਬਸਤ, ਬ੍ਿਜਨਾਰਾਇਣ : ਇਹ ਉਰਦੂ ਦਾ ਉੱਤਮ 
ਕਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਜਨਮ ਫ਼ੈਜ਼ਾਂਬਾਦ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਚ 1882 ਵਿਚ ਪੰਡਤ ਉਦਿਤ 
ਨਰਾਇਣ 'ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ`ਪਿਤਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਇਸ ਦੇ 
ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ! 1907 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਵਕਾਲਤ ਪਾਸ 
ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸੀ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ 
ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਰਦੂ, ਵਿਚ ਚੋਗੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾ 
`ਸੀ। 12 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1926 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਨਾਲ 
__ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਾਟਾ ਪਿਆ। _ ॥ 


ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉੱਤੇ ਪੂਰਵਵਰਤੀ ਕਵੀਆਂ ਅਨੀਸ, 
ਆਤਿਸ਼ ਤੇ ਗ਼ਾਲਿਬ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਆਮ ਕਵੀਆਂ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੌਧਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 


336 


_ ਸੌਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ.ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 


ਪੰਜ ਸਾਲ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ - 
_ਗਿਆ। ਪਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕੋਮ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਢੰਗ[- 


ਚੱਕਬੈਦੀ ਨਾਂਹ ਦੋ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਸੀ। 








ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਟੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ 
ਅਲੱਗ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ. .__ 


ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਈ !__  -' 


੮੨੨੨ <੩੨੩੪੨੩ 


ਵਾਰੀ ਖੇਤ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਿਚ __ 





ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਇਕੋ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਚੱਕ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵੀ __ 
ਸੌਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆ. ' 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੱਕਬੈਦੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ _ 
ਆਬਾਦੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ` 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 


ਆ 


ਰ੍ 1920 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ_ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਦੇਖ- | 


ਰੇਖ ਵਿਚ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਚੱਕਬੰਦੀ . 
ਚਾ ਕੈਮ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕੇ! ਇਹ ਤਜਰਬਾ _ 


. ਬੜਾ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਚੱਕਬੈਦੀ ਇੰਨੀ 


ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਵਧੇਰੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ 
ਦੀ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਜਾਂ ਚੱਕਬੈਦੀ ਦੁਆਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ . 
ਬਰਦ੍ਰਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। - ਰ 


ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਰਜੋ' ਚੱਕਬੰਦੀ ਪੱਧੜੀ ਵਿਚ ਇੱਛੁਕ ! 
ਰਿ ਦਿਰ ਰਿ 
ਗਈ। ਸੈਨ 1947 ਵਿਚ ਬੈਬਈ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ । _ 
ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ_ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਜਿੱਥੇ ਉਚਿੱਤ ਸਮਝੇ ਚਕਬੈਦੀ _ 
ਲਾਗੂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਨ 
ਪ੍ਰਾਤਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ-ਬੜਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ।' 








ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ੀ। ਸਨ 3969 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਭ ਤੋਂ ਅਗੇ ਸੀ 
ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਖਤਰਾ ਵਿਚ ਚੱਕਬੰਦੀ ਕਰਨਾ ਕੋਈ 
ਆਸਾਨ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਇਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ 
ਪਗ : 

ਹ.ਪੁ.-ਰਿ. ਵਿ. ਕੌ. 














__ 337 ਵਿ ਵੀ ੱਕਰਵਰਤੀ, ਸਤ ਇੰਦਰ ਸੰਘ 


`'ਚੱਕਰ : ਇਆ 


-ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਮੂਹ, ਮੰਡਲ, ਦਾਇਰਾ, ਗੋਲਾਕਾਰ . 


` ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਵਸਤੂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਸੈਨਾ ਆਦਿ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 


“੯ ਰਿਗ ਵੇਦ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਰਿਆ ` 


ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੇ. ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀ ਲਈ ਭੀ 


`. - ਚੱਕਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆਂ ਹੈ। ਯਾਗਯੋਵਲਕੁਯ ਸਮਿਤੀ ਅਤੇ 


_- ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਆਦਿ ਵਿਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਸਮਰਾਟ. ਦੇ ਰਥ ਲਈ ਇਸ 
_ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀ੍‌ਲ਼ੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਤਪ੍ਰਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ 
_'ਪਹਿਲਾਂ' ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਚੱਕੇ ਲਈ “ਚੱਕਰ” ਸ਼ਬਦ ਆਇਆ ਹੈ। 


ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਣੂੰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੋਲ ਹਥਿਆਰ _ . 


ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
` ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਰਣੇ-ਲਈ 84 ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


` ਗਣਿਤ, ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ੀ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਹਬੇਲੀ, ਪੈਰ ਦੇ ਤਲੇ ਅਤੇ . 


ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੋਲਾਂਕਾਰ “ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਫ਼ਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤਰ_ਵਿਚ ਛੇ 


_ਚੱਕੇਰਾਂ-ਮੂਲਾਧਾਰ, ਸਵਾਧਿਸ਼ਠਾਨ, ਮਣਿਪੂਰ, ਅਨਾਹਤ, ਵਿਬੁੱਧ 


ਅਤੇ ਆਗਿਆਖਯ-ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ- 


ਅਸ਼ੁਭ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ'ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੋਤ੍ਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ 


ਵਿਚ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੱਕਰ-ਵਯੂਹ 
ਰ੍ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ.ਕੋ.4: 151 


____ਚਕਰਧਾਰੀ ਬੇਜ਼ਰ : ਨ ਗਲ ਲਤ 
- ਨਾਂ ਬੇਜ਼ਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 1987 ਵਿਚ ` 


_ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਰਦੂ; ਹਿੰਦੀ, ਗੂਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਜਾਣੂੰ 
:' ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਗ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਵਿਤਾ 
-. ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਬੁਖਾਰੀ, ਰਿ 
`_ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਂਰ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਾਇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਚਲਿਆ 


___ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸ਼ੇਅਰ ਪੜ੍ਹ__ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੀਰ ਮੁਸ਼ਾਇਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ-ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਆਂਵੇ। __ 
ਇਸ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬੜੀ ਚੋਂਟ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਨੇ ਕੁਝ ਯਾਰਾਂ _. 

_` ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ 
_ਮੰਦਰ, ਅੰਮਿ੍‌ਤਸਰ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਕਵੀ ਸਭਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ! ਇਸੰ` 

_ ਹਿੰਦੂ ਕਵੀ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲੋਗੜ ਸਿੰਘ ਲੋਗੜ_ਤੇ ਸਕੱਤਰ ਲਾਲਾ __ . 
"ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਬੇਜ਼ਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ. ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਵਿਤਾ, ਵਧੇਰੇ - 
ਕਰਕੇ ਬੈਂਤ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ ਵਿਚ 


ਤਲਾਈ ਦੇ ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ 
__ ਵਿਚ 'ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ” ਰਿ 'ਬੇਜ਼ਰ ਦੇ ਮੋਤੀ” ਅਤੇ 
੨. ਸੋਹਣੇ ਸੋਹਣੇ ਗੀਤ” ਹਨ। `. 


ਰ. ਪੂ.-ਪੰ. ਸ਼ਾ. ਤਜ਼-418 


ਚੱਕਰਪਾਨੀ (੯੪31੦8(980) : ਦਾ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. 


“ਨ ਨ ਬਲ ਤੇਰ ਅੱ ਦਲ ਮਲ ਨ ਦ ਬਪਿ 
_. ਸੁਲਤਾਨ “ਧਰਮਪਾਲ” ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
`._ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਪਾਲ ਬੈਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਬੈਗਾਲ ਦੀ ਸਰਬਪੱਖੀ ਤਰੱਕੀ 


__-_ ਰ. ਪੁ-ਐਡ. ਹਿ. ਇੰਡ --ਮਜ਼ੂਮਦਾਰ 168 _' 
8 ” - 


ਅੰਮਿ੍‌ਤਸਰ -ਵਿਖੇ ਹਰੇਕ 


` ਚੱਕਰਬਰਤੀ, _ਖਿਤਿਨ : ਭਾਰਤ ਦੋ;ਇਸ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ 


` ਜਨਮ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1924 ਨੂੰ ਢਾਕਾ, (ਹੁਣ 'ਬੈਂਗਲਾ ਦੇਸ਼) ਵਿਚ _ _ 
ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1954 ਵਿਚ ਇੱਸ ਨੇ ਫ਼ਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਿਚ ਡਿਪ- _. 
ਲੌਮਾ'ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1954- 50 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ _. 
ਕਮਰਸ਼ੀਅਨ ਆਰਟਿੰਸਟ ਵਜੋਂ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ 1950 ਤੋਂ 1957 
ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲਾਂ. ਵਿਚ ਕਲਾਂ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਦਾ: 
ਇਨਚਾਰਜ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿਖੇ ਰੀਜ਼ਨਲ ਡੀਜ਼ਾਈਨ _ 
ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਕਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਸੈਂਟਰ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣਿਆ। . 
ਇਤਿ ਇਨ 


ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਹੈ। _ __ 
ਨ ਰਿ 


ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆੰ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ_ ਹੈ..ਅਤੇ ਕਈ . _. 
ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ਾਂ' 
ਦੇ ਕੋਈ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨੰ। ਇਹ ਵਰਲਡ __ 


ਕਰਾਫ਼ਟ ਕੌਸਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਅਤੇ ਆਲ: ਇੰਡੀਆਂ ਫ਼ਾਈਨ 
ਆਰਟਸ ਐਡ ਕਰਾਫ਼ਟਜ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ 
ਹੈ। 


ਰਜ 


< ਰੀ 
_ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ . ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੱਕਰਵਰਤੀ` ਦਾ _ 


ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਜੱਜਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਸ੍‌. ਮੋਦਨ ਸਿੰਘ ਦੇ 


ਬਸੋਤ ਸਿੰਘ ਪਧਾਣੀਏ ਤੋਂ ਕਲਾਸਕੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪਿੱਛੋਂ ਵਾ 
ਇਰ ਨਾਮਧਾਰੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੰਨ. 


1922 ਵਿਚ ਨਾਮਧਾਂਰੀ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰੜ਼ਰੀ ਵੀ ਬਣਿਆ। 
ਸਮੇਂ ਸਮੇ' ਇਹਸੱਤਿਜੁਗ', “ਵਿਹਾਰ ਸੁਧਾਰ', “ਪ੍ਰੀਤ ਸੈਨਿਕ', ਪਰਜਾ 


'ਮਿੱਤਰ', 'ਲੋਂਕ ਰਾਇ', “ਜੀਵਨ ਪ੍ਰੀਤੀ", ਪਹੁ ਫੁੱਟੀ” ਆਦਿਕ ਪੱਤਰਾਂ 
ਦਾ ਸਪਾਦਕ ਰਿਹਾਂ।ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 


ਖੋਜ ਸਹਾਇਕ-ਵਜੋਂ ਕੈਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 





























ਵਾ ਰਿ 
_ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰੁਜ਼ਨਵਾਂ ਹਠ ਲਿਖੇ ਅਨਸਰ ਹਨ :- ਰ੍ 
ਨਾਟਕ : -' ਪ੍ਰੀਤ ਪੈਜ਼ੀਬਰ, ਪੂਰਬ ਪੱਛਮ, ਰਾਸ਼ਟਰ_ ਭਾਸ਼ਾ, 


_ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਬਲੀਦਾਨ, ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ, ਮੋਰ 
ਚੋਣਵੇਂ ਇਕਾਂਗੀ ਆਦਿ। 


` ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਨਾਵਲ : ਮਾਲੰਵੇਂਦਰ, ਨਾਮਧਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸ, 


'ਬੀਤ-ਰਾਗ, ਕੂਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਅੜਬੈਗੀ 
ਆਦਿਕ।: 


` ਕਹਾਣੀਆਂ : ਸਤਨਾਜਾ। 
ਧਰਮ ਬਾਰੇ : ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਜੀਵ ਹਿੰਸਾ। 
ਰ੍ ਇਸ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ 7-8 ਮਾਰਚ, 1971 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ 
ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। _ 
_ -ਹ.ਪੁ.-ਪੰ. ਲਿ. ਕੋ. 


ਚੱਕਰਵਰਤੀ, ਡਾ, ਆਮੀਆ : ਇਸ ਉੱਘੇ ਬੈਗਾਲੀ 
ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1901 
ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਬੈਗਾਲ ਵਿਚ ਸੀਰਾਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 
ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਆੱਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
_ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1926 ਤੋਂ 1933 ਤੱਕ ਇਹ ਡਾ. ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ 


ਟੈਗੋਰ ਦਾ .ਸਾਹਿਤਿਕ ਸਕੱਤਰ ਸੀ। .ਇਸ ਨੇ .ਬੈਗਾਲੀ ਅਤੇ 


ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੋਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅੜੇ 
ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਕਈ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨੇ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤੇ। 


'ਸੈਨ 1951- 52 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਖੇ ਗਏ 


ਭਾਰਤੀ ਵਫ਼ਦ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। . 
ਇਹ ' ਕਈ ਦੇਸੀ ਤੇ ਬਦੇਸੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ _ 
ਰੀਸਰਚ ਫ਼ੈਲੋ ਅਤੇ ਹਾਰਵਰਡ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਤੇ ਬੋਸਟ ਆਦਿ ਦਾ 


ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1967 ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ, 
ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। 


`_ ਸੈਨ 1963 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਂਰ ਮਿਲਿਆ। _ 


ਇਸ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇਂ ਹੀਂ ਹੋਰ ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਬਦੇਸੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ 


ਰ੍ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟ੍ਰੇਟ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। 


ਰ੍ ਇਸ ਦੀਆਂ. ਕਿਰਤਾਂ! ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸਬੈਧੀ ਲੇਖ, ਸਾਹਿਤਿਕ 


ਪੜ-ਚੋਲ ਅਤੇ/ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬੈਗਾਲੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ 


ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ' “ਡਾਈਨੈਸਟਸ ਐਂਡ ਪੋਸਟਵਾਰ ਪੋਇਟਰੀ”, 
ਦੀ ਸੇਂਟ ਐਟ ਵਰਕ” ਅਤੇ “ਦੀ ਇੰਡੀਅਨ. ਟੈਸਟੀਮਨੀ” ਆਦਿ 
- ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1970 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ 
_ਸਨਮਾਨਿਤ'ਕੀਤਾ। _ 

ਰ੍ ਹ.ਪ:-ਨਧਨਲ ਆਨਰਜ ਐਨ. ਐਨ. . 229; ਇੰਡ. ਰੂਜ਼. 
ਰੂ. 1980-81 ਰ੍ 


` ਰੱਕਰਵਰਤੀ, ਡਾ. ਚੰਦਰ ਕਾਂਤ : ਬੈਗਾਲ ਦਾ ਇਕ ` 


__ ਨੇਤਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਆਪਣੀ ਬੇਵਫ਼ਾਈ 


ਵਿਖਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ' 
__ ਲਈ ਚੰਗਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖ਼ੁਦਰਗਰਜ਼ੀ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ` 


_ ਮਾਰੂ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਲੰਡਨ, ਪੈਰਿਸ ਅਤੇ 





338 ਰ੍ ਰਿ 
- ਬਿਨ ਨੂੰ ਕੋ ਇਕ ਚਰਾਕੇ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਲਕਬ... 


ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਨਿੱਖਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਈ 1 


ਕਿ ਹੁਣ ਜੈਗ ਜ਼੍ਰੂਰ ਛਿੜੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ , 
`ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ. ਬਰਤਾਨੀਅ!, ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਹੋਣਗੇ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ `_. 
ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਨੂੰ 


ਛੱਡ ਕੇ ਬਰਲਿਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣਾ ॥ 


ਲਿਆ। ਸੈਨ 1914 ਦੀ ਬਸੈਤ ਨੂੰ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਜਰਮਨੀ _ _ 
ਪਹੁੰਚ ਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਤਨੀਆਂ'ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ __ 
_ਜਥੇਬੈਦੀ-ਜਿਸ ਦੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ 10,000 ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਰ੍ 


ਕਰਵਾਇਆ। “ਬਰਲਿਨ ਇੰਡੀਆਂ ਕਮੇਟੀ” ਜਰਮਨ ' ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 
ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਬਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਜ਼ਿਮਰਸੈਨ (2800ਟਹਗ੫੦॥ ਨੂੰ । 
ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੈਯੁਕਤ(ਰਾਜ ਵਿਚ “, 


ਲੱਗੇ ਆਪਣੇ ਜਰਮਨ ਰਾਜਦੂਤ ਨੂੰ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰੇ ਕਿ ਉਹ ._ __.. _ 
_ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲਾ ਸਪਲਾਈ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੈਡ __. . 
ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ, ,ਸ਼ੰਘਾਈ' _.. ਦਾ 
ਅੰਤੇ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਜਨਰਲਾਂ ਨੂੰ 'ਵੀ -... _-... 
ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਤੇ 


ਗਏ। 


ਕਲਿ 
ਗਏ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣਾ 
ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਲਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਮ ਚੈਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ 


` ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਬਣਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ 


ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। 'ਬਰਲਿਨ-ਇੰਡੀਆ ਕਮੇਟੀ” ਦੇ ਨਾਮਜਦ ਕੀਤੇ 
ਵਿਅਕਤੀ ਹਰੈਬਾ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਕੋਲ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ -' 
ਪੈਸਾ ਸੀ। ਵਿਰੋਧੀ _'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ _ 
ਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਜਰਮਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗ਼ਲਤ ਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ' 


ਰਿ 


ਦਰ ਪਿ 
ਨਾਕਾਮ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਈ ਹੋਰ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ` 
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਵੀ ਸਫ਼ਲ 
ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਉ. 
`__ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1916 ਵਿਚ “ 'ਰਲਿਨ ਇੰਡੀਆ ਕਸੇਟੀ' ਨੇ 
ਜਰਮਨ ਬਦੇਸ਼ੀ ਆਫਿਸ ਦੀ ਪ੍ਵਾਨਗੀ ਨਾਲ, ਡਾ. ਚੰਦਰ . 
ਕਾਂਤ ਚੱਕਰਵਤੀ ਨਾਂ ਦੇ ਬੈਗਾਲੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰਾ ਧੈਸਾਂ ਦੇ ਕੇਂ ਗਦਰ 
ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਾਗ-ਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਚੱਕਰਵਰਤੀ _ 


ਨੇ ਇਹ 'ਸਾਰਾਂ ਹੀ ਪੈਸਾ ਆਪਣੇਂ ਨਿੱਜੀ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰ ... 


ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਬਾਰੇ ਜਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੀਆਂ ਹੀ ਰਧੋਟਾਂ ' 


. ਭੇਜਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਪਤਾ 'ਲੱਗਾ ` 
`` ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ! 


ਭਿ ਮਰੇ ਇਤਰ ਅਤ ਆਪਣ ਵਕ 


_ ਬਦਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗ . 


ਪਏ। 


ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹੜੱਪ ਕਰ ਲਿਆ। 














ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਆਂਪਸੀ ਲੜਾਈ ਦਿਨ ਵਧਦੀ ____.. ਰਿ 
ਗਈ। ਸਤਰਵਰਤੀ ਨ ਜਰੀ $੨2੨"੨-੬-% 








339 
`ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਵਿਚ ਹਰਾ ਕੇ ਕਨੌਜ ਦਾ ਰਾਜ ਚਕਰਾਬੁੱਧ ਨੂੰ ਦੈ ਦਿੱਤਾ। 


 ਹੰਦਸਤਾਨਆਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਬਾਰੇ ਲਾਜਪਤ ਤਾਜ ਨੇ ਇੱਜ 
ਲਿਖਿਆਂ ਹੈ :- 
ਐਂ ਹੁ ਸਾਰੇ ਬੋਗਲੀਆਂ ਨੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਹਿਮ ਚਲਾਉਣ, 


ਫ਼ੈਡਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ 
ਬੇਅਸੂਲੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਹਰੀਸ਼ 
`ਚੈਦਰ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਮਾੜੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਬਹੁਤ 
ਸਾਫ਼ੇ-ਦਿਲ, ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ-ਬੱਧ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ 


ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਚਰਣ ਮਾੜਾ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ 
ਦਾ ਆਚਰਣ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ, ਗੁਪਤਾ ਨਾਲੋਂ ਕਈ 
ਗੁਣਾਂ ਚੈਗਾ ਸੀ।” ( 


ਅਜਿਹੇ ਮਾੜੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਗ਼ਦਰ-ਵਿਦਰੋਹ ਸਫ਼ਲ 


`ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। 
ਰ੍ ਹ.ਪੁ-ਹਿ. ਸਿ. ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ-ਤੁ. ਸਿਘ ਰ੍ 


_ਚਕਰਵਾੜ : ਵੇਖੋ, ਵਾਵਰੋਲਾ ਰ੍ 
ਚਕਰਾਤਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੇਰਠ ਖੰਡ 


ਪਤ 


ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਾਲਸੀ ਤੋਂ 40 
_ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਮਸੂਰੀ ਤੋਂ 65 ਕਿ, ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 


2100 ਮੀ. (6,885 ਫੁੱਟ) ਦੇ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। - 
_ ਇਹ ਛਾਉਣੀਂ ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ _ _ 


ਸੈਨ 1869 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਬਾਦ ਹੋਈ। ਲਗਭਗ 125 ਕਿ. 


`ਸੀਂ. (77 ਮੀਲ) ਲੌਬੀ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਨਾਲ 


ਨ ਮੀਰੀ ਹੈ 

`_` ` ਆਬਾਦੀ--4670 (1991) ਰ੍ 
- 305 42' ਉ. ਵਿੱਥ.; 77 52' ਪੂ. ਲੈਬ 
ਜਾ ਹ. ਪੁ:-ਇੰਪ, ਗ. ਇੰਡ. 10: 125 


ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ : ਪਾਬਿਸਤਾਨੰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਜਿਲ੍ਹਾ 


`__ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਥਾਣਾ ਮਾਂਡੇ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ 
`. ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਪਿਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ . 


ਜੀ ਆਏ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਿਵਾਂਸ ਥਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ 
__ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵੰਲੇਂ ਵਾਲੀ ਚਾਲ੍ਹੀ ਘੁਮਾਉਂ ਜ਼ਮੀਨ ਮੁਆਫ਼ 
ਲੱਗੀ ਸੀ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਐਮਨਾਬਾਂਦ ਤੋਂ 16 ਕਿ. ਮੀ. ਵਿ 
ਰ੍ ਪੂਰਵ ਹੈ। ਸਿ 

ਸੂਦ ਆ 
`.. ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 


ਰਿ ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ. ਪੰਨਾ 452 


ਹਯ 


ਰਿ ਚੱਕਰਾਯੁੱਧ : ਕਨੌਜ ਦਾ ਇਕੁ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਰ੍ 
- ਵਿਚ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਮਾਣ ਤਾਂ` ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਪਰ_. 


_ ਖਿਆਲ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੋ ਅੰਤਮ 
ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 783 ਈ. ਤੋਂ' ਪਿਛੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕਨੌਜ ਦਾ ਰਾਜਾ 
ਬਣਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 
` ਆਯੁੱਧ ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੈਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਭਾਗੇਲ ਪੁਰ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ 
ਇਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਲ ਵੈਸ਼ੀ 
_ ਮਹਾਰਾਜੇ ਧਰਮਪਾਲ ਨੇ ਇੰਦਰਰਾਜ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੈਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਯੁੱਧ " 





ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਕਰਾਯੁੱਧ ਇੰਦਰਰਾਜ ਦਾ 
ਸਬੈਧੀ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰੋਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਕਰਾਯੁੱਧ ਨੂੰ 
ਕੋਈ ਗੌਰਵਮਈ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਛੇਤੀ' ਹੀ ਨਾਗਭਟ ਦੂਜੇ ਨੇ 


ਚਕਰਾਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਤੇ ਕਕੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਰ੍ ਹੁ 


ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਚਕਰਾਯੁੱਧ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੰਗਦਾ। . 
ਹਂ. ਪੁ-ਰਿੰ. ਵਿ.ਕੋ.4:153. 


_ਚਕਲਾਈਓ : : ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪੀਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਾਂ- 


ਰ੍ ਬਾਯੋਕੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਲੰਮਾ ਦੇ ਉੱਤਰ- ੍ 


ਪੱਛਮ ਵਿਚ 640 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਅੰਦਰ-ਅਮਰੀਕੀ 
ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਉਪਰ' ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਸੈਨ 1720 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਇਕ 
ਬਸੱਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ ਅਤੇ 1835 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ। ਚਕਲਾਈਓ ਦਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਗੈਨਾ, 


_ ਕਪਾਰ ਅਤੇ ਚੌਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਬੜਾ ਉਪਜਾਊ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ 


ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਇਥੋਂ ਦੀ- ਖੇਤਰੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਉਪਰ ਹੀ 
ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਭੂਮੀਆਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂ- 


_ ਪਾਲਣ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਹੈ। ਚਕਲਾਈਓ ਵਿਖੇ ਇਕ ` 


ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੇਲ ਦੁਆਰਾ ਪਵਾਰਟੋ ਪੀਮਨਟਲੈ 
ਅਤੇ ਏਟਨੈ ਬੈਦਰਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। - 

_ ਆਬਾਦੀ-419,600 (1990) 

_64 16' ਦੱ. ਵਿਥ. ਅਤੇ 79? 50' ਪੱ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 837 

_ਚਕੱਵਾ : ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸੇਨ ਤੋਂ ਮੰਗੋਲੀਆ 


ਤੱਕ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਬੱਤਖ਼ ਵਰਗਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੱਕ੍ਰਵਾਕ ਵੀ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਏਵੀਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਐਨਸੱਰੀ-ਫ਼ਾਂਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ, 


` ਅਨੇਟਡੀ, (08004). ਕੁਲ ਅਤੇ ਕਸਾਰਕਾਂ (€%%੦੩) ਪ੍ਰਜਾਤੀ 
` ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲੈਬਾ ਸੈਤਰੀ ਰੋਗ ਦਾ ਪੀਲਾ ਸਿਰ ਦਾ 


ਅਤੇ ਖੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚਟਾਖ਼ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ਨਰ ਤੇ ਮਾਦਾ ਪੰਛੀ ਲਗਤਗ ਇਥੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਮਾਦਾ ਦਾ ਰ੍ 
ਹਰ ਹਲ 





ਚਕਵਾ (€46੩6੩ ਵਿਡਤ 02036) ਇੰ 

ਚਕਵੇ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਤੀ ਸ਼ਾਹ ਚਕਵਾ (1860904 

%੩0੦00%) ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲੇ-ਚਿੱਟੇ ਰੈਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ 

ਚਿਤਕਬਰਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਰ ਅੜੇ ਆਦਤਾਂ ਵਿਚ ਚਕਵੇ 
_ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। 


























ਇਸ ਜਾਤੀ ਦੇ ਨਗ ਮੱਛੀ ਬੜੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ _ਦੇ 
ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਪ੍ਰਜਣਨ_ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਮਾਦਾ ਕਈ ਨਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ 


_ਉਕਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ 'ਖਰਗੋਸ਼. 
ਦਿ ਉਆ 


_ ਆਲੂਣੇ,ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਲਾਇਮ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। _ 
ਹੋ. ਪ੍ਰਿ ਆ. 128; ਹਿੰ. ਵਿ: ਕੋ. 4: :352. 


ਚਕਵਾਲ : ਇਹ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਜਿਰਲਮ ਜਿਲ੍ਹੇ 


- ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਤਹਿਸੀਲ, ਚਕਵਾਲ ਦਾਂ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਲੁੰਡੀ 


` ਪੱਟੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜਿਹਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ_ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 82 
ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਬੂਟ ਔਤੇ ਰੈਗ-ਬਰੈਗਾ ਸੂਝੀ .` . . 
ਕਾ ਕਣ ਜਹ ਮਿਰਚ ਤਿਉ 
- _ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚਟਾਨ ਹੈ।ਜਿਸ ਉਪਰ: 
ਇਕ 4.50 ਵੈ. ਮੀ.ਦਾ 1.5 ਮੀ. ਡੂੰਘਾ ਚੁਬੱਚਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ _... 
`ਹੈ।ਚਟਾਨੇ ਵਿਚੋਂ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਇਕ ਚੈਨਲ ਦੁਆਰਾ.ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ__ 


_ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਆਦਿ ਹਨ। ਰ੍ 
___ 302 56' ਉ. ਵਿਥ.; 725 0 ਲੈਬ. 
`ਰ. ਪੁ.-ਇੰਪੰ. ਗੇ. ਇੰਡ. 10:126 4 


ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ: ਰਤ ਤੀ ਦਰਜ 


`_ਕਾਲ_ਸਮੇਂ` ਬਾਬਰ- ਨੇ “ਸਈਅਦ ਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾਂ- ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ 


(ਪਾਕਿਸਤਾਨ! ਉੱਤੇ ਕਈਂ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਇਸ ਬਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ 


; ਦਿੱਤਾ । ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਐਮਨਾਬਾਂਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ` 
“_ ਪਣਾਂਣਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਮ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ 
_ ਗੁਰੂ ਨਾਂਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ,ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਾਣੇ . 
_ ਐਰਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਚੱਕੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ 
. ਚੱਕੀਂ ਬਿਨਾਂ ਹੱਥ ਲਗਾਏ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ 
'ਜੀ ਨੰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਵਿਚ ਦਾਣੇ ਹੀਮਪਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ . 

ਮੈ ਬਾਰੇ ਜਦ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ. 
`ਟੋਵ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਛੱਡ, ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਨੂੰ ਕਿ 
ਰਿ 





`ਠਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਰਾ'ਕਿ ਜੈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਸ _ 


ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਇਸ 
_ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਦਾ ` ਰ੍ 


ਰੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ 'ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਾਇਮ 
`_ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ੍ 


ਰਿ ਹ. ਪੂ--ਸਿਖ ਸ਼ਰਾਈਨ ਇਨ ਵੈਸਟ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੰਨਾਂ : ਲੇ 
ਚੱਕੀ ਦਰਿਆ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਚਲ ਰਾਜ ਦੇ ਚਬੇ 





340 ਰ੍ ਨ ਇੱ ਰ ਰਾ, 


ਇੰ 


ਦਿ 
__ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 9 ਮਾਰਚ ਅਤੇ 11 ਮਾਰਚ, 1846 


ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਉਪਰੰਤ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ _ ਰ੍ 


ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਡੋਂਗਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ 
ਨਲ ਰਚ ਰਹਿ ਨੂੰਗਪੁਰ ਅਤੇ . ` 
_ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦਾ 


ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ____`__ " 
` ਹ. ਪੁੰ--ਮੰ. ਕੋ: “2 ਫਸਟ ਸਨ ਹੈ ਭੁ ਰਦਸਪ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ 


। 


_ਰਿ:ਸਿ.95--ਬਵਤ ਸਿੰਘ ਲਿਆ ਜਾ ਲੀ 


_ਚੱਕੀ-ਨੌ-ਆਰੇ ੍ ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਨਰ ਵੇ ਰ 
ਪੰਚ ਮਹੱਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਅਲੁੱਕੇ ਕੋਲੋਲ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਕਰਾਦ ਦੇ ਕੇਢੇ 


ਚੁਬੱਚੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈਪ ਇਸ ਚੈਨਲ ਦੀ ਲੋਬਾਈ ਲਗਭਗ ਦੋ 


-ਸੀਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਚੁਬੱਚੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਉਛਲ-ਉਛਲ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਦਰਿਆ ___ 

ਵਿਚ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ` ਗ੍ਰਰਿੰਣ ਮਹੋਦਾ .ਪੁਰਵ ਜਾਂ ਸਸੋਮਵਤੀ '- _ 

ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਸੋਮਵਾਰ ਨੰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿ 
ਲੋਕ ਇਥੇ __ 

ਨੂੰ ਧੋਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ` 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਨਾਜ਼ਸ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸੁਲੋਚਨ ਦੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਰ੍ 

- ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਪਾਂਪਾਂ ਕਾਰਨ ਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਬੰਨਾਰਸ ___ 


ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਖੂਤ ਅਤੇ 
ਆ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 


ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਿਧ-ਪੀਰ 'ਉਸ ਦਾ. ਇਲਾਜ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਤਾਂ _. 


`_ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾ- __ 


ਮਿਤਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾਂ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਦਰਿਆ _ ਕੀ 
ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਚਟਾਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਬਲੀਂ=ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਲੀ ਦੇਵੇਗਾ ਤਾਂ 


` ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਕਣਕ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਸ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਉਹ 
_ਪਾਪ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਜੇ ਸੁਲੋਚਨ ਨੇ ਤੁਰੈਤ ਹੀ ਇਹ ਬਲੀ- , 


ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਚਟਾਨ ਵਿਚ ਹੇਠੋਂ ਇਕ ਮੋਰੀ ਰਾਜ਼ੀਂ ਇਸ ਬਲੀ- 
ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਮੱਖਣੇਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆ ਦਾਨੀ _ 
“ਕਰ” ਪੈ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਪਿਛੋਂ ਵਿਗੜ ਕੇ “ਕਰਾਦ' ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ _ 


ਬਲੀ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ 'ਚਕੀ-ਨੌਂ-ਆਰੇ' ਜਾਂ 'ਚਕੀ ਦਾ ਪੁੜਾ' ਪੈ . 
ਗਿਆਂ। ਅੱਧਾਂ ਪੁੜ ਹਾਲਾਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪੀਰ ਗੁਸਾਈ ਨੇ ਰ 
'ੁਟਦਤਾ।ਇਜ ਸਥਾਨ ਦੀ ਅਜਕਲ ਵੀ ਬਹ ਮਹਾਨਤਾ ਹ।.. ਰੰ 


ਇਤ :ਪੂ.-ਇੰਪ, ਗ. ਇੰਡ, 10: 123. ਸੰ 
` ਚੱਕੀਰਾਰ : ਵੇਖੇ ਕਠਫੋੜਾ ` 


ਚਕੋਤਰਾ : ਨ ਪਿ ਲਿਉ ਸਤ | 
ਚਕੋਤਰਾ ਫਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ _ 
ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲੱਭਿਆ। ਇਹ ਨਿੰਬੂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਝੀ ਸਿਟਰਸ _`__ 
` ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ .` _ ` 
`_ਸਿਟਰਸ ਮੈਡੀਕਾ (੯16੦8 80੪) ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਤੰਪੰਤੀ ਉੱਤੌਜ਼ੀ .,_ 
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਇਸ ਦੁ ` -` 
_ ਪੁਰਾਣੀ ਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਕੋਤਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ.ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ _`. , 
ਵਿਚ ਉਗਾਇਆਂ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਿੰਬੂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਫ਼ਲ ਉੱਗਦੇ 
ਨ ਇਸ ਹਲ ਬਦ ਰ੍ 























` ਕੈਡਿਆਲਾ ਝਾੜੀਦਾਰ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ”ਦਾ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਹਰੇ-ਪੀਲੇ 


ਰਗ ਦਾ ਫ਼ਲ, ਨਿੰਬੂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। (ਵੇਖੋ ਚਿਤਰ)। 


ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਲੰਬੂਤਰੀ, ਛਿੱਲੜ ਸਖ਼ਤ, ਵਲੀ 
__ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਗੁੱਦਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਕੋਤਰੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਸੰਸਾਰ 


_ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਸੀਕਾਨ ਅਤੇ ਡਾਇਆਮੈਂਟ। ਚਕੋਤਰੇ ਦੀ_ 


_ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਮੁਰੱਬਾ ਜਾਂ ਕੈਂਡੀ ਬਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹ। 





ਚਿਤਰ (ਉ) ਚਕੋਤਰੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਫ਼ਲ 
(ਅ) ਫ਼ਲ ਦੀ ਆਡੀ ਕਾਟ 
ਰੱ ` ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਂਵਾ ਦਵਾਈ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। 
` ਛਿੱਲੜ ਪੇਟ ਦੇ ਕੀੜੇ ਕੱਢਣ, ਉਲਟੀਆਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ` ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ 
ਲਾਗ, ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੇਵੈਦ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਸਿਆ ਫਲ ਅਤੇ 
ਡੌਡੀਆਂ ਬਲ-ਵਰਧਕ, ਉੱਤੇਜਕ ਅਤੇ ਬਾਧਕ ਹਨ। 


ਰਵਿ. ਥਾ: :413; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 5: : 208; ਗ. ਇੰ. ਸੈ.: 58 


ਰ੍ ਚਕੋਰ : 'ਇਹ ਏਵੀਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਜਾਂ ਪੁੰਛੀ-ਸ੍ੇਣੀ) ਦੀ . 
_ਫੇਜ਼ੀਐਨਡੀ ਕੁਲ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ 
, ਕੈਕਾਬਿਸ ਚਕੋਰ (€੪੦੦46੧3 6੩00) ਹੈ। ਇਹ ਤਿੱਤਰ ਵਰਗਾ ਪੰਛੀ 
ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ .ਵੀ ਤਿੱਤਰ ਨਾਲ ਕਾਂਫ਼ੀ - 
` 'ਮਿਲੁਦੀਆਂ- ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ।ਪਾਲਤੂ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਤਿੱਤਰ ਦੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਫਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਾਸ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
__ਇਹ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸਦੇ ਬੱਚੇ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਦੌੜਨ ਲਗਦੇ ਹਨ। 





. ੨੨ 


ਚਕਰ 


੍ ਜਿ ਇਛ ਰਤ ਜਿਕਰ 
` ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿੰ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚੰਦ 
0੫40 


341 





ਚੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੀਟ- 
ਆਹਾਰੀ ਪੁੰਛੀ ਹੈ ਅਤੇ _ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੁਗਨੂੰ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਚਮਕਣ 


_ ਵਾਲੇ ਕੀਟ) ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਵੇਂ ਚੁੰਝ ਮਾਰ ਲਵੇ ਪਰ ਵਾਸਤਵ 


ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਗ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ 
ਚੰਦ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਲ 


ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗੱਲ_ਵੀ ਪ੍ਰਿਧ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹ 
ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ , 
ਅਸਿ ਭੋਜਨ ਦੀ 


ਪੀ ਨਿਹ ਚ ਨ ਇਉ ਲਦੀ 


ਹ. ਖੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਰੱ 4 : 150 


ਚਖੀਡਜ਼, ਨਿਕੋਲਾਈ ਸੈਮਨੋਵਿਚ : ਜਾਰਜ਼ੀਆ ਦੇ . 
ਇਸ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 1864 ਵਿਚ ਕੋਹਕਾਫ਼ ਵਿਚ 
ਕੁਟਾਈਸੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।ਇਹ ਨਵੰਬਰ, 1917 ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ 


ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 


ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਜਾਰਜੀਆਂ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਚਾਰ,ਵਿਚ ਐਨ. 
ਜ਼ਾਰਡਾਨੀਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। 


ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ-' 
_ ਛੇਤੀ ਹੀ ਜਾਰਜ਼ੀਆ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੜ ਗਏ ਅਤੇ ਜਾਰਜੀਆਂ 
ਰੂਸੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ-ਲੋਕਤੋਤਰ ਦੇ ਸੈਨਸ਼ਵਿਕ ਬੜੇ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ . 


_ਗਿਆ। ਸੈਨ 1907 ਵਿਚ ਚਖੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਸੈਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣ 


ਲਿਆ ਗਿਆਂ ਜਿਥੇ ਇਹ ਕੱਟੜ ਖੱਬੂ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਂਸ਼ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।ਸੈਨ 1917 ਵਿਚ ਮਾਰਚ-ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ 
ਤੇ ਇਹ ਪੀਟਰੰਗ੍ਰਾਦ (ਵਰਕਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਡਿਪਟੀਆਂ ਦਾ 
ਸੰਘ) ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ ਨਰਮ ਅੜੇ 
ਗਰਮ ਧੜੇ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਰ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ 
ਦੀ ਅਸਥਿਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਾਰਨ ਰੂਸ ਦੀ ਅਸਲ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ - 
ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਲਸ਼ਵਿਕਵਾਦ ਦੇ ਉਠੇ ਤੇਜ਼ ਤੂਫਾਨ ਕਾਰਨ 
ਸਤ੍ਹਾ ਖੋ ਬੈਠੀ। ਨਵੰਬਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਪਿਛੋਂ ਚਖ੍ੀਡਜ਼ ਟ੍ਾਂਸਕਾਕੇਸ਼ੀਆ ਵਾਪਸ 
ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਾਰਜੀਆ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਗਣਤੇਤਰ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ 


` ਕੈਂਸਲ (ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਸੈਵਿਧਾਨਕ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬਣ ਗਈ)ਦਾ ਪਰਧਾਨ ਬਣ __ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਪਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੇ ਪਿਛੋਂ ਪੈਰਿਸ ਸ਼ਾਂਤੀ. 


ਕਾਂਨਫਰੈਸ ਵਿਚ ਜਾਰਜ਼ੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1921 
ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬਾਲਸ਼ਵਿਕਾਂ ਨੇ ਜਾਰਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ 


_ ਲਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਫਰਾਂਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। 


ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ 33 ਜੂਨ, 1 1926 ਨੂੰ 
ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ੜੇ ਲਿਊਵਿਲ ਸਰ ਮਾਰਗ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੇ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਕਰ' 
ਲਈ। _ 
_`_ਹ.ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 662 


ਚਗਤਾਈ ਬੈਸ : ਇਸ ਬਸ ਦਾ ਬਾਨੀ ਚੰਗਜ਼ਖਂ ਦੂਜੇ 
ਲੜਕਾ ਚਗਤਾਈ ਖਾਂ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 13ਵੀ', 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੱਧ 
ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਮੰਗੋਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਇਸ ਬੈਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ 


ਇਤਿਹਾਸ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਂ ਦੀ 1220 ਦੀ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ . 
. _ ਮੰਗਰੋਂ' ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਚਗਤਾਈ ਨੂੰ ਸਿਕਯਾਗ 
ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਸੋਕਿਸਯਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੰਭਾਲ ਦਿੱਤਾ। 


ਸੈਨ 1242 ਵਿਚ ਚਗਤਾਈ ਦੀ' ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੇ ਰ੍ 
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਖ਼ਾਨ (ਮੰਗੋਲ ਸ਼ਾਸਕ) ਸਿਕਯਾਂਗ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਸੋਕਿ- 


























`._ਸਯਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।ਮੰਗੋਲ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਗੂ ਖਾਂ 
`ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਗੋਲ ਸਾਮੂਰਾਜ ਦੀ ਏਕਤਾ ਭੋਗ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 


ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਚਗਤਾਈ ਸ਼ਾਸਕ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਮਿੱਤਰ 
ਬਣ ਗਏ ਪਰੈਤੂ 1501 ਵਿਚ ਖੈਦੂ ਦੇ ਲੜਕੇ ਚਾਪਸੂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ 
` ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


੍ ਇੱਸ ਤੋਂ.ਮਗਰੋਂ ਚਗਤਾਈ ਸ਼ਾਸਕ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ। 
_ ਜਲਦੀ ਹੀ ਘਰੇਲੂ ਖਿਚੋਤਾਣ ਕਾਜ਼ਨ ਤੂਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ 
ਗਈ ਅਤੇ ਤਯਾਰਸ਼ੀਰਿਨ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋ' ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰ ਹੋ' 
ਗਿਆਂ। ਮਹਾਨ ਜੇਤੂ ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਇਸ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 


ਉ,.. ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਚਗਤਾਈ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ 
_ ਅਧੀਨ ਖਾਨ ਬਣਾਈ ਰਖਿਆ ਪਰ ਤੁਗਲਕ ਤੈਮੁਰ ਨੇ ਸਿਕਯਾਂਗ 
ਵਿਚ ਚਗੀਤਾਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ' ਸ਼ਾਖਾ ਸਥਾਪਿਤੇ ਕੀਤੀ _ 


ਜਿਸ ਨੇ -16ਵੀ ਸਚੀ: ਦੇ ਅਤ ਤੱਥ ਆਪਣਾ ਸਾਜਨ ਕਾਇਲ 
ਰੱਖਿਆ। '. 


- ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦੀ ਮਾਂ ਇਸੇ ਵੌਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਹੋਏ ਮਹਿਮੂਦ 
ਖਾਂ ਮੁਗਲ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੁਗਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 


ਹੂ ਚਗਤਾਈ ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਦਸਦੇ ਹਨ। 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੌ.4: 53; ਮ: ਕੋਂ. : 452 


__ - _ ਚੰਗਦੂ (੪੪੦੩੪) : ਇਹ ਚੀਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੈੱਚਵਾਨ 
`_ (62661%30) ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ,; ਇਕ _ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਉਪ-ਪ੍ਰਾਂਤ ਪੱਧਰ _ਦੀ_ ਖੁਦਮੁਖਤਾਰ 


ਸੇ ਨਗਰ ਇਕਾ ਵੀਹ ਇਨ ਬਹਿ ਇਨ ਨ ਦੋ ਉਪਜ ਮਚਾ 


ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਸਿੰਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 
ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ਼ ਵਿਚ ਮਿਜੀਆਂਗ ਦਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ 
_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


`ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਰਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੈਜ਼ਾਰਣ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਲ-ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ 
ਸਾਰੇ ਸੈੱਚਵਾਨ ਬੇਸਿਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤਕ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ 


ਜਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥਲੀ ਮਾਰਗ ਆਲੋ-ਦੁਆਂਲੇ ਦੇ - 


_ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰ੍ 


` ਤੀਜੀ ਸਦੀਂ ਈ. ਪੁ: ਵਿਚ ਹੋਈ। 221-206 ਈ. ਪੁ. ਵਿਚ ਚੰਗਦੁ 


ਦੀ ਕਾਊਂਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ' ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਉਂ 
__ ਚਲਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨਾਂਦੇ __ 


ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ 
ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਰਿਹਾ । ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ 


ਰ੍ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਰਫੁੱਲਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ 
` ਨੋਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸੁੰਗ ਰਾਜ ਕਾਲ ਸਮੇਂ (1297) ਸਾਰੇ 


ਚੀਨ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ- 

` ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ੁੱਖ ਪ੍ਰਬੈਧਕੀ ਕੇਂਦਰ 
ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ 1368 ਤੋਂ ਇਹ ਸੈਂਚਵਾਨ ਦਾ ਸਦੌਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਮੱਧ 
`ਕਾਲ ਵਿਚ ਚੰਗਦੂ ਵਧੀਆ ਕੀਮ-ਖਾਬ (੧9੦80£) ਅਤੇ ਸਾਟਨ ਦੇ 


ਰ੍ ਕੱਪੜੇ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਵਾਲੀ 


ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸੀ।' ' 

ਦੂਸਰੇ ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ 
ਨਾਂਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਪੂਰਬੀ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁੱਤ ਸਾਰੇ 
_ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਜਾਪਾਨੀ ਹਮਲੋਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਆ ਵਸੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ 


342. 





ਆਦਿ ਵੀ ਇਥੇ ਆ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਜਾਰਤ ਅਤੇ ._ 


ਵਪਾਰ ਵੀ ਇਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗਾ” 


ਸੈਨ 1949 ਵਿਚ. ਇਸ਼_ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰੇਲਾਂ ਤੇ ਸੜਕਾਂ 
ਦਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ 


ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਹੋਇਆਂ। ਚੰਗਦੁ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ 
- ਦੂਰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾ ਵੀ;ਹੈ। 


ਰ੍ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ _ 
ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸੈਨ 1950 ਵਿਚ ਇਥੇ ਤਾਪ-ਬਿਜਲੀ ਕੇਂਦਰ ਬਰਰਇਆ 
ਗਿਆ। ਸੈਨ 1958 ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਥੇ.ਇਕ ਰੋਡੀਓ _ 
ਅਤੇ ਇਲੈੱਕਟਾਨਿਕ ਪਲਾਂਟ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਇੱਸ ਦੇਨਾਲ ਹੀ ਇਥੇ _ 
ਰੇਲ ਦਾ ਸਮਾਨ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ.ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਸੈਂਨ 1960 ਤੋਂ ਇੰਹ ਚੀਨ ਦੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਵੀ 


ਬਣਾਂਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੱਪੜਾ . 


ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੂੜੀ ਅਤੇ ਉਨੀ ਕੱਪੜਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 
` ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹ। ਸਂਚਵਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 


`ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਦੋ ਹੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ। ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ 


ਉੱਚ-ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਕਈਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨੰ।ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਹਨ। ਨ 


ਆਬਾਦੀ--1,713 255 (1990) 
395 39ਉ. ਵਿਥ.; 1045 04' ਪੂ. ਲੈਬ, 
ਰਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿਮਾ.2:802 


ਚੱਚ : ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਟਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ : ਅਟਕ 
ਇਹ ਇਕ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਲੰਬਾਈ . 


ਸਿ 


'ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ' ਗਿਆ ਹੈ।ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਆਦਿ ਵੀ ! 


` ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਜਲੋੜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱ 


30 ਕਿ. ਮੀ. ਤੇ ਚੌੜਾਈ 15 ਕਿ. ਮੀ. _ਹੈ। ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਲਾਗੈ __ 


335 53-33%59-ਉ. ਵਿਥ.; 725 22725 44' ਪੂ 
ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 115; ਮ. ਕੋ. : 484 


`___ ਚੱਚ : ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜ-ਕੁਲ ਸੀ।ਇਸ ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਹੀ 
ਦੇ ਬਾਨੀ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ। ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ `_ 


ਕਰਨ ਸਮੇਂ 'ਚੱਚ” ਵੰਸ਼ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੈਸ਼ (ਰਾਜ-ਕੁਲ) ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਤੋਂ 


ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ.ਦਾ ਰਾਜ ਖੋਹਿਆ ਅਤੇ ਚੱਚ ਦਾ ਪੁੱਤਰ 


ਰਹ. ਪੁ-ਐਡ. ਹਿ. ਇੱ, ਮਜ਼ਮਦਾਰ 182 


੧ 


`_ਹੋਣ' ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ-ਸ਼ੁਕਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ __ ] 
`ਹੈ। ਮੁਹੈਮਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਹਜ਼ਾਰਾ, 'ਤਖਤ-_ _ 


ਹਜ਼ਾਰਾ ਜਾਂ ਹੇਠਲਾ ਹਜ਼ਾਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਾ 
_ ਇਸ. ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ; ਸਥਾਪਨਾ-ਚਿੰਨ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰ੍ 


` ਦਾਹਰ ਜਾਂ ਦਾਹਿਰ (੭ ੦10%) ਤਖਤ ਤੇ ਬੈਠਾਂ। ਦਾਹਰ ਨੇ `__! 
ਬਾਹਰੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਰੈਭਕ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ __ 
ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਪਰ 712 ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਨ ਕਾਸਿਮ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕਈ _ 
ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਖਾਣ ਉਪਰੈਂਤ ਤਕੜੇਂ ਹੱਥੀਂ ਰੋਆਰ (੧੦੪) ਦੇ _ 
ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਿੰਧ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦਾਹਰ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ `__ 
ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਹਾਰ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।- __ 
ਦਾਂਹਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 'ਚੱਚਾ ਰਾਜ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੂ 























ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਬਜ਼ੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੜੁੱਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੋਦਿਆਂ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਾਂ ਟਿਕੋਸੈਂਥੀਜ਼ 
_ਐਂਗੁਇਨਾ ਹੈ।ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਂਰਤ ਵਿਚ ਚਚਰੀਡੇ ਦੀ ਖੇਤੀ 


ਆਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ . 


` ਕਾਸ਼ਤ ਬਰਸਾਤੀ ਫ਼ਸਲ ਵਜੋਂ, ਵਪਾਰਕ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਹੋਣ ਲਗ ਪਈ ਹੈ। 
ਹਰੇ ਚਚਰੀਡਿਆਂ ਦੀ ਸਬਜ਼ੀ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
_ਚਚਰੀਂਡੇ ਦੇ ਭੋਜਨ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- 





ਮਨ ਅਰਜਨ ਤਿਸ ਚਚਰੀਡੀ ਤਾਰਕ 


ਤਰਸ ਪਿਆ 


ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੈਧ _ 


ਕੁਕਰਬ਼ਿਟੇਸੀ ਕੁਲ ਤੇ ਟ੍ਰਿਕੋਸੈਂਬੀਜ਼ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇਸ 


ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਕਾਸ਼ਤ-ਯੋਗ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ-ਐਂਗੁਇਨਾ ਤੇ. 


ਰੈ, ਡਾਇਓਇਕਾ। ਪਹਿਲੀ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਚਚਰੀਂਡਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ 
-ਦੋਲਿੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਵਿਚ ਪਰਵਲ, ਜੋ ਇਕ ਲਿੰਗੀ 
`ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਬੁੰਬਲਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।_ਚਚਗੀਂਡੇ 
ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਪਰਮਾਣਿੰਤ ਕਿਸਮਾਂ ਪ੍ਰਚਲਤ ਨਹੀਂ। ਪੂੰਨਾ ਤੇ 


ਕੋਇਬਟੋਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ 


ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਚਰੀਂਡਿਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ-ਹੈ, ਇਕ 
ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਰੈਗ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੋਗ 
ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਹਲਕੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਚਚਗੀਂਡੇ ਲਈ' ਭੂਮੀ, ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ 
` ਖੇਤੀ ਦੇ ਅਮਲ ਖੀਗ-ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ 


ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਰਸਾਝਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਨੂੰ ਆਮ 


ਰਿ ਤੌਰ ਤੋਂ ਕੁੰਜਾਂ ਜਾਂ ਜਾਫਰੀਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ 
ਵੰਨੇ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਚਚਰੀਂਡੇ ਲੈਣ ਲਈ ਵਾਧੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


੬ ਥਲਵੇਂ ਪਾਸੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭਾਰ ਬਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| 


__ਚਚਰੀਂਡੇ ਦੇ ਬੀਜ ਹਫ਼ਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਗ ਆਉਂਦੇ 
_ਹਨ। ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤਾਜ਼ੇ ਕੱਢੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ, 
ਲੀ ਗੋਹੇ 'ਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਛੇਤੀ ਤੇ ਚੰਗੇ ਉਗਦੇ 

.. ਹਨ। 
ਤੀ 


`ਹਫ਼ਤੇ 'ਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ, ਨਰਮ ਚਚਗੀਂਡੇ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


_ 343 


"੍ ਰੈੱਤਿ ਓਇੰਰ 


ਚਚਗੰਡਾ ਛੇ ਭੁ ਹਫਤੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਔਜਤਨ 160 
ਕੁਇੰਟਲ ਝਾੜ ਫ਼ੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। __ 


ਹ. ਪੁ.--ਸਬਜ਼ੀਆਂ- ਚੌਧਰੀ : 188 


__ ਚੱਚਾਫਗੋ : ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ` 
ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਸਰਾਮ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਇਕ ਸੇਠ ਸੀ ਜੋ, 


ਰ੍ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪੱਕਾ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਘਰ 


ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਮਿਬ ਇਸ 


_ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਨਾ ਕਰਨਗੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਦੀ 


ਅਰਾਧਨਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਘਰ 
ਵਿਚ ਚਰਨ ਪਾਏ ਅਤੇ ਘਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ 
ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. : 453 
੍ਹ ਚ : ਵੇਖੋ ੂ _ ਰਤ ਡਹ 
ਚਚੈੱਨਿਓਇੰਗੂਸ : ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਰੂਸ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ 


`. ਖੁਦ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਗਣਰਾਜ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਗ੍ਰੇਟ ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਰੇਂਜ ਦੇ ਉੱਤਰ 
` ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ-ਨੋ 19,300 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (7,400 ਵ. 


ਮੀਲ) ਰਕਬਾ 'ਮੱਲਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੁਲ ਆਬਾਦੀ 
1,306 ,800 (1991) ਹੈ। ਇਹ ਗਣਰਾਜ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਲ ਮੁਖ ਕਾਕੇਸ਼ਸ' ਪਰਬਤ 
ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਪਰਲੀ ਰੇਖਾ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ 


| “ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਦੂਜਾ ਖੇਤਰ ਅਗ੍ਰਭੂਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 


੩੩੩੩੦ 


ਵਿਚ ਟੈਂਰੈੱਕ ਅਤੇ ਸੁੰਜਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗਣਰਾਜ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਤੋਂ 
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਆਰ-ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਦੀਆਂ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਤੀਜਾ ਖੇਤਰ ਨੋਗੇ, ਸਟੈਪੀ ਦੇ ਪੱਧਰੇ ਅਤੇ 
ਢਾਲੂ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ ਹੈ। 

ਇਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚ ਧਰਾਤਲ ਦੀ 
ਵੈਨ-ਸੁਵੈਨਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਨੌਗੇ ਸਟੈਪੀ ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 
ਅਰ਼ਧ-ਮਾਰੂਥਲੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸੇਜਬੱਸ਼ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੋਥੇ ਚੌੜੇ 
ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਰੇਤ -ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਟੈਪੀ ਨੇ 
ਹਨ12,000 ਮੀ. (6500 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ 
ਉੱਤੇ ਬੀਚ, ਹਾਰਨਬੀਮ ਅਤੇ ਓਕ ਦੇ ਸੈਘਣੇ ਜੈਗਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


_ ਬਰਫ਼ ਪਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ । ਸੈਨ 1936 ਵਿਚ ਚਚੈੱਨ ਅਤੇ ਇੰਗੂਸ ਨਾਂ _ 
ਦੇ ਦੋ ਖ਼ੁਦ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚਚੈਨਓਇੰਗੂਸ 


ਗਣਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਪਰ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ 
ਇਹ ਗਗਾਜ਼ਨੀ ਅਬਲਾਸਟ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਗਣਰਾਜ ਦਾ 
ਦਰਜਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1957 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗਣਰਾਜ . 
ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।' 

ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਚਚੈੱਨ ਅਤੇ ਇੰਗੂਸ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ। 
ਗਣਰਾਜ ਦੀ 42% ਵਸੋਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਤਿਨ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ 
ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਵਸੋਂ ਗਣਰਾਜ ਦੇ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਗਰਾਜ਼ਨੀ` ਵਿਚ ਹੈ। ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਇਥੋਂ ਦੀ _ 


<<” 


























ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ. ਗੈਸ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
_`__ ਕੀੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾੱਸੈਸ ਕੀਂਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
`_ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਟੈਰੈੱਕ ਸੈਜਾ ਅਤੇ ਅਲਖਾਨ-ਚਰਤ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ_- _ 


ਕੇਂਦਿ੍‌ਤ ਹੈ। ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਂਧਨ-ਚੇਲਾਂ ਹਨ। ਗਰਾਜ਼ਨੀ 


__.' ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰੂਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲਿਆਂ 


ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।' 


-_ ਹੱ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ: 2 : 786 


_ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦੁਆਬ ਨੂੰ ਚੱਜ ਦੁਆਬਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਖੱਬੇ 
ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ (ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਵਿਚਕਾਰ) 


ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਆਬ 
.ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ (ਜਿਹਲਮ- ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿਚਕਾਰ) ਹੈ। ` 


ਚੱਜ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਚਨਾਬ ` 
- ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲੇ ਅਗੇਤਰ ਅੱਖਰਾਂ (ਚ 
ਅਤੇ ਜਹ) ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਚੱਜ-ਦੁਆਬ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ 


ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ-ਜਿਸ ਅਧੀਨ 3300 ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਮੁੱਖ 


ਰ੍ ਤੌਰ ਤੇ ਜਲ ਸਿੰਜਾਈ-ਜੇਲ ਨਿਕਾਸ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ, 


ਲਗਭਗ 725 ਕਿ. ਮੀ. (450 ਮੀਲ) ਲੈਬੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਡੇਨਾਂ 


ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1610 ਕਿ. ਮੀ. (1000 ਮੀਲ) ਲੰਬੀਆਂ 
' ਮੌਜੂਦਾ ਡੇਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਦਾ ਟੀਚਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ 
(00 ੧ 


_ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਹਨ। 
305 01-335 ੦0 ਉ. ਵਿਥ.; ਹਰ 07 745 0' ਪੂ 
` 'ਲੈਬ. 


ਨੇ ਕਾਫੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ 
__ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿੱਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਉਹ ਅਫਸਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
_ ਨੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿਚ 
_ਵਾਇਸਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀੜੇ 


_ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰ ਗੀਤ, ਰਿ ਵਲ ਕਿ ਰ੍ 


ਵਿਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1898 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਰੀ 
ਰ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਰਸਸੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਜ ਦੀ 


`ਦੇ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਰੁਤਬਾ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਸੈਨ 1918 ਤੋਂ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ _ 


ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ.ਹਾੱਇਲ ਮਿਲਟਰੀ ਕ਼ਾਲਜ_ਸ਼ੈਂਡਹਰਸਟ 
`ਜਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕਾਦਮੀ (ਦੇਹਰਾਦੂਨ) ਤੋਂ ਯੋਗਤਾ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੋਣ _ 
ਨਿਸਚਿਤ.ਅਫਸਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀਂ ਸੀ। ਕਈ . 


ਵਾਰੀ ਛੋਟੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ 
_ਕਿੰਗਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀਂ। ਤੀਜੀ ਸ਼ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ 
ਮਿਲਟਰੀ ਵਿਚਲਾ ਕੋਈ ਅਫਸਰ ਉਮਰ ਵੱਡੀ ਹੋ' ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਾਂ 


344 


ਰਹ. ਵਿ ਇੰਡ. 10: 121; ਜਗ, ਪੱਕਿ,-ਵਾਜੀ ਔਰਿਮਦ ਰ 





੫” 


ਰੀ 


ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਐਵਾਰਡ ਦੇ ਕੇ 


ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ` 


ਵਰ 


_ਹਥਿਆਰਬੈਂਦ ਸੈਨਾ ਦੀ ਇਕ` ਡਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਬਰਗੇਡ 


ਦਾ ਭਾਰਤੀਕਰਨ (106000022) ਕਰਨ ਦਾ-ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦੀ _ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਵਿਚ ' ਦੂਜਾ ` 


` ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਐੱਕਟ ਦੇ ਪਾਸ: ਕਰਨ 


ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਐੱਕਟ 1934 ਵਿਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ' 


ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ “ਇੰਡੀਅਨ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਆਫ਼ੀਸਰ” ਕਰ 
ਮਿਤ ਗਿ ਇਸ ਪਿ ਬਧ ਵਿਚ ਬਚਿਨ 


ਕਦਮ ਉਠਾਏ ਗਏ। 


`ਸਤੇਬਰ, 1935'ਵਿਚ ਚਟਫੀਲਡ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਹਰ 
ਰੀ ਗਤਿ ਰ੍ 


ਵਿਆਜ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਤਜ਼ਵੀਜ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਬਰਤਾਨਵੀਂ_ 
ਗਰੁਖਾਂ ਦੇ ਅਮਲੇ ਵਿੰਚ 25 ਫੀ ਸਦੀ ਅਮਲਾ ਘਟਾਉਣ-ਸਬੈਧੀ ਅਤੇ 
ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸੈਨਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਤੱਟੀ 


ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਧਾਂਰਣ ਰਾਖਵੀਂ ਸੈਨਾ ਦੇ ਆਧ੍ਹਾਰ ਤੇ ਚਾਰ, ਭਾਗਾਂ `__ 


ਵਿਚੇ ਵੰਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੋਟੇ ਟੈਕਾਂ ` ਰ੍ 


ਟਾਂਸਪੋਰਟ ਦਾ ਪੂੰਬੈਧ, ਤੋਪਖਾਨਾਂ ਰਜਮੰਟਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ___ 


__ ਕੈਗੋਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸੁਨਦਬੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਵੀ ਰੱਖੀ ਗਈ। '' 


ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਵਿਚ ਬੈਬਾਰ ਸਕੁਐਡਰਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ 
ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ । ਤੱਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਆਰਮੀ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ੭) 
ਦੇਣ ਲਈ ਉਡਾਣਾਂ ਦੇ ਉਪਬੈਧ ਨੂੰ _ਵੀ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ਿਆ ਗਿਆ। 
ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਨੂੰ ਨਵੀਨਤਮ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ' 


ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ-ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤੋਪਖਾਨਾ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰ 


ਸਿਰਿਉਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋ ਉਨਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਪਿ 
ਵੀ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਨ ਇਤ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਐਡਵਾਂਸਡ' ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਆਰ 
ਮਜਮਦਾਰ 


ਪੁਸਤਕ “ਦੀ ਫ਼ੀਸਟ ਆਫ਼ ਯੂਥ” ਦੇ ਛਪਣ ਤੇ ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ 


ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ _ 
ਦਿ੍‌ਤੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘੁੰਮਿਆ ਫਿਰਿਆ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ੍ 
ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੁ ਅੰਦੋਲਨ _` _ 


ਦਾ ਨੇਤਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ਼ ਨੇ ਇਕ ਫ਼ਿਲਮ “ਆਜ਼ਾਦੀ” ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। 


_ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ “ਲੀਜੈਂਡ ਆਫ਼ ਗੋਤਮ ਬੁੱਧ' ਅਤੇ 1942 _. ੍ 


ਵਿਚ ਸੈਗੀਤਕਾਰ ਨਾਟਕ 'ਅਬੁੱਲ ਹੁਸੈਨ” ਰਿ 


_ਲਿਖੀ। 




















__ ਵਿਚ 'ਦੀ ਕਾਫਿਨ', 'ਫ਼ੀਸਟ ਆਫ਼ ਯੂਥ', 'ਐਨਸ਼ੰਟ ਵਿੰਗਸ', 'ਗੇਂ 
_ਕਲਾਊਡਜ਼ ਐਂਡ ਵਾਈਟ ਸ਼ਾਵਰਜ਼', “ਧਇਮਜ਼ ਐਂਡ ਪਲੇਜ਼', 
_ ਬਲੱਡ ਆਫ਼ ਸਟੋਨਜ਼', 'ਪਰਫ਼ਿਊਮ ਆਂਫ਼ ਅਰਥ', 'ਜੈਜ਼ਿਕ ਟੀ", 
ਲੈਂਡ ਆਫ਼ ਦੀ ਨਿਊ ਮੈਨ', 'ਸਪ੍ਰਿੰਗ ਇਨ ਵਿੰਟਰ” ਆਦਿ ਇਸ 
__ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 'ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਮਾਈਸੈਲਫ਼ਾ ਇਸ ਦੀ 
ਰ੍ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਹੈ।. 


ਵੀ ਸਨ; ਵਿਚ ਚਰਪ6ਿਆਇ ਲੋਕ ਸਾਦ ਕਰ ਵੀ 


ਰਤ ਬਣਿਆ। 


ਨ `ਰ: ਪੁ--ਐਨ. ਇੰ, 1: 242; ਇੰ.ਰੂ. ਜ਼.ਰੂ.. 


` ਜਟੋਪਾਧਿਆਇ, ਕਮਲਾਦੇਵੀ : ਇੰਡੀਅਨ ਨੌਸ਼ਨਲ 


`. ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਇਸ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 1903 


`` ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਇਕ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 


_ ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਗਲੌਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੈਡਫੌਰਡ ਕਾਲਜ ਤੇ ਲੇਡਨ 


ਸਕੂਲ ਆਂਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ 'ਤੋਂ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੋਟੀ 
` ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ. ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ 
`- ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ-ਹੀ ਇਹ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਪਰ: ਇਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ 
ਆ 


-ਘੂੰਸੀ` ਲਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੋ ਅਤੇ ਬਰ ਤੋਂ ਨਵੇ ਮਰਨ 


`- ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 


-ਆਪ_ਸਫੋਜ ਤੇ. ਪ੍ਰਰੱਖ ਰੋਲਾ ਕੀਤੇ ਇਸ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ- 


3. ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 


_ ਸੀਮਤੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਰ, : ਦਾਗੀ ਫੁਲ (8409) ਅਤੇ,ਸਿਮਲਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕੋਲੀਆਂ 18000 


ਨਾਲ ਰਲਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਚਨਾਲ (ਚੇਡਾਲ 
` ਉਥੋਂ: ਦੇ ਕੋਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਘਟੀਆਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 


ਦੀ ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ ਅਤੇ ਕਸੁਤੂਰਬਾ` ਤੋਂ ਬਹੁਤ` ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ।-_ 
ਨ ਭਾਰਤ ਦੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਸ ਨੰ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸੰਨ ' 
`_ 929 ਤੋਂ 1944 ਤੱਕ ਇਸ ਨੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ. - 2 
. ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੁ ਜੇਲ੍ਹ ਗਈ ।ਇਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੋਂ 

__'ਅਸੈਤੁਸ਼ਟ ਸੀ। ਸੈਨ ਮਮ ਰਿ 

੭ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਸਿ 


_ ਕਮਲਾਦੇਵੀ ਨ ਪੰਮਫਰ ਕੇ ਅਤੇ ਭਾਣ ਦੇ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੰ 


. ਕਾਨਫਰੰਸ ਹੋਂਦ ` ਵਿਚ ਆਈ।_ ਇਸ ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਵਿਸੈਨ 


ਰ ਗਿ 


__ ਔਰਤਾਂ _ ਬਾਰੇ _ਲਗਭਗ 10 ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ 


(ਵੰਡ ਨ ਬਕ 'ਟੂਵਰਡਜ ਏ ਨੈਸ਼ਨਲ ਥੀਏਟਰ, 


ਹਟ ਨੰ ਰੰਝ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਸਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਸੋਕਾਵਾਂ ਲਈ 
_ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆਂ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1966 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
__ ਸੈਗਾਸਾਸੇ ਇਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉ 

੍ , ੍ ਹਪ--ਐਨ. ਇੰ-1: 242; ਨੈ. ਆਂ. ਐਨ; ਡਿ. ਲੈ. ਬਾ. 1 : 277 


345 ਰ੍ __ ਚੰਡਾਲ 


`- ਲੇਖ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ 


ਰ੍ ਚੰਡਾਲ : ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕੰਮੀਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। 
ਹੈ। ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜਾਤ ਸ਼ੂਦਰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ 


` ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ _. 


ਆਈ। ਇਹ ਅਛੂਤ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ 


` ਪਿੰਡਾਂ, ਨਗਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੂਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਲੱਗ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰਸ (- 
`ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ___ ੍ 
ਉਤਰਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਪੁਰਸਮੇਧ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਵੀਂ ਹੋਰਾਂ 


ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ` ਚੰਡਾਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ 


ਰ੍ ਉਥੇ_ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਛੂਤਤਾ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸੈਕੇਂਤ `ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। 


ਆਦਤਨ ਇਹ ਲੋਕ ਸੂਰ ਵਾਂਗ ਮਲੀਨ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 
ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈਜਾਣਾ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਛੇਟੋਂ ਮੋਟੇ 


ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ_ . 
ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ' ਜਿਸਨੂੰ 


ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਡਾਲੀ ਬੋਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ` ਦੇ 
ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚ ਲਾਲ ਦੁਪੱਟਾ, ਕਮਰ-ਬੈਧ ਅਤੇ ਇਕ ਘਸਮੈਲੇ ਜਿਹੇ 
ਰੈਗ ਦਾ ਉਪਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਸਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਤਾਂ ਚੰਡਾਲ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ ਕਫ਼ਨ ਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਲੋਹੇ-ਦੇ ਗਹਿਣੇ 


ਨ ਪਾਉਂਦੇ। ਕੈਨ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰਨ-ਪਾਤਰ ਫੜਿਆ 
__.. ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰ੍ 


`ਕਿਸੇ ਨਗਰ, ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਬਸਤੀ ਵਿਚ. ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆਂ 


ਇਹ ਲੱਕੜੋਂ ਦੇ ਡੋਡੇ ਖੜਕਾ ਕੌ, ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦੀਂ ਖਬਰ ਦਿੰਦੇ 
ਸੰਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਅਤੇ ਪਿਆਜ਼ ਲਸਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 


ਤੇ. ਵਰੜੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ| ਇਹਦੀ ਨੇ ਦੀ ਆਦਤ ਸਬੰਧੀ ਰਾਂ'ਚੀਨੀ 


ਯਾਤਰੀ 'ਫਾਹੀਆਨ' ਨੇ ਵੀ ਸੈਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 
_ -_ ਕਾਂਗੜੇ ਅਤੇ` ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਇਹ _ਕਮੀਣ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚੋਂ 











ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਤਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ 


ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੈ ਇਹ ਕੈਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਨ ਰਖਦੇ 
__ਹਨ। ਕੁਲੂੰ ਦੇ ਕੁਝ “ਚਨਾਲ' ਕੋਲੀਆਂ, ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਆਉਂਦੇ 
`ਹਨ। `ਇਸ਼ ਜ਼ਾਤ ਲਈ “ਦਾਗੀ ਚਨਾਲ” (੫ (1904) ਸ਼ਬਦ _ 
ਕਾਫ਼ੀ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ_ਹੈ। ਇੰਨੀ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ- ਮੰਡੀ ਦਾ ` 
ਕੋਈ ਵੀ ਚਨਾਲ ਦਾਗੀ ਜਾਂ ਕੁਲੂ ਦੇ ਚਨਾਲ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵਿਆਹ 


ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ' ਹੋਵੇਗਾ। ਚੰਬੇ ਵਿਚ ਇਹ ਅਖਾਣ 


__ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ `ਚਨਾਲ ਜੇਠਾ, ਰਾਠੀ ਕਨੇਠਾ” ਮਤਲਬ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ 


``` ਕਮਲਾਦੇਵੀ ਦਾ ਬਹੁਤ' ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ 
_ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਜਾਂ ਮੁੱਖੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਕਲਾ ਡ੍ਰਾਂਫਟ ਅਤੇ ਕੇ 


ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਨਿਸਚੇ 
ਹੀ. ਚੰਡਾਲਾਂ_ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਜਾਂ_ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਤ ਹੋਣ ਵੱਲ 
ਸੈਕੇਤ ਦਿੰਤੀ ਹੈ। ਪਰੋਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਸ਼ ਵਰਧਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ 


“ਆਤੈਗ ਦਿਵਾਕਰ” ਚੰਡਾਲ ਜਾਤ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਉਸ ਦੀ _ 
ਕਾਵਿ ਕੁਸ਼ਲਤਾ “ਬਾਣਭੱਟ” ਅਤੇ 'ਮੰਯੂਰ' ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੇ 
_` ਪੱਧਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ! ੍ ਰੰ 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿ.ਵਿ. ਕੋ. 4 : ੧81; ਗ. ਟ੍ਰਾਂ.ਕ.2 : ੧51 


___ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ : ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ` ੪ 
_ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 


























ਵੇਲੇ ਕੇ 


ਪਰ ਸੋਕੀ ਸਤਰ ਦੀ ਚੋ ਸੰਤ ਵਿਚ ਹੈ| ਇਹ ਅਚਿੰ 
ਰਗ ਰਿ ਸਿਰ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਕਈਆਂ ਉਪਨਾਵਾਂ-"ਸਾਫ਼ ਨਗਰੀ”, “ਸੈਦਰ ਸ਼ਹਿਰ”, 'ਸੁਪਨ- 
` ਨਗਰੀ”, “ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ”, 'ਇੱਟਾਂ ਤੇ ਗਾਰੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ 
ਦੀ ਪੇਟਿੰਗ', 'ਧੁਪ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ', “ਭਵਨ 


ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦਾ ਅਜੂਬਾ”........ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ 


ਹੈ। 

ਅਗਸਤ 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ 
ਪੰਜਾਬ ਕੋਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੁੱਸ ਗਈ। ਇਸ ਵੇਡ ਦਾ 
ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੰਜਾਬ ਉਪਰ ਹੀ ਪਿਆ। ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 
ਲੋਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਉੱਜੜੇ `ਸਗੋਂ_ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧਕੀ, 


ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ ਵੀ ਉਜੜ-ਪੁੱਜੜ ` 


ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਚੰਗੇ ਸਰਦੇ-ਪੁੱਜੇ 


ਘਰ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਘਰ` ਜਿਹੜਾ, 


ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਅਜਿੱਤ-ਆਤਮਾ ਤੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ 
ਬਣੇ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਜਲੈਧਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲੈਧਰ 
ਦੁਆਲੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫੈਲਣ ਲਈ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ 
ਸ਼ਹਿਰ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੀਮਾਵਰਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋੜਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ 
ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੇਂ ਨੌਕੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਿਉਂਤ` ਬੈਦੀ' ਅਤੇ 


ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆਂ। ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ 


ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੂਹ ਬਣ ਕੇ ਸਾਡੀਆਂ 
ਨਵੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ 
ਨਾਲ ਕਾਰਜਾਤਮਕ ਤੇ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉਪਰ ਵੀ ਪੂਰਾ 








346 


ਭੂ 
/ 
ਹ 
ਹਮ 


ਪੂਰਾ ਉਤਰੇ। 


ਉੜੀ ਮਿਤ ਐਸੀ ਗਜ ਦਿਤੀ ਇਨ, 
ਨਾਂ ਚੋਡੀ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 13 
ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿਥ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ. 
ਰ੍ ਤਰ 
ਸਥਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਬੜੀ ਸੂਝ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਪਰ ਭਰਵੀਂ 
ਖਰੜ ਤਹਸੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਇਸ 
ਦੀ ਢਲਾਣ, ਮਿੱਟੀ, ਭੂ-ਹੇਠਲੇ ਜਲ, ਗੁਆਂਢ, ਵਗਦੇ ਚੋਆਂ, 
ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਆਦਿ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਹਿਰ-ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ 
ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਰ੍ 


ਇਹ ਸਥਾਨ ਪਧਰਾ, ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਰ੍ 
ਢਲਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਾਗਰ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 320 
ਤੋਂ 360 ਮੀ. ਤਕ ਸੀ ਅਤੇ ਢਾਲ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ 


` ਮੀਟਰ ਸੀ। ਇਸ ਢਲਾਨ ਸਦਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ ਨਿਕਾਸ਼ 
_ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਪਾਰਕਾਂ, ਰਿ ਪਿ 


ਵੀ ਚੌਖੀ ਉਪਜਾਊ ਪਾਈ ਰਈ। 


ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਹ ਡਰ ਜਿਹਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ 
ਵੀ ਫ਼ਤਹਿਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਾਂਗ ਭੂਮੀਗਤ ਜਲ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਸਾਬਤ 
ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਡਰ ਉਥੋਂ ਗਲਤ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਟਿਊਬ-. 
ਰਿ 
ਭਾਵੇਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੁਖਣਾ ਚੋਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ 


ਉਆ 














347 





























੍ 
| 
| 


| 
1 
1 
1 
1 












































੭ 


`` ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਨਗਰ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਪੂਰੀ 


ਵੱ ਤਰਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਫਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


੍ - ਦੀ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। 


` ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਸਦਕਾ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀ 
ਜਲਵਾਯੂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ -ਚੇਗੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ 
ਛੂੰਹਦੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੀਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ 
ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਕਰ ਇਸ ਭੂਮੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਭਾ 
ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਗੁਆਂਢ ਵੱਲ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ 


`_ ਬਿਹਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। 


_ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾਂ ਸਥਾਨ ਬੜਾ ਆਦਰਸ਼ਕ 


__'ਲਗਦਾ_ਹੈ। ਪੁਨਰ-ਗਠਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (1966) ਜਦੋਂ ਇਸ 
`_ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਥਾਂ ਕੇਂਦਰੀ 


ਸਥਿਤੀ ਰਖਦਾ ਸੀ। ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲ ਖੜੀਆਂ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ 


ਹੋਰ ਵੀਂ ਆਦਰਸ਼ਕ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਕੌਮ ਆਉਣ 


ਵਾਲੇ ਮੁਢੇਲੇ ਪਦਾਰਥ ਰੇਤ, ਬਜਰੀ, ਚੂਨਾ, ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ (ਇੱਟਾਂ 
ਪਥਰ ਲਈ?) ਏਥੇ ਭਰਪੁਰ ਮਾਤਰਾਂ` ਵਿਚ ਉਪਲਭਧ ਸਨ। ਨੇੜੇ 


`` ਰੀ ਸੂਰਜਪੁਰ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਤੋਂ ਸੀਮਿੰਟ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। 


ਰ੍ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਤੋਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ 


ਬੜੇ ਧਰਵਾਸ _ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਭਵਨ ਨਿ੍‌ਰਮਾਣਕਾਰਾਂ, 
ਸ਼ਿਲਪਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦੀ 


ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਅਸਲੀ. ਉਂਪਯੋਗਤਾ ਨੂੰ 


ਰ੍ ਜੌਹਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਛਾਣਿਆ ਸੀ. ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਤਾਂ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ 
ਨ _ਦੇਖ ਕੇ ਕਹਿ ਉਠਿਆਂ ਸੀ--__ ੨ 


“ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਸਚਰਜ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ 
ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਭਦਾ ਹੈ.” 


ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ--ਭਾਵੇਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਲਈ 


- ` ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਸੈਨ 1948 ਵਿਚ ਹੀ ਕਰ ਲਈ ਗਈ 
ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ.ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੌਮ ਕੁਈ ਔਕੜਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਪੰਜਾਂ 
```` ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1950 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ 
ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੈਮ ਸੈਨ 
1952. ਵਿਚ' ਆਰਭਿਆ ਗਿਆ। 7? ਅਕਤੂਬਰ, 1953 ਨੂੰ ਉਸ 


ਰੱ ਵੇਲੇ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ: ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 


ਰੇ. ਤੇ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਨ 


_ਇਸ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ. ਮਾਸਟਰ ਪਲਾਨ” ਅਮਰੀਕਨ 


- ` ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣਕਾਰ ' ਐਲਬਰਟ ਮੇਅਰ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਮਾਹਿਰ 


ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਮੈਥਿਉ ਨੋਵਿਕੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।_ 


ਆ ਸੈਨ 1950 ਵਿਚ ਨੋਵਿਕੀ ਇਕ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ 


'ਗਿਆ। ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਸੀ 
ਥਾਪਰ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਇਕ ਟੋਲੀ ਨਵੈਬਰ 1950 ਵਿਚ ਯੁਰਪ 
ਪੁੱਜੀ। ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲੀ ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਨਾਲ ਹੋਈ। 


-. ` ਉਸ ਨੂੰ `ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਲਈ “ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦੇ 


ਨ ਸਲਾਂਹਕਾਰ' ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ ਰਿਆ। 

ਸੀ `_'ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉਪਰ ਹੀ ਉਸ.ਦੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੀਐਰ 
`_` - ਯਾਂਨੇਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਥਾਪਰ 

-.”-: ਨੇ ਈ: ਮੈਕਸਵੈਲ ਫ਼ਰਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜੇਨ ਬੀ: ਡਰਿਊ ਨੂੰ 
`__ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ.ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਕਰ ਲਿਆ 
-! ..ਸੀ। 


.351 . 


ਇਸ ਬਦੇਸ਼ੀ ਨਿਰਮਾਣਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਟ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੀ _ 


ਉਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਨਗਰ-ਯੋਜਨਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਸਹਿਯੋਗ 


-ਪਾਇਆ। ਇਹ ਬੜਾ ਵਡਾ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਾਲਪਨਿਕ 


ਕਲਾ-ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ 


ਸਾਰੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਸੈਦਰਭ ਵਿਚ ਸਰਵ ਸੀ _ 
ਐਨ. ਐਸ.ਲਾਂਬਾ, ਜੇ. ਐਸ., ਐਮ. ਐਨ. ਸ਼ਰਮਾ, ਬੀ. ਪੀ. ਮਾਥੁਰ, /_ 
ਅਤੇ ਅਦਿਤਿਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ` 
ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਰਾਜ਼ ਸਨ ਡਾ:.ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੋਧਾਵਾ' 


ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਦੁਲਹਨ ਫ਼ਾਂਗ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ 
ਵੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਲਈ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇਗਾ।` ਰ 
ਆਧੁਨਿਕ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਧ ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਪਰ 


ਇਸ ਵਿਚ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਮੌਜੁਦ ਹਨ। _ 


ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ 
ਸ਼ੈਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਚੈਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ੈਲੀ” ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ 
ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਯੁਗ ਦੇ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਂਣਕਾਰਾਂ ਅਤੇ 


ਨਗਰ-ਯੋਜਨਾਬੈਦੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੱਕਾ ਬਣ ਗਿਆ 


ਹੈ। 

ਰੀ 
ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਲੀ ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਦੀ ਛਾਪ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੂਰ- 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਸੂਝਵਾਨ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖ 


ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਨਗਰ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜਨਮ 


ਦਿੱਤਾ। 


ਕਾਰਬੂਲੇ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ' ਇੱਟਾਂ ਵੱਟਿਆਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਜਾਂ 


ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਜੀਵੀ ਵਸਤ ਹੁੰਦੀ 


ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ, ਦਿਮਾਗ, ਫੇਫੜੇ ਅਤੇ ਰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।' 


ਚੈਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੈਕਰੀਟ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ 
ਇਕ ਜੀਵਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਸੋਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਚੈਗਾ ਵਸੇਬਾ, ਕੈਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਆਰਾਮ ਤੇ ਦਿਲ 


ਬਹਿਲਾਵੇ ਲਈ ਯੋਗ ਸਾਧਨ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿਚ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੁਹਣਾ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

_ "ਚੈਡੀਗੜ੍ਹ ਲੀ ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ 
ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਕਲਾ-ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ_ਸੀ, “ਹਰ 


ਮਨੁਖੀ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ੍ 


ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਇਕ 
ਜਿਉਂਦੀ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਲਪਿਆ ਰਿਆ ਹੈ।” ਇਹੋ ਹੀ 


ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬੰਦੀ ਦਾ ਉਘੜਵਾਂ ਲੱਛਣ ਰ੍ 


ਅਤੇ ਧੁਰਾ ਹੈ। - 


ਤਰ ਰਗ 
ਸਾਡੀ ਨਵੀਂ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। . 
ਸਜਾਵਟੀਦਿਖ ਨਾਲੋਂ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਰ੍ 


ਜੜ੍ਹਤ ਮੀਨਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੋ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਵੱਲ 
ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ੍ ੨ “ 


ਹੂ 
ਪੂ 


ਹੈ 
ਰੰ 




















_ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ. ਯੋਜਲਾਬੰਦੀ ਅਤੇ . ਡਿੱਜ਼ਾਈਨਦਾਰੀ ਸਬੈਧੀ 
ਰਿ ਨਿਹ ਜਾਹ ਜਿ ਦਿ ਸਿਰ ਇੰ ਤਰਤ 
_ਭਵਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੜਕ ਦੇ.ਹਰ ਮੋੜ ਤੱਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹੈ। 


-ਇਸ ਨਗਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ, ਕੌਮ ਕਾਰ ਕਰਨ, ਦਿਲ ਪਰਚਾਉਣ ਅਤੇ 
ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਨ ਲਈਂ ਆਦਰਸ਼ਕ ਚੌਗਿਰਦਾ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ 


ਹੈ। ਨਗਰ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਯਥਾਰਥਕ ਫਲਸਫ਼ੇ ਦੇ 


ਸੁਮੇਲ ਨਾਂਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ: ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ` 


ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 'ਦੀਂ ਭਵਨ ਕੱਲਾ ਅੰਤੈ-ਨਗੰਰ ਯੋਜਨਾ ਬਦੀ. ਨੇ 
ਸਿਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਿਊਣ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ 


ਸੁਥਰਾ ਤੇ ਸੁਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਊਣ ਦਾ ਚੱਜ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।ਇਕ ਵੱਡੇ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ 


ਹੋ? ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਚ ਸਾਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਮਝਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। __ 
ਜਦੋਂ ਲੀ _ਕਾਰਬੂਜ਼ਹੇ ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕਰ ਰਿਹਾ 


ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ-“ਮੈਂ ਇਕ ਬੜੀ ਸਾਦਾ ਜਿਹੀ ਯੋਜਨਾ 


ਬਣਾਵਾਂਗਾ। ਭੱਠਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਗਾਰੇ ਵਿਚ ਮੈਂ 


ਇਕ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਚ ਪੌਣ ਨੂੰ ਰ 


ਵੀ ਝੁਲਾਵਾਂਗਾ। ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਇਸ ਉਪਰ ਪੂਰਾਂ ਨਿਯੰਤ੍ਣ 


-ਹਵੇਗਾਂ। ਹਰ .ਘੂਰ' ਵਿੱਚ. ਕੁੰਦਰੰਤ .ਹੋਵੇਗੀ। ਪੈਰਿਸ; ਲੈਡਨ ਜਾਂ 


. 


ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੁਲ 13 ਵੈਨਗੀਆਂ ਪੇਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰ ਹਰੋਕ ਰਹ 
ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਾਰਜਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ ਹੀ ਸੀ। 


ਭਵਨਾਂ ਅਤੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕਰਨ ਲਗਿਆਂ ਇਸ ` ੧! 


-ਖਿਤੇ ਦੀ ਪੋਣ-ਦਿਸ਼ਾਂ, ਧੁੱਪ-ਛਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿ ਦੀ ਗਰਮੀ- ਸਰਦੀ ਨੂੰ... _. 
ਵੀ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੁੱਤਾਂ' ਦੇ ਅਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ-ਰੋਕਣ -__ 


ਲਈ ਘਰ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਿੱਘ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਲਈ ਕਈ ਨਵੀਆਂ, 
ਬਣਤਰਾਂ ਘੜੀਆਂ ਗਈਆਂ । ਬਰਾਂਡੇ ਜਿਥੇ ਬੁਹੁੱਤੀ ਥਾਂ ਮੱਲਦੇ ਸਨ 


ਉਥੇ ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੇਂ ਧੁੱਪ-ਤੋੜ _' ` `-. 
_ ਕੈਕਰੀਟ_ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਜਾਲੀਦਾਰ ਬਣਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿ ਰ੍ 


ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਦਿਖ ਸੁਹਣੀ ਹੋ ਗਈ ਉਥੇ ਮੀ 
ਅਤਿ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਵੀ ਘੱਟ ਗਿਆ। 


- ਘੁਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਬੜੇ ਸੁਹਜ- ਸੁਆਦ ਹੱ 
ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕੋ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਰ ਰੀ 


ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੋਗ ਹਨ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ-ਹਰ ਕਮਰੇ ਦੀ 


-ਦੀਵਾਰ ਵੱਖ_ਵੱਖ ਰੋਗ ਨਾਲ ਸਜਾਂਈ ਗਈ ਹੈ। ਰੈਗਾਂ' ਸਬੈਧੀ ਇਹ _ _ _ 
ਨਵੀਂ ਵਿਚਾਂਰਧਾਰਾਂ ਹੈ। ਜੇ ਇਕ ਕੰਸ ਉਪਰ ਹਲਕਾ ਨੀਲਾ ਰੈਗ ੨੨੧੨ 
ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੀ -_ _ ____ 
_ਕੌਧ ਉਪਰ ਹਲਕਾ ਪਰੀਲਾ ਰੈਗ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ___ 


6 ਸ਼ਹਿਰ!” ੬ 






ਪੱਟੀਆਂ ਇਕ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਸੈਕਟਰ ਤੇ 


ਹਸ ਹਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕੌਪਲੈਂਕਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਤਰ-ਦੱਖਣ ਹੈ। ਦਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਨ ਤੁਸੀਂ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਕਿੰਸੇ ਵੀਂ ਭਾਗ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਓ ਤੁਹਾਡੀਆਂ'ਅੱਖਾਂ 
_. ਅੱਗੋਂ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਦਿਸ਼ ਅਲੋਪ ਨਹੀਂ 
ਦਰ ਇਥੇ ਤਕ ਕਿਲ ਜਹ ਪਈ ਜੀ ਵਿਚ ਇਨ 


ਵੀ ਮਾਣ ਸਕਦੇ ਰੋ। ਆ 
ਰ੍ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਯਂਨਰ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ। 
ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰਾਈ ਜੇਨ ਡਰਿਊ, ਸੀਨੀਅਰ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਸ੍ਰੀ 


ਐਮ. ਐਨ. ਸ਼ਰਮਾ, ਜੀਤ ਮਲਹੋਤਰਾ, ਬੀ. ਪੀ. ਮਾਥੁਰ ਅੰਤੇ ` 
 ਅਦਿਤਿਆ ਪ੍ਰਕਾਂਸ਼ ਵਰਗੇ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਭਵਨ-ਕਲਾ ਦੇ ` 
ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆਂ ਸੀ। ਜੀਨੈਰਿਟ ਨੇ ਇੱਟਾਂ 
ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚੋਂ “ਕਾਵਿਕ-ਖ਼ੂਬੀਆਂ" ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹੱਨ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ _ 
ਰ੍ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇਂ ਬਾਂਹਰੇ ਦੇ ਬਗ਼ੀਚੇ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ 
ਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਸੀਮਿੰਟ, ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਕੰਕਰੀਟ ` 
ਦੀ ਇਕਸਾਜ਼ਤਾ ਟੁੱਟੀ.ਹੈਂ ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ` 


- ਦੂਜੇ `ਭਵਨਾਂ ਵਾਂਗ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਵਿਚ ਵੀ 


ਰ ਕਾਰਜਾਕਮਕ ਤੇ ਸੁਹਜ-ਸੁਮਾਦ ਦਾ ਸਦ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਰ 


ਸੈਕਟਰ ਵਿਧੀ--ਲੀ ਕਾਰਬੂਜੋ ਨੇ ਸਹਰ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਨਵੀਂ- ਵਰ 
ਨਕੋਰ ਘੜਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਕਟਰ ਵਿਧੀਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ` 
ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
__ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ 41 _ 
` ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਜ਼ ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਆਇਤਕਾਰੀ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ. _ 
ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸੈਕਟਰ ਦਾ. ਆਂਕਾਰ 1200 < 800. 
ਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਕ ਸਮੁੱਚਾ ਪੈਟਰਨ ਇਕ ਡੱਬੀਦਾਰ ਖੇਂਸੀ ਵਾਂਗ ਲਗਦਾ _ 
ਹੈ। ਹਰ-ਸੈਕਟਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਵੱਡਾਂ ` 
ਕਸਬਾ: ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ-ਬੜੀ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਸਭ ਸਹੂਲਤਾਂ 
`_ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ, ਸਕੂਲ, ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ, ਸਿਨੇਮਾ ਤੇ ਰ੍ 
ਕਲੱਬ ਘਰ, ਪਾਰਕਾਂ, ਖੇਡ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੋਂਟਰ, ਡਾਕ ਘਰ, `- 
ਹਰ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਹਨ। ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਹਰੀਆਂ 





_ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਸਿ 
ਹਾਈਕੋਰਟ ਅਤੇ ਰਾਜ ਭਵਨ ਇਸ਼ ਗੁੱਟ ਦੇ ਹੀ ਭਵਨ ਹਨ। ਇਸ. 
ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਲਿੱਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਮੁਹਰੇ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ _. ' 
-ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਦੇਣ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ - . 
-ਹੈ। ਸੁਖਣਾ ਝੀਲ ਇਸ ਚਿਹਰੇ ਦਾਂ ਗਹਿਣਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਵਾਤਵਰਣ ਨੂੰ ' ਰਹ 
ਤਵ ਸਵ ਸੁਹਣਾ ਪਤ ਦਿਲਜੀਤ ਪਰ 

_ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਲੀ ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਨੇ ਖੁੱਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।.. ਰਿ 





_ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ' ਆਦਰ ਤੇ 'ਸਤਿਕਾਂਰ ਵਜੋਂ. 


'ਕਾਗਬੂਜ਼ੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਰੱਖੀ ਸੀ. 

`ਤਾਂ ਜੋ ਛਬੀਲੀਆਂ ਪਹਾਂੜੀਆਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅੱਖੋਂ ਓਝਲ ਕਦੀ ਨਾ ਹੋਵੈ। 
ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਸਕਦੀ ਆ 
`ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਨੇ ਇਹ ਹੱਦਬੈਦੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ._ _ 
_ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਬਣਾਂ ਦਿੱਤਾਹੈ।  _ .' 
__. _ ਸਕੱਤਰੇਤ--ਇਸ ਗੁੱਟ ਵਿਚੋਂ ਸਕੱਤਰੇਂਤ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸਭਤੋਂ __ 

`ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਨੌਂ' ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਲੋਬਾਈ 24.38' __ ਦੀ 
ਮੀਟਰ (800 ਫੁੱਟ) ਅੜੇ ਉਚਾਈਂ 30.9 ਮੀ: (127 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਸ ` :-:...:--, 
ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵਡਿੱਤਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਖੈਦਾ ਹੁੰਦਾਹੈ __ !“ 
ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਉਜਾਗਰ ਹੋਰਹੀ'` ` , 

ਹੋਵੇ। ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ “ਇਸਦੀ ਵਿਉਂਤਬੈਦੀ ਅਤੇ __ ; 

` ਬਣਤਰ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ __ 

_ ਇਆਰਤ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣੇ /” ਤਰ 
ਉਪਰ ਜਾਣ ਲਈ ਲਿਲ਼ਟਾਂ, ਪੌੜੀਆਂ ਤੇ ਰੈਂਪ ਹਨ। ਰੈਂਪ ਦਾ < _. 
. ਵਿਚਾਰ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅੰਬਰ ਵਿਖੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆਂ `__ 
` ਗਿਆਂ ਸੀ। ਹਰ ਮੰਜ਼ਲ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ 6 ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ.ਗਿਆ ਹੈਂ। _ 
_ਕੇਂਦਰੀ ਲਾਂਘੇ ਦੇ ਦਵੇ ਪਾਸੋ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਹਨੰ। ਇਸ 



























353 


ਰੀਤੀ 
ਆਪਣਾ ਕੈਮ ਕਰ ਸਕਣ । 

੪ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸਬੈਧੀ ਡਾ: ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੈਧਾਵਾ 
ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈਂ :- 


ਨ 


`_ ਇਕ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਖਰਵੇਂ ਜਿਹੇ ਕੈਕਰੀਟ ਵਿਚੋਂ ਵੀ 
ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਲਿਸ਼ਕਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ-ਬਾਰੀਆਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ 

ਕਰਕੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਮ ਨਹੀਂ 
ਨ ਘੁੱਟਦਾ ਸਗੋਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਪੋਣ ਹਰ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਝੂਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਉਣ 
ਰ ਜਾਣ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰੈਂਪ ਅਤੇ ਕਈ ਲਿਫ਼ਟਾਂ ਸਹੂਲਤ 


ਇੱ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।” 


ਚਾਈ ਕੋਰਣ-ਹਾਈ-ਕੋਰਟ ਦੀ ਇਮਰਾਤ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਵੀ 
ਬੜਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ, ਹਵਾ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਕੰਮ 
: _` ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ 
ਦਿਖ ਬਹੁਤ ਹੀ. ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਖੜ੍ਹੀ ਛੱਤ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ 
``_ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਥਮਲੇ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਦੇ ਤਿੰਨ 
_ ਵੱਡੇ ਬੈਮਲੇਂ ਸਮੁੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਥੈਮ ਕੇ ਖੜੋਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ-ਵਿਧਾਨ`ਸਭਾ_ਦੀ ਇਮਰਾਤ ਦੂਰੋਂ ਇਕ 


ਸਾਗਰੀ ਬੇੜੇ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋ' ਰੀ੍‌ਫ਼ ਵਰਗੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚੋਂ 


ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਹਾਜ਼-ਨੁਮਾ 
ਭਵਨ ਅੰਦਰ ਬੈਠਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਬਹ ਫਰਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ-ਹੈ ਕਿ 


ਜੀ ਇਆਰਤਸਾਜ਼ੀ ਵਿਚੋਂ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਰਗੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ 


` ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।. 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਵਨਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਾਰਨ ਜਿਹੜੀ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਮਿੱਟੀ 


ਤੇ ਨਿਕਲੀ ਸੀ ਉਸ ਨੰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਉਣੀ ਪਹਾੜੀਆਂ 
, ` ਅਤੇ ਢਲਾਣਾਂ ਦਾ ਮੰਨਜ਼ਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈਂ।.ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ . 


,ਰੈਗ-ਬਰੈਗੇ ਫੁਲਦਾਂਰ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਵੈਨ- 


ਰ੍ _ ਸੁਵੈਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਰ੍ 


ਨ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ-ਸੈਕਟਰ 17 ਨੂੰ ਨਗਰ-ਕੇਂਦਰ (ਸਿਟੀ ਸੈਂਟਰ) 
੍- ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਸਮੁੱਚੇ ਸਰੀਰਕ ਢਾਂਚੇ 


“__ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ। ਚੰਡੀਂਗੜ੍ਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸੈਕਟਰ ਵਪਾਰਕ, 


ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਪ੍ਬੈਧਕ ਦਿ੍‌ਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨਾਭੀ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 


`__ ਸੈਕਟਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕੋਂਦਰੀ ਬੱਸ ਅੱਡਾ ਹੈ. ਜਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ 
ਦਫ਼ਤਰ, ਬੈਂਕ, ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰੇ, ਮੁੱਖ ਡਾਕ ਤੇ ਤਾਰ ਘਰੁ, ਸਟੇਟ . 
ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਸਿਨੇਮਾ ਘਰ, ਖਜ਼ਾਨਾ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ 


_ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਕਨਾਟ ਪਲੋਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਰਗਾਕਾਰ ਹੈ। 


_`__ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ_ਵਿਚ ਵਾਹਨ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ। ਕਾਰਾਂ, 
ਨ ਸਕੂਟਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਹਨਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ 


ਤਿਨ 


ਇਹ ਵਿਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ, 


__ `? ਧੀ.ਜੀ. ਆਈ, ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਦਿਅਕ 


ਅਤੇ 'ਸਤਿਆਚਾਰਕ ਅਦਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਨੱਅਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ 
ਪਿ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਹਟਵਾਂ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰੱਖਿਆ 
ਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਸ਼ਹਿਰ ___ 00 
ਦੀ ਆਰਥਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜ ਰਿ 


ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 'ਲੋਅਰ ਵੈਂਲੀ” ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ _' 


ਹਸੀਨ ਤੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ “ ਰੋਜ਼-ਗਾਰਡਨ” ਅਤੇ 


ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਇਸੇ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨਂ। 


ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਉਪਯੋਗਤਾ ਅਤੇ 


_ਕਾਰਜਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਬੜੀ ਪਰੀਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇਂ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ _ 


ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਹਰ 
ਇਕਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬੈਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਹੋ ਹੀ ਇਕ _ 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਨਗਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਬੜੀ ਵਿਲੱਖਣ 


ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਨਗਰ ਦੇ ਉਤਲੇ ਭਾਵ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਬੜੇ ਖੁਲ੍ਹੇ 
ਡੁਲ੍ਹੇ, ਘਟ ਵਸੋਂ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਧਰ ਬਹੁਤੀ ਆਮੰਦਨ ਵਾਲੇ _ 
ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਗਵਰਨਰ, ਵਜ਼ੀਰਾਂ, ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੇ` ਵੱਡੇ _ 


ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਫੁੱਖ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ 


ਸਥਾਨ ਇਸੇ ਪਾਸੇ ਹੱਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣੀ ਨਿਵਾਣ ਵੱਲ ਜਾਈਏ ਵਸੋਂ _ ਰ੍ 


ਦੀ ਘਣਤਾ' ਵੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿ- 


ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ_ਵੀ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਾ: ਗੋਪਾਲ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇ 


ਨਿਰਣੇ ਅਨੁਸਾਰ, “ ਲੀ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਬ੍ਕਾਉਰਾਪਨ 
ਇਸ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਉਚਾਪਨ ਵਾਂਗ ਹੈ।” 

ਸ਼ਾਹ ਰਾਹਾਂ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇਂ ਸੜਕਾਂ 
ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਅੰਗ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸਮ 
ਦੇ ਵਾਹਨ ਲਈ ਇਕੋ ਸੜਕ ਹੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੱਟਾ ਕੀ 


ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ? ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਜਾਮ ਅਤੇ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ । ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ 


ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੈਦੀ ਬੜੇ ਸਲੀਕੇ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੋਗ ਨਾਲ 


` ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਡਾ: ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੈਧਾਵਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ “ਜੇ 


ਕਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉਪਰ ਕੋਈ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ 
ਦਾ ਦੀ ਰੀ ਦਿ ਰਹਿ 
ਗ਼ਲਤ ਚਾਲਕਤਾ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ” ਕਰ 


ਮਿਤਿ ਆ ੱ 


ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ'। ਤੇਜ਼ ਤੇ ਭਾਰੇ ,ਵਾਹਨਾਂ' ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ 


ਧੈਦਲ ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਰ੍ 


” -1 ਤੋਂ - -3 ਸੜਕਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਹਨ 11 


ਸੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਆਧੋ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉਪਰ ਤਾਂ ਚਲ 
ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉਪਰ. ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 


_ਦੀ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੌਲੀ ਚਲਣ ਵਾਲੇਂ ਟ੍ਰੈਫਿਕ 


ਲਈ -4, -5 ਅਤੇ -6 ਸੜਕਾਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 


_ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ 


ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਘੱਟ ਚੌੜੀਆਂ -7 ਸੜਕਾਂ ਹਨ। ਪਾਰਕਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ 
ਨਹੀਂ। ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ 


ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤੇ ਮੋੜ ਨਾ ਆਉਣ। 
_ਸਪਾਟ-ਸਿਧੀਆਂ ਤੇ ਖੁਲੂਹੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉਪਰ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਘੱਟ 


ਦੀ ਚ ਿਇਿਗੀ 
ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆਂ ਹੈਂ। '__ ` 


`ਉਦਗਾ-ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਅਵਰ ਧੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ 
“- ਵਿਚ 

















` ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਇਕ ਭੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵਧਣਾਂ ਭੁੱਲਣਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਅਜਿਹੇ 


`_. ਕਾਰੀਗਰ ਵੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਥੇ ਕੁਝ 
__ ਕਿੱਤੇ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


੦ ੨ ੩੨ 


ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ _ 


_ ਵਿਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰਾਂ 'ਤੋਂ ਦੂਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਗੁੰਦੀ 
ਗਈ। ਇਥੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਹੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਬਹੁਤੀ ਰੀਦਗੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ _ ਕਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ __ 


-ਨਾਲ ਹੀ ਚਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਵਧਾਨੀ ਬੜੀ ਜ਼ਰੂਰੀਂ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤੇ 
_ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਕਲਕੱਤਾ ਜਾਂ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਵਾਂਗ ਪਲੀਤ ਹੋ 


ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਦਯੋਗਿਕ-ਧੂੜ, ਧੂੰਏ ,ਸ਼ੋਰ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ . 


__ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮਨੀਮਾਜਰਾ 
` ਅਤੇ ਬਜਵਾੜਾ ਦੇ ਕਾਰੀਰਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੈਕਟਰ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ 


-. ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਹੇ _ਚੌਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੈਕਟਰ ਲਗਭਗ 234 ਹੈਕਟੇਅਰ 
` ਰਕਬੇ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੋੜੇ ਰੱਖ ` ਫੁ 
`ਕੇਂ ਮਾਲ ਦੀ ਢੋਅ-ਢੁਆਂਈ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ . 


`__ ਸੈਕਟਰ ਵਿਚ-ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਵਸਨੀਕਾਂ 
ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ 


_ਸੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੈਕਟਰ 'ਤੋਂ ਰੱਖਾਂ ਦੀ ਹਰੀਂ ਪੱਟੀ ਨਾਲ 


੍ ਜੁਦਾਂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪੂਰਾ. ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ ਹੈ।. 


ਰੱ ` ਚੋਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ 15 ਵੱਡੇ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗ 
ਰ੍ ਹਨ ਰਾ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਰ ਦੇ ਹਲ। ਛੋਟੇ ਪਨ ਦੀ 


ਰਜਿਸਟਰਡ ਉਦਯੋਗ 2 7753 ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ 
_ ਵਿਚ 25,700 ਲੋਕ ਰੁਝੇਂ ਹੋਏ ਹਨ। (ਭਾ੍‌ਰਤ--1991) 


_ ਵੱਡੇ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇਂ ਦਰਜੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਹੌਜ਼ਰੀ ਦਾ 


ਸੂਈਆਂ, ਬਿਜ਼ਲੀ ਦੇ ਮੀਟਰ, ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੇ ਰਿਮ ਤੇ ਫਰੀ-ਵੀਲ, 


ਹਨ। 
ਉ ਛੋਟੋ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 


ਹਾਰਡ-ਵੇਅਰ ਵਾਸਤਾਂ, ਕਟਲਰੀ, ਸੈਨੇਟਰੀ ਫ਼ਿਟਿੰਗ, ਬਿਜਲੀ ਦਾਂ' 


ਛੋਟਾ-ਮੋਟਾ ਸਮਾਨ, ਤਾਰਾਂ, ਕਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, 
_ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ, ਪੇਂਟ ਤੇ_ ਵਾਰਨਿਸ਼, ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ 


` ਦੁਆਈਆਂ, ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਰ੍ _ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮੁੱਚਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਪੂਰੀ 


`ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ,ਜਾਏਗਾ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਧਣ-ਫੁਲਣ 


ਲਈ ਹੋਰ ਅਵਸਰ ਮਿਲਣਗੇ। ਸੈਕਟਰ-17 ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀ 


__ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇਦਾਰ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ 
_ ਲਈ ਵਧੋਰੀਆਂਚੁਕਾਨਾਂ ਤੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨਜੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸ਼ਹਿਰ ਨ੍ਰੈਤਰ ਵਧਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਰ੍ 


ਭੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿੜ੍ਣ--ਕੇਵਲਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇਂ ਭਵਨ ਕਿਸੇ ਦੀ 
ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਕਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ 
ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਇਕ ਇਕਾਈ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤੈਦਰੁਸਤ 
ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਚੋਡੀਗੜ੍ਹ 
ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਹੈ। 


ਪਿ ਚੋਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਯਜਨਾਬੋਦੀ ਵਿਚ ਤੂ ਦਿਸ਼ ਜਾਂ ਲੇਡਸਕੇਪਿੰਗ 
___ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ .ਕਾਰਜੇ ਵਿਚ 
ਨ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਡਾ: ਹਉ ਗੀ ਕੀਹ 


-354 


ਗਈ ਹੈ। ' 


ਚੀਫ਼.ਕਮਿਸ਼ਨੰਰ) ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬੜਾ ਸ਼ਲਾਘਾ ਭਰਪੁਰ ਹੈ।ਉਨੀਂ 
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹਰਿਆਉਲਾ ਤੇ ਫੁਲਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਬੜਾ ਉਦਮ 


ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਰ ਰੱਤ ਵਿਚ ਹੀ ਇਥੇ ਫੱਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਸਿ 


-੩ -੧% <੩ 


` ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 11955 ਵਿਚ ਰੀ 'ਲੋਡਸਕੇਪ 


ਹੀਣ ਵਿ ਦਿ ਰੈ 


`ਤਾਂ ਜੋ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿਤ੍ਣ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਇਕਾਈਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ. . ' 
ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਵੇ। ਸੈਨ 1955 ਤੋਂ . 
_ਸੁਵਰਗਵਾਸ ਹੋਣਾਂ ਤੀਕ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਾਹਨੁਮਾਈ ਡਾ: ਰਿ 
_ਸਿੰਘ ਰੈਧਾਵਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੀ 


_ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੀ ਕਾਰਬੂਜੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਨ 


` ਇਕ “ 'ਮਾਸਟਰ-ਪਲਾਨ” “ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ-ਰਿੰਆ। ਇਸ.ਵਿਚ ਵੱਸ ਆ 
ਵੱਖ ਰੁੜੇ ਖਿੜਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੈਗ ਵੀ ਅੰਕਤ ਕੀਤੇ-ਗਏ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀ 
ਆਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ - .. 
-ਉਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਕਿਧਰੇ ਸੁੰਦਰ ਭਵਨਾਂ ਦੀ ਛਬ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਨਾ ਦੇਣ । ਇਨ 
` ਲੈਂਡ ਸਕੇਪਿੰਗ ਸਬੈਧੀ ਡਾ: ਰੈਧਾਂਵਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ-“ਭਾਰਤੀ` ਰੰ 
ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ 30 ਸਾਲ ਰਹਿਣ ਪਿਛੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪੁੱਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ' 
`ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ।' ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਂਰ _ 
- ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਕੈਂਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਜਿਹੇ ਰੱਖ ਲਭਣਾ ਸੀ ਜਿਹੁੜੇ- __ 
ਰੀ ਹਰ ਦਿ ਸਿ ਲਾ 


25 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀੜੀ ਸੀ।”_ 


ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ'ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਂ:ਸਾਜ਼ਿਆਂ' ਰ੍ 


ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਕ-ਕੇਸ਼ੀਆ ਬਹੁਤ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਇਆ _ੈ। 22 ਸੈਕਟਰ ` `_ 
__.ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮਈ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਕੇਸ਼ੀਏ ਦੇ ਗੁਲਾਬੀ ਫੁਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ___ 
_ ਇਹ ਸੈਕਟਰ ਇਕ ਪਰੀ-ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। __- 

ਦਰਸ਼ਨੀ ਸਥਾਨ-ਉੱਤਰ ਵਿਚ . ਰਾਜਧਾਨੀ-ਕੰਪਲੈਕਸ _. : 
ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹਥ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ , "ਉਤ 2੨ 


ਪੰਜਾਂ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ. ਕੂੰਜ ਅੰਤੇ ਇੱਸ.ਵ਼ਿਚਲੇਂ 


` ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਡੀਜ਼ਾਈਨਦਾਰੀ ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਨੇ ਆਪ ਕੀਂਤੀ ਸੀ। ___ 
ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਇਹ ਯਾਦਾਂ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸਿਖਰ ਮੰਨੀਆਂ .._ 
ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਡਾ: ਮਹਿੰਦਰ _ _.. 


ਸਿੰਘ ਰੋਧਾਵਾ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆ। ਖੁਲ੍ਹੇ ਹਥ” ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਗਰ ਦਾ 


` ਸਮਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਚੁਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਾਜਬੂਜੇ ਨੇ ਨੇੜੇ 
_ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆ ਸੀ।“ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ___ 
_ ਵੰਡਣਾ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ।” (ਕਾਰਬੂਜ਼ੇ) ਆ 
ਰ੍ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੋਡੀਂਗੜ੍ਹ ਦਾ ਰਾਕ-ਗਾਰਡਨ ਜਿਸ ਦੀ _ ...' ੍ 
ਸਿਰਜਨਾ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇਕ ਚੈਦ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧਤਾ . 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁਕਿਆ ਹੈ। ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਤੇ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ ਵਿਚੋਂ ਉਸ 


ਅਜਿਹੀ ਬੁੱਤ-ਸਾਜ਼ੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਹੂ-ਬ-ਹੂ. - 
ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਚਰਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ-ਹਨ। __. 


ਰੋਜ਼-ਗਾਰਡਨ, ਸੁਖਣਾ ਝੀਲ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ, _ਕਲਾ-ਗੈਲਰੀ, ਸਟੇਟ ਰ 








ਰ੍ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੱਖ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿ 











੍ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ੂਨਵਰਸਟੀ ਕੈਪ ਝੜ ਸਦਰ ਅਤ ਦਿਲਕਸ ਸਥਾਨ 
ਹਨ। 


ਕੁਲ ਵੱਸੋਂ (1991) --.6,42,015 


[1981 ਤੋਂ 1991 - 4188 (ਫ਼ੀ ਸਦੀ) 





ਸ੍ਰੋਤ-ਮਨੋਰਮਾ ਯਿਅਰ ਬੁੱਕ-1992 


_ਪ੍ਬਧ-ਇਸ ਵੇਲੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕੇਂਦਰ ਅਧੀਨ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀਂ ` 


_ਖੋਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਬੈਧ ਕੇਂਦਰ ਵਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਚੀਫ਼ 

ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜਾਂ 
` ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ 
- ਦੋਵੇਂ ਰਾਜ ਇਸ ਉਪਰ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਿਤਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। 
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ 
__ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 

14 
`` ਆਪਣੀ ਭੁਗੋਲਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦ, ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ 


ਤਿਆਰ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਚਾਹੁੰਦੇ . 


ਰ੍ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਜੇ ਤਕ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। 
ਰਹ ਰ੍ _੍ਰੰਨਪਲ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ 


ਸਿ 
ਦਾ ਆਦਿ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ 


__` ਥਹੁ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਿਆ । ਇਸ ਦੀ ਪਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 


- ਕੀਰਤਨੀਏ ਭਦ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਜਨ ਪਦਾਵਲੀ” ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ 1874 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਚੰਡੀਦਾਸ ਨਾਮ ਨਾਲ 


__ ਅੰਕਿਤ ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਦ ਸੰਗ਼੍ਹਿ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੈਨ 
` 1916 ਵਿਚ ਵਸੈਤ ਰੈਜਨ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ -ਕੀਤੀ 'ਸ੍ਰੀ 


- ਕਿਸ਼ਨਕੀਰਤਨ” ਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲਿਖੜ ਗੌ੍‌ਥ੍‌ ਨੂੰ ਸੈਪਾਦਨ ਕਰ ਕੇ 


ਹੀ ਪ੍ਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਗਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਕਿ .ਚੰਡੀਦਾਸ 


ਰ੍ -ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਤੋਂ` ਵੱਧ ਹਨ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਦਾਵਲੀ ਦੀ 


: ਬੋਜ ਪੜਤਾਲ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਸੱਟੋ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇ ਚੋਡੀਦਾਸ 


` ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਏ ਹਨ।- . .-! 


ਸਿ ਚੈਤਨਿਅਦੇਵ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਚੰਡੀਦਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ 
ਨ ਹਵਾਲਾ “ਚੈਂਤਨਿਆ ਚਰਿਤਾਮਿ੍‌ਤ” ਅਤੇ “ਚੈਤਨਿਆਮੰਗਲ” ਵਿਚ 


ਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੈਤਨਿਆ ਚਰਿਤਾਮ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 


` ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਜੀਵ ਗੋਸਵਾਂਮੀ ਨੇ ਭਾਗਵਤ ਦੇ 


ਟੀਕੇ 'ਵੈਸ਼ਣਵ ਤੋਸ਼ਿਨੀ” ਵਿਚ ਜੈਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਚੰਡੀਦਾਸ ਦਾ 
`__ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਰਹਰੀਦਾਸ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵਦਾਸ ਦੇ ਪਦਾਂ 
- - ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੈਡੀਦਾਸ ਦੀ ਜੋ ਵੀ 


-__ਜਾਣਕਾਂਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ 
___ ਗੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਕ ਖ਼ਿਆਲ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ 


355 ਰਤ ਨ ਪਾ ` ਚੋਡੀਦੀ ਵਾਣ '' 


.ਸੀ ਅਤੇ ਵੀਰਰੂਮ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਮੂਰ ਪਿੰਡ ਦਾਂ ਨਿਵਾੜੀ ਸੀ। “ਤਾਰਾ”, 


ਰੇ ਗਾਮਤਾਰਾ' ਜਾਂ 'ਰਾਂਮੀ” ਨਾਂ ਦੀ ਧੋਬਣ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਸੀਂ। ਦੂਜੇ 
ਖ਼ਿਆਲ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਬਾਂਕੁੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਛਾਤਨਾ ਪਿੰਡ.ਦਾ ਰਹਿਣ ' 
ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤੇ “ਵਾਸ਼ੁਲੀ' ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ। ਪਾ ਰ੍ 
ਚੀਨ ਚੰਡੀਦਾਸ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀਂ ਚੈਤਨਿਆ ਦੇ ਸੀ, 
ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਨਰੋਤਮ ਦਾਸ ਇਕ ਪਦ ._ : 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਨਰੋਤਮ ਢਾਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ 


ਚੰਡੀਦਾਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਾਫੀ ਪਦੇ ਮਿਲਦੈ ਹਨ। ਸੀ ਮਣੀਂਦਰ . ` 
ਰਿ ਰ੍ 


_ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : ੧29 


ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ : ਪੰਜਾਬੀ ਵੀਰ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਚੰਡੀ ਦੀ 
_ਵਾਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ 
_ਅਮਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਜੋ ਸਮਰੱਥਾ, ਤਾਣ , 


ਬਲ ,'ਜੁਧ ਚਿਤਰਣ, ਬੀਰ ਰਸੀ ਉਪਮਾਵਾਂ, ਕੜਕਵੀਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, 
ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਰਵਾਨੀ, ਖੜਕੇ ਦੜਕੇ ਦਾ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ , ਧਰਮ-ਯੁਧ 


ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।. 


ਇਹ ਇਸ ਕਰਕੋ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਖੁਦ ਯੁਧਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ 
ਵਾਲਾ ਮਹਾਬਲੀ ਸੀ। 


ਰ੍ ਤੀ 
ਅਭਿਮਾਨੀ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਦੈਂਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 


ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਂਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਖੋਹ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਮੈਦਾਨ 


ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਇਕ ਦਿਨ ਦੁਰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਈ ਤਾਂ 


ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਦੀ ਦਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ 


ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਦੇਵੀ ਤੇ.ਦੈੱਤਾਂ 


ਦਾ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਖੀਰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹ _ 


ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ। 
ਰ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਕੇ ਸੁੰਭ ਨਿਸੁੰਭ ਨੇ ਮੁੜ ਇੰਦਰ ਪਾਸੋਂ ਉਸ ਦਾ 


ਰਾਜ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਇਉਂ ਸੁੰਭ ਨਿਸੁੰਭ ਵਚੋਂ' ਚੰਡ ਮੁੰਡ , ਲੋਚਨ-ਧੂਮ,' 


ਸ੍ਣਵਤ ਬੀਜ ਆਦਿ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਕੇ ਦੁਰਗਾ ਨਾਲ ਯੁਧ ਕਰਕੇ 


ਵੀਰਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਅਖੀਰ ਸੁੰਭ ਨਿਸੁੰਭ ਆਪ ਸੈਨਾ ਲੈ ਕੇ 


ਮੈਦਾਨੇ ਜੈਗੇ ਵਿਚ ਆਏ ਤੇ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ ਦੁਰਗਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ 


ਮਾਰ ਦੱਤਾ ਇਉਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਤਾਂ ਨੂ ਮਰ ਕੋ ਇੱਚਰ ਨੂੰ ਚ ਲੋਕ” 


ਦਾ ਰਾਜ ਦਿਵਾ ਕੇ ਦੁਰਗਾ ਅਲੋਪ.ਹੋ ਗਈ। 


ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ 55 ਪੌੜੀਆਂ ਹਨ! ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ . 


ਬਹਾਦਰੀ ਹੀ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ 
ਯੁਧ ਧਰਮ ਤੇ ਚਾਉ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਰਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਮਾਰੂ ਤੇ ਜੰਗੀ-ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਉਭਾਰਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਧੱਕੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੰਡੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਉਭਰਨਾ, 
ਮਾਰੂ ਨਾਦੰ ਦਾ ਵੱਜਣਾ, ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਰਣ ਵਿਚ ਗੱਜਣਾ, ਸ਼ਸਤ੍- 


ਪਰਹਾਰ, ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਣਾ, ਜੋਗਨੀਆਂ ਤੇ ਜੈਗਲੀ 
_ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਭੱਖਣਾ, ਜਰਨੈਲਾਂ ਦਾ ਲੜਨਾ ਲੜਾਈ ਦਾ ਅੰਤ 


ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਉਪਮਾਵਾਂ 
ਨਾਲ ਉਭਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


`_ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਸਿਰਥੰਡੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੈਦ __ 
ਵਿਚ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਇਕੋ ਇਕ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਠੇਠ ਰ੍ 














`ਚੋਡੀ ਦੇਵੀ 


ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ _ 


ਵਾਰਕਾਵਿ ਵਿਚ ਲਭਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵੀਰ ਰਸੀ ਵਾਰ 
_ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਰੈਭ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਾਰਾਂ ਦੇ 


_ ਹਵਾਲੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, 4 


` ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇਗ [ ਰ੍ 
ਹ. ਪੁੰ-- ਰੀ੍‌ ਦਾ 


--ਡਾਂ. ਸਿ 


` - 'ਚਡੀਂ ਚੋਫੀ : ਇਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਹਿਮਵਤ (ਹਿਮਾਲੀਆ) ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਰ੍ 
_ਸ਼ਕਤੀ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੇ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ _ 


ਦੋ ਸਰੂਪ ਹਨ; ਇਕ ਸਨਿਮਰ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਭਿਅੰਕਰ। ਆਪਣੇ 


ਰ ਸਨਿਮਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਰੋਜ਼ੇ, ਪੀਲੇ ਰੋਗ-ਵਾਲੀ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ 


_ ਪੂਰਨ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਇੱਸ ਦੀ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
_` ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ-ਦੇਵੀ, ਦੁਰਗਾ, 
_` ਜਗਤਮਾਤਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਮਹਾਂਲੱਛਮੀ ਆਦਿ। ਇਹ_ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ. 
ਦੇਵੀ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਰੂਪ ਭਿਅੰਕਰ ਹੈ ਜਿਸ __ 
ਵਿਚ ਉਹ ਕਾਲੇ'ਰੈਗ ਦੀ, ਵਿਕਰਾਲ, ਗਲੇ ਵਿਚ ਚੁਡ-ਮੁੰਡ ਦੀ 


ਮਾਲਾ, ਨੇ ਤੈਨੂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਲਿਹ ਰੁਪ-ਵਿੱਚ ਬਚ ਦੇ ਹੇ! 
_ਕਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਰਿ ਚੰਡਿਕਾ,' ਤੈਰਵੀ ਆਦਿ.ਹਨ। ਇਸ ਇ 


ਵੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗਲੇ ਬਪਰੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤ ਸੱਪ ਹਨ। ਚੰਡੀ 
ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਿਸੇਸ਼ ਅਰਥ ਹੈ :- ਤੁ 











356... (ਰਸ ਨਾ 


` ਅਰਥਾਤ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਅਰਥਾਤ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ 


ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 


ਕਥਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਚੰਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। “ਚੰਡੀ , 
_ਕੋਪ” ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚੰਡੀ ਦਾ ਕੋਪ ਅਰਥਾਤ ਗੁੱਸਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਪਰ ਇਹ ਕੌਧ ੍ 


ਸਾਧਾਰਨ ਸੰਸਾਰਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ/'ਲਈ ਹੈ। 


ਸਾਰਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਇਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੱ 
ਦਾ ਚਲਣਾ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਨਿਕਲਣਾ, ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਕਾਲ (ਮੌਤ) '... . ..... 


ਸਭੇ ਇਸੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
“ਜਗਦੈਂਬਾ” ਭੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। _- _ 


`_ਚੋਡੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇਂ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ' 'ਚੇਡੀ” ਆ 


ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਾਧਕਾਂ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ 

ਗਿਆਨ-ਖ਼ਾਰਗੀ ਸਾਂਧਕਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਚੰਡੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ _ ਰੱ 
ਨਾਲ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  `. . 
ਚੰਡੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਧੀਆਂ .ਹੰਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੋ" 
_ ਕਵਚ, ਅਰਗਲ੍ਹਾਂ, ਕੀਲਕ ਪ੍ਰਧਾਨਕ-ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਰਹੱਸ 
ਅੰਗਾਂ ਆਦਿ ਸਹਿਤ ਇਸ ਦਾਂ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੰ 


ਸੰਪੁਟ ਪਾਠ, ਸ੍ਰੋਖਲਾਂ ਪਾਠ, ਵਰਿਸੀ ਪਾਠ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਹੈ। 
ਰੇ ਹ:ਪੁ--ਹਿ. ਮਿ. ਕੋ. 308, ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 6- 79 


` ਉੜੀਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ 


- ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਨੰਦਵਰਮਨ ` 


` ਪਹਿਲਾ ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਾਲੈਕਾਇਨ ਬੈਸ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਤੇ 


ਇਨਵਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੇਨਗੀ (ਵਰਤਮਾਨ ਗੋਦਾਵਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ` 
ਪੇਡਵੇਰਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ) ਵਿਖੇ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਚੋਡੀਵਰਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇਂ ਬਾਰੇ 
` ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਪਰ'ਇਸ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਰਾਂਧਿਕਾਰੀ _ 
ਨੰਦਵਰਮਨ ਦੂਜੇ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੇਡਵੇਰਾ ਅਤੇ 
_ਕੋਲੈਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ 


ਪ੍ਰਤਾਪੋਪਨਤ ਸਾਮੰਤ” ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਰਾਜੇ 


ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇ' ਦੇ ਗਵਾਂਢੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ' ਦਬਦਬਾ ਹੋਣ ਦਾਂ` ਰੰ 
`ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਰਜਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਖਤੀ ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ : 
ਇਕ ਲਿਖਤ ਇੱਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਚੈਡੀਵਰਮਨ ਰਾਜੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ! 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ 


ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੂੰ--ਹਿ. ਵਿ. ਕੋਂ. 4 : 129 


ਚੰਡੁਬਾ' : ਰਿ ਦੀ ਪੀਤੀ ਚ ਪੋ 
_ਐਕਯੈਬ ਅਤੇ _ਰਾਮਰੀ_ (ਮਿਆਂਮਾਰ)_ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ' ਦੱਖਣ ਵੱਲ _ 


` ਵਾਕਿਆ ਇਹ ਇਕ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਾਕਾਨ ਤੱਟ 


ਉਤੇਂ ਟਾਊਗਪ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 48 ਕਿ. ਸੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈਂ . | 


ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਪੱਥੋਂ ਆਰਾਕਾਨ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਚਾਉਕਪਯੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 


ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।5,237 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ _ ! ਰ੍ 


ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਟਾਪੂ ਤਿਕੋਣੇ ਆਕਾਰ ਦਾ' ਹੈ। ਇੱਸ ਦੀ ਲੈਬਾਈ 32. 


` ਕਿ. ਮੀ.ਅਤੇਂ ਚੌੜਾਈ 27 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਟਾਪੂ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਧਰਾਤਲ . ਰਸ 
_ ਉੱਘੜ- ਦੁੱਘੜੀ ਜਿਹੀ ਹੈ।ਕਿਧਰੇ ਕਿਧਰੇ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੀ' 


ਹੇਨ। ਇਸ ਦੀ ਧੁਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਗੁੱਠ ਇਕ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹਾੜ 


ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਗੈਸ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੈਸ ਅਤੇ ਤੇਲ 


` ਚੰਡੀਵਰਮਨ ਸ਼ਾਲੈਕਾਇਨ : ਵੀ ਰ 























357. ਓ ਚਤੁਰਵੇਦੀ, ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ 


- ਦੇ ਭੈਡਾਰ ਵੀ ਹਨ ਪਰ 1970 ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਭੇਡਾਰ ਦੀ-ਖੋਜ 
ਰਹ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਦਬ ਸੀ 
` ਇਲਾਵਾ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵੀ ਹੈ। 


ਇਹ ਟਾਪੂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ, ਜਿਹੜਾ: 


ਖੈਗਾਲ (ਭਾਰਤ) ਵਲੋਂ ਬਰ੍ਹਮਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਕ ਮੁਕਾਮ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ। ਇਸੇ ਟਾਪੂ ਦੇ ਰਸਤਿਉਂ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਬਰ੍ਹਮਾ ਵਿਚ 
ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਇਸੇ ਰਸਤਿਉਂ ਹੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਬਰ੍ਹਮਾ ਪਹੁੰਚਿਆ 
ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੈਪਨੀ ਨਾਲ ਆਰੈਭਕ ਸਬੈਧ ਕਾਇਮ 
_ ਹੋਏ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵੀ ਚਿਟਾਗਾਂਗ (ਬੈਗਲਾ ਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਐਕਯੈਬ ਵਲੋਂ 

ਰੋਗੂਨ (ਬਰ੍ਹਮਾ) ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਇੱਥੇ ਰੁਕਦੇ ਹਨ। ਟਾਪੂੰ ਦੇ ਉੱਤਰ- 
ਤਿਲ ਤੇ 
`ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮਰੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ 


ਰਿਹਾ। 
`: _ 185 48' ਉ. ਵਿਥ.; 93 38' ਪੂ. ਲੈਬ. - 

`_ਹ. ਪ-ਐਨ. ਬ੍ਰ. ਮਾ. 2.: 787: ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ.: ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡੇ. 
ਰ੍ 10: 186 


ਚਤਰਭੁਜ ਸੋਢੀ : ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂਬੈਸ 


. ਨਾਂਲੰ ਸਬੋਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਰ੍ 


-. ਬਾਬਾ. ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੋਦ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸੋਢੀ 
` ਮਿੰਹਰਬਾਨ ਜੀ ਵਾਂਗ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਸੀ। 
_ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਚੰਗਾ ਗਿਆਤਾ 
`ਸੀ। ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਤੇ_ਹਰਿ ਜੀ (ਸੋਢੀ ਚਤਰਭੁਜ ਦੇ ਭਰਾ) 


ਰ੍ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ (ਗੋਸ਼ਟਾ) ਸੈਪੁਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ` 


ਪ੍ਰ ਸੋਢੀ ਚਤ੍ਰਡੁਜ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੋ ਨੂੰ 
ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕੜੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਗੁਰੂ 
_ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇਵਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਿਵਾਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਲ ਇਕ 


` ਪੋਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੋਥੀ ਚਤਰਭੁਜ” ਰਿ 


ਗੋ 

£ `_ੋਢੀ ਚਤਰਭੁਜ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀਂ ਦੀ ਸੂਝ, ਦੀ 
`.ਸਜ਼ੈਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਸ਼ਰਧਾ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ 
`ਗੋਸ਼ਟ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਚੇ ਸਲੋਕ 
_ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 
_ਇਹ ਕੇਵਲ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੋਸ਼ਟਾਂ, ਪਰਮਾਰਥ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ 
_ ਕਰਦਾ ਸੀਂ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਤ ਦਾ ਰੂਪ ਕੇਸ਼ੋ ਦਾਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਿੰਦਾ 


__ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਧੋਥੀਂ ਚੜਰਭੂਜ ਤੇ ਅੰਤਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


` ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਰ੍ 

ਲਾ ਹ. ਪੁ.--ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਣਾਲੀਆਂ-8੪3 
`ਚਤਰਾ : ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ। ਦੇ ਹਜ਼ਾਰੀ ਬਾਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 

ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 400 ਮੀ. ਦੀ 


_ ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਗਯਾ, ਚੈਦਵਾ, ਚੈਪਾਰਨ ਅਤੇ ` 


-_ਹਜ਼ਾਰੀ ਬਾਗ ਨਾਲ ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੇ ਹੋਰ 


# _ਕਈਂ ਕਾਲਜ ਹਨ। 


ਮਈ, 1942 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ, 1945 ਤੱਕ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ 


ਆਬਾਦੀ--31 ,147 (1991) 
- 245 15' ਉ.ਵਿਥ.; 84੭ 40'ਪੂਲੋਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 154 ੍ 
ਚਤੀਆ (6893) ? ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਰਾਂਚੀ 


ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਕ, ਉਪ ਤਲ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਰਾਂਚੀ ਕਸਬੇ ਤੋਂ 3 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੈ। ਕਿਸ ਸਮੇਂ 


_ ਇਹ ਨਾਜ਼ਬੈਸੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸੀ। ਇਸੇ ਮੌਕੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਂ ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ 


ਜਿਹੜਾ ਚਤੀਆ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਗੜ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। 
23 21' ਉ. ਵਿਥ.; 855 21' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ-ਇਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 335 


_ਚਤੁਰੈਗਿਨੀ : ਜਨਨੀ ਨ 


ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ “ਚਤੁਰੈਗਨੀ” ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੁੱਸ਼ਟ ਹੈ 


ਕਿ 'ਚਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ” ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੈਨਾ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸੁਖ਼ੇਲ 
ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੈਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾਂ, ਰਥ 
ਅਤੇ ਪੈਦਲ (ਸਿਪਾਹੀ ਦਸਤਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 
ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ “ਚਤੁਰੈਗਨੀ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ “ਚਤੁਰੈਗਬਲ” ਵੀ 
ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ ਇਕ ਰੱਥ ਦੇ ਨਾਂਲ 10 ਹਾਥੀ, ਹਰ ਇਕ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪਿਛੇ 10 ਘੋੜੇ 
ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਘੋੜੇ ਨਾਲ 10. ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਨਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਤੁਰ-ਅਰੀਨੀ 
(ਚਤੁਰੈਗਨੀ) ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ 'ਪੱਤੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਰੱਥ, ਇਕ ਹਾਥੀ, ਤਿੰਨ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪੈਦਲ 
(ਸਿਪਾਹੀ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ 
“ਸੈਨਾਮੁਖ” ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਤਿਨ ਨਾਲ 
ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਗੁਲਮ, ਗਣ, ਵਾਹਿਨੀ, ਪ੍ਰਾਤਨਾ, ਚੂਮ ਅਤੇ 
ਅਨਿਕਨੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਅਨਿਕਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ 


ਅਖੌਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਉਪਰੋਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਅਖੌਣੀ ਵਿਚ 
21870 ਹਾਥੀ, 21930 ਰੱਥ, 65,610 ਘੋੜੇ ਅਤੇ 10,635 ` 
ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਹੌਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 218.760 ਹੋ ਚ 
ਜਾਂਦੀ ਹ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ 1੪ 


ਅਥੌਣੀਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ` 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ.ਵਿ.ਕੋ.4: 154; ਮੰ. ਕੋ. 


_ ਚਤੁਰਵੇਦੀ, ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ : ਆ 


ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਦਸਬੈਰ, 1892 ਨੂੰ 
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਬਾਦ ਵਿਖੇ ਇਕ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ 


ਇਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ, ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਉਰਦੂ, ਬੈਗਾਲੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਤੇ, 
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1912 ਵਿਚ 
'ਨਵਜੀਵਨ' ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਇਕ ਲੇਖ ਛਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦਾ 


ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 191੩ ਵਿਚ ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਫਰੰਪਾਬਾਦ 


ਵਿਚ ਅਤੇ 1914 ਵਿਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕਾੱਲਜ, ਇੰਦੌਰ ਵਿਖੇ 
ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਆਪੂਣੀ ਪਹਿਲੀਂ ਪੁਸਤਕ 


“ਫ਼ੀਜੀ ਮੇਂ ਇਕੀ ਵਰਸ਼” ਕੱਢੀ ਜੋ ਕਿ ਪੰਡਤ ਤੋਤਾ ਰਾਮ ਸੰਧਿਆ ਦੇ 























ਰ੍ ਚੜੁਰਵੇਦੀ, ਵੇਦੀ, ਮਾਖਣ ਲਾਲ _ 
ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿਧੀ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੋ ਗਈ। ਰ੍‌ 

ਰ੍ ਸੈਨ 1920 ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕਾੱਲਜ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ 


ਨਿਕੇਤਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਚੌਦਾਂ ਮਹੀਨੇ ਰਹਿ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ 


ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1924 ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ 


ਜ਼ਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੀਨੀਆ, ਯੂਗਾਂਡਾ ਆਦਿ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ 
ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਪੂਰੱਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਏ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ 
ਦਰਦਵੈਦ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ “ਦੀ ਮਾਡਰਨ ਰੀਵੀਊ” ਅਤੇ “ਵਿਸ਼ਾਲ 
ਭਾਰਤ” ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਟਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖ ਛਪੇ। 

ਬਨਾਰਸੀਦਾਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ 
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਸਨ 1928 ਤੋਂ 1937 ਤੱਕ ਇਹ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ 


ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਤੇ 1937 ਤੋਂ 1952 ਤੱਕ ਓਰਛਾ ਰਿਆਸਤ 
ਵਿਚ ਕੁੰਡਲੇਸ਼ਵਰ ਵਿਖੇ “ਮਧੁਕਰ” ਅਤੇ “ਵਿੰਧੀਆਵਾਨੀ” ਦਾ 


ਸੰਪਾਦਕ_ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ “ਨਵਜੀਵਨ', “ਚਾਂਦ”, 
'ਨਰਮਦਾ” ਅਤੇ 'ਮਰਯਾਦਾ' ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਲੇਖ ਭੇਜਦਾ ਰਿਹਾ। 


ਸੈਨ 1952 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਬਨਾਰਸੀਦਾਸ ਚੰਤੁਰਵੇਦੀ ਰਾਜ- 
ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਇਸ 
ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸੀ। ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਸਤਿਅ ਨਾਰਾਇਣ 
ਕੁਟੀਰ, ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੋਤਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੀ ਭਵਨ ਅਤੇ 
ਟੀਕਮਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਗਾਂਧੀ ਭਵਨ ਸਭ ਇਸੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਹਨ। 
ਅਤੇ ਰੂਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ 
੍ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ “ਪ੍ਰੰਵਾਸੀ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀ”, “ਭਾਰਤ 


ਰੰ ਰ੍ ` ਭਗਤ ਐਂਡਰੀਊਜ਼', 'ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ”, “ਸਤਿਅ ਨਰਾਇਣੰ ਕਵੀ ਰਤਨ 


ਕੀ ਜੀਵਨੀ”, 'ਸੈਸਮਰਣ”, 'ਸਾਹਿਤਯ ਔਰ ਜੀਵਨ, “ਗਣੇਜ਼ ਸ਼ੋਕਰ 


`__ਵਿਦਿਆਰਥੀ') “ਸ਼ਹੀਦ ਰੌਥਾਵਲੀ” ਆਦਿਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ਸੈਨ-1973 


ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 
_ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ੮ 


`ਹ. ਪੁ.-ਡਿ- ਨੰ. ਬਾ. 1 : 287: ਹਿ. ਸਾ. ਕੋ. 


_ਚਤੁਰਵੇਦੀ, ਮਾਂਖਣ ਲਾਲ : ` ਇਸ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ 
ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1889 ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਸ਼ੈਗਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 
ਬਾਬਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਉਪਰੈਤ ਇਸ ਨੇ 
` ਜਬਲਪੁਰ ਤੋਂ ਟੀਚਰਜ਼ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਹੀ 
ਨ 1906 ਵਿਚ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੌਰੀਬੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਚ 
ਵਿ ਰਿ ਕਰਿ ਸਤਿ 
ਹਾਸਲ' ਕਰ ਲਈ। ਲਾਲੂ ਲਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ' ਪ੍ਰੇਮ ਸਾਂਗਰ' ਨੇ ਇਸ ਦਾ 
ਧਿਆਨ ਹਿੰਦੀ ਵੱਲ ਬਿੱਚਿਆ ਅਤੇ 1903 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਲਿਖਣਾ 
- ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਇਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ` 
ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1914 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ . 


__ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਸਾਹਿਡ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ 


ਲਗਾਇਆ। ਇਹ 'ਪ੍ਰਭਾ” ਦਾ ਸਹਿ-ਸੈਪਾਦਕ ਅਤੇ 
“ਪ੍ਰਤਾਪ” ਦਾ ਸੈਪਾਦਕ ਸੀ। 


_ ਸੈਲ 1921 ਵਿਚ ਇਸ ਨੌ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ ਦੀ 


ਤੀਰ ਤੀ 


358 


# 
ਹ 
ਉ 


ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਜਬਲੰਪੁਰ _ ਨ 
ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1930 ਦੀ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ੁਰਮਾਨੀ _ 


ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਸੈਨ 1936 ਵਿਚ 
ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਬੋਰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ। 
ਵੱਲ ਲਗਾਇਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਭਰਪੂਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, 
ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡਮੁਲੀ'ਦੇਣ ਹੈ। 
ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਛਪੇ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖ ਸਮਕਾਲੀ 
ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ _ਹਨ। “ਹਿਮਕੀਰਤਨੀ', 
“ਹਿਮਤਰੈਗਨੀ”, ਮਾਤਾ”, “ਯੁਗਚਰਨ', ਅਤੇ “ਸਮਰਪਣ”. ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। 'ਸਾਹਿਤਯ ਦੇਵਤਾ' ਇਸ 
ਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ “ਕਲਾ ਕਾ ਅਨੁਵਾਦ” ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ 
ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ 
ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਰ੍ ਸੈਨ 1929 ਅਤੇ 1938 ਵਿਚ ਮਾਖਣ ਲਾਲ ਆਲ ਇੰਡੀਆ 


ਹਿੰਦੀ ਜਨਰਲਿਸਟ ਕਾਨਫ਼ਰੈਸ ਦਾ 1930 ਅਤੇ 1935 ਵਿਚ .-.'.. 
` ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਅਤੇ 1953 ਵਿਚ ਆਲ 


ਇੰਡੀਆ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸੈਮੇਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ 
ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਰ੍ 
ਸੈਨ 1963 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ੧ 
ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ 


ਸਵਾਲ ਤੇ ਵਾਪਿਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 


“ਸਾਹਿਤ _ਵਾਚਸਪਤੀ” `ਦੀ _ਉਪਾਧੀਂ_ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਸਾਗਰ 


ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੀ. ਲਿਟ: ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੇ ਰ 


ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨ ਨਾਲ; 
'ਦਾਦਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਰ੍ 
30 ਜੂਨ, 1968 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। 


੍ ਹ.ਪੁ.--ਡਿ. ਨੈ. ਬਾ. 1 : 288; ਐਨ. ਇੰ. 1 : 242: ਨੌ.ਆ. ਐਨ. 
1 : 100; ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋਂ. 2 : 413. ਰੁ ਇੰ 
`_ਚੱਦ/ਚਡ (9) : ਰਿਆਸਤ, _ਬੈਬਈਂ ਦੀ 


ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 195 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 1... 
-ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ 13 ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ __ |... 
ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸੀ ਜੋ ਭਾਵਨਗਰ-ਵਾਧਵਾਨ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਇਕ..! `. 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 95 ਵੱ: ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਖੇਤਰ ਖੇਤੀ _ / 
ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਏਜੈਸੀ ਦੀ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦੀ __ 
ਰਿਆਸਤ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਵਾਧਵਾਨ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ ਸੀਂ_- 
ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ 1807 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ _ ... 
ਨਾਲ ਰੱਲਬਾੜ ਸੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਠਾਕੁਰ ਦਾਂ ਅਰੁਦਾ ਦਿੱਤਾ ਨ 
_ਗਿਆ ਸੀ। 


225 23' ਤੋਂ 225 30' ਉ. ਵਿਥ,: 205 37 ਤੋਂ 71551' 


1੪੨ 


ਪ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੱਡ, 10 :332 ੧੬ _.ਨ 

` ਚੈਦਕੌਰ, ਮਹਾਰਾਣੀ : ਦਿ 1 
ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ` _!. 
ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ 


1812 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ 

















_359 ਰ੍ ਰ੍ -______ ਚੰਦਕੌਰ, ਮਹਾਰਾਣੀ 








` ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਪਰੋਤੂ ਅਯੋਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰਾਜ- 


ਕਾਜ_ਦਾ ਕੈਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸੈਭਾਲ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ. 


. ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੈਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ 


ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰਾਜ ਕਾਜ ਦਾ ਕੌਮ ਆਪ ਸੈਭਾਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। 
-_ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ 


ਵਜ਼ੀਰ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਣੀ 
ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਡੋਗਰੇ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਬਣਾ ਕੇ 
ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜ- 
ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

``ਇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਨੋਨਿਹਾਲ 


. - ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ.ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ 


-__ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਇਕ ਸਾਲ 
_ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿ ਕੇ 5 ਨਵੰਬਰ, 1840 ਨੂੰ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ 
- ਕੈਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੈਸਕਾਰ ਕਰਕੇ 

ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿੱਲੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ 


_ਉੱਤੇ ਦੋ. ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਵੁੱਡੀਆਂ- ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਲਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ ਤੇ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਹਾਦਸੇ' ਵਿਚ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ 
ਊਧੰਮ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮਰ ਰਿਆ। ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੇ 
` ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਜਸ਼ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਕਰ ਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਨੌ ਦਿਨ 
ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਾਜ ਭਾਗ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਧਾਵਾਲੀਆ ਅਤੇ 
ਹੋਰ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡੋਗਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ 


ਅਤੇ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਪਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ . 


ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਵੇ। 
ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਟਾਲੇ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਭੇਜਿਆ। 
ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੈਦ ਕੌਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ 


ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੈਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ -ਦੀ ਰਾਣੀ 
ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਾਲ ਦੇ ਜੋਮਣ ਤਕ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਇਹ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੋਧ ਕਰੇਗੀ । 2 ਦਸੈਬਰ. 
1840 ਈ. ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਤੇ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸੈਧਾਵਾਲੀਆ ਦੇ 
ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ 


ਰਾਜ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, 
'ਮਯੂਸੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਬਟਾਲੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਰ੍ 

ਰ੍ ਰੀ ਗਨ ਦੀ 
ਹੋਈ ਸੀ। ਉਪਰੋਂ ਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਸੀ ਪਰੋਤੂ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ` 
ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਨੈ ਕੈਨੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਰਾਣੀ ਵਿਰੁੱਧ 


:“<੨= -੨੩ 


ਪ੍ਰਾਪੇਰੀਡਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਤੇ 
ਉਸਦਾ ਜਾਦੂ ਚੱਲ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦ:ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲਗਾ 
ਕੇ ਜੈਮੂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੇ ਏਜੈਟ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ 
ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਘੜੀ- ਘੜੀ ਦੀ 
ਖ਼ਬਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਜਾਦਾ ਸ਼ੇਰ 
ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਚਿੱਠੀ- ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਫ਼ੌਜ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ` 
ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ` 


_ਬਿਠਾਉਣਾ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਧਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 
ਨਾਲ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 
300 ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ 


ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ ਬਾਗ ਵਿਚ ਆਂ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ 
ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀ । ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 4 ਜਨਵਰੀ, 1841 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ 
ਪਲਟਨਾਂ, ਦੋ ਰਸਾਲੇ ਤੇ ਕੁਝ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੁੱਧੂ 
ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਵੇ ਪਾਸ ਆ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਾ 
ਸਲਾਮੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੰਨ 
ਲਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਰਈਸ ਤੇ 
ਅਮੀਰ ਵੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪੁੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 50 
ਹਜ਼ਾਰ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ। 


ਮਹਰਾਣੀ ਵਰਗ ਬੇ ਸਿਘ (ਦੀਦੀ 


ਮਿਲ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਰ੍ 


ਗਈਆਂ। ਬਹੁਤ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਸੈਧਾਵਾਲੀਆ 


ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ 
ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ । ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਕਿਲੇ ਦੀਂ ਪੱਛਮੀ 


ਦੀਵਾਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ 300 ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਲੇ 
ਅੰਦਰ ਵੜਨਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਸਫ਼ਲ ਨਾ `ਹੋ. ਸਕੇ। ਪਿਛੋਂ _17 
ਜਨਵਰੀ, 1941 ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਵਾ 
ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਜੈਮੂ ਵਿਚ 16 ਲੱਖ ਦੀ 
ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ 


__ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਰੀਤ ਨ ਮਗਨ ਮਿ ਨਿਤ ਰਨ 
ਗੈੱਲ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ । ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ 
ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਅਜਿਹੀ ਫੁੱਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ 
ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਏ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਫਿਰ ਵੀ ਡਰ ਲੱਗਾ 
ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ । ਇਸ ਲਈ ਉਸ 


੮ 


-< 























ਵਿ ਵਰ 
ਉ ਦੀਆਂ ਆਪੁਟੀਆਂ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ੬ ੨ ਰੱ 
ਸਿ `ਰ. ਪੁ--ਸਮਸ਼ੋਰ ਖਾਲਸਾ-ਗਿਆਂਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ; ਏ_ਹਿਸਟਰੀ_,. ਇਿ 
_ ਆਫ਼ ਦੀ ਨਗ ਮਲੀ ਆਡ ਲਾਰਰ-ਡਸਾਂ ਵਰਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ ਰੀ 


ਚੰਦਨ : ਵੇਖ ਸੋਦਲ ` 


-____ਚੰਦ ਪ੍ਕਿਉਤਾ ਮਹਾਂ ਸੇਨ : ਅਵੈੜੀ ਦਾ ਇਹ ਇਕ 
ਰ੍ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜੋ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋਇਆ। ਉਜੈਨ 
_ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਅਵੈਤੀ (ਅਜੋਕਾ_ਮਾਲਵਾ) ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ 

`- ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਚਾਂਰ ਵੱਡੀਆਂ (ਅਵੈਤੀ, ਵਤਸ, ਕੌਸ਼ਲ ਤੇ ਮਗਧ) 


ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਵਿਚੋਂ. ਇਕ ਸੀ। ਚੰਦ ਪ੍ਰਕਿਉਤਾ ਨੇ ਗੱਦੀ. ਉੱਤੇ 


ਰੰ -_ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲਾ ਲਗਦੇ-ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ 


`_ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ -ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ। ਚੰਦ 
ਹੇ _ਪ੍ਕਿਉਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਂ ਗਿਆ। 
``_ਹ. ਪੁ-ਐਡ. ਹਿ. ਇੰਡ. ਮਾਜ਼ਮਦਾ੍‌ਰ 57, 61 : 


ਚੰਦ ਬਰਦਾਈ : ਇਹ ਰਿੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ 


ਰਚਨਾ “ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ-ਰਾਸੋ” ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਰਿਹਾ ਹੈ। __ 

ਰੀ ਪਰੈਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 'ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਮੰਨਿਆ 
`___` ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ 
 -- ਬਿਕਰਮੀ ਸੈਮੜ' 1206 (ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤਯ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲੇਖਕ 

-_`` ਰਾਮ ਚੈਦਰ ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ 1225 ਲਿਖਿਆ ਹੈ) ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। 
._ ਇਹ ਜਗਤ ਗ੍੍‌ਤ ਦਾ ਭੱਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਤੇ ਇਰ' ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ . 


'ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਚਦ ਦਾ ਨਿਰਾ ਰਾਜ ਕਵੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ 


ਸਗੋਂ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਮੰਤ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਛੈ- -ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਵਿਆਕਰਣ, ' 
ਕਾਵਿ, ਸਾਹਿਤ, ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜੋਤਿਸ਼, ਪੁਰਾਣ, , ਨਾਟਕ ਆਦਿ 
ਬਾਰੇ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜ-ਸਭਾ, ਯੁੱਧ ਖੇਲ ਤੇ ਯਾਤਰਾ. 
___ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਾਬੁਦੀਨ ਗੌਰੀ 

__ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਗਜ਼ਨੀ ਲੈ ਗਿਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ 


ਰ ਉਕੇਪਉਂ ਚਂ ਦਾ ਿਖਨ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਗਰਲ (ਜੰਜਨੀ) ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਡਾਕਿਊਮੈਂਟ ਐਗਜ਼ਿਬਿਸ਼ਨ ਵਿਚ _- . 


- ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾਂ ਕੀਤੀ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ੨੧". 
ਗਿਤ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤ੍ਰ ਆ 


> ਸੌਂਪ ਗਿਆ। ਪਟ < 


ਕੀ. ਅਤ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਪੋਚ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ 
ਸਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਈ। ਪ੍ਰਵੀਚਦ ਨੇ ਇਸ ਸਰੋਤ ਤੇ ਰ੍ 
ਨ ਤੇ ਪ੍੍‌ਕਵੀ ਰੱਜ ਕਟਾਏ ਨਾਲ ਆਤਮ- ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। 
__ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਰਾਸੋ` ਇਸ ਦੀ ਅਮਰ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਰਤ 
ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਇਸ ਭਾਰਤੀ ਭੋਤਿਕ- ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਰਿ 
__ਜਨਮ ਤ੍ਰਿਚਨਾਪਲੀ (ਹੁਣ ਤਿਰੁਚਿਰਾਂਪਲੀ) ਵਿਖੇ? ਨਵੰਬਰ, 1898 '` “2. 
ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀ. ਐੱਸ.ਸੀ. ਕਰਨ ` .' 
ਉਪਰੇਤ 1907 ਵਿਚ ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐੱਮ. ਐੱਸ.ਸੀ. _.. 
ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1917 ਤੋਂ 1933 ਤਕ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 


ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ, ਕੁਝ. ਅਰਧ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੇ ਕੁਝ 


ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਕਾਵਿ ਗੁਣਾਂਦੀ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ` 


` ਨੇ ਰੱਜਵੀਂ ਪ੍ਰਸੈਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ 
'ਸਬੈਧਤ ਸਫਲ ਮਹਾਕਾਵਿ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀਰ ਤੇ 


-_ -ਸ਼ਿੰਗਾਰ- ਰਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਸ ਗੌਣ ਰੂਪ ਵਿਚ 


ਆਏ ਹਨ। ਅਲੈਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਹੁਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਿ੍‌ਸ਼-ਵਰਣਨ 


`ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨੰਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ` 
_ ਅਧਿਆਇ ਹਨ ਅਤੇ. ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲੂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਇਸ 
ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਂਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਵਰਤੇ 


ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੈਸਕਿਤ, ਪ੍ਰਾਂਕਿਤ ਤੇ ਅਪਫ੍ਰੇਸ਼ ਦਾ 


ਇੰ ੍ਕਾਵ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੋ 


360. 


ਰੀ 
ਕਰਤਾ, ਸੰਦਾ, ਅਮੀਰੀ, ਬਹਾਦਰੀ ਆਦਿ ਨੰ ਬਹੁਤ ਸੰਦਰਢੋਗ 
ਨਾਲੁ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।.... .,`` ਰਿ 
ਨ. ਪੰ... ਲੱਤ, ਰੱਦ ਸਾਓਤਸ ਜਗ ਬਕ 
ਪਰਵ੍੍‌ਤੀਆਂ-ਤਾ.-ਸਿੰਵ-ਕੁਮਾਰ'., 


_ਚੈਦਰ' : '4ਰਰਾਜਾ ਚੋਦਰ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਮਹਿਰੈਲੀ (ਚਿੱਲੀ) ਇੰ 


ਵਿਚ ਕੁੱਤਬ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਲਾਠ ਤੋਂ ਪਤਾ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਪਰਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲੋ ਬੰਗ ਰ੍ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ' ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ 'ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ _- 
ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ _ਕੀਤਾਂ। ਇਹੁ ਰ੍ 
'ਸ਼ਿਲਾਲੋਖ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆ 


` ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾਂ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਚੰਦਰ, ੯ ਚੈਦਰ _ 


111 ਆ 


` ਹਪ-ਰਿ ਵਿਕੇ. 4. 34. 


ਚੰਦਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ : ਦੀ 

'ਜਨੋਮ 28 ਅਗਸਤ; 1931 ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਿਮਲਾ __ 
`_ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਪਾੱਲੀਟੈਕਨਿਕ ਤੋਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀਂ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ 
` ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ ਇਸ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।' 
ਰਿ ` ਸੇਨ 1954 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿਚ - ਰਿ 
ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਅਤੇ 1962 ਵਿਚ ਆੱਸਟੈਂਡ. 
_ ਵਿਖੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਮਿਲਿਆ। ਸੈਨ 1966 ਤੋਂ ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ' 
_ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। _ ੪ 


ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰੋ ਅਤੇ ਬਦਸਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਕਈ, ਪਰਖ 41 
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ'40 ਵਾਰ ਇਕੱਲਿਆਂ-ਹੀ- 
ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ ` 1964 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 


੯ <੩<੨੩ 


-ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


`ਹ ਪੰਡ ਰੂਕ, ਹੂ: ਆਰਟਿਸਟ ਡਾਲਿਬਟਗੇ 


ਰਿ 


ਵਿਚ ਭੌਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ' 'ਰਿਹਾ। ਸੈਨ. 1933 ਤੋਂ 





:.ਢਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1930 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇਂ: .... 
ਸਰਨ ਬਾਰੇ ਕੌਮ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਨੋਬਲ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਮਿਲਿਆ। ਰਮਨ ਨੇ 
ਪਤ ਹੂੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਰਝਪਰਾਬ ਦੀ ਤਰਗ-ਨਕਾਈ 




















361 ____ਚੋਦਰਹਾਂਸ (ਚੰਦ੍ਹਾਸ/ 


ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਵੇਖੋ ਰਮਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ)। ਸੈਨ 1928 ਵਿਚ ਇਹ 
ਜ਼ਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, 1934 ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ 
ਅਕਾਦਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ 1947 ਵਿਚ ਰਮਨ 
ਰੀਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਬੈਗਲੌਰ ਦਾ ਸਥਾਪਕ-ਡਾਇਰੈਕਟਰ 
`_ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1948 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੰਨਿਆ 
ਗਿਆ। ਸੈਨ 1947 ਤੇ 1949 ਵਿਚ ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੋਵੀਅਤ 


ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਦਾ ਬਿਦੇਸ਼ੀ ਐਸੋਸੀਏਟ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨਕ . 
ਅਕਾਦਮੀਆਂ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੂੰ 1929 ਵਿਚ 


ਨਾਈਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਰੋਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਮਤਿਉਸ਼ੀ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਨ 1930 ਵਿਚ ਰਾਇਲ 
ਸੋਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਹਯੂਗ ਮੈਡਲ, 1951 ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ 
ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਲੋਂ ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਮੈਡਲ, 1954 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਰਤਨ 
` ਅਤੇ 1957 `ਵਿਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੈਨਿਨ ਇਨਾਮ, ਨਾਲ 
` ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਫਰਾਇਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਇੱਸ ਨੂੰ 
_ ਆਨਰੇਰੀ ਪੀ. ਐੱਚ. ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ 
ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡੀ. 
ਐੱਸ. ਸੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਆ। 

` ਖੌਂਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਜਰਨਲ 
_ ਆਫ਼ ਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 
ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧੁਨੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਖੋਜ ਕਰਨ 
ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਪਰੈਤੂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਵਿੱਖ ਮਾੜਾ 
_ ਵੇਖ ਕੇ- ਇਹ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 
ਵਿੱਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੈਨ 1961 ਵਿਚ 
`` ਇਹ ਪਾਂਟੀਫੀਕਲ ਅਕਾਦਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। 
ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ “ਮਾੱਲਿਕਿਊਲਰ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਆਫ਼ 


ਲਾਈਟ”, “ਮਕੈਨੀਕਲ ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ ਬੋਅਰਡਕ ਸਟਰਿੰਗਜ ਐਂਡ 


`ਤਿਫ੍ਰ੍‌ਕਸਨ ਆਫ਼ ਐੱਕਸ-ਰੇਜ਼”, “ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ 
ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਸ” ਅਤੇ “ 'ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਿਸਟਲਜ਼” ਹਨ। 


_ ਇਹ 21 ਨਵੰਬਰ, 1970 ਨੂੰ ਬੈਗਲੌਰ ਵਿਖੇ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ 
'ਗਿਆ।. 


`_ - - ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਅਣੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੰਡੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ -ਤਰੈਗ- 
ਲੋਬਾਈ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ/ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 


`. ਇਕਹਿਰੀ ਤਰੈਗ-ਲੈਬਾਈ 'ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਨ-ਪੁੰਜ ਇਕ 


ਸ਼ੁੱਧ, ਧੂੜ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਯੋਗਿਕ ਵਿਚੋਂ ਦੀ 
ਲੇਘਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਾਤੀ ਕਿਰਨ-ਪੁੰਜ ਤੋਂ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕੁਝ ਭਾਗ 
ਇੰ ਦੂਸਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਿੰਡੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ 
. .. ਵੇਧੇਰੈ ਹਿੱਸਾ ਆਪਾਤੀ ਆਵਿੱਤੀ ਜਾਂ ਤਰੈਗ-ਲੇਬਾਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ 
.` ਹੈ। ਕੁਝ-ਕੁ-ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਆਵਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਰੈਗ ਲੈਬਾਈਆਂ 


`` ਆਪਾਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ 


__ ਨਾਲ ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
___` _ ਸਰ ਰਮਨ ਨੇ 1928 ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀਂ ਭੌਤਿਕ- 
__. ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੇ. ਐੱਸ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ 


ਸੱ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਜੇਕਰ ਆਪਾਤੀ ਇਕਵਰਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ 


" 'ਅਣੂਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਰਮਨ-ਖਿੰਡਾਉ ਨੂੰ ਬੜੀ 
_ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਟਕਰਾਊ ਲਚਕੀਲੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫ਼ੋਂਟਨ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਆਵਿ੍‌ੱਤੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਬਦਲੇ ਹੀ 


ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਟਕਰਾਉ ਲਚਕਹੀਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਸਪਂਕਟ੍ਗ੍ਰਾਫ਼ ਵਿਚ ਊਰਜਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਖਾਵਾਂ 
ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨੇ। ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉਤਸਰਜਨ ਜਾਂ ਸੋਖਣ 
ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਹੀ 


ਦੁਰਬਲ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਤਰਲ ਯੋਗਿਕੇ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਆਪਾਤੀ . ੍‌ 


ਕਿਰਨ-ਪੁੰਜ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦਾ' 1/100,000 ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਰਮਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਪੈਟਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਣੁਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਲੱਛਣਿਕ 


ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਖਿੰਡਣ ਵਾਲੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀ / 

ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਮ-ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਮਨ ਸਪੈੱਕਟ੍ਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ' 

ਗੁਣਾਤਮਕ ਅੰਤੇ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।. 
` ਰਮਨ ਆਵਿੱਤੀ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ _ਦੀਆਂ ਤਦ-ਅਨੁਸਾਰੀ 


ਊਰਜਾਵਾਂ ਖਿੰਡਣ ਵਾਲੇ ਅਣੂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਕੈਪਨ 
ਕੁਆਂਟਮ-ਪਾਰਗਮਨਾਂ (ਟਰਾਂਜੀਸ਼ਨਾਂ) ਦੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਹਨ। ਕੇਵਲ 
ਘੁੰਮਣਸ਼ੀਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਬਹੁਤ ਹੀ' ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ-ਕੁ 

ਸਾਧਾਰਨ ਗੈਸੀ ਅਣੂਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰੇਖਿਤ ਕੀਂਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਰਲਾਂ 


ਵਿਚ ਘੁੰਮਣਸ਼ੀਲ ਰਮਨ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ ਰਮਨ ਦਾ - 


ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੈਮ ਕੈਮਪਨ ਪਾਰਗਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 
ਗੈਸਾਂ, ਤਰਲਾਂ ਅਤੇ ਠੌਸਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਸਾਧਾਰਨ ਦਬਾਉ ਉੱਤੇ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਅਣਵੀ ਸੈਘਣਤਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 
ਇਸ ਲਈ ਤਰਲ ਅਤੇ ਠੋਸਾਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 1੪ : 962; ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 8 : 402; ਭਾ. ਪ੍ਰਾ. 
ਵਿ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ : 116 


ਚੰਦਰ ਸੈਨ, ਰਾਂਜਾ : ਇਹ ਸੈਭਾ ਜੀ ਭੋਂਸਲੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ 
ਧੈਨਾ ਜੀ ਯਾਦਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋ' ਪਿਛੋਂ ਚੈਦਰ ਸੈਨ 
ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾਂ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਤਾਰਾ 
ਬਾਈ ਦਾ ਪੱਖ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸਾਹੂ ਜੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੂੰ ਇਸ ਉੱਤੇ 
ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੈਜੋਗ ਨਾਲ ਇਕ ਦਿਨ 
ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਸਮੇਂ ਚੈਦਰ ਸੈਨ ਅਤੇ ਬਾਲਾ ਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਥ 
ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋ ਗਈ। ਚੈਦਰ ਸੈਨ ਦੌੜ ਕੇ ਤਾਰਾ ਬਾਈ ਕੋਲ 
ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1712 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਤਾਰਾ ਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ 


ਜੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਰਾਜਸਬਾਈ “ 
ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਚੈਦਰ ਸੈਨ ਨੂੰ ਇਹ' 


ਡਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸਾਹੂ ਜੀ ਕੋਲ ਨਾਂ ਭੇਜ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਠ ਕੇ ਨਿਜਾਮੁਲ ਮੁਲਕ ਆਸਫਜਾਹ 
ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰੀ 
ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ । ਇਸ ਨੇ ਪੰਚ ਮਹਿਲ ਤਅਲੁੱਕੇ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਦੇ 
ਨੇੜੇ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ 
ਚੈਦਰਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ। ਸੈਨ 1726 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਾਹੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ 
ਨਿਜਾਮੁਲਮੁਲਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ੍ 


ਹ.ਪੁ.ਹਿੰ. ਵਿ..ਕੋ. 4 : 145 


01 


ਰ੍ ਚੰਦਰਹਾਂਸ (ਚੰਦ੍ਹਾਸ) : ਇਹ ਦੱਖਣ ਦਾ ਇਕ ਰਾਜਾ ਸੀ 
ਜਿਸ ਦੀ ਕਥਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ 
ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮਰ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮੰਤਰੀ 
ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਰਿਆਸਤ ਸੈਭਾਲ ਲਈ। ਇਕ ਦਿਨ ਕਿਸੇ 
ਜੋਤਸ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚੱਕਰਵਰਤੀ 


ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧੀ ਨੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ 


ਅਨੇਕ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਪਰ ਕਰਤਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ 























ਚੈਦਰ ਕੀਰਤੀ _ 


ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਚੇਦਰਹਾਂਸ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਮਦਨ ਦੇ ਨਾਂ ਚਿੱਠੀ 


ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ (ਜ਼ਹਿਰ) ਦੇ ਦਿਓ । ਚੈਦਰਹਾਂਸ ਉਹ ਚਿੱਠੀ 
_ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਥਕੇਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਦਨ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਸੌ 
ਗਿਆ। ਮਦਨ ਦੀ ਭੈਣ ਵਿਸ਼ਿਆ ਬਾਗ ਵਿਚ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੁੱਤੇ 
ਪਏ ਚੰਦਰਹਾਂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤੀ ਧਾਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ 
-ਨਿਸੰਚਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਚੈਦਰ ਹਾਂਸ ਦੇ ਪੱਲੇ ਤੋਂ ਚਿੱਠੀ ਖੋਲ ਕੇ ਦੇਖੀ 
ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਪਰ ਤੁਰੈਤ ਨੈਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਜਲ ਲੈ ਕੇ 


_“ਵਿਸ਼” ਸ਼ਬਦ ਦਾ “ਵਿਸ਼ਿਆ” ਬਣਾ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ । ਚੈਦਰਹਾਂਸ ਜਾਗ 


ਕੇ ਮਦਨ ਪਾਸ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਚਿੱਠ੍ਹੀ ਦਿੱਤੀ। ਮਦਨ ਨੇ ਤੁਰੈਤ ਹੀ 
ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚੰਦਰਹਾਂਸ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ 
ਕੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚੈਡਾਲਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਇਹ 
ਅੰਦਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਭਾਣਾ ਰੱਬ ਦਾ 
ਕਿ ਮਦਨ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਚੈਦਰਹਾਂਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਚੰਡਾਲਾਂ 
ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ। 


ਹ.ਪੁ-ਮ. ਕੋ, 482 . 


_ਚੋਦਰ ਕੀਰਤੀ : ਇਹ ਬੋਧ ਮਾਧਸਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸੀ। ਤਿੱਬਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਕ ਤਾਰਾ ਨਾਥ ਦੇ 


ਰ੍ . ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚੈਦਰ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ 
'ਸਮੰਤ” ਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ` ਹੀ . 
ਬੁਧੀਮਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਗੈਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ - 


ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਥੇਰਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਅਸੇਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਮਹਾਂਯਾਨ 
ਦਰਸ਼ਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ-ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਨੇ 
ਆਚਾਰੀਆ ਕਵਲ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਧਰਮਪਾਲ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ 

ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਨਾਲੈਦਾ ਮਹਾਂ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ 


ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਲੱਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗ੍ੰਥਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ। -. 


ਇਹ ਸਮਾਂ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਅੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਨਵਾਤ ਦਾ 
ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।. _, 

___` ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈਂ। 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਾਧਮਿਕ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਕੇਵਲ -ਤਿੱਬਤੀ 
ਅਨੁਵਾਦ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ 
ਲਗਦਾ । ਇਹ ਸ਼ੁੰਨਵਾਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੌਲਿਕ ਗੌਰ੍‌ਥ 
ਹੈ। ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਚਤੂਸ਼ਤਕ ਟੀਕਾ-ਦਾ ਵੀ ਕੇਵਲ ਅਰੈਭਕ ਅੰਸ਼ ਹੀ 


ਮੂਲ ਸੋਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚਾ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿੱਬਤੀ ਅਨੁਵਾਦ 


ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧੇ ਨੂੰ ਸਰੀ ਵਿਪੂਸ਼ੇਖਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ 
` ਨੇ ਸੈਸਕ੍ਿਤੰ ਵਿਚ ਫਿਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਸੀਰੀਜ਼ 
(ਸਿਖਿਆ 2, ਕਲਕੱਤਾ, 1951) ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਤੀਜਾ 
ਗ੍ਰੰਥ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਉਪਲਭਦ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਿਰਤ ਹੈ। 
ਇਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਤਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੁਨਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਤਰਕਾਂ ਨੂੰ 
ਬੜੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਹੈ। ਮਾਧਮਿਕ ਕਾਰਿਕਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ 
ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਚੈਦਰਕੀਤਰਤੀ ਦੀ 'ਪ੍ਰਸੈਨਪਦਾ” ਦਾ 
_ਗਿਆਨ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


ਹ.ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ.4 :134 


ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ (ਪਹਿਲਾ) : ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਪਹਿਲੇ ਦੇ 


_ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤ£। ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਿਸ 
ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਬਦਲਾ 
ਦਿੱਤਾ। 


302 





_ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਘਟੋਤਕਚ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਤੇ 
ਬੈਠਾ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਗੁਪਤ ਹਾਕਮ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ- 


ਗੁਪਤ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਰਵਾਇਤ ਤੋਰੀ । ਇਸ ਦੇ ਰਾਂਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ . 


ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਉਸ ਦਾ ਲਿਛਵੀ ਬੈਸ਼ ਦੇ ਮੁਖੀਏ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ 
ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਸਬੈਧ ਕਾਰਨ ਚੈਦਰ ਗੁੰਪਤ 


ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਜਾਂਗ ਪਈ ।ਲਿਛਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤਾਸਾਰੇ [ 
ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਆਹ 


ਆ 
ਨੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੁਮਾਰਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇ ਤਸਵੀਰ 
ਨ ਅਤ 
ਵੀ ਜਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਗੁਪਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਿਛਵੀ 
ਦੋਹਤਾ ਕਹਾਉਣ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। _ 


_ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਅਨੁਸਾਰ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਦਾ ਰਾਜ 
ਦੱਖਣੀ ਬਿਹਾਰ, ਪਰਾਗ, ਸਾਕੇਤ, ਮਗਧ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਨੋੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੇ: _ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ 320 ਤੋਂ: _ ! 


੯੦ 55੩ ੨੩੦੭੩ - 


335 ਈ. ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਨੇ ਵੀ ਇਕ 


ਨਵਾਂ ਸੈਮਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਸੈਮਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੀ 320 


ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ। _ 
ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸੰਮਰਾਟ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 


ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸਮੁੰਦਰ ਗੁਪਤ ਉੱਤਾਰਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। 


ਹੂ ਹ. ਪੁ-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 135; ਹਿੰ. ਏ. ਇੰ. 238; ਏ. ਇੰਡ, 
ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ (ਦੂਜਾ) ਬਿਕਰਮਾਦਿੱਤ : ਇਹ ਗੁਪਤ 


ਬੈਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮੁਂਦਰ ਗੁਪਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ 


ਬਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੂਨ 
ਵਹਾ ਕੇ ਗੱਦੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਿਤਾਬ ਉਜੈਨਾ ਦੇ 
਼ੁੱਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਾਰਨ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਭਿੰਨ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ 


ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਰਾਜ, ਦੇਵ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਦੇ _ ' 
ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਭਿਲੇਖਾਂ ਅਤੇ-ਮੁਦਰਾਲੇਖਾਂ - । 


ਤੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਹਾਰਾਜਧਿਰਾਜ, ਪਰਮ ਭਾਗਵਤ ਸਿੰਘ ਬਿਕਰਮ, 


ਉਪਾਧੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਕਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ 


ਕੰ 


'ਨਰੇਂਦਰਚੈਦ, ਨਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਬਿਕਮਰਾਂਕ ਅਤੇ ਬਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਆਦਿ _ ਰ੍ 


ਕਿ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ "ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ, ਦਿ 


ਪ੍ਰਭਾਵਤੀ ਗੁਪਤ ਸੀ। 
- ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਦੁਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਂਮੰ ਗੁਪਤ ਨੂੰ ਕਤਲ 


ਲਾ 


ਕਰਕੇ ਗੱਦੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਗੁਪਤ ਨੇ ਸ਼ੱਕ ਰਾਜੇ ਪਾਸੋਂ ` 


ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਅਪਮਾਨ-ਜਨਕ ਸੈਧੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਰ 


ਰਾਹੀਂ ਰਾਮ ਗੁਪਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪੰਣੀ` 


ਪਤਨੀ ਧਰੁਵ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਦੂਜਾ ਇਹ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇਂ ਉਸਨੇ ਸ਼ੱਕ ਵੀ 


ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ_ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ; 


ਹੋਵੇਗਾ। ੍ 
ਰ੍ ਚਦਗ ਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਨੰ ਵਸਲ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਕਾਂ ਦੀ 


` ਨਾਲ ਆਪ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਪਰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅਸੈਭਵ - _ 
ਰਿਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਕ ਅਤੇ ___ 
_ ਮਹਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ _`. 
ਬੇਸਹਾਰਾ ਪਤਨੀ ਨੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੋਈ-ਬਜ਼ੁਰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ-ਕੀਤਾ ਦਾ 




















363 ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ'ਮੋਰੀਆ 


ਦੁਸ਼ਮਣੀ_ਵੀ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲੀ। ਇਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪੱਛਮੀ ਉਪਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੱਕਾਂ ਉੱਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਨੇ 
ਰਾਜਨੀਤਕ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਨਾਗਬੈਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਕਾਟਕ ਬੈਸਾਂ 
ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ 
`ਸਬੈਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ । ਇਸ ਨੇ ਨਾਗਬੰਸ਼ ਦੀ ਲੜਕੀ ਕੁਬੇਰ ਨਾਗ 
` ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤੀ ਗੁਪਤ 
ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਾਕਾਟਕ ਰਾਜੇ ਰੁਦਰਸੈੱਨ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।ਵਾਕਾਟਕ 
ਬੈਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸਬੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸ ਬੈਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 
-_ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਸ਼ੱਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। 

`__ਮਹਿਰੌਲੀ ਦੀ ਲਾਠ ਤੋ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ 
ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਬੈਗਾਲ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ । ਗੁਜਰਾਤ 
. ਅਤੇ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਨੇ 
ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਜੈਨ ਜਿਹਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਇਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ' ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੋ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ 
ਬਣਾਇਆ। 


` ਰੁਦਰਸੈਨ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਵਾਕਾਟਕ ਰਾਜ 
ਦੀ. ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵੀ ਸੈਭਾਲ ਲਈ। ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਬੈਗਾਲ 
` ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਕਾਰਮੀ ਦੀ 
ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ` ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ 
ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 


ਚੋਦਰ ਗੁਪਤ ਨਿਰੋਕੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪਰਜਾ ਪਾਲਕ ਸੀ। ਇਸ 


ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ 


-ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਕੀਤਾ । ਭਾਵੇਂ ਇਹ 
_`ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਅਨੁਯਾਈ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਨੇ 
ਸਰ ਸਿ ਇਤ ਦਿ 


ਇਕ ਵਿਚ ਵੈਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਮਮਰਾਨ ਰਾਜ ਚਾ ਸਰਵ 


ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਹੁੰਦੀ 
ਦੇ `ਸੀਂ! ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕਾਈ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ 


_. ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਂਤਕ 
- ਇਕਾਈ 'ਭੁਕਤੀ” ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਅੱਗੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਰ੍ ` ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ-ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਅਲੱਗ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ 
-_ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ॥ 

ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਾਟਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੀ 


` " ਆਮਦਨ ਬਾਰੇ ਫਾਹਿਯਾਨੁ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਦੀ ਭੂਮੀ 


ਵਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਲਗਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਉਪਜ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। 


ਰ੍ ਪ੍ਣ ਦੰਡ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਦੰਡ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਅਰਥ-ਦੌਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 


ਸੀ! ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲਦੀ ਸੀ । ਪਾਟਲੀ 
ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੱਧ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਗਰ 
ਸੀ। ਲੋਕ ਧਨੀ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਸਨ। ਚੋਰ-ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ 


ਵੱ ਸੀ। 


_ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਧਨੁਖਧਾਰੀ, ਕੌਚ, ਘੋੜ ਸਵਾਰ, ਸ਼ੇਰ ਮਾਰ 
ਆਦਿ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚੁਲਾਏ। ਸੌਰਾਸ਼ਟੂਰ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ 
ਚਾਲੂ ਕੀਤੇ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਵੀ ਚਾਲੂ ਕੀਤੇ। 


ਰਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰ 286; ਅ. ਹਿ. ਇੰਡ.-ਘੋਸ਼; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 
- 135; ਏ. ਇੰਡ. 


ਚੋਦਰ ਗੁਪਤ ਮੋਰੀਆ : ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਤਾਂ 


ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਆਪ ਰਾਜਾ ਬਣਨਾ ਆਪਣੇ ਬਾਹੂ ਬਲ ਤੇ 


ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਕੈਦਰ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ 
ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੀ 


ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ _, 


ਪਿਆ। ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸਮਰਾਟ 


ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਚਾਣਕਯ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਰ੍ 
ਸ਼ਕਤੀਸਾਲੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ . 


ਲੈ ਕੇ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਛੋਟੇ 


ਪਹਿਲੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਲਗਭਗ 24 ਸਾਲਾਂ, 
ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 

ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਦੇ ਬੈਸ਼ ਸਬੈਧੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੱਤ 
ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜਾ 
ਮਹਾਂ ਪਦਮ ਨੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜੋ ਮੁਰਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨੀਚ ਇਸਤਰੀ 
ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ । ਬੋਧੀ ਪਰੈਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ 


` ਦਾ ਸਬੈਧ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰੀਆ ਬੈਸ਼ ਨਾਂਲ ਸੀ। ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ 
ਅਭਿਲੇਖ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੋਦਰ ਗੁਪਤ ਸੂਰਜ 
ਬੈਸ਼ੀ ਖੱਤਰੀ ਸੀ। ਜੈਨ ਪਰੈਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਦੀ ਮਾਂ ਇਕ 


ਮੋਰ ਪਾਰਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਸੀ।ਇਸ ਕਰਕੇ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੋਰੀਆ ਅਖਵਾਇਆ। 

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ ਅੰਤੇ 
ਖੇਡਣ ਸਮੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਮਰਾਟ ਬਣਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ 


- ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਚਾਣਕਯ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ 


ਤੇ ਪਈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਨਾਲ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ 
ਕੀਤੀ । ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ_ਨੰਦ 
ਬੈਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾਂ ਸੀ। ਕਿਸੇ 
ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਾ ਧੈਨਾ ਨੰਦ ਨਾਲ਼ ਅਣਬਣ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ 
ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ 


ਮੁਲਾਕਾਤ ਚਾਣਕਯ ਨਾਲ ਹੋਈ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲਕੇ ਨੰਦ ਬੈਸ਼ ਨੂੰ 


ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਨੰਦ ਬੈਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਧੈਨਾ ਨੰਦ 
ਨਿਰੈਕੁਸ਼ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕ'ਅਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ-ਸਥਿਤੀ ਦਾ 
ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਚਾਣਕਯ ਅਤੇ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ 
ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ ਪੁਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਇਹ 
ਨੀਤੀ ਬਦਲ ਕੇ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਚਾਕਣਯ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ 
ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ 
ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਏ। ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ 
ਵਿਚ ਸੀ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਸਿਕੈਦਰ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਨੈਦ ਬੈਸ਼ ਵਿਰੁੱਧ 
ਭੜਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਸਿਕੰਦਰ ਗੁਪਤ ਉਥੋਂ ਜਾਨ 
ਬਚਾਅ ਕੇ ਭੱਜ _ਗਿਆ। . ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ .ਮਗਰੋਂ 
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਬਦਅਮਨੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ 
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ 
ਲਿਆ। 

ਯਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਪਿਛੇ ਧੱਕ ਕੇ ਨੰਦ ਬੈਸ਼ 
ਅਧੀਨ ਮਗਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ 


` ਸੈਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਮੁਦਰਾਰਾਕਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਨੇ ਵੀ 


ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ । ਨੰਦ ਰਾਜਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ 
ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। 























__ ਚੰਢ੍‌ ਗੋਮਿਨ ` 


ਜੈਨ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਭਿਲੈਖਾਂ ਤੋਂ ਚੋਦਰ ਗੁਪਤ ਦੀ 
ਸੈਸੂਰ ਜਿੱਤ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਯੋਗਸੁਟੁਰ ਨੂੰ 
ਵੀਂ ਜਿੱਤਿਆ। ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਯੁੱਧ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਜਰਨੈਲ 
ਸੈਲਿਊਕਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸਿਕੈਦਰ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦਾ 
ਸਾਮਰਾਜ ਉਸ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਲਿਊਕਸ 
ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 


ਸੈਲਿਊਕਸ ਇਕ ਇਛਾਵਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ . 


ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਰ੍ ਮੁੜ ਯੂਨਾਨੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਨੇ ਇਸ ਨੇ ਦਾਨ 305 ਈ. (18 
ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ 
ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ 
ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕ 'ਚੇਦਰ ਗੁਪਤ ਦੇ 
ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਗੇ ਸੈਲਿਊਕਸ ਨੂੰ 
ਬੁਕਣਾ ਪਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸੰਧੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ 


ਹਿਰਾਤ, ਕੰਧਾਰ, ਕਾਬੁਲ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ 


ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਸੈਲਿਊਕਸ ਨੂੰ 500 ਹਾਥੀ 
ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ। ਸੈਲਿਊਕਸ ਨੇ ਮੈਗਸਥਨੀਜ਼ ਨਾਮੀ ਇਕ ਰਾਜਦੂਤ 
ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਸੈਲਿਊਕਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨਾਲ 
ਕਰਕੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਧਾਈ। __` - ` 

ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਂਲ ਭਾਰਤ.ਵਿਚ 
ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉੱਤਰ 
` ਸੁਰਾਸ਼ਟਰ ਤਕ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰ੍ 

ਜੈਨ ਸਾਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ 


ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। 24 ਰਸ 


ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਉਪਰੋਤ ਸੈਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਹ ਜੈਨ ਮੁਨੀ 
ਭੱਦਰਬਾਹੂ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਭੁੱਖ ਵਰਤ 
ਵਿਚ ਹੀ 997 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ । 

ਗੁਪਤ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਬੈਧ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ 
. ਹੋਇਆ ਸੀ। [ ਦੇ ਦੂਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ 
ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ 
ਸੀ। ਸ਼ਾਸਨ ਸਬੈਧੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਸਲਾਹ ਲਈ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ 

ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਗਸਥਨੀਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ 
ਵਿਚ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਸ਼ਾਂਸਨ ਇਕ 
ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਮਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਕਈ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਗਰਾਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਖੋਧ ਨਗਰ ਮੇਅਰ ਦੇ ਹੱਥ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੇਅਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸਥਾਨਿਕ ਅਤੇ ਗੋਪ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 


ਸਨ। ਹਰੇਕ ਪਰੀਸ਼ਦ ਦੇ 30 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰੀਸ਼ਦਾਂ ਅੱਗੇ ਛੇ . 


ਸੈਮਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪੇਂਡੂ 
ਚੋਦਰ ਗੁਪਤ ਸਮੇਂ ਦੈਡ ਵਿਧਾਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ। ਚੋਰੀ ਬਹੁਤ 
ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਭੂਮੀ ਟੈਕਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਸੀ। 


364 


1 

__ਚੌਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫ਼ੌਜ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ 

ਵਿਚ 6 ਲੱਖ ਪੈਦਲ, 390 ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜ, 9.000 ਹਾਥੀਆਂ ਤੋਂ 

ਇਲਾਵਾ 8,000 ਦੇ ਲਗਭਗ ਰੱਥ ਸਨ। ਕੌਟਲਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਨਾ 
ਦੇ ਪ੍ਬੈਧ ਲਈ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈਸੀ। _. 


ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ! 
ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮੈਗਸਥਨੀਜ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਜਾਈ ਦੀ __ 
ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਚੈਦਰ ਗੁਪਤ ਨੇ ਸੁਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ' 
ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਝੀਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। 


ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਉਚਿੱਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। _ 

` ਹੱ. ਪੁ-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ, 4 . ੧36; ਹਿ. ਏ. ਇੰਡ.; ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 4 : 
1936 ਨ ਸਾਰਾ ਨ 

_ ਚੰਦ ਗੋਮਿਨ : ਚਾਂਦ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਲੇਖਕ ਚੰਦ੍ਗੋਮਿਨ 
ਦਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਂ ਚੈਦ ਆਚਾਰੀਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜੋ, 
ਆਦਿਤਯ ਤੇ ਵਾਮਨ ਦੀ 'ਕਾਸ਼ਿਕਾ” (ਵ੍ਰਤ ਸੂਤ੍, ਸਮਾਂ 650' 
ਈਸ਼ਵੀ ਦੇ ਲਗਭਗ) ਤੇ ਭਰਤਰੀ ਹਰੀ _ਦੇ “ਵਾਕਯਪਦੀਯ” ਤੋਂ` 
ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। 'ਕਾਸ਼ਿਕਾਸੂਤ੍ਵ੍੍‌ਤ” ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ_ 
ਅਨੇਕ ਨਿਯਮਸੂਤ੍‌ ਬਿਨਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਕਯਪਦੀਯ 
ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਤੌਜਲੀ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਪਰੌਪਰਾ ਵਿਚ ਜੋ 
ਵਿਆਕਰਣਾਗਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੈਦਾ ਆਚਾਰੀਆ 
ਆਦਿ ਨੇ ਅਨੇਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁੜ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ 
470 ਈ. ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ “-ਵਾਕਯਪਦੀਯ” ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੋਧੀ ਵਿਆਕਰਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੰਥ 
ਚਾਂਦ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਪਾਣਨੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਅਲਭ 
“ਚਾਂਦ ਵਿਆਕਰਣ” ਤੋਂ ਇਹ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 


-ਕਿ ਚੰਦ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਇਹ ਵਿਆਕਰਣ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਆਦਿ 


ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ 


ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ 


ਹਨ। ਬੋਧੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਧਰਮ ਦੇ 
ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਰੌਸਾਂ ਨੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਸਕਾਰਿਕ ਸਾਹਿਤ __` 
ਸਮਝ ਕੇ ਉਕਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ` . 
ਸਮਝੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ` _ ! 
ਵਿਆਕਰਣ ਰੌ੍‌ਥ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਨ 
ਜਤਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਣਨੀ ਦੀ 'ਅਸ਼ਟਾਧਿਆਈ' ਦਾ ਸੋਧਿਆ 
ਹੋਇਆ ਨਵਾਂ ਸੈਸਕਰਣ ਆਖਿਆ _ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ 


ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਆਂਧਾਰ ਹੀ ਪਾਣਨੀ ਦਾ ਅਸ਼ਟਾਧਿਆਈ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਰੀ 
ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨਵੇਂ` ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਲਈ 35 ਨਵੇਂ ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ. __ : _ 


ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਲ ਸੁਤਰਾਂ ਦੀ 


ਲਗਭਗ 3100 ਹੈ। ਚਾਂਦ ਵਿਆਕਰਣਸੂਤ੍‌ ਕਰਿਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ [" 
ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਿਸ਼ਯਲੇਖਾ ਤੇ ਨਾਟਕ ਲੋਕਾਨੰਦ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਲਿਖੇ ___, . 


ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 139 


ਚੰਦਰ ਨਗਰ : ਪੱਛਮੀ ਬੈਗਾਲ ਰਾਜ । ਗਲ 


ਦਰਿਆ ਹੁਗਲੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ 3 ਕਿ. ਮੀ, ਦੀ. ਹੀ 
ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨੌ-ਆਬਾਦੀ ਹੈ। ਸੈਨ .` 1: 
1674 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਫਰਾਸੀਸੀ ਲੋ ਆਗ ਆਬਾਦ ਹਏ। ਗਾ ਉੱਸ ੨1 




















365 


__ ਤੋਂ ਪਿਛੋ ਦੋ ਵਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ - 
- ਇਹ 1950 ਈ. ਤੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕੈਟਰੋਲ ਅਧੀਨ ਹੀ ਰਹੀ। ਸੈਨ . 


1950 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ 'ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ 


ਪਿੱਛੋਂ ਬਗਾਲ ਦੇ ਹੁਗਲੀ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 


1954 ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ 


__ਗਈ। ਪਹਿਲਾ ਸਰਕਾਰੀ ਡੂਪਲੈਕਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ _ 


ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਰ 
ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 1880 ਵਿਚ ਕੀਤੀ 
ਗਈ ਸੀ। 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਬੈਗਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡੀ ਪਟਸਨ 
ਮਿਲ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਹੈ। 

` ਆਬਾਦੀ-1 ,20,378 (1991) 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 265 

ਚੈਦਰਪੁਰ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦਾ ਇਕ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾਂ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 25,923. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 
ਆਬਾਦੀ 17 71 994 (1991) ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। 


ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਬਾਲਾਰਪੁਰ ਤੇ ਵਰੋੜ ਵਿਖੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਘਟੀਆ 
ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੈਦਨਾਗਭੀੜ ਰੇਲ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ 
ਅਲਵਾਹੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਚੈਗੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੱਚਾ ਲੋਹਾ ਮਿਲਦਾ 
_ਹੈ। ਝੋਨਾ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਹੈ। ਜਵਾਰ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ 
_ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਗੈਨਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ 


ਤਲਾਬਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲੰਵਾਯੂ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਹੈ। ਇਥੋਂ 

_ਦੇ ਜੈਗਲਾਂ ਕਾਰਨ ਮਲੇਰੀਆ ਬਹੁਤ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। 

- ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਦੱਖਣ ਵਿਚ 
ਰ੍ `ਤੋਲਗੂ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ (ਛਤੀਗੜ੍ਹੀ ਉਪ-ਬੋਲੀ) ਬੋਲੀ 
. ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ। . ` ` 

ਹ.ਪੁ--ਐਨ. ਬਰਾ. 2: 730 


ਭੂ ਚੌਦਰਪੁਰ : ਜ਼ਹਿਰ-ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਵਿਚ 
ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰਧਾ 
੍ ਅਤੇ ਏਰਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਨਾਗਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 
136 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 12ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਗੋਂਡ ਬੈਂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੈਂਟਰਲ, 


ਿ ਰੇਲਵੇ ਦੁਆਰਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਿਜੈਵਾੜਾ ਨਾਲ ਅਤੇ 


ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨਾਗਪੁਰ-ਬੰਬਈ ਲਾਈਨ ਤੇ ਵਾਰਧਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ___ 

__ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ 
ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਭੰਡਕ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਛੇਵੀਂ 





ਪਿ 
ਨਲ ਵਲ 


ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮੱਧ-ਪ੍ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ 
ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 

ਆਬਾਦੀ-2,26,205 (1991) 

19 57' ਉ. ਵਿਥ.; 782 58' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 265 ਰ੍ 

ਚਦਰਪੁਰਾ : ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਗਰੀਡੀਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ' 
ਵਿਚ ਗੌਮੇ ਜੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੂਰਬੀ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਇਕ ਜੈਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ 
ਗੋਮੋ-ਰਾਂਚੀ ਰੇਲਵੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਟਾਟਾ ਨਗਰ 
ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੱਖਣ-ਬਿਹਾਰ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਇਥੋਂ ਦੀ ਲੇਘਦੀ ਹੈ: 

ਬੋਕਾਰੋ ਦਾ ਫ਼ੌਲਾਦ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ 
ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕ ਛੋਟੀ 
ਜਿਹੀ ਕੋਲੇ ਦੀ ਖਾਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਘਟੀਆ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਲਾ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਦਮੋਦਰ ਘਾਟੀ ਨਿਗਮ ਦੇ ਕੈਟਰੋਲ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਵਰ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ 

ਆਬਾਦੀ-19,814 (1991). ਰ੍ 

235 45'. ਉ. ਵਿਥ.; 862 12'. ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ.ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 139 ਤੁ 


ਚੌਦਰਬੈਸ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸ਼ੱਤਰੀ 
ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਸਬੂਤ 
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਜਿਸ ਤੋਂ' ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਨਿਰਣੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੀਆ ਦੇ 
ਪਹਿਲੇ ਰਾਜੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂੰ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ 
ਬੈਸੀ ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਜਨੰਮ ਹੋਇਆ। ਮਨੂੰ ਦੀ ਬੇਟੀ ਇਲਾ ਦਾ 
ਵਿਆਹ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ 
ਪੁਰੁਰਵਸ ਨਾਉਂ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 


'ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ” ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਦੇ _ 
ਅੱਗੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਯੂ ਅਤੇ 'ਅਮਾਵਸੂ” ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੋਏ। ਆਯੂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸੂ ਨੇ 
ਕਨਿਆਕੁਬਜ ਵਿਚ` ਇਕ ਨਵੇਂ_ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਪਾਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 


ਉਥੋਂ ਦੇ ਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜਹਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਉਂ 


ਰ੍ ਪਿਛੇ ਰੈਗਾ ਦਾ ਨਾਉਂ' ਜਾਹੂਨਵੀ ਪਿਆ। ਪਿਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸਵਰਥ 


ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਯੂ ਤੋਂ 
ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੁਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਕਸ਼ਤਰਫ੍੍‌ਧ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 

ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਅੱਗੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿਚੋ ਯਤੀ ਅਤੇ 
ਯਆਤੀ ਦਾ ਨਾਉਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਮਕਿਆ। ਯਤੀ ਨੇ 
ਸੈਨਿਆਸ, ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਯਾਅਤੀ ਨੇ ਰਾਜ ਭਾਗ _ 
ਸੇਭਾਲਿਆ। ਇਹ ਇਕ ਜੇਤੂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਯਆਤੀ ਦੇ 
ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਯਦੂ, ਤੁਰਵਸੂ, ਦ੍ਹਯੂ, ਅਨੂ ਅਤੇ ਪੁਰੂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ 
ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਾਉਂ ਦੇ ਬੈਸ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੂਰ ਦੂਰ. ਤੱਕ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ । 
ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾ ਬਾ ਨੂੰ “ਪੰਚਕਿਸ਼ਟ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ 
ਹੈ। 























__ਚੈਦਰਭਾਗਾ 
ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈਹਯ ਨਾਮ ਹੋਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ 
ਜਿਹੜੀ ਦੱਖਣੰ ਵੱਲ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੈਢੇ 'ਤੇ ਜਾ ਵਸੀ ਅਤੇ 
ਮਾਹਿਸ਼ਮਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕਾਰਤਵੀਰ ਅਰਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਰਾਜਾ ਸੀ। 
ਤੂਰਵਸੂ ਬੈਸ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਦੇ 
ਪ੍ਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਦੁਹਯੂਆਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਕੇਢੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ 


`_-ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਨਾਉਂ 'ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਉਂ 


ਗਾਂਧਾਰ ਪਿਆ। ਆਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ 
ਜਾ ਕੇ ਵਸ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਨਵਾਂ ਦੀ ਕੁਲ 
ਵਿਚੋਂ ਉਸੀਨਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵੀ ਨਾਮੀ ਰਾਜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਸ ਬੈਸ 
ਨੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਈ ਰਾਜ-ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ । ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ, 


ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ 


ਨੇ ਇਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਭਰਤ 
ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਦੇ ਨਾਉਂ ਪਿੱਛੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ 
ਨਾਉਂ ਭਾਰਤ ਪਿਆ। ਰ੍ 
ਚੋਦਰਬੈਸੀਆਂ ਦੀ ਮੂਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ.ਵਿਚ ਰਾਜਾ 


ਯਆਤੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੁੱਖੀ ਰੱਖਣ ਲਈ 


ਆਪਣੀ ਜੋਬਨ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ-ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁਢਾਪਾ ਆਪ ਲੈ ਰ੍ 


ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਯਆਤੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਪੁਰੂ 
ਨੂੰ ਹੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ 
ਇਸ ਕੋਲੋਂ ਰਾਜ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਚੈਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੋ' ਚਦਰ ਬੈਸੀ ਫਿਰ 
ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਆਏ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਅਤੇ ਪੌਰਵਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ 
ਆਰੈਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਵਾਰਕਾ ਤੱਕ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ 


_ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਧਕ, ਵਿ੍‌ਸ਼ਣ ਕੁਕੁਰ ਅਤੇ'ਭੋਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 


ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। 

_ਹੋਇਆ। ਇਸਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ 
ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਸੈਘ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ.ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 
ਹੈ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਸੁਦਾਸ ਦੀ ਹੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ' ਕੁਝ ਸਮੇਂ 
ਬਾਅਦ ਸੁਦਾਸ ਦੇ,ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਜੇ ਸੈਵਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੁਰੂ ਦਾ 
ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆਂ। ਇਸ ਕੁਰੂ ਦੇ ਅਨੁਬੈਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੌਰਵ ਕਿਹਾ ਜਾਣ 
``ਲੱਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ ਹਸਤਨਾਪੁਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਪ੍ਰਸਤ 
ਸਨ। ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 
ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾਂ ਯੁੱਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਭਾਰਤ 
ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਜਿੱਤ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਹੀ 
ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਕੋਈ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਾ 
ਸਮਾਂ 1400 ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਮੰਨਿੰਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। __ 

- ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਸੂਰਜਬੈਸੀ ਅਤੇ 
ਚੋਦਰਬੈਸੀ ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਪਰੋਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤਾ 
__ਵੇਰਵਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ.ਉਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। 
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਤੱਕ 'ਮਗਧ ਸਾਮਰਾਜ” ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੈਸਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ. 4: 142 ` 


_ਸਭਿਆਚਾਰ। . ਸ਼ੁਰੂ 


366 


`__ਚਦਰਭਾਗਾ : ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਚੈਦਰਭਾਗ ਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਇਆ 
ਨਿਕਲਦੀ ਇਕ ਨਦੀ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਸਿਕੀ ਹੈਂ। ਆ 


ਲਾਹੁਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਪਰਵਾਹ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲਗਭਗ 180 


ਕਿ.ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ 


ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅਖਨੂਰ ਅਤੇ ਚੰਬੇ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ, 


ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਨੋੜੇ ਰਾਵੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਕੇਮਿਠਨ _ 
_ਕੋਠ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਿੰਧੁਨਦ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 


/ ਸੀ 
.ਹ.ਪੁੰ-ਮ. ਕੋ. : 383 / 


`_ਚੌਦਰਭਾਨ : ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਕਵੀ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ 


ਕੁਝ ਪਤਾ' ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ (ਪੰਜਾਬ) ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ _ 


ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ 





ਉਇ ਰੀ 


“ਗੁਲਦਸਤਾ”, “ਤਕਫ਼ਤ-ਉਲ-ਅਨਵਰ”, ਕਿ 
'ਮਜਮਾ-ਉਲ-ਫ਼ਰਾਰਾ” ਆਦਿ। ਰ੍ 





ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਆ 


ਵਰਨ ਚਲਾ ਮਗ ਤੀ ਦੀ 


` ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਇ. 1 : 234 


ਚੰਦਰਵਲੀ : ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਚਿਤਰਦੁਰਗ _ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ. ਸਥਿਤ ਨਗਰ 


ਚੈਦਰਵਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਤਾਵਾਹਨ 
(ਆਂਧਰ) ਸਿੱਕਿਆਂ ਦਾ ਭੈਡਾਰ ਰਿਹਾਹੈ। . __ 


ਪਰਾ-ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਹੈ-ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਰ 
`ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੈਗਾਲਿਥ ਕਬਰਾਂ `ਦੀ _ 


ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 


ਸਭਿਅਤਾ ਦੇਂ ਨੇੜੇ ਦਾ ਹੈ। ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਇੰਸ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾਂ 


_ਵਿਚ ਸਿੱਕੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਪਾਈ _.. 
ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਂਣਿਕ ''.- 


ਅਵਸੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਂਧਰ 


-ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪਤਾਂ ਕੱਚ ਦੀਆਂ 


ਸਿੱਕਿਆਂ.ਤੋਂ' ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਰੋਮਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਗਸਟਸ ਅਤੇ 


ਟਾਇਬੇਰੀਅਸ ਦੇ ਦੀਨਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ` 


ਆਦਿ ਮਿਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ 


ਨਾਲ ਸਬੈਧ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ _ 
ਕਿਆਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਹੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ. ਰਸਨ-ਵਖਾਰਥ ਬੋਤਰ ਚ 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੁਗਰ ਦਾ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਸੀ। 








ਰੇਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨ ਦੇ ਬਰੀ ਸਭਿਆਚਰ ` ੍ 


ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ` 


ਹ.ਪੁ-ਹਿੰ. ਵਿਕੋ.4:143 ; 


`ਚੰਦਾਇਨ : ਇਹ ਲੋਰ ਜਾਂ ਲੋਰਿਕਾ ਅਤੇ ਚੰਦਾ ਦੀ ਪੇਮ, ਨ 


ਕਥਾ ਹੈ। ਲੋਰ ਜਾਂ ਲੋਰਿਕਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ 'ਲੋਰਿਕਾ, 
ਨਾਚਾਂ ਜਾਂ ਲੋਰਿਕਾ ਨ੍ਹਿਤਾਂ” ਨ 
(ਬਿ ਬਿ ਿਤਿ 











367 


`ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਚੇਦ਼ਾਇਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਈ 
ਦਿ੍‌ਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੇ ਕਿ 
ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਤਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲਿੱਪੀ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅਵਧੀ 
ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸ 
ਕਰਕੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਠ ਦੇ ਠੀਕ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣਾਂ ਪੈਦਾ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰ੍ ਰ੍ ਰ੍ 
'. ਮੁੰਤਖਬੁਤਵਾਰੀਖ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਲਬਦਾਊਨੀ ਦੇ 
-ਇਕ ਉਲੇਖ ਕਾਰਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਾਂ “ਚੈਦਾਇਨ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ 
ਪਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਅੰਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਂ 
` ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ “ਲੋਰ ਕਹਾ” 
(ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਲੋਰ ਕਥਾ ਦਾ ਅਪਤ੍ਰੈਸ਼ ਹੈ) ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 


ਜਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਉਤਾਰੇ ਵਿਚ ਇਸ 


ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਾਂ “ਚੈਦਾਇਨ” ਨਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ “ਲੋਰ ਕਹਾ” 
ਨਾਂ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਿ ਤਦੇ 
ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਕਾਲ 1371 ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ 


` ਢੋਹਾ-ਚੌਪਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਉਤਾਰੇ ਅਧੂਰੇ ਹਨ ਜਿਸ ... 
ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਆਕਾਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਰਾ 


ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਠੇਠ ਅਵਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮਾਂਗਧੀ ਸ਼ੌਰਸ਼ੈਨੀ ਦੇ ਅਰਧ 
'ਮਾਗਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਖੜੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਤੱਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ । ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :--. _ 

ਲੋਰਿਕਾ ਇਕ ਅਹੀਰ ਹੈ, ਗੋਵਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ 
`'ਅਤੇ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਵਨ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਅਹੀਰ ਹੈ 


ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸੇ ਨਗਰ ਦੀ ਲੜਕੀ ਚਾਂਦਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


_ਚਾਂਦਾ ਤੇ ਲੋਰਿਕਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਥਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
` ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵਿਚੋਲਣ 
ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ- ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਲੋਰਿਕਾ ਚੋਰੀ ਛੁਪੀ 
`_ਚਾਂਦਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪੰਡਤ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈ ਕੇ ਦੋਵੇਂ 
`_` ਗੋਵਰ_ਤੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਲੋਰਿਕਾ ਦਾ ਭਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨੋ ਵਰਜਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੇ। 


-ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੈਗਾ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਲਾਹ ਚਾਂਦਾ ਦੇ ` 


ਰੂਪ 'ਤੇ ਸੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਥੇ ਚਾਂਦਾ ਦਾ ਪਤੀ ਬਾਵਨ 
ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਜ਼ਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਂਦਾ ਨੂੰ ਧਿ੍‌ਕਾਰਦਾ ਹੈ ਪਰ, ਲੋਰਿਕਾ ਤੋਂ 


`___ ਡਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਧਰ ਮਲਾਹ ਛਾਵਾਂ ਕਰਿੰਗਾ ਨੂੰ 


`ਚਾਂਦਾ ਦੇ. ਸੁਹੱਪਣ ਬਾਂਰੇ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਰੀਗੇਉ ਨਾਮੀ 


___ ` ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਰਿਕਾ ਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ 


` ਰਾਜਾ ਦਸ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਲੋਰਿਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
`ਪਾਸ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਲੋਰਿਕਾ ਦੇ ਚੰਗੇ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ 
ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦਸਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ 
ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉੜੀਸਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਚਾਂਦਾ ਨੂੰ ਇਕ 
ਸੱਪ ਡਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਰਿਕਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਕਵੀ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅਗਨੀ ਦਾ ਬੜਾ ਮਾਰਮਿਕ ਵਰਣਨ 


ਵੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੋਰਿਕਾ ਚਾਂਦਾ ਨਾਲ ਚਿਖਾ 'ਤੇ ਹੀ ਸੜ ਕੇ ਮਰਨ ਲਈ 


_ਤਿਆਰ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਕ ਗਾਰੜ੍ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚਾਂਦਾ ਨੂੰ ਮੁੜ 
ਜੀਵਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਰਿਕਾ ਉਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸਾਰੋਗਪੂਰ ਆਉਂਦਾ 


ਰੇ `. ਹੈ। ਚਾਂਦਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਿੱਧ ਨੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 
``_ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਤੋਤਾ ਯੋਗੀ ਭਜਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ । ਲੋਰਿਕਾ 


_.ਇਥੇ ਇਕ ਮੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਚਾਂਦਾ ਨੂੰ ਲੁਕੋ ਕੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੌਰਾਨ ਤੋਤਾ ਯੋਗੀ ਸਿੰਗੀਨਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਾਂਦਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ 


ਚੋਦਾ ਸਾਹਿਬ 
ਵਿਚ ਕਰਕੇ ਭਜਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਪੁੱਜ ਕੇ ਲੋਰਿਕਾ 
ਮੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸੁੰਨੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਚਾਂਦਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਨਿਕਲ 
ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਭਦੇ ਲੱਭਦੇ ਉਹ ਤੋਤਾ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ 
ਦੋਵੇਂ ਚਾਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣਾਂ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਝਗੜਾ ਨਿਪਟਾਉਣ 
ਲਈ ਦੋਨੋਂ ਨਗਰ-ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲੋਰਿਕਾ ਨੂੰ 
ਚਾਂਦਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨਾ ਬਿਰਹੋਂ ਵਿਚ ਬਿਹਬਲ' ਹੋ ਕੇ ਸੁਰਜਨ 
ਦੁਆਰਾ ਲੋਰਿਕਾ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੋਵਰ ਪਰਤਦੇ / 
ਹਨ ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਚਾਂਦਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਹਦੇਵ ਮਹਿਰ, ਚਾਂਦਾ ਅਤੇ 
ਲੋਰਿਕਾ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹੀ ਮੈਨਾ ਅਤੇ 
ਚਾਂਦਾ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਂਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਹਦੀ ਸਲੀਕਾ ਦੀ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ-ਨਹੀਂ ਹੈ। 


' ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਦਮਾਵਤ ਵਾਂਗ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰੰਗਣ 
ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਸੂਫ਼ੀ ਰੌ੍‌ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦੇ ਦੂਹਰੇ 
ਅਰਥ ਹਨ। ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਸਥੈਧਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੌਥ 
ਹੈ। ` 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ. ਭਾਗ (ਦੂਜਾ) ' 


ਚੰਦਾ ਸਾਹਿਬ : ਇਹ ਅਰਕਾਟ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੋਸਤ ਅਲੀ 


_ਦਾ ਜਵਾਈ ਸੀ। ਸੈਨ 1732 ਵਿਚ ਨਵਾਬ ਦੋਸਤ ਅਲੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 


ਤ੍ਿਚਨਾਪਲੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਦਾ 
ਤ੍ਚਨਾਪਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋ 


ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਤੌਜੋਰ ਅਤੇ ਮਦੁਰਾ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ 
ਵੀ ਕਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਕਾਮ ਹੀ ਰਹੀਆਂ। ਸੈਨ 1740 
ਵਿਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਨਵਾਬ ਦੋਸਤ ਅਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਚੈਦਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਰਕਾਟ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਧਾਰ _ 
ਲਈ ਅਤੇ ਅਰਕਾਟ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ 
ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ! ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਚਨਾਪਲੀ ਵੀ 
ਇਸ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ 


ਵਿਚ ਸੁੱਟੀ ਰੱਖਿਆ। ਕੈਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਬਰਾਰ _ 


ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਸੈਨ 1744 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਾਰਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਚੋਦਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾਉਣ ਲਈ ਲੱਖਾਂ 
ਰੁਪਇਆ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ਵਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ 
ਗੈਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1748 ਵਿਚ 


ਇਹ ਸਤਾਰਾ ਤੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਫ਼ੌਜ ਖੜੀ ਰ 


ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਹੀ ਜਰੀ 
ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਦੱਖਣ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ 
ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਨਿਜਾਮੁਲ ਮੁਲਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਸਿਰ ਜੈਗ ਅਤੇ 


-ਦੋਹਤਰੇ ਮੁਜ਼ਫ਼ਰਜੈਗ ਵਿਚਕਾਰ ਜਦੋਜਹਿਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਂ। ਮੁਜ਼ਫ਼ਰ- 
. ਜੈਗ ਚੈਦਾ ਸਾਹਿਬ-ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ। ਚੈਦਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ 


ਗਵਰਨਰ ਡੁਪਲੇ (1700੦੩) ਨਾਲ ਵੀ ਗਲਬਾਤ ਕਰਨੀ .ਆਰੈਭ 


ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਚੈਦਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ 


ਮੁਜ਼ਫਰ ਜੈਗ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਸਤ 
1749 ਨੂੰ ਅੰਬਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਨਵਰੁੱਦੀਨ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। 
ਅਨਵਰੁੱਦੀਨ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਹੈਮਦ ਅਲੀ 
ਨੇ ਭੱਜ ਕੇ ਤ੍ਰਿਚਨਾਪਲੀ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਜਾ ਪਨਾਹ ਲਈ। ਚੋਦਾ 




















ਚਦਾ ਸਿੰਘ 


ਰ੍ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਨਾਟਕ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ 
__ਲਿਆ। ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੀ ਇਸ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਨਾ ਅੜ 
ਸਕਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਤੈਜੋਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ 
ਖਰਾਬ ਕੀਤਾ। 


ਜੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨੇ ਮੁਜ਼ਫਰਜੇਗ ਅਤੇ ਚੰਦਾ, 
ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਸਫ਼ ਜਾਹ ' 


ਮੁਲਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਸਿਰ ਜੈਗ ਦੀ। ਸੈਨ 1750-ਵਿਚ ਨਾਸਿਰ ਜੈਗ 
ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆ ਨਿਤਰਿਆਂ । ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 
ਵਿੱਚੇ ਹੀ ਛੱਡ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ, ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੁਜ਼ਫਰਜੈਗ ਨੇ 50,000 ਪੌਂਡ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
ਕੈਪਨੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁਪਲੇ ਨੂੰ 10,000 ਪੌਂਡ ਦੀ 
ਸਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ। ਚੋਦਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਰਕਾਟ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਜੋਂ 
` ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ । ਜਦੋਂ ਜਨਵਰੀ, 1751 ਨੂੰ ਮੁਜ਼ਫਰਜੈਗ ਮਰ 
ਗਿਆ ਤਾਂ ਬੱਸੀ ਨੇ ਸਲਾਬਤ ਜੈਗ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ। 

ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਖਰਚੇ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ 


ਹੇਠਲੇ ਕੁਝ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) 


ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 

ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਲਾਈਵ ਇਸ ਮੌਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਇਆ 
` ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਰਕਾਟ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਲਾਈਵ ਹੱਥੋਂ 
ਅਰਕਾਟ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਕਾਮ 
ਰਹੀਆਂ। ਚੰਦਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਅਧੀਨ 
ਵਾਰ ਵੀ ਕੋਈ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਦਾ ਸਾਹਿਬ 
ਇਸ ਲਈ ਤਿਚਨਾਪਲੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿੱਚੇ ਹੀ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਚੈਦਾ 
ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੋਨਾ ਜੀ ਨਾਂ ਦੇ ਤੌਜੋਰੀ 
ਫ਼ੌਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ (12 ਜੂਨ 1752) ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਂ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ 


ਰ੍‌ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਰਾ ਕਰਨਾਟਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 


ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਈਆਂ। 


ਹ. ਪ:-ਬਰਟਿ ਕੁਲ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਆਫ਼ਟਰ-ਵੀ. ਡੀ. 
ਮਹਾਜਨ; ਐ. ਐਡ. ਰਿੱ. ਇੰਡ.-ਮਜੂਮਦਾਰ; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋਂ. 4 : 131 


ਚੋਦਾ ਸਿੰਘ : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਕਵੀ ਨੇ ਨਾਮਧਾਰੀ 
ਸੈਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਬਾਨੀ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋਣ ਤੇ ਇਕ 
ਬਾਰਾਮਾਹ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦੋਹਰਾ ਚੌਪਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 


ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਚਰਣ, ਨਿਤ' ਕਰਮ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ 
ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੁਹਣੇ ਢੈਗ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ।ਇਹ ਰਚਨਾ 1872 


੯ ੨੬ <= 


ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਧੀਕੀ ਤੇ ਰੂਸ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਰਹੇ 
ਹਮਲੇ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਦਰਸਾਇਆ'ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ਼ ਵਿਚ ਚੌਪਈ ਦੀਆਂ 
“ਚਰ ਜੀ ਵਧੀ ਕਾ ਚਮਮਿਏ ਇਕ ਗਨੀ ਜਿਹੀ ਬੂ ਤਕ ਲਾਈ 
ਹੋਈ ਹੈ। 


ਹ.ਪੁ:ਪੰ.ਸਾ. ਇ-ਡਾ. ਵਿ. 


ਚੰਦਾਂ ਸਿੰਘ : ਇਹ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। 


ਇਸ ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੈਨ 


360 


1921 ਕਿ ਨਨਕਾਣਾ ਸਹਿਬ ਵਿ ਪਿਸ ਦੁਆ ਤੀਕ 
ਫ਼ਾਇਰਿੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। 


_ਹ.ਪੁ.-ਰੂ. ਇੰਡੀ. ਮਾਰ. 1 : 64 


ਚੰਦਾਵਰਕਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਗਫੈਸ਼ : ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
ਮੌੜ ਸਾਰਸਵਤਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੜ੍ਹਨ 
ਲਈ ਬੈਬਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸ. 
ਗਿਆ। ਸੈਨ 1879 ਵਿਚ ਐੱਲ. ਐੱਲ. ਬੀ. ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਇਸ ਨੇ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੈਬਈ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਜੱਜ 
ਬਣਿਆ। ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਚਾਂਸਲਰ ਸੀ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨਂ. ਇੰਦੌਰ 


ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਆਖੀਰ ਵਿਚ ਬੈਬਈ ਪ੍ਰਬੋਧਕੀ 


ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ 
ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਂਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ 
ਪ੍ਭਾਵ ਸੀ। ਰੋਲਟ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ `ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਕਮੇਟੀਆਂ 
ਬਣੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ। 
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। 
ਸੈਨ 1899 ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ 
ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੈਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਜੱਜ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ 
ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਿਹਾ। ਸਮਾਜਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਸਬੇਧ ਵਿਚ ਇਹ 


ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਥਨਾ 


ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। 
ਹ. ਪੁ.-ਰਿੰ. ਵਿ. ਕੋ.4: 131 


ਚੰਦੂ ਖੱਤਰੀ : ਵਹ ਰਤ ਨਿਵਾਜ ਇਕ ਮਰਜੀ ਜੀ ਹੱ 


`ਬਾਂਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੇਲੇ ਮਾਲੀ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਲਾ 


ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਕਰਨਾ 
ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੈਗਤ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਹੈਕਾਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ 
ਸੁਣਕੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਮਨਮੁਖ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾ ਲੈਣ ਲਈ _ 
ਤਤੀ ਇਧਰ ਇਕ ਇਹ ਉਰ ਰ੍ 
ਵੈਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜਾਲ ਰਚ ਕੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੰ ਲੜ ਬੁਲਾਇਆ 
ਅਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਊਜਾਂ ਲਾ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਂਹ ਤੋਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕਰਵਾਇਆ 
ਅਤ ਨਕਸਲੀ ਰਨ ਰਹਿ ਸਤੀ ਜਤ 
ਸਮਾਏ। _ 
ਸੈਨ 670 ਵਰ ਇਹ ਸਾਂ ਦੇ ਰਤ ਜੀ ਤਾਂ 
ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਰੱ 


ਹਰ, ਪੁ-ਮ. ਕੋ.: 482 


` ਚੰਦੇਰੀ : ਰਿ 
ਮਾਲਵਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੂਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੋ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਲੇ ਵਾਲਾ 


ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ. ਜੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ. ਲਗਭਗੰ.406 ਮੀ. ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। - 


ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਥੋਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ਰੇਤ-ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ___! 
ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 70 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਥਿਤ 
ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ _ਖ਼ੂਨੀ 


ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦੇਰੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬੜਾ ਦਿਲਚਸਪ “ 
`ਰਿਹਾ_ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੈਦੇਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 1030. ਵਿਚ 
`ਅਲਬੂਰਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1251 ਵਿਚ ਗਿਆਸੁੱਦੀਨ ਨੇ ਇਸ _ 


ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ :438 ਵਿਚ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਮਹਿਮੂਦ 


ਊ 

















- 369 


ਖਿਲਜੀ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਇਸ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1520 _ 


ਵਿਚ ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ ਨੇ ਮਹਿਮੂਦ ਖਿਲਜੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1527 ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਜਦੋਂ ਅਵਧ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ, ` ਮੇਦਨੀਰਾਏ ਨਾਮੀ ਇਕ 
ਰਾਜਪੂਤ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਚੰਦੇਰੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਮੇਦਨੀਰਾਏ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਪੁਰਨਮਲ ਜੱਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਲੈ 


ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 


ਲੰਬੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਕਿਲਾ ਜਿੱਤਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਤਾਂ 
ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਸੁਲ੍ਹਾਨਾਮੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਨਮਲ ਨੂੰ ਕਿਲਾ ਛੱਡ 
ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੇ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ 
ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਕਿਲੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਲਵੇ 'ਤੇ ਅਕਬਰ 
ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਣ ਤੇ ਚੰਦੇਰੀ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਣ ਗਿਆ। 

ਸੁਤੌਤਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੈਗ, 1857 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਰ ਹਿਉ 
_ ਰੋਜ਼ ਨੇ 1858 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ 
1861 ਤੱਕ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇਸ ਤੇ ਸਿੰਧੀਆ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਕ ਇਹ ਮਲਮਲ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ-19,383 (1991) 

245 43'ਉ. ਵਿਥ.; 785 9' ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 163; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 131 ਰ 
____ ਚੰਦੇਲ ਬੈਸ : ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
__ਰਾਜਬੈਸ ਨੇ 10ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਬੈਦੇਲਖੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸੁਤੌਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਾਜ 


ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ 'ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿਚੋ ਚੰਦਰਾਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ 
ਚੰਦਰਲਾਵਯ ਸ਼ੈਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਚੰਦਰਮਾ 


ਤਿਹ ਇਹ ਤਹੀ ਜਗੀਰ ਲੀ 
_ਸਬੈਧਤ ਹੈ। ` 


` ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਾਕਪਤੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। ਵਾਕਪਤੀ ਦਾ 
ਪੁੱਤਰ ਜੈ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ/ਤੋਂ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਾਮ ਜੈਜਾਕਕਭੁੰਕਤੀ 


8 _ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ) ਪਿਆਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ ਸਮਰਾਟ ਭੋਜ ਦਾ ਸਾਮੰਤ ਰਾਜਾ 


ਸੀ। ਇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਉਸ.ਦੇ ਭਰਾ ਵਿਜੈ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹਿਲ 


2 _ਦੀ ਸੀ ਪਰ ਰਾਜਾ ਹਰਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਸ਼ੋਵਰਮਨ ਦੇ ਸਮੇਂ 
ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਕਰਵਟ ਲੈ ਲਈ। ਹੁਣ ਚੌਦੇਲ ਰਾਜੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ 
ਉਪ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਤੇੜਰ ਹੋ ਕੇ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਗੁਰਜਰ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾਂ 


ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਚਾਹਮਾਨ ਅਤੇ ਕਲਚੁਰੀ ਬੰਸਾਂ ਨਾਲ 


: _ ਵਿਆਹ ਸਬੰਧ ਸਥਾਂਪਿਤ ਕਰਕੇ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 
.. ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 


ਕੀਤੀ। ਇਸ ਬਸ ਦੇ ਪਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਯਸੋਵਰਮਨ ਦੇ ਸਮੇ ਦਲਾਂ ਦਾ 

ਰ੍ ਨਾਲ ੋਘਰਸ਼' ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਯਸ਼ੋਵਰਮਨ ਨੇ ਕਾਲਿੰਜਰ ਤੋਂ ਜਿੱਤ 

_ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਹੋਬਾ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਖਜੁਰਾਹੋਂ 
ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਂ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਹਯਪਤੀ ਤੋਂ ਜਬਰੀ 
ਖੋਹੀ ਮੂਰਤੀ ਟਿੱਕਾਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗੁਵਾਂ ਇਛ ਤਲਾਅ ਵੀ. 
ਬਣਵਾਇਆ। ਰ੍ 


ਯਸ਼ੋਵਰਮਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧੈਗਦੇਵ ਇਸ ਬੈਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 50 ਸਾਲੇ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 
ਇਸ. ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਸਮੇਂ ਖਜੁਰਾਹੋ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਤੇ _. 
ਪਾਸ਼ਰਵਨਾਥ ਨਾਮੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ . . 
ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਬੁਕਤਗੀਨ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਪਾਲ ਦੀ 
ਫ਼ੌਜੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੀਡ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਵਾਂਗ : 
ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੈ । ਮਹਿਮੂਦ ਦੇ ਕਨੌਜ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਕਨੌਜ ਦੇ, 
ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਰੈਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 
ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੇ' ਕਨੌਜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ 1023 
ਵਿਚ ਰੀਡ ਨੂੰ ਖੁਦ ਕਾਲਿਜਰ ਦਾ ਕਿਲਾ ਮਹਿਮੂਦ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। 
ਮਹਿਮੂਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮੁੜ ਚੰਦੇਲਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। 
ਰੀਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਗਦੰਬੀ`ਨਾਮੀ ਵੈਸ਼ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਚਿਤਰ ਗੁਪਤ, 
ਨਾਮਕ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ ਗਏ । ਰੀਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਦਿਆਧਰ ਦੇ 
ਵਕਤ ਚੰਦੇਲਾਂ ਨੇ ਕਲਚੂਰੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ 
ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1019 ਅਤੇ 1022 ਵਿਚ ਮਹਿਮੂਦ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ 
ਵੀ ਸਾਮੂਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਵਿੱਦਿਆਧਰ ਨੇ ਮਹਿਮੂਦ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ 
ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਜਿਸ ਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਕਿਲੇ ਰੀਡ ਨੂੰ 
ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ । 


ਵਿੱਦਿਆਧਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਅਤੇ 
ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੂਰਜ ਢਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਜੈਪਾਲ, ਕੀਰਤੀ- 
ਵਰਮਨ ਅਤੇ ਮਦਨਵਰਮਨ ਇਸ ਸ਼ੈਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜੇ ਸਨ। 
ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੈਸ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਸ਼ੁਹਰਤ ਨੂੰ ਮੁੜ 
ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰ ਤੋੜ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਕਲਚੂਰੀਆਂ 
ਤੋਂ ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਵਾਪਸ ਜਿੱਤਿਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੋਦੇਲ ਬੈਸ ਤੋਂ 
ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ। ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਕਲਾ 


ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਖਜੁਰਾਹੋ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਹੋਬਾ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ “ਕੀਰਤ ਸਾਸਰ' ਨਾਮੀ ਝੀਲ 
ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਇਸੇ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। 
ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਲਕਸ਼ਣ ਵਰਮਨ (ਜੈਵਰਮਨ 


ਦੇਵ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਰਮਨ ਦੇਵ ਨੇ ਇਸ ਬੈਸ ਦਾ ਨਾਂ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ 


ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਪਰਮਾਲ ਇਸ ਬੈਸ ਦਾ ਆਖਰੀ 


ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1182 ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਅਤੇ 1203 


ਵਿਚ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨੀ । ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਚੰਦੇਲ ਬੈਸ ਇਕ ਵੱਡੀ _ 
ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਬੈਸ ਦੀ 


ਹੋਂਦ ਬਣੀ ਰਹੀ। 16 ਵੀ' ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 


ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ-ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ 
ਖਾਸ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਹੱਤਵ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਰ੍ 


ਚੰਦੇਲ ਰਾਜੇ ਮਹਾਨ ਉਸਰਈਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਝੀਲਾਂ 


_ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਜੋ ਕਿ ਖਜੁਰਾਹੋ 


ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਦੋਂ' ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ 
ਵਧੇਰੇ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਖਜੁਰਾਹੋ, ਕਲਿਜਰ ਅਤੇ ਮਹੋਬਾ ਚੰਦੇਲ ਬੈਸ 
ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸਨ। ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ, ਮੰਡਲਾਂ ਅਤੇ 


ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਲਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ 
ਸੀ। ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਾਧੀਆਂ 


ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਪਾਰ ਵਧੇਰੇ ਜੈਨੀਆਂ -ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ। ` 
ਪੀ ਸਿ ਹੀ ਰ੍ 


ਚੈਦੇਲ ਰਾਜ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 























` ਚੈਦੋਸੀ __ 370 


ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ ਮਿਸਰ ਰਚਿਤ ' ਪ੍ਰਬੋਧ _. 
ਚੈਦਰ ਕੋਸ਼” ਨਾਰਕ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਾ ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੀ ਰ੍ 


ਰਚਨਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਿੰ. ਵਿ. ਕੋ 4. 131 : ਏ. ਇੰਡ. 373; ਅਰ. ਹਿ. ਇੰਡ. 


ਚੰਦੋਸੀ : ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 43 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਹ 
ਇਕ ਵਪਾਂਰਕ ਮੰਡੀ ਹੈ। ਅਲੀਗੜ੍ਹ , ਮੇਰਠ, ਬਰੇਲੀ, ਨੈਨੀਤਾਲ ਅਤੇ 


`___ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ.ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਮੰਡੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ 


ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੈਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਆਲੇ- 
ਦੁਆਲੇ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਣਕ, 
_ ਚੌਲ, ਮੱਕੀ, ਸਰੋਂ, ਜੌਂ ਅਤੇ ਲੂਣ ਦਾ ਵਪਾਂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦਾ ਖਾਲਸ ਘਿਉ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਕਪਾਹ, ਸਣ , 
ਪਟਸਨ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

_ ਆਬਾਦੀ--82,748 (1991) 

285 27' ਉ. ਵਿਥ.; 78 47' ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਰ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 134 

_ਚੰਦੋਰ (ਚੈਦਵੜ) : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੇ 
__ਨਾਸਿਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਨਾਸਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 60 ਕਿ. ਮੀ. 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉੱਚੀਆਂ ਪਰਬਤ ਲੜੀਆਂ ਦੀ ਤਰਾਈ ਵਿਚ 


ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਸਲਗਾਓਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 21 ਕਿ. ਮੀ. . 


ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਰੇਲ-ਰਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ 
-_ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੈਮ ਹੁੰਦਾ 
`_ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੰਦੋਰ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ (801-1073) ਦੇ 
ਮੋਢੀ ਦਰਿਧ ਪਰਹਾਰ ਦਾ_ ਸ਼ਹਿਰ ਚੈਦਰਾਦਿਤਯਪੁਰ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ 
-_ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ। ਸੈਨ 1635 ਵਿਚ 
ਇਹ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਫਿਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ 
ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ 1665 ਵਿਚ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਮੁੜ ਇਸ 
ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1763 ਵਿਚ ਹੋਲਕਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਨਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ 1818 ਤਕ ਇਹ ਉਸ ਦੀ 
ਨਿੱਜੀ ਸੈਪਤੀ ਰਿਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਬੜਾ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਕਾਨ 


ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਦਮ ਉਤੋਂ ਦੀ ਦਿਸਦੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਪੱਧਰੀ [ 


ਰ੍ ਚੋਟੀ ਤੇ ਚੰਦੋਰ ਦਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲਾ ਹੈ ਜੋ ਖਾਂਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਬਈ ਜਾਣ 
ਲਈ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੱਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਥੇ ਰੇਨੂਕਾ ਦੇਵੀ 
ਦਾ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਜੈਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਅੰਦਰ 
ਲਕੜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਲਾਲ ਰੈਗ ਕੀਤਾ 


ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮੂਰਤੀਆਂ 


ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਈਸਾ ਅਵਰਤਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ 
ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੀ ਸੇਂਟ ਐਦਾ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਗੋਡਿਆਂ 
-_ ਉੱਤੇ ਬੱਚੀ ਮਰੀਅਮੁ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ 'ਤੇ 
ਹੁਣ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੋ ਨਾਂ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ 
ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦੋਰ ਕਿਲੇ ਦੀ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਦੰਦੀਆਂ 
ਵਿਚੋਂ ਖੋਦੀਆਂ ਜੈਨ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜੈਨ ਤੀਰਥੈਕਰਾਂ ਦੀਆਂ 


ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਮੂਰਤੀ ਚੈਦਰ ਪ੍ਰਭਾ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ` 


ਹੇਠਾਂ ਏਕਮ ਦਾ ਚੈਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ 
ਗਨਪਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਗੁਫ਼ਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ 
ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ--14,958 (1991) ੪ % 
20? 20' ਉ. ਵਿਥ.; 74? 15' ਪੂ. ਲੈਬ. 


ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 166 


ਚੰਨ (ਚੋਦ, ਚੰਦਰਮਾ) :ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ 
ਵੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਉਪ-ਗ੍ਰਹਿ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਪ-ਗ੍ਰਿ ਲਈ _. 
`ਇਹ ਨਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਰਭਾਟਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ “ਚੈਨ ਦੇ _ 
_ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਠੀਕ ਮਿਣਤੀ ਲਈ' ਰਿ ਹੀ 


ਹੈ। 


ਤਰਕ ਕਲ ਰਿ ਤਾ ਆ 
ਵੇਲੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਮੁੱਖੋ ਸੋਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 


ਗਤੀ ਵੱਲ ਕਾਫ਼ੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੀਪਾਰਕਸ ਨੇ - 


ਆੱਰਬਿਟ ਵਿਚ ਅਸਮਕੇਂਦਰਤਾ, ਝੁਕਾਅ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗਤੀ.ਬਾਰੇ 
ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਟਾਲਮੀ ਨੇ ਗਤੀ ਦੀ ਅਸਮਤਾ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਾਇਆ। 


_ ਟਾਂਈਕੋਬਰਾ (1546-1601) ਨੇ ਸੂਰਜੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਇਕ 


ਹੋਰ ਅਸਮਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਚੱਲਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 








ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੈਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ 455 ਜਾਂ 135" ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ `-- ``'“ 


ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਚਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਗੁਰੂਤਾਆਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ 


ਅਸਮਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੈਨ ਦੀ ਗਤੀ ਲਈ ਇਕ ਢੁਕਵਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਰ 


ਬਣਿਆ। 


__ ਗੁਰੂਤਵੀ ਸਿੱਧਾਂਤ-ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਗੁਰੂਤਾਆਕਰਸ਼ਣ ਸਿੱਧਾਂਤ ` 
ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਚੈਨ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿਗ 


ਰਹੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ.ਸਾਪੇਖੀ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕਰੇ 
ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੁੱਖ ਆਵਰਤੀ ਅਸਮਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੌਡ ਅਤੇ ' ਭੂ- 
ਨਿਕਟਤਮ ਬਿੰਦੂ (ਪੈਰੀਜੀ) ਦੀਆਂ ਔਸਤ ਗਤੀਆਂ ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਿਆ 


` ਕਾਰਨ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ 60 ਸਾਲ' ਮਗਰੋਂ ਆਲੈੱਕਸਿਸ ਕਲੈਂਰੋ ਨੇ ` 


ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ` ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ 


ਵਿਚ ਬਿ ਇਉ ਨਰ ਉਪਰਿ 


ਰਿ 


ਚਨ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਸ੍ਰਪ 


ਚੈਨ ਦਾ ਵਧਣਾ ਜਾਂ ਘਟਣਾ-ਨਛੱਤਰੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ _ 
27.32 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਲ ਅੰਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਤਾਰਿਆਂ _, 
_ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ ਇਕ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਧਰਤੀ “. 
ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਆੱਰਬਿਟ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੈਨ ਨੂੰ ` 
ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਉਣ ... 
ਲਈ 221 ਦਿਨ ਵਾਧੂ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੈਂਗਮ-ਮਹੀਨੇ 


ਵਿਚ 29. 53 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਅਪਾਰਦਰਬੀ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ! 
ਚਮਕਣ ਕਾਰਨ ਚੈਨ ਦੇ ਅਰਧ-ਗੌਲੇ ਦਾ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਭਾਂਗੰ ਰਹ 

















371 0 ਚੈਨ, (ਚੈਦ, ਚੈਦਰਮਾ? 


ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ 
ਮੁੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੱਸਿਆ, ' ਵੇਲੇ (ਚਿੱਤਰ) 

ਚੇਨ (#) ਦੇ ਫ਼ੇਜ਼ ਅੱਠ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। 
ਧਰਤੀ ਵੱਲਇਸ ਦਾ ਅਰਧ-ਗੋਲਾ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ 
_ਅਣਰੌਸ਼ਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੂਰੇ ਚੈਨ (ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ) ਸਮੇਂ 
ਮੱ, ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਅਰਧ-ਗੋਲਾ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਫੇਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਵਲ ਚੈਨ ਦਾ ਅਰਧ-ਗੋਲਾ ਕੇਵਲ 
ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਚੰਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ-ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੈਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਪਰਖਣ 


1609 ਵਿਚ ਗੈਲਿਲੀਓ ਨੇ ਦੂਰਬੀਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ 


ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਰੈਤਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਚੈਨ ਦਾ 
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ, ਨਕਸ਼ਾ ਜੋਹੈਨਸ ਹੀਵੀਲਿਅਸ 
. ਦੀ ਪੁਸਤਕ _$61690098[405 (1647) ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਭੂਗੋਲ 
` ਅਤੇ ਸਨਾਤਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਕੇ ਹੀਵੀਲਿਅਸ ਨੇ 
_ਚੈਨ ਦੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਇਲਾਕਾਈ ਨਾਂ ਰੱਖੇ। ਸੈਨ 1959 ਵਿਚ ਰੂਸੀ 
ਪ੍ਰੇਖਕਾਂ ਨੇ ਚੈਨ ਦੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ' ਪਰ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲਈ। 


ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਚੈਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਹੀਨ ਧੱਥੇ ਨਜ਼ਰ 


ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਦੂਰਬੀਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ- 
ਭਿੰਨ ਬਣਤਰਾਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੇਨ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ 
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਤਰਾਂ ਕ੍ਰੇਟਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ 200 ਕਿ. 
ਮੀ. ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਕੇ੍‌ਟਰਾਂ 


___ ਵਰਗੇ ਚੈਨ ਦੇ ਅਦੀਪਤ ਖੇਤਰ ਲਾਵੇ ਦੇ ਸਾਗਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
_ ਚੈਨ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ ਕ੍ਰੇਟਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਈ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿ. ਮੀ. 


___ ਤੱਕ ਫੈਲੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਨਾਂ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਮਿਤੀ 





ਤੁ _ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਥਨ 
ਲੂਨਾ 2 ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ 
ਸਤੋਬਰ 12, 1959 ਵਿਮਾਨ ਚੈਨ ਦੀ ਸਤ੍ਰਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ। 


ਰੈਂਜਰ 7 


_` ਦਸੈਬਰ 21, 1966 


ਪਹਿਲਾ ਵਿਮਾਨ ਜਿੱਸ ਦੁਆਰਾ ਉੱਚ-ਵਿਭੇਦਨ 


ਜੁਲਾਈ 28,1964 `_ (1 ਮੀ.) ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈਆਂ _ 
ਰਾ ._ਗਈਆਂ। 
. ਰੇਂਜਰ 8 _____,ਰੈੱਜਰ 7 ਵਾਲਾ ਮਿਸ਼ਨ। 
ਫ਼ਰਵਰੀ 17, 1965 ਪਾ 
ਰੈਂਜਰ $ ਰੋਜਰ 7 ਵਾਲਾ ਮਿਸ਼ਨ ਪਰੰਤੂ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ 
ਨ , _ ਵਿਚ। ਰ੍ 
-` ਮਾਰਚ 21, 1965; 
ਲੂੰਨਾ 9 ਪਹਿਲਾ ਵਿਮਾਨ ਜੋ ਚੰਨ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ 
ਜਨਵਰੀ 21, 1966 ਨਾਲ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਚੈਨ ਦੀ ਸਤ੍ਰਾ ਤੋਂ ਵੱਡੇ 
ਇੱਕ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਭੇਜੇ। ਰ੍ 
ਮਈ 30, 1966 __ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਚੈਨ ਦੀ 
____  ਸੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਘੱਲੇ। 
ਰ੍ `ਲੂਨਾ 13 ਲੂਨਾ 9 ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੰਤੂ ਚੈਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ 
-ਕਠੋਰਤਾ ਵੀ ਟੈਸਟ ਕੀਤੀ। - ਉਨ 





ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਥਨ 


ਨਾਂ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਮਿਤੀ 
_ਸਰਵੇਅਰ 3 ਸਰਵੇਅਰ 1 ਵਾਂਗ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਮਾਨ ਸੀ 
` ਅਪ੍ਰੈਲ 17. 1967 _ ਜਿਸ ਨੇ ਟੋਏ ਪੁੱਟੇ। ਸਿ 
ਸਰਵੇਅਰ 5 ਸਰਵੇਅਰ 1 ਵਾਂਗ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਮਾਨ 
` ਸਤੋਬਰ 8, 1967 ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਚੰਨ ਦੇ ਅਦੀਪਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ / 
ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ੍ 
ਸਰਵੇਅਰ 6 ਰ੍ ਸਰਵੇਅਰ 5 ਵਾਂਗ। . 
ਨਵੈਬਰ 7, 1967 ਰ੍ 1 
ਸਰਵੇਅਰ 7. ਸਰਵੇਅਰ 5 ਅਤੇ 3 ਵਾਂਗ, ਪਹਾੜੀ_ਇਲਾਕੇਂ 
ਰ ਜਨਫਰੀ 7, 1968 ` ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਤਰਿਆ। 
ਅਪਾਲੋ 31 ਮੁੱਖ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ-ਚੋਨ ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ। 
ਜੁਲਾਈ .6. 1969 ਵੇ ਰ੍‌ 
ਅਪਾਲੋ 12 ` ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ (ਸਰਵੇਅਰ 3) ਦੇ ਨੇੜੇ ' 
ਨਵੈਬਰ 14, 1969 ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਹੁੰਚ । 
ਲੂਨਾ 16 _ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਮਾਨ ਜਿਹੜਾ _ 
ਸਤੈਬਰ 12, 1970 ਚੋਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਇਆ। 
ਲੂਨਾ 17 ਮਨੁੱਖ ਤੋ ਬਿਨਾਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਮਾਂਨ ਜਿਸ ਨੇ 
ਨਵੈਬਰ 10, 1970 _ ਚੈਦ੍ਮਾ ਦੁਆਲੇ ਵਾਹਨ ਲੂਨਾਖੋਡ 1 ਨਾਲ 
ਰ੍ ਚੱਕਰ ਲਗਾਏ। ਹਮ 
ਅਪਾਲੋ 14 ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ (ਫਰਾਮਾਰੋ) ਵਿਚ _ 
ਜਨਵਰੀ 31, 1971 ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਤਾਰਾ। 
ਅਪਾਲੋ 15 ਰ੍ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨ (ਹੈਡਲੇ ਰਿੱਲ) 
ਜੁਲਾਈ 26. 1971 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਮਨੁੱਖੀ 
____ਉੱਤਾਰਾ। 
ਲੂਨਾ 20 - ਲੂਨਾ ੧6 ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਦੀਪਤ ਖੇਤਰਾਂ 
_ ਫਰਵਰੀ 14. 1972 ਦੀ ਥਾਂ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਲਿਆਂਦੇ। 
ਅਪਾਲੋਂ 16 _ ਅਪਾਲੋ 15 ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਰ੍ 
ਅਪ੍ਰੈਲ 16, 1972.  (ਡੇਕਾਰਟ) ਵਿਚ । 
ਅਪਾਲੋ 17 ਅਪਾਲੋ 16 ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ 
` ਫਸੋਬਰ 7, 1972 __ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਭੇਜੇ। 


ਚੈਨ ਪਹਾੜ-18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚੰਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 
ਦੇ ਸਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਏ ਗਏ। ਸੈਨ 1959 ਵਿਚ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ 


ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਏਅਰੋਨੋਟੀਕਲ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਇਸ ਸਬੈਧੀ 


ਕੈਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਚੈਨ ਕਿਸੇ ਸਿਤਾਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ 
ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਤਾਰੇਂ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੈਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ 


ਅਤੇ ਸੁਤੌਤਰਤਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚੈਨ ਦੀ ਕੋਰ ਦੇ ਨਿਰੈਤਰ ਅਧਿਐਨ ' 


ਵਿਚ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਓਹਲੇ ਵੇਖੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਚੈਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 


`ਉਪਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 
ਚੰਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਾ ਮੂਲ--ਜੀ. ਕੇ. ਗਿਲਬਰਟ' 


ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਸ 160 ਕਿ. ਮੀ. ਹੋਵੇ, 


੨ <%੨ ੯੧ 


ਤਹੀ ਮਤ ਜਾਇਦ ਦੋਨ ਦਿ ਵੀ ਕਤ ਨਗਰੀ 000 


























ਚੈਨ (ਚੋਦ, ਚੈਦਰਮਾ) 


ਕਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਕ੍ਰੇਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ 


ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ” 


ਢੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ 
ਵੀ ਪਏ ਹੋਣਗੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁਰੂਤਵੀ ਖੇਤਰ ਕਾਰਨ 


੧ ਭੂਮਿਆਈ ਟਕਰਾਉ ਚੈਨ ਦੇ. ਟਕਰਾਉ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣੇ 


_ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ 3 % 10? ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਪਤਾ 
ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚੈਨ ਟਕਰਾਉ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ 
ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ।`_ , 

ਚੰਨ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਪੱਧਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀਆ ਹੀ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੈਨ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਭਾਗ ਵਿਚੋਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਲਾਵਾ 
ਰ੍ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲਾਵੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਗਿਲਬਰਟ ਨ੍ਹੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 
`ਲਾਵਾ ਵੱਡੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤਿਜ 
ਊਰਜਾ ਦੁਆਰਾ ਤਾਪ ਸਪਲਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟੀ. ਗੋਲਡ ਨੇ ਇਹ 
ਵਿਚਾਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਰਾ ਮੇਰੀਆ (੦੧3) ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਕਣ 
ਵਿਕੀਰਨ ਦੇ ਅਪਰਦਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਧੂੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਐੱਚ. ਸੀ. ਯੂਰੇ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧੂੜ ਜਾਂ_ਰੇਤਲੇ 
_ ਪਦਾਰਥ ਵੱਡੇ ਟਰਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
ਰ੍‌੍ ਐਨ. ਏ. ਕੋਜ਼ੀਰੇਵ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ ਜਿਸ 
ਨੇ ਚੈਨ ਉੱਤੇ ਐਲਫਾਨਸਸ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵਾਂ 
ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਸਫੋਟ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਚੈਨ ਦੇ 
ਅੰਤਰ-ਭਾਗ ਵਿਚੋਂ ਕਾਰਬਨ ਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਕਈ ਗੈਸੀਂ ਪਦਾਰਥ 
ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ । ਬੈਰਨਹਾਰਟ ਸ਼ਮਿੱਟ ਨੇ 11 ਕਿ. ਮੀ. ਵਿਆਸ 
ਵਾਲਾ ਕੇਟਰ ਵੇਖਿਆ। ___ 

ਦੀ 
_ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਡਾਰਵਿਨ'ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ 
ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਚੈਨ ਅਸਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ 


ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰੈਤੂ ਜਵਾਰ-ਭਾਟਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਰ੍ 
ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆਂ ਹੈ। ਜੈਂਫਰਿਜ਼ ਅਤੇ ਮੋਲੰਟਨ ਨੇ ਇਸ ਰ੍ 


ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਗਲਤ ਦੱਸਿਆ। ਡਾਰਵਿਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 
ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਚੈਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਘਣਤਾਵਾਂ ਦਾ 
ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਲਈ' ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 


ਚੈਨ ਦੇ ਮੂੰਲ ਬਾਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਧਾਂਤ ਲਾਰਡ 


ਕੈਲਵਿਨ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਠੋਸੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਚੈਨ ਅਤੇ ਕੂਮਿਕ 


ਠੰਢੇ ਹੋ, ਕੇ ਜੈਮ ਗਏ। ਹੈਰੋਲਡ ਸੀ. ਯੂਰੇ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ 
ਵਧੇਰੇ ਵਾਸ਼ਪਸ਼ੀਲ ਤੱਤ ਚੈਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੜ੍ਰੱਈ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਭੂਮਿਕ ਗ੍ਰਹਿ ਠੋਸ 
ਵਸਤਾਂ ਤੋਂ ਸੈਚਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚੈਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੁਆਰਾ 
ਜਜ਼ਬ ਨਾ ਹੋਂ ਸਕਿਆ। ਉਲਕਾ-ਪਿੰਡ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ 
ਕੀਤੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਭਿੰਨ 
`ਭਿਨ ਘਣਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੂਮਿਕ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ 
ਰਚਨਾ-ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ ਸਿਲੀਕੇਟਾਂ ਦੀ 
ਥੁੜਹ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਟੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੈਸੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ 
ਮਾਤਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਚੈਦ੍ਮਾ ਦੀ ਘਣਤਾ ਘੱਟ_ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 


ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਲੋਹੇ, ਸਿਲੀਕਾੱਨ 





372 


॥ 


ਰ੍ / 
ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੈਨ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਸਤੁ 


ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ' ਕਿ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੂਸਰੇ ਸਿ 


ਵਾਂਗ ਗਰਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਟਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ 
ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਲੈਘੀ। 


_ਚੈਨ ਦੀ ਚਮਕ--ਸੂਰਜ, ਚੈਨ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 465, 51000 
ਗੁਣਾਂ ਚਮਕੀਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੇਖਣ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 20% ਪ੍ਰੇਖਣ ਤਰੁੱਟੀ 
ਹੈ। ਚੰਨ ਦਾ ਚਿੱਟਾਪਣ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਹੋਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕੇਵਲ।0.073 


`ਭਾਗ ਹੈ। ਚੈਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਖੁਰਦਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 


ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਪ੍ਰਾਦੀਪਤ ਸਤ੍ਹਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲੋਂ ਤੇ ਫੇਜ਼ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ 
ਨਾਲ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਚੈਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਚਮਕ ਲਗਭਗ .0.25 ਮੀਟਰ- 
ਕੈਂਡਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ੍ 


ਚੇਨ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਸਥਿਰ ਅੰਕ _ 
ਸੈਗਮ ਮਹੀਨਾ (ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ) 29.53059 ਦਿਨ 
ਨਛੱਤਰੀ ਮਹੀਨਾ (ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ) `_` 27:32166 ਦਿਨ 
ਸੂਰਜੀ ਮਹੀਨਾ (ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਪੇਬੀ) ਰਾ, £` 27 ਵਰ ਦਿਨ 
ਸੈਕਾਤੀ ਮਹੀਨਾ (ਪੈਰੀਜੀ ਦੇ ਸਾਧੇਖੀ) ___ / 27 55455 ਦਿਲ 
_ ਪਾਤੀ ਜਾਂ ਡ੍ੋਕੋਨੀ ਮਹੀਨਾ (ਨੋਡ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ) 2721222 ਦਿਨ 
ਪੈਰੀਜੀ ਦਾ ਪਰਿਕੁਮਣ (ਸਿੱਧਾ) _ 32326 ਦਿਨ ` 
ਨੌਡ ਦਾ ਪਰਿਕੁਮਣ (ਵਿਪਗੋਤ ਗਤਿਕ) 6793.5 ਦਿਨ 
ਔਸਤ ਅਸਮਕੇਂਦਰਤਾ ਸੰ 0.0549" 
ਚ ਦੇ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਦਾਇਰੇ ਦਾ ਇਲਿਪਸੀ ਵੱਲ ____ 
ਝਕਾਉ 1੯ 32' 
ਚੈਨ-ਪੈਰਲੈੱਕਸ 57' 2 
ਔਸਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿਆਸੁ ਇਹ, 
ਧਰਤੀ. ਤੋਂ ਔਸਤ ਫ਼ਾਸਲਾ 238,855 ਮੀਲ 
ਵਿਆਸ ਰ੍ 2,159.9 ਮੀਲ 
(ਲਗਭਗ 3456 
ਕਾ ਨ -ਕਿ.ਮੀ.) ` 
ਵਿਆਸ (ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ) 0.27250 


ਪੁੰਜ (ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਜ ਦੇ ਸਾਪੋਖੀ) ___.__-1:81-36 ,'' 
ਘਣਤਾ (ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ) 


3.34 . 
ਘਣਤਾ (ਧਰਤੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ) 0.6058 
ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਰਾ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂਤਾ ਅਤੇ ਚੰਨ _ 
ਗੁਰੂਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਅਨੁਪਾਤ 0:166 
.ਲੋਬਕਾਰ ਵਿਚ ਅਧਿਕਤਮ ਭੂ ਆਭਾਸੀ ਡੋਲਨ 7” 54 
ਵਿਥਕਾਰ ਵਿਚ ਅਧਿਕਤਮ ਆਭਾਸੀ ਡੋਲਨ ____ 650 
ਚੈਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਦਿੱਖ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ 
ਭਾਗ 0.410 


- ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. 15 : 8੧0 





























ਚਨਣ ਸਿੰਘ ਜੇਠੁਵਾਲੀਆ 
ਚੈਨਣ ਸਿੰਘ 
___ਚਨਪਟੀਆ : ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਚੈਪਾਰਨ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖੇਤੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 16 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਇਕ 
ਰ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੰਡਾ ਦਾ 
ਕਾਰਖਾਨਾ ਹੈ। ਚੌਲ ਇਥੋਂ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


.ਆਬਾਦੀ--19,320 (1991) 
265 45' ਉ. ਵਿਥ.; 84 25' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4.: 155 ਹੂ 


ਧਰਿ ਲੀ 


ਚਨਾਸਮਾ : ਗੁਜਰਾਤ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੇਹਸਾਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
_ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਚਨਾਸਮਾ ਵਿਖੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ 
ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ 7 ਲੱਖ' ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ 
ਮੰਦਰ ਅੰਦਰ ਚੈਗੀ ਨਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ 


__ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ। ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਆਮ ਸਹੂਲਤਾਂ 


ਖਵੀ ਉਪਲਬੱਧ ਹਨ । 
ਆਬਾਦੀ-16,216 (1991! 
235 40' ਉ..ਵਿਥ.; 725 05' ਪੂ. ਲੇਬ. 
_ਹ.ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋਂ. 4 : 155: ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 148 
_ ਚਨਾਪਟਨ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੇ ਬੈਗਲੌਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਬੈਗਲੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 50 ਕਿ. 
ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।ਸੈਨ 1580 


ਵਿਚ ਜਗਦੇਵ ਰਾਏ ਨੇ ਇਥੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ- 


` ਖੰਡਰਾਤ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਗਦੇਵ ਰਾਏ ਨੇ ਚੈਨਾਪਟਨ ਨੂੰ 
ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਖਿਡੌਣੇ , ਸੈਗੀਤ ਦੇ 
ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 


_ ਸੈਨ 1870 ਤੋਂ ਇਥੇ ਮਿਊਂਸਪੈਲਟੀ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-55,209 (1991) 
125 40' ਉ. ਵਿਥ.; 77? 12' ਪੂ. ਲੈਬ. 
.ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ/ 10 : 174 


ਰੀਤ ਚਨਾਬ (ਝਨਾਂ) : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
. ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵੱਗਣ ਵਾਲਾ 
___ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਆਮ ਲੌਕ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਝਨਾਂ ਸੱਦਦੇ 
ਹਨ। ਦਰਿਆ ਦਾ ਯੁਨਾਨੀ ਨਾਂ ਆਸੈਸਿਨਈਜ਼ (੦੬606) ਅਤੇ 
_ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਂ ਅਸਿਕਨੀ (&%8॥) ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 
ਇਹ ਦਰਿਆ ਝਨਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
ਰਾਜ ਵਿਚ ਲਾਹੁਲ ਤੇ ਨੇੜਿਓਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਚੰਦਾ ਅਤੇ ਭਾਗਾ ਦੇ 


”__ ਸੈਗਮ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੈਦਾ ਨਦੀ ਲਗਭਗ 4,950 


` ਮੀ. (16,221 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਬਾਰਾ ਲਾਚਾ ਦੱਰੇ ਦੇ ਦੱਖਣ- 
`_ਦੱਰੇ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਢਲਾਣਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੰ। ਹੈ। ਲਗਭਗ 
90 ਕਿ. ਮੀ. (55 ਮੀਲ) ਤੱਕ ਵਹਿਣ ਤੋਂ' ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਨਦੀ ਮੱਧ 
_ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 

185 ਕਿ. ਮੀ. (115 ਮੀਲ) ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਤੇਦੀ ਦੇ 





373 ਚਨਾਬ (ਝਨਾਂ 


ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਭਾਗਾ ਨਦੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸੰਗਮ ਕਰੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚੈਦ੍ਭਾਗਾ ਜਾ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਚੰਬੇ ਦੀ ਪਾਂਗੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚੋਂ ਵੀ 


ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਗਭਗ 1 ,800 ਮੀ. (6,000 ਫੁੱਟ) ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 


ਵਾਲੀਆਂ ਦੈਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ 40 ਕਿ. ਮੀ. (25 ' 
ਮੀਲ) ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਅਖਨੂਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦਾ , 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ : 
ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੋੜ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ. 


ਕਿਸ਼ਤਵਾਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਇਕ ਦਮ ਹੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਗਲਵਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ 


ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਬਦਲ ਕੇ ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਵਗਣ ਲਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਅਰਨਾਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਹ ਆਪਣਾ ਪੱਛਮੀ ਰਸਤਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਆਸੀ ਤੋਂ ਲੇਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਅਖਨੂਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਮੋੜ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ 


ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਦੀ ਆ ਰਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋੜ ਤੇ ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਹੈ.ਜਿਵੇਂ 
ਜਿਸ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਵਗਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਪਰਬਤ 


ਲੜੀ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਪਾਰ ਲੇਘ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ । 


ਕਿਸ਼ਤਵਾਰ, ਭਦਰਵਾਰ ਅਤੇ ਜੈਮੂ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਉਨਿਆਰ. ਸ਼ੁਦੀ ਭੂਤਨਾ ਅਤੇ ਮਾੜੂ ਵਰਦਵਾਨ ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸ਼ਤਵਾਰ ਅਤੇ ਅਖਨੂਰ 
ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਵਿਚ ਗੋਲਾਲਾਰ, ਲਿੱਦੜ ਕੋਲ, ਬਿਚਲਾਰੀ ਅਤੇ 
ਆਂਸ ਨਦੀਆਂ ਆ ਰਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਆਸੀ ਅਤੇ ਜੈਮੂ ਦੀ 
ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਵਿਚ ਤਵੀ ਦਰਿਆ ਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਕਈ ਪੁਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ 


ਪੁਲ ਜੈਮੂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ 
ਕਿਸ਼ਤਵਾਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬਣਾਏ ਰਏ-ਹਨ। ਬਾਕੀ ਪੁਲ 
ਪੁਰਾਣੇ ਢੰਗ ਦੇ ਝੂਲਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ। 

ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ । (ਪਾਕਿਸਤਾਨ! ਵਿਚ ਇਹ ਦਰਿਆ ਪੈਰੀ 
ਰਿਹਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁੜ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸ- 
ਬਿੱਜ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਲੈਘਦੀ ਹੈ। ਮਦਾਨੀ 


` ਇਲਾਕਿਆਂ `ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇਕ 


ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਤਲੇ ਤਲ ਉਪਰ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ। 


ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖ਼ਾਨਕੀ ` 


ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲੋਅਰ ਚਨਾਬ ਨਹਿਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਵਹਿਣ ਕਾਫ਼ੀ ਤੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਜਾ ਕ 


ਝੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਤਿ੍‌ਮੂ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਜਿਹਲੇਮ ਆ 


ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਚੱਜ ਦੁਆਬ ਅਤ 
ਪੁਰਬ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ 


_ ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਮਦਵਾਲਾ ਦੇ 


ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਦਰਿਆ'ਵਿਚ ਆ ਰਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠ 
ਦਰਿਆ ਪੰਜਨਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮਿਠਨਕੋਟ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੱ 
ਸਿਧ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੀ ਕੁੱਲ 
ਲੈਬਾਈ 965 ਕਿ. ਮੀ. (600 ਮੀਲ) ਹੈ। ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚੋਂ 


_ ਕਈ ਨਹਿਰਾਂ ਵੀ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 


` ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ 


_ 1245 ਤਕ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ 


























_ਸੀ। ਉਦੋਂ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦਿਪਾਲਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਆਂਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ 
_ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਰਾਵੀ 
ਦਰਿਆ ਮੁਲਤਾਂਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ' 
ਮੁਲਤਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 45 ਕਿ. ਮੀ. (28 ਮੀਲ) ਹੇਠਾਂ ਉੱਚ ਦੇ ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਬਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ 
_ ਉੱਚ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਨ 1397 ਦੇ 
ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਹਿਣ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ 


_ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਹਿਣ ਲਗ 
ਪਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਸਟੀਡਮੈਨ ਨੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇੰਝ ਕੀਤਾ ਹੈ :- 


“ਇਹ ਮੱਧਮ ਵਹਿਣ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਰਿਆਈ ਮਾਰਗ ਵਾਲਾ 
ਇਕ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਡੂੰਘਾ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਖੇਪ ਰੇਤਲੇ ਹਨ 
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਬਹੁਤ ਲੈਬੇ ਚੌੜੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਮਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
__ ਇਸ ਦੇ ਕੈਢਿਆਂ ਉਪਰਲੀ ਮਿੱਟੀ ਛਿੱਦੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਲ੍ਹ ਰਿਸ ਰਿਸ 

ਕੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ`ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਅਪਰ ਚਨਾਬ ਦੇ ਨਿਖੇਪ ਆਮ ਕਰਕੇ ਰੇਤਲੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਮੀਂ- 
ਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਦਰਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ 
ਸੋਨਾ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਦੇ 
_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਰ ਚਨਾਬ ਦੇ ਨਿਖੇਪਾਂ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ਤ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਗਾਦ ਦੇ ਨਿਖੇਪਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।” 


ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 
ਵਿਚ ਵੀ ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਦਾ ਕਈ ਵਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜ਼ਿਕਰ 
ਆਇਆ ਹੈ। 


ਜਨ ਆਓ ਹਰ ਓਦੀ ਇਕ ਜੀ ਹਦ 
ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਨੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੋਰਸ ਦੇ 
ਭਤੀਜੇ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। .. __ ਦਾ 
ਝ੍ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕੈਢਿਆਂ ਉੱਪਰ ਫੈਸਲਾਕੁਨ 
ਕਲਪਿਤ ਰਾਜ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਹੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਸੀ। 
ਸੈਨ 1946 ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਐਟਲੀ ਨੇ ਜਦ ਭਾਰਤ ਦੀ 
ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਬੈਧੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਟੀਮ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜੀ ਤਾਂ 
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਨੇਤਾਵਾਂ-ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ 
ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਨਾਬ ਦੀ 
ਹੱਦ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ (ਅੰਬਾਲਾ` ਡਵੀਜ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ 
ਡਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਡਵੀਜ਼ਨ) ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ 
ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। 2 ਜੂਨ, 1947 ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਇਸ ਸਬੈਧ 
ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੀਫ ਸੈਕਟਰੀ ਨੇ 
ਪੀ ਵਿ ਦਿ ਗਿ 


ਹੱਦਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਪ੍ਰਭਤਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ 
ਦੀ ਧਾਰ ਲਈ ਹੈ।” 

ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਝਨਾਂ 
ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ 
£ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਰਰਮਨ ਪਿਆਰ ਹੈ ਜਾਨਤ ਬਿਚ ਇਸੇ ਨਮ 
ਪੇਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਕਸਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝਨਾਂ ਦੇ 


374 


ਕੰਢੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਪੱਟਿਆ ਸੌਦਾਂਗਰ ਇੱਜ਼ਤ ਬੇਗ਼ ਮੁੜ ਬੁਖ਼ਾਰੇ' 
ਜਾਣ ਜੋਗਾ ਨਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵੇਰ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਣ ਨੂੰ 
ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਧੀਦੋ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ 
ਮਾਰਿਆ ਮੁੜ ਘਰ ਨਾ ਪਰਤਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋਹਣੀ ਆਪਣੇ 
ਪ੍ਰੌਮੀ ਮਹੀਵਾਲ ਜਿਸ ਨੇ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਕੁੱਲੀ ਹੀ ਝਨਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਾ 
ਲਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੜੇ ਉਪਰ ਠਾਨਾਂ . . 
ਮਾਰਦੇ ਝਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਹੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ _ ` 


ਰ੍ ਰਾਂਝੇ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰੀਆਂ। 


ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 189; ਹਿ. ਵਿ.ਕੋ.4: ਸੀ 
ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2 : 799; ਵੈ. ਜਗ, ਡਿ.. ਮ. ਕੌ. 483: ਹਿ. ਸ਼ਿ. ਜਿਲਦ 11-. 
ਸਿ.। 


ਦਰ ਰਿ ਰ੍ 


ਤਤ ਜਿ 
ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੇਠਲੇ ਬੈਜਰ ਭੋਂ ਦੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ... 


ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣੇਂ ਝੈਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 


ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਝੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ : 


`ਦੀ ਅੱਧੀ ਖਾਨਗਾਹ, ਡੋਗਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 


ਸ਼ਰਕਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਜਾਗੀਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੈਨ 
1901 ਵਿਚ ਇਸ ਕਲੋਨੀ ਦੀ ਕੁਲ ਆਬਾਦੀ 7,82,690 ਹੁੰਦੀ 
ਸੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਸ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋਂਦਾ 
ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕਲੋਨੀ ਦਾ ਕੁਲ ਰਕਬਾ 9,868 ਵ. ਕਿ. 


ਮੀ. (3,855 ਵ. ਮੀਲ) ,ਹੈ। ਇਸ ਕਲੋਨੀ ਵਿਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਰ 


ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਸਾਂਗਲਾ, ਚਨਿਓਟ ਰੋਡ ਗੋਜਰਾ, ਟੋਭਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ 
ਅਤੇ 1,418 ਮਿਲਖਾਂ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੈਨ 1892 ਤੱਕ 
ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਲੋਚ, ਸਿਆਲ, ਛੱਦਰ ਅਤੇ ਖਰਲ 


` ਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 


ਗਿਣਤੀ 1891 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ 70,000 ਤੋਂ` ਵੱਧ 


`ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੈਨ 1901 ਵਿਚ ਆਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 


5,39,493 ਸੀ। ਚਨਾਬ ਨਹਿਰ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ 
ਵਿਚ ਕਾਸ਼ਤ ਹੋਣੀ ਸੈਭਵ ਹੋ ਸਕੀ। ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਂਲ ਚਨਾਬ 


ਸਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਜਰ ਭੋਂ ਦੇ 27.78 ਏਕੜ ਦੇ ਮੁਰੱਬੇ ਬਣਾ ਬਣਾ ਕੇ 
ਮਾਫ਼ੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਹਰੇਕ ` 
ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ (ਪਟਾ) ਦੇ ਰਕਬੇਂ ਅਨੁਸਾਰ 10 ਰੁਪਏ ਤੋਂ 20 
ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨੇਜ਼ਰਾਨੇ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਤੇ 6 
ਤੋਂ 20 ਮੁਰੱਬੇ ਤੱਕ ਰਕਬਾਂ ਅਲਾਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੀਹ 


ਰੁਪਏ ਦਸ ਆਂਨੇ (20 ਰੁ. 10 ਆ.) ਪ੍ਰਤਿ ਏਕੜ ਦੀ. ਹੋਰ . 


ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜਾਗੀਰ ਦਾਂ ਰਕਬਾ ਆਮ ਕਰਕੇ 4 ਜਾਂ 5 . 
ਮੁਰੱਬੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਾਨਾ 6 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤਿ ਏਕੜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਅਜਿਹੀ ਹਰੇਕ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਰਕਬਾ ਅੱਧੇ ਮੁਰੱਬੇ ਤੋਂ 3 ਮੁਰੱਬਿਆਂ ਤੱਕ _ .. 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਫ਼ਤ ਜਾਗੀਰਾਂ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ` 


ਇੰਤਕਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ _ _ 


ਜਾਂਗੀਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਮਾਲਕੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋ ਸਕਦੇ। 


ਜਾਗੀਰ-ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਰੂਸੀ ਵੀ 


ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਧੀਨ 122, 000 

















`ਤੇ ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਜਾਗੀਰਾਂ _ 








375 _ਚਨਾਬ ਨਹਿਰ ਲੋਅਰ 


ਏਕੜ (ਜਿਸ ਵਿਚ 8,500 ਏਕੜ ਇਨਾਮੀ ਜਾਗੀਰਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ 
ਸਨ) ਜ਼ਮੀਨ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 24,500 ਏਕੜ 
ਰਕਬਾ ਨੀਲਾਮੀ ਵਿਚ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ, ਛੋਟੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ (ਸਮੇਤ 
ਪੈਨਸ਼ਨੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ) 1,42,000 ਏਕੜ ਅਤੇ ਆਵਾਸੀ ਕਿਸਾਨ 
ਮਾਫ਼ੀਦਾਰਾਂ ਨੇ 9,48,000 ਏਕੜ ਰਕਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ 
` ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੇ ਟਪਰੀਵਾਸਾਂ ਨੂੰ 2,54,800 ਏਕੜ ਅਤੇ 
1,27,000 ਏਕੜ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ -ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 
ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਜਾਗੀਰਾਂ ਵਜੋਂ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਬਾਰ ਦੇ ਉਠਾਂ ਦੀ 
__ਨਸਲਕਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ 85,000 ਏਕੜ ਰਕਬਾ ਇਸ ਸ਼ਰਤ 
`ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੋਆ ਢੁਆਈ ਦੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ 
ਪਾਲਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 59ਵੀਂ, 60ਵੀਂ, 61ਵੀਂ ਅਤੇ 62ਵੀਂ 
ਕੈਮਲ ਕੋਰਾਂ ਵਿਚ ਸੈਗਠਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰ ਜਾਗੀਰਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 
?2ਵੇਂ ਅਤੇ 17ਵੇਂ ਰਿਸਾਲੇ ਅਤੇ 15ਵੇਂ ਅਤੇ 18ਵੇਂ ਲਾਂਸਰਜ਼ ਦੇ 
ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਫਾਰਮਾਂ ਲਈ ਅਲਾਟ ਕੀਤੀ ਗਈਆਂ। 

ਪਰ ਲਾਹੇਵੈਦ ਮੰਡੀਆਂ ਤੱਕ ਮਾਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ 
ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਸ ਕਲੋਨੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੱਕਾ 
ਲੱਗਾ। ਸਿਟੇ ਵਜੋਂ 1890-1900 ਵਿਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ 
`ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ-ਖਾਨੇਵਾਲ ਬ੍ਰਾਂਚ ਵਿਛਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ ਸਾਰੀ 
/ ਕਾਲੋਨੀ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਕਰਾਚੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸੈਚਾਰ ਮੁਹਈਆ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਚੱਜ ਦੁਆਬ _ 


2੫੦੨ ੩੩--.- ੨੩ 


_ ਸੈਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਰਗੋਧੇ ਤੋਂ ਜਿਹਲਮ ਕਲੋਨੀ ਵਿਚਾਲੇ ਪੈਂਦੇ ਸ਼ੋਰਕੋਟ ਰੋਡ 


(ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ-ਖਾਨੇਵਾਲ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸਟੇਸ਼ਨ) ਤੱਕ 


ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜਿਉਂ ਸ਼ਾਹਦਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਗਲਾ 
ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਲੋਨੀ ਵਿਚ 
ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜਾਲ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਹ- ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ, 10 : 187 


___ ਚਨਾਬ ਜਲਥਲੀ ਨਹਿਰਾਂ : ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿ.) 
__ਵਿਚ ਜਲਥਲੀ ਨਹਿਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਚਨਾਬ 
 ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਿੰਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
-ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਸੁਜ਼ਾਬਾਦ ਦੇ ਪਠਾਣ 
__ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦੀ 
_ਗਿਣਤੀ 13 ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਨਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਜੀ ਜਾਂਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 
ਬਹੁਤ ਨੀਵੇਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ 
`_ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਹੜ੍ਹ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ 
ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਵੜ ਸਕੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰਾਂ 
ਰੀ ਤੱਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ 130 ਕਿ. ਮੀ. (80 ਮੀਲ) 
`-_ ਤੱਕ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬੈਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ ਤੁਰੀ 
` ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ 5,200 ਘਣ ਫੁੱਟ 
__ ਪ੍ਰਤਿ ਸੈਕਿੰਡ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਲਗਭਗ 400 
ਕਿ. ਮੀ.(250 ਮੀਲ) ਲੰਬੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 75 
:- ਕਿ. ਮੀ. (45 ਮੀਲ) ਲੈਬੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਛੋਟੀਆਂ ਨਹਿਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ 
ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ 'ਵਿੰਗੇ-ਟੇਢੇ 
 `_ਰਜਵਾਹਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 
ਰਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ, 10 : 192 





ਚਨਾਬ ਨਹਿਰ ਅਪਰ : ਇਹ ਨਹਿਰ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ 
ਉੱਤੇ ਮਾਰੇ ਮਰਾਲਾ ਬੈਨ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ) ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ. ਮੀ. (8 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ- 
ਪੂਰੰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਨੈਦੀਪੁਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ 
ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ' ਪਿੱਛੋਂ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੱਖਣ 


ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਤੁਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੋਖਰ ਅਤੇ ਰਈਆ ਇਸ ਨਹਿਰ ਦੀਆਂ ਦੋ _ ; 
ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜਾਬਾਦ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ. 


ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ ਪਰ ਰਈਆ ਸ਼ਾਖ ਦਾ ਸਾਧੋਕੇ ਸੂਆ ਕਲਾਰ ਅਤੇ 
ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਚਰਖੜੀ ਸਰਕਲ ਦੇ ਦੱਖਣੀ- ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 
ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਸੂਏ 
ਕੱਢੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੂਰਪੁਰ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਸੂਏ 


ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਏ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ 
ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੰਮੋਕੇ ਸੂਆ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ 


` ਹੈ। ਨੂਰਪੁਰ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰ ਸੂਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਉਣੀ 


ਅਤੇ ਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੰਮੋਕੇ ਸੂਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੀਆਂ ਕੇਵਲ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੋਟੇ 
ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਰ ਚਨਾਬ ਨਹਿਰ ਜੀ. ਟੀ. ਰੋਡ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਅਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ-ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾਂ ਰੋਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 


ਦੀਆਂ ਕੇਵਲ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰਨਾਂ 


ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਇਹ ਨਹਿਰ ਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ। 


ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਨਹਿਰ ਰਚਨਾਂ ਦੁਆਬ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ 
ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੱਲੋਕੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਇਹ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ 
ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਹਿਰ ਲੋਅਰ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ 
ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਹਿਰ 14 
ਲੱਖ (1.4 ਮਿਲੀਅਨ) ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ 


ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। 


ਰਹ. ਪ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 189 ਏ ਜੁਗਰਾਫੀ ਆਫ ਪਾਕਿ- 


ਸਤਾਨ-ਕਾਜੀ ਅਹਿਮਦ; ਪੰਜਾਬ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਿਟ ਗਜ਼ਟੀਅਰ-ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 799; ਹਿ. ਸਿ. ਖੁ. ਸਿੰਘ; ਮ. ਕੋ; ਐ. ਹਿ. ਪੰ. 


ਜਿਲਦ ਢੂਜੀ-ਜੀ. ਐਸ. ਛਾਬੜਾ 


ਚਨਾਬ ਨਹਿਰ ਲੋਅਰ : ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿ. ਦੀ 


ਇਕ ਬਾਰਾਮਾਸੀ ਨਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਦੇ ਥੱਬੇ ਕੈਢਿਉਂ ` 
ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ` 


ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਹਿਰ ਦੇ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਬੈਜਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਇਥੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ ਕੇਵਲ ਜੈਗਲੀ ਲੋਕ ਇਥੇ 


ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੀ 


ਜ਼ਮੀਨ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਬਸਤੀਆਂ 


ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਨਹਿਰ ਨੂੰ 


ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੌਸਮੀ ਨਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣਾਉਣਾ 
ਵਿਉਂਤਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਨਹਿਰ 1887 ਵਿਚ 


ਚਾਲੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ 1889 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਮਾਸੀ ਨਹਿਰ ਦਾ ਰ੍ 


ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਹਿਰ ਦੇ ਹੈਡ ਵਰਕਸ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ. ਮੀ. (8 ਮੀਲ) ਹੇਠਾਂ 























ਚਨਾਰ 


ਵਲ ਨੂੰ ਖਾਨਕੀ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੀ ਦਰਿਆ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਹਿਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਤਲੇ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 76 ਮੀ. 
(250 ਫੁੱਟ) ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 3 ਮੀ. (11 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਹ 
ਨਹਿਰ 35 ਕਿ. ਮੀ. (22 ਮੀਲ) ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚੋਂ ਦੀ 


ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਇਸ ਨਹਿਰ ` 


੩ --%-੨੩ 


ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸੂਏ ਵਣੀਕੇ ਅਤੇ ਜਗਰਗੋਲਾ ਕੱਢੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ 
ਇਸ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ 


ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ ਦੇ ਬਾਂਗਰ ਸਰਕਲ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੇ ਹਨ।. 


ਇਸ ਨਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਤੀਜਾ ਸੂਆ ਮੰਚਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 


_ਦੀਆਂ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਰਾਦੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ 
ਤੋਂ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਕੋਟ ਨਾਕਾ ਸ਼ਾਖਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦੀ 
ਹੋਈ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਬਾਂਗਰ ਸਰਕਲ ਅਤੇ ਬਾਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ' ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਨੂੰ ਬਾਰਾਮਾਸੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। 6 ਕਿ. ਮੀ. (4 ਮੀਲ। ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ 
ਨੂੰ ਸਗਰ ਕਲਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਗੁਗੇਰਾ 
ਸ਼ਾਖ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦੀ 
ਹੋਈ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ ਤਹਿਸੀਲ ਦੀ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਨੁੱਕਰ ਨੂੰ ਜਾ 
_ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ। ਨਨੂੰਆਣਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿ. ਮੀ. (12 
ਰ੍ ਮੀਲ) ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖ਼ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਂਖਾਵਾਂ-ਮੀਆਂ ਅਲੀ, 

ਰੱਖ ਅਤੇ ਝੈਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰ ਸਰਕਲ 
ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ-ਸਿੰਜਣ ਤੋ' ਬਾਅਦ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ 
` ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਹਿਰ ਤੋਂ ਸਿੰਜਾਈ 


ਦਾ ਕੰਮ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੀਆਂ ਅਲੀ ਅਤੇ ਰੱਖ` 


ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕੈਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 
1896-97 ਵਿਚ ਝੈਗ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਅਤੇ 1899-1900 ਵਿਚ ਗੁਗੇਰਾ 
ਸ਼ਾਖ ਬਣਾਈ ਗਈ । ਸੈਨ 1903-04 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨਹਿਰ 
ਦਾ 13.452 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (5,255 ਵ. ਮੀਲ) ਰਕਬਾ ਸੀ ਜਿਸ 
ਵਿਚੋਂ 7,930 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ( 
ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰ੍ 


ਰ੍ ਲੋਅਰ ਚਨਾਬ ਨਹਿਰ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ 


ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ 1908709 ਤੋਂ 1915-16 ਦੌਰਾਨ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ ਦੇ 


ਨੇੜੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੜੀ ਖਤਰਨਾਕ ਸੇਮ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰ ਦੇ 


ਨਾਲ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਫਿਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਰ 
- ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖੋਭੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। 


ਐਮ. ਡਾਰਲਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪੇਜੈਂਟ 
_ਇਨ ਪਰਾਸਪੈਰਿਟੀ ਐਂਡ ਡੈਬਟ” ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 1922 
ਵਿਚ ਲੋਅਰ ਚਨਾਬ ਨਹਿਰ ਨੇ 25 ਲੱਖ ਏਕੜ (2.5 ਮਿਲੀਅਨ 
ਏਕੜ! ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਸਿੰਜਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਨਹਿਰ ਰਚਨਾ 
ਦੁਆਬ' ਵਿਚਕਾਰਲੇ 2.5 ਲੱਖ ਏਕੜ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ -ਫਸਲਾਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਰ੍ : ਚੋ... ਪੁ=ਭਿੱਪ,_ ਗੋ, ਇੰਡ. 10 : 1੪9; ਏ ਆ ਆਫ਼ 
ਮਾਕਿਸਤਾਨ-ਕਾਜੀ ਅਹਿਮਦ: ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2 : 799: ਹਿ. ਸਿ-ਖ. 
ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਿਟ ਗਜ਼ਟੀਅਰ. ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-1935 ' , 


।.. 


3,098 ਵ. ਮੀਲ) ਰਕਬਾ ਸਿੰਜਿਆ 


`_ 376 


/ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮਿਰਜ਼ਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਅਤੇ 
ਵਾਰਾਨਸੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 35 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਕ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਪਨਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਰੀਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਉਪ੍ਰ 


ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।_. : 


ਇਹ ਕਿਲਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਕਾਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੱ 
ਵਿਚ'` ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਿੱਤਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ . 
ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ 
ਹਨ। ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਮਾਲ ਅਤੇ ੍ੇਸਾਹ 
ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਸੀ। 


__ ਸੈਨ 1539 ਵਿਚ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ 
ਲਿਆ ਸੀ। ਸੈਨ 1575 ਵਿਚ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ 
ਕਿਲੇ ਉਪਰ ਫਿਰ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ 
ਵਿਚ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਕਰ 
ਲਿਆ ਜਿਸ ਕੋਲੋਂ 1763-64 ਦੌਰਾਨ ਕਾਫ਼ੀ ਲੈਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ! 
ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਕਲਾਰਕ ਦੇ। 
ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੇ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਤੋਬਰ, 1781 ਵਿਚ' 
ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ' 


_ਸੈਧੀ ਕੀਤੀ। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੈਪਨੀ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸੀਮਾ 
-ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਸੁ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ 
ਮਹੱਤਵ ਰਿਹਾ। ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨਪਸੈਦ ਨਿਵਾਸ 


ਸਥਾਨ ਸੀ। ਕੈਪਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਬਿਰਧ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਸੈਨਿਕਾਂ 
ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਯੂਰਪੀਆਂ ਦਾ 
ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇਥੇ 


ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਿਫਜਾ ਘਰ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਰ੍ 


ਸਾਖੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। 


“ਵਿ ਰਜਬ ਵੀਰ ਚ ਵਿ ਕਰ 
ਚਨਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਇਮਾਰਤੀ ਸਮਾਨ-ਦਾ 


ਉਦਯੋਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਲਾਖ ਦੀ ਪਾਲਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ __ 
` ਖਿਡੌਣੇ , ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਤਨ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੇ ਅਤੇ' ਚਮਕੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਰ੍ 
`ਹਨ। ਇਹ ਚੌਲ, ਛੋਲੇ, ਕਣਕ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਜੌਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਹੈ। ਰਿ 


ਚੁਰਕ ਦੀ ਸੀਮਿੰਟ ਫੈਕਟਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਦੀ ਲਾਈਨ ਇਥੋਂ 
ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਨਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਕਈ ਰਮਣੀਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ 


ਦਿ੍‌ਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਹਨ ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੋਂ .. 2. 


ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਆਬਾਦੀ-27 7778 (1991) 
255 7' ਉ. ਵਿਥ.; 825 54' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 270; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 333 ' 


`ਚਨਾਰਾਇਨ ਬੇਟਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਂਟਕ ਰਾਜ ਦੇ __ - 
`__ ਕੋਲਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਿਕਬਲਾਪੁਰ ਤਅੱਲੁਕੇ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੁੰਦੀ- _ 
`ਦਰੁਗ ਸਮੂਹ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 1,450 _ 


ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉਪਰ ਇਕ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 
ਪਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਵਣਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ' ਦੇ : 
ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਉਪਰ ਮੌਜੂਦ ਇਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚ ਚੈਨਾ ਰਾਏ ਦਾ ਮੰਦਰ : 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰ੍ 
. 135 23' ਉ. ਵਿਥ.; 775 44' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 174 

















377 ੍ : ਚਪਟੇ ਵਰਮ 


ਚੌਪਕ : ਵੇਖੋ, ਚੰਪਾ _ 
ਚਪਟੇ ਵਰਮ : ਵੀ ਿਤ 
` ਪ੍ਰਾਣੀ ਪਲੈਟੀਹੈਲਮਿੰਥੀਜ਼ ਵਰਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਖੰਡਿਤ, ਚਪਟਾ ਤੇ ਦੋਪਾਸੀ-ਸਮਮਿਤ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਆਸ; ਪਿੰਜਰ ਤੇ ਲਹੂ-ਗੇੜ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ 
ਦੇਹਖੋੜ (ਸੀਲੋਮ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਵਿਰਲਾਂ ਨੂੰ 
ਭਰਨ ਲਈ ਠੋਸ ਜੋੜਕ ਟਿਸ਼ੂ (ਮੀਜ਼ੈਨਕਾਈਮ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 


ਰਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਆਮ ਤੌਰ'ਤੇ ਦੋ- 


ਸਿ ਰ 
`` ਗਿਆ ਹੈ। ਟਰਬੈਲੇਰੀਆ ਵਰਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸਿਲੀਆ ਵਾਲੀ 
ਐਪੀਡਰਮਿਸ ਦੀ ਇਕ ਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਇਹ ਵਰਮ ਮਾਸਾਹਾਰੀ 


`_ ਖ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਰਜੀਵੀ ਜਾਂ ਸਿੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸਥੱਲੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੁਕਤ _ 
_ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਾਹਰੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਰ 7 


ਸਹਿ-ਆਹਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵੀ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। 





_ (ਪੰਜ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਰਮ) 
____ ਟ੍ਰੀਸੈਂਟੋਡ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਛੇਦ-ਨੁਮਾ ਹੈ। 
ਰ੍ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚੂਸਕਾਂ (ਚਿਪਕੂਆਂ) ਦੇ ਸੁਰਾਖ਼ਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ 
ਨਾਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲੇ 


_ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਮਾਂ_ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ - ਸਿਲੀਆ ਰਹਿਤ 


- ਕਿਊਟਿਕਲ ਅਤੇ ਇਕ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੂਸਕ ਜਾਂ ਹੁਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ 
__ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
_ਦੋਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਪੋਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ 
ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਨ 'ਸੇਸਟੋਡਾ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਯੂਨਾਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ “ਰਿਬਨ 
`_. ਵਰਗਾ” ਹਨ। ਵਰਮ ਦੇ ਰਿਬਨ ਵਰਗੇ-ਆਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਂ 


< 


ਰੀੜ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵਨ 
ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਇਕ ਜਾਂ: ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਣਨ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਲੜੀ 
ਵਿਚ ਵੈਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਡ 3 ਜਾਂ 4 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਸ਼ੋ ਤੱਕ ਹੋ 
ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜੀ ਦੀ ਲੈਬਾਈ 12 ਮੀ. ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ 


ਖੰਡ ਵਿਚ ਜਣਨ ਅੰਗ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਨਾੜੀ-ਸਿਸਟਮ _ , 
ਅਤੇ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਸਿਸਟਮ ਸਾਰੀ ਲੱੜੀ ਵਿਚ ਨਿਰੈਤਰ ਚਲਦੇ ' 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਹੁੱਕਾਂ ਜਾਂ ਕੈਡਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇਕ , 
“ਸਿਰ” ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਕੋਲੈਕਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਕੋਲੈਕਸ ਦੇ ਨੇੜੇ . ` 
ਗਰਦਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਖੰਡ ਬਣਨ ਲਈ ਉਮਰ ਭਰ ਵੈਡੀਜਣ' 


ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖੰਡ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿੱਛੇਂ ਵਲ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇਂ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰੋਢਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨੰ। 
ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹਦ ਰਵੀ ਨ ਲਿਪੀ 
ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 





ਫਲੂਕ, ਪੇਰਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਮਿਊਕਸ ਅਤੇ ਟਿਸ਼ੂ ਤੋਂ ਆਹਾਰ ਕਰੰਦੇ 


ਹਨ ਅਤੇ ਟੇਪ ਵਰਮ ਜਿਹੜੇ ਆਂਦਰਾ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪੋਸ਼ਕ 
ਤ਼ਰਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


` ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚਪਟਾ ਟੇਪ ਵਰਗਾ 


ਅਤੇ 12 ਮੀ. ਤੱਕ ਲੈਬਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਲੀਆ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ 
ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੈਰਨ੍‌, ਘਿਸਰਨ 
ਕਰਦੇ ਹਨ । ਟਰਬੈਲੇਰੀਆ ਵਰਮ ਹਰੇ , ਸਲੇਟੀ, ਭੂਰੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੈਗ ਦੇ 
ਰੈਗਹੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ! ਟਰਬੈਲੇਰੀਅਨ ਵਰਮਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ 
ਗਲੈਂਡ ਮਿਲਦੇ ਹਨ-ਇਕ ਦੇ ਲੇਸਲੇ ਰਿਸਾਉ ਉੱਤੇ ਵਰਮ ਘਿੰਸਰਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਰਿਸਾਉ ਸ਼ਿਕਾਰ' ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਅਤੇ ਅੰਡਾ- 
ਕੈਪਸਿਊਲ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ'ਕੌਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 

ਪੇਸ਼ੀ _ਸਿਸਟਮ-ਐਪੀਡਰਮਿਸ _ਵਿਚ ਲੰਬਕਾਰੀ ਅਤੇ 


ਤਿਰਛੀਆਂ, ਮੀਜ਼ੈਨਕਾਈਮ ਵਿਚ ਲੈਬਕਾਰੀ, ਆਡੀਆਂ ` ਅਤੇ 
ਉੱਪਰੋਂ-ਥੱਲੇ ਵਲ ਵੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


_ ਪਾਚਨ ਸਿਸਟਨ- ਟਰਬੈਲੇਰੀਆ ਵਿਚ ਮੂਹ, ਸਰ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ 


























-__ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਸੀਲਾਂ ਵਰਗ ਵਿਚ-ਪਾਚਨ ਨਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ 
ਅੰਤਰ ਸੈੱਲੀ ਪਾਚਨ ਲਈ ਇਕ ਮੀਜ਼ੈਨਕਾਈਮ ਟਿਸ਼ੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

__ ਟ੍ਰੀਸੈਂਟੋਡਾ ਦੇ ਪਾਚਨ-ਟਰੈਕਟ ਵਿਚ ਮੂਹ , ਫੈਰਿੰਕਸ ਅਤੇ ਇਕ 
ਜਾਂ ਦੋ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਆਂਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਣਪਚਿਆ ਭੋਜਨ ਮੂੰਹ 
ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੇਪ ਵਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਾਚਨ ਸਿਸਟਮ ਨਹੀਂ 
_ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਤਰਲ ਭੋਜਨ ਦੇਹ-ਭਿੱਤੀ ਰਾਹੀਂ ਜਜ਼ਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

___ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਸਿਸਟਮ--ਇਹ ਮੀਜ਼ੈਨਕਾਈਮ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ- 
ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਟ-ਸੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ 
` ਵਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਰਨ। ਟੇਪ ਵਰਮਾਂ ਵਿਚ ਮਲ-ਤਿਆਂਗ ਜਾਂ 


ਨ ਰੀ ਸਦੀ ਗਿ ਦਿ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। _ 


ਸਰ ਲੀਆ ਅਰ 10 ਤਕ ਲੰਬੀਆਂ ਨਾੜੀ ਕਾੱਰਡਾਂ 


ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਕਤ-ਜੀਵੀ ਚਪਟੇ ਵਰਮਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ` 


ਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ.ਹੈਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਜਣਨ ਸਿਸਟਮ- ਸਾਰੇ ਚਪਟੇ ਵਰਮ ਦੋ ਲਿੰਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਰ 


__` ਅੰਗਾਂ#ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਕਈ ਪਤਾਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਦਾ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ 


ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਅਤੇ ਵੀਰਜ-ਰਿਸੈਪਟੇਕਲ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਚਪਟੇ ਵਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਰਦੀ- -ਰੀ੍‌ਥੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਵਹਿਣੀਆਂ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਦੁਆਰ ਗੋਨੋਫ਼ੋਰ ਰਾਹੀਂ 
ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਰਦੀ ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਤਾਂ 
ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਧ ਹੀ ਵਰੁ ਜਾਂ ਲਾਰਵੇ ਵੀ 
` ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। 


ਟੌਮੈਟੋਡਾ ਵਿਚ ਮੋਨੋਜੀਨਿਕ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


_ਇਸ ਵਿਚ ਲਾਰਵੇ ਉਸੇਂ ਵਰਮ ਨੂੰ ਪਰਪੇਸ਼ੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। _ 


ਡਾਈਜੀਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦੋ 
` ਪਰਪੋਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਡੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੁਤੌਤਰ ਤਾਰੂ ਲਾਰਵੇ (0੩੦90%) . 


ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਨਕ ਸਪੋਰੋਸਿਸਟਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਇਹ ਫਿਰ ਵਰਮਾਂ ਵਰਗੀ ਸੈਤਾਨ ਸਪੋਰੋਸਿਸਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ . 


ਇਹ ਵਾਹਕ-ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਮੈਟਾਸਰਕੇਰੀਆ 
ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਉਂਦਾਹਰਨ ਪਰਜੀਵੀ ਟੀਨੀਆ 


__ ਸੋਲੀਅਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਡੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਪਰਪੋਸ਼ੀ (ਸੂਰ) ਰਾਹੀਂ'ਖਾ ਲਏ 
_ਜਾਣ ਤਾਂ ਅੰਤੜੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੱਚਾ ਜਾਂ 
ਰ੍ ਅੱਧ ਧੱਕਿਆ ਸੂਰ ਦਾ ਮੀਟ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ 


ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਰ੍ `ਸੇਣੀ ਵੰਡ-ਚਪਟੇ ਵਰਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ਾਈਲਮ ਪਲੈਟੀਹੈਲਮਿੰਬੀਜ਼ ਨੂੰ 
ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਰੇਣੀ-ਵੰਡ 
ਅਗਲੇ ਪੰਨੇ ਤੇ ਸਾਰਨੀ.ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 


ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ- ਫਲੂਕ ਦੀਆਂ 36 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ - ਰ੍ 


ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਲਾਗ ਦੂਰ ਪੂਰਬ, 


- ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ` 


`__ਸਿਸਟੋਸੋਮੀਐਸਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਕ ਮੁੱਖ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 


378 . 


ਸਿਟੋੋਮਾ ਵਰਮ ਕਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹ। ਭੇਡ ਦਾ ਲਿਵਰ ਫੂਕ ਸੁਤ 
ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। 
ਨੰਗੀ ਵਿ ਪਰੀ 
ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ _ਇਹ `ਖ਼ਤਰਨਾਕ 
ਪਾਚਕ ਅਤੇ ਨਰਵਸ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ- ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ 


੍ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖ਼ਤਰਨਾਂਕ 


ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 21 : 805 ਦਾ 


ਚੈਪਤ ਰਾਏ : ਇਹ ਔਰੰਗਜੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ. ਹੋਇਆ, ਇਕ 
ਬੁੰਦੇਲਾ ਸਰਦਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ 
ਸਮੇਂ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸੀ। ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 


ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1639 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਓੜਛਾ ਅਤੇ 'ਝਾਂਸੀ ਦੇ _ 


ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਚੈਪਤ ਰਾਏਂ , 
_ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੋਰ , 


ਬੁੰਦੇਲਾ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 
ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1661 ਵਿਚ ਚੈਂਪਤ ਰਾਏ ਨੇ.ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਦੇ 
ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਸੁ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਲਾਲ ਕੁਚਲ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਹ.ਪੁ-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 145 


ਚਪਰ : ਣਾ ਵਕ ਚ 


ਇਕ ਵਪਾਰਕ 'ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਰੀਗਾ ਅਤੇ ਘਾਗਰਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ' 


ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 


ਅਤ ਅਰਜ਼ੀ ੰਪਨਆਂ ਨੇ ਇਥੇ ਜਰ ਸਵ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ 


ਸਥਾਪਿਤ ਰੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1864 ਵਿਚ ਇਥੇ ਨਗਰ ਪਾਲਿੰਕਾ- 
ਬਣਾਈ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ _, 
ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਿਨਸਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸ਼ੋਰਾ ` 


`_ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਲਸੀ ਦਾ ਤੇਲ ਕੱਢਣਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ 


ਹਨ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇਂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਥੇ ਬਿਹਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਨਾਲ ਸਥੈਧਤ ਤਿੰਨ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਿੰਨ ਹੋਰ 
ਕਾਲਜ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਬੈਗਾ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ- 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਰ 


_ ਆਬਾਦੀ-1 ,36 877 (1991) 

_ 252 46 'ਉ. ਵਿਥੰ.. 84” 45' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 746 
ਚਪਰਾਹੜਪੁਰ (ਚਪਰਾੜ) : : ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ _` 

ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਤਹਿਸੀਲ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਥਾਣਾ _ 
ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ 
ਜਾਂਦੇ ਹੋਏਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਇਕ ਸੁੱਕਾ ਤੌਲਾਅ ਸੀ 

ਨ ਵਿਚ ਤਰ ਨ ਰਲ ਇਸ ਲ 


`ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੂਸਰ” ਹ। ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਹ.ਪੁ-ਮ. ਕੋ. 























ਚਪੜਾ` : ਚਪੜਾ ਕੱਚੀ ਲਾਖ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੈਸਾਰ ਦੇ 


_ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 65 ਪ੍ਰਤਿਸਤ ਚਪੜਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ 


__ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ` 
ਰਚੀ ਲਿਖ ਇੰ ਦਲ ਉਤ ਇਸੇ ਵਿਚ ਸਤੀ ਦੇ ਕੀ 


`_ ਆਦਿ ਚੁਣ ਕੇ ਕੱਢ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਾਖ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਢੋਲਾਂ 


_ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢਕ ਕੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਵਾਰ ਧੋਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ 


ਲਾਖ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੈਗ'ਨਿਕਲ ਜਾਏ। ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੀਮਿੰਟ ਦੇ 


ਫ਼ਰਸ਼ ਤੇ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 'ਇਸ ਸੁੱਕੀ-ਹੋਈ ਲਾਖ ਨੂੰ 
ਪਿਘਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਗ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਾਖ 


ਤੇ ਵਿਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਰੇਜ਼ਿਨ ਅਤੇ ਹਰਤਾਲ ਮਿਲਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਪੱਰ ਚੈਗੇਰੇ 


ਚਪੜੇ ਵਿਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਅਜਿਹੀ ਲਾਖ ਨੂੰ ਡਰਿਲ ਜਾਂ 


ਸੂਤੀ ਕਪੜੇ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ _ 


ਹੈ। ਭੱਠੀ ਦੇ ਇਕ ਬਿਨਾਂਰੇ ਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਬੈਠਦਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ 
ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਇਕ ਲੜਕਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰਵਾਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


_ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰਾਂ ਕਾਰੀਗਰ ਦੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਫਿਰਵਾਹੇ ਦੇ ਹੱਥ _ 


ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭੱਠੀ ਉਪਰ ਗਰਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਲਾਖ ਤੇ ਮੋਮ ਥੈਲੀ 
ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਲੋਹੇ ਦੇ (ਕਰਛੁਲ) ਸੀਪੈਚੂਲਾ ਨਾਲ 


ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ ਲਾਖ ਥੈਲੀ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਕੇ ਪਾੱਰਸਲੇਨ ਦੇ ਗਰਮ ਜਲ _ . 
ਦੇ ਖਿਤਿਜ ਸਿਲਿੰਡਰ ਤੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਵਿਅਕਤੀ _ 
“ਮਿਲਵਾਇਆ? ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਲਿਡਰ ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।_' 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਪੜੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਅਤੇ ` 


ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਖਿਲਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
_ ਰੋੜੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦਾਗ਼ ਪਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸਾਫ਼ 
ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਚਪੜੇ ਨੂੰ ਚਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ 
ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਟਿੱਕੀਆਂ ਲਗਭਗ 7.5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਵਿਆਸ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 62 
-ਸੈਂ. ਮੀ. ਮੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ, ਨੂੰ “ ਬਟਨ ਚਪੜਾ” ਕਹਿੰਦੇ 
`ਹਨ। ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਮਾਤਾ ਇਸ ਤੇ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ 


ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਕੱਤੇ ਵਰਗੇ ` 
ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਚਪੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ' ਕੁਝ 


ਘੋਲਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਚਪੜਾ ਬਣਨ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। 
ਅਜਿਹੇ ਚਪੜੇ ਦਾ-ਰੈਗ ਦੇਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਚਪੜੇ ਦੇ ਰੈਗ ਨਾਲੋਂ 


ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮੋਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਚਪੜੇ ਦੀ ਰ੍ 
ਕੀਮਤ ਇਸ ਦੇਂ ਰੋਗ ਦੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਪੜੇ ਵਿਚ ਜਿੰਨਾਂ ਘੱਟ ਰ 


ਰੈਗ ਹੋਵੇਗਾ'ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਓਨੀਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗੀ। 


___ ਅੱਜਕਲ੍ਹ' ਅਨੇਕ ਕਾਰ ਦੇ ਰੇਜ਼ਿਨ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ 
ਬਣਾਉਟੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਨ ਲਗ ਪਏ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਚਪੜੇ 
ਵਾਂਗ ਹੀ ਲਗਦੈ ਹਨ ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਪਦਾਰਥ 
_ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇਂ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਜੋ ਚਪੜੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਪੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਤਕ ਕੋਈ ਸੈਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਲੈ 
ਸਕਿਆ ਭਾਵੇਂ ਕਈ _ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਸ਼ੈਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਰੇਜ਼ਿਨ ਵੀ ਬਹੁਤ 
੍ ਉਪਯੋਗੀ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ । ਚਪੜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਯੋਗ ਗ੍ਰਾਮੋਫ਼ੋਨ 
ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ 
ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਯੋਤਰ, ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਤੇ ਰਬੜ ਜੋੜਣ ਵਾਲੇ ਸੀਮਿੰਟ, ਵਾਰਨਿਸ਼ 
ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। . 


`ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 155 


380 


'ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਕੈਬਨਿਟ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ. `'' 


_ਗੈਸ ਠੀਕ ਕਰਨ, ਠੰਢਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ___ 
ਦਰਦੀ ਰੀ 
_ਕਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਈ ਰ। ਰਲ 


` ਚੰਪਾ : ਵਿ ਪਰੀ ਰਜਿ 
ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ 
ਵਿਗਿਆਨਕ _ ਨਾਂ ਮਾਈਕਲੀਆ ਚੌਪਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 'ਰੁੱਖ 
ਮੈਗਨੋਲੀਏਸੀ ਕੁਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਈਹ 
ਮੈਦਾਨਾਂ ਜਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਜਿਹੀ ਬਾਰਸ਼ 
ਨਾਲ 30 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਵੀ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 

` ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰ੍ਗ ਹੁੰਦ ਹਰ 
ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੱਤੇ ਖੁਲ੍ਹ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੇਸ਼ਮੀ ਭਾਂਹ ਹੁੰਦੀ _-_. '. :- 
ਹੈ। ਮਈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਬਾਗ਼ਾਂ'ਦੀ ਹਵਾ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰੀਧੀ ਨਾਲ ਭਰੀ-ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ' 


















_ਚੈਪਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪੱਤੇ 


ਲਾ ਪਨ ਨੂਰਾਂ ਅਪਣੇ ਵਾਨਾਂ ਦਾ ਬਿਗਾਰ ਬਣ ; ਜੇ 
ਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਰੀਧ ਪੱਥਂ' ਸੁਨਹਿਰੀ-ਸੋਤਰੇ ਰੰਗੀ ਕਿਸਮ ਸਭ ਤੋਂ .] 
ਚੰਗੀ ਮੰਨੀਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੱ 
ਇਸ ਦੀ ਪੀਲੀ-ਭੂਰੇ ਰੈਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾਂ 
ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ 'ਰੈੱਖ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ _ 





ਕੇ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਤੱਕ ਦੇ ਕੈਮ ਆਉਂਦੀ 'ਹੈ। ਚੈਪਾ ਦੀ ਛਿੱਲਾ ਤੋਂ ਗੇ 

ਸਾਕ ਦੇਤ ਤੇ ਵਗਤਆ ਜਦ ਹਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਜਰਾ ਦੇ 

ਰੋਹ” :: 
ਰੋ ਤਿਜ ਤਰ ਬਲਵਰਧਕ, ਧੇਟ- ਰੰ 





381 ਰ `__` ”” ਚਪਾਰਨ 


_ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਆਦਿ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਅੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪ:-ਫ.ਟੀ.ਸ਼.ਇੰ: 76; ਗ. ਇੰ. ਮੈ. ਪ : 166 


ਚੈਪਾ : ਰਾਜ-ਇਹ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਇੰਡੋਂ- ਚੀਨੀ ਰਾਜ ਸੀ ਜੋ 
ਦੂਜੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਰਾਜ ਅਜੋਕੇ 
ਉੱਤਰੀ ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਤੱਟੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 
ਡਾਨਾਂਗ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਲ ਕੇਪ ਵਰੈਲਾ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ 
ਰਾਜ ਚਾਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ-ਸੀ । ਚਾਮ ਲੋਕ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ 
ਮੁੱਢ ਦੇ ਪਰ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਸਨ। 
ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ 


` ਚੈਪਾਂ ਰਾਜ 192 ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆਂ ਜਦੋਂ ਚੀਨ ਦੇ 


ਹਾਨ ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਪਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ' ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਹੁਏ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਪਣਾ 
__ ਵੱਖਰਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ4 


ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਦਿ-ਵਾਸੀ 
ਜਾਂ ਜੈਗਲੀ ਲੋਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ 


ਆਮਦ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ .ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੋਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਡੂੰਘਾ -` 


ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਕ ਸਭਿਅ ਰਾਜ ਬਣ 


___ਗਿਆ। ਇਹ ਚਾਰ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ` 
` ਇਨ੍ਹਾਂ .ਦੇ ਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ .ਨਾਂ ਤੇ ਅਮਰਾਵਤੀ, ਵਿਜੇ, 


ਰ੍ ਕਉਥਰਾ ਅਤੇ ਪੰਡੂਰੋਗਾ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤਾ 
ਕਰਕੇ ਤੱਟੀ ਵਲਗਣਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। 


ਰ੍ ਲਗਭਗ 400 ਈ. ਵਿਚ ਚੰਪਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਭਦਰਾਵਰਮਨ ਨੇ 
` `- ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 


“ਲਗਭਗ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਧੀਨ _ 


ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧੀਨ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਫੁਲੜ ਅਤੇ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਦੇ 


ਰੱ ਤੌਰ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਚੰਪਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਮਜ਼ੱਤਵ 
ਭਾਰਤੀ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁਰਸਾਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੈ। 


_ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 146; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 723 


ਚੰਪਾ' : ਸ਼ਹਿਰ--ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਗ (ਬੈਗਾਲ 


- ਵਿਚ ਭਾਗਲਪੁਰ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦਾ. ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ ਜੋ ਰੈਗਾ ਅਤੇ ਚੈਪਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੈਗਮ ਤੇ ਆਬਾਦ ` 


`_ਸੀ। ਚੈਪਾਨਗਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਭਾਗਲਪੁਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 
ਅਜੋਕੇ ਚੈਪਾ ਨਗਰ ਅਤੇ ਚੈਪਾਪੁਰ ਨਾਂ ਦੇਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਪਰ ਸੈਭਵ_ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਮੁੰਗੇਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਦੇ ਸਥਿਤ 
`ਹੋਵੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਚੰਪਾ 
_` ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਲਨੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲੋਮਪਾਦ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਰਾਜਾ ਚੈਪ 
_ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਚੈਪਾ ਜਾਂ ਚੋਪਾਵਤੀ ਪਿਆ। ਇਥੇ ਚੰਪਕ ਨਾਂ 
ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਾਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ 


੍ ਰ੍ ਸਮੇਂ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਚੇਪਾ ਦਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਸੀ। 


ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ, ਗਿ 
ਇਹ ਜੈਨੀਆਂ ਦੇ 12ਵਂ ਤੀਬੈਕਰ ਵਾਸੂਪਜਯ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ 


ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ 
ਸੀ।'ਦਸ਼ਵੇਕਾਲਿਕ” ਸੂਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦ ਸ਼ਤਰੂ ਨੇ ਵੀ ਚੰਪਾ-ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 


__ ਬਣਾਇਆ। ਦਿਵਯਾਵਿਦਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿੰਦੂਸਾਰ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਇਕ _ 
_ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ` 
ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੰਪਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰ ਲਈ ਵੀ ' 


ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। 


_ਰ.ਪੁ--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੌ. 4 : 146 


ਚੰਪਾਰਨ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ 
ਵਿਚ ਤਿਰਹਤ ਮੰਡਲ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ .ਦੋ 
ਹਿੱਸਿਆਂ- ਪੂਰਬੀ 'ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੋਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਨੇਪਾਲ, ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
ਰਾਜ, ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਟਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਰੀਡਕ ਇਸ ਦੇ 


` ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵਗ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਲੋਂ` ਵੱਖ ਕਰ 


ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਪੱਛਮੀ ਚੰਪਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 5228 ਵ. ਕਿ.ਮੀ. 
ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 23,30,610 (1991) ਹੈ। ਸੋਤੀਹਾਰੀ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਚੈਪਾਰਨ ਦੇ ਪੂਰਬ 
ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 3968 ਵਿ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 
ਆਬਾਦੀ 30,42,303 (1991) ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਬੇਤੀਆ ਹੈ। 


ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਲੌੜ੍ਹ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲਾ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਪਰ 


ਜਿਗ ਪਦ ਬਾਹਰੀ ਸਿਰ 


ਵਿਚ ਵੀ ਪੱਸਰੇ ਪਏ ਹੱਨ । 

'ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦੂਨ (ਜੀਆ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੰਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖ਼ਰ ਵੀ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ 
ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਮੌਰੀ ਵਾਦੀ (ਨੇਪਾਲ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੁਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ 
ਸਮੁਂਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 874 ਮੀ. (2,884 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ 
ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਜ਼ਾਰੇ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਖਰ ਉਤੋਂ 


`ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵਧੀਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ 


੮੨੩ ੩ 


ਉੱਤੇ ਜੈਗਲ ਹਨ। ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅੱਗੇ ਜਲੌੜ੍ਹ 
ਸੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੈਦਾਨੀ 


ਖੇਤਰ ਤੋਂ: ਅੱਗੇ ਚੰਪਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੂਨ ਰ੍ 


ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। 


ਰੀਤੀ ਗੀ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ 


ਵੱਲ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸਖ਼ਤ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਿਖੇਪਾਂ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਮਾ 


ਆਇਆ ਹੈ। ਰੈਡਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਹਿਣਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ 


ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਤਾਜਾ ਜਲੋੜ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 


ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦੂਨੂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ,ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ 
ਹਿੱਸਾ ਮੈਦਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਦਾਨੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਆਈ ਮਿੱਟੀ ਦਾ 
ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਪ ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ 


ਹਿਮਾਲਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਇਸ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ` 


ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। ੬ 


ਧਰਾਤਲ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਮਲਾ ਦੀਆਂ ਤਲਰੱਟੀਆਂ ਵਿਚ - 


ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੁੱਟੀ ਵੀ ਹੈ। 
`_ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਹਿਣ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ 














ਪਾਣੀ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ` 

ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਾਲ, ਸੀਸ਼ੂ, ਤੂਨ, ਕੁਸੁਮ ਅਤੇ ਖੈਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ 
_ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਗਲੂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸਾਫ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਲੈਬਾ 
ਲੈਬਾ ਘਾਹ ਵੀ ਇਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਘਣੇ ਜੈਗਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਜਾਂਨਵਰ 


ਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨੀਲ ਗਾਂ, ਹਿਰਨ, ਬਾਰਾਸਿੰਗਾ ਆਦਿ ਵਰਣਨਯੋਗ 


ਹਨ, ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ, 


__ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 24.3 ਸੈਂ'. (76! ਫਾ.) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਰੈਲ ਅਤੇ 
ਮਈ ਵਿਚ .ਇਹ 36.15 ਸੈਂ. (97? ਫਾ.) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿਚ 


`- . ਨਮੀ ਅਕਸਰ ਵਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਇਕਸਾਰ 


. ਵਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੱਬ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਘਟ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਲ ਵਧਦੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਵਰਖਾ 114 ਤੋਂ 152 ਸੈਂ. ਮੀਂ. ਦੇ 
. ਲਗਭਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


“ਇਸ ਦਾਨੀ ਰੇ ਵਿੰਚ ਛੱਤ ਕਰੀ 
ਉੱਤੇ ਜਲੌੜ੍ਹ'ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਚੀਆਂ 


ਥਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ`ਨੂੰ “ਬਾਂਗਰ” ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਝੋਨੇ ਦੀ 
ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਵੰਧੀਆਂ ਹਨ ਪਰ_ਵਰਖਾ ਘਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਥੇ 


__ ਸਿੰਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਝੋਨਾ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫਸਲ __ 
_ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੱਕੀ, ਜੌ, ਛੋਲੇ, ਗੈਨਾ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲਾਂ ਦੇ 


_` ਬੀਜ ਵੀ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। _ 


__ਚੈਪਾਰਨ ਵਿਚ ਖਣਿਜ ਘਟ ਹੀ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਪੈਦੇ 
ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਖੰਡ ਬਣਾਉਣਾ 
ਇਥੋਂ ਦਾ ਖਾਸ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। ਕੈਬਲ, ਗ਼ਲੀਚੇ, ਸੂਤੀ ਕਪੜਾ, ਭਾਂਡੇ 
ਅਤੇ ਨੀਲ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਦਸਤਕਾਰੀਆਂ ਇਥੇ ਉੱਨਤ 
ਹਨ। 
ਚੰਪਾਰਨ ਨੌਪਾਲ ਦੀ ਰੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਰੋਣ ਕਾਰਨ 
ਨੇਪਾਲ ਵੱਲ.ਆਂਵਾਜਾਈ ਦਾ ਇਕ ਅੱਡਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੱਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਦੀ ਨੇਪਾਲ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸੱਕਦਾ ਹੈ।. ਇਥੋਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ 
`_ ਬੇਤੀਆਂ, ਮੋਤੀਹਾਰੀ ਤੋਂ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਤੀਕ ਜਾਂਦੀ ਰੇਲ ਪਟੜੀ 
ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।,ਇਥੇ ਛੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸੜਕਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਬੇਤੀਆਂ ਅੱਜਕਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਇਥੇ 


ਛੋਟੇ ਹੀ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, 


ਚੇਨਪਨੀਆਂ, ਰਕਸੌਲ, ਸਗੌਲੀ, ਰਾਮਨਗਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ' 


__ ਸ਼ਹਿਰ ਰਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਬਾਦ ਹਨ। 


ਨੇਪਾਲ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਪਾਰਿਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ॥ 


ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਨਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। . ਲਾ 
ਰ੍ ਭਰਤ. ਅਲ ਪਤਰ ਪਲ 


ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਬਾਦ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸੁਦਾ 


ਸਬੂਤ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵੀ ` _ 
ਰ੍ ਖੰਡਰਾਤਾਂ ਝੋਂ' ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਰੋ 
__ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਘਣੇ ਜੈਗਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨ 


ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਤਪਸਿਆ 'ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਲਮੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ 
ਸੈਗਰਾਮਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ ਇਕ ਕੁਟੀਆ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ 
ਦੀ ਇਸੇ ਕੁਟੀਆ ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੇ 


੨੩ ੩੩ 4 '€ 


ਸ਼ਰਣ ਲਈ ਸੀ। ਰਾਮੁ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ-ਲਵ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ 


_ 382 


` ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਮਨਬਹਿਲਾਵੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ 


`ਤੇ ਪਦ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਚੰਪੂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 


[ 
ਸਜਾਈ ਲੀ ਇਆ ਕੀਆ ਬਚੀ ਵਨ 
ਹਿੰਦੂ ਸੈਤ ਮਹਾਤਮਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੇ 

ਮਿਥਲਾ ਸਾਮਰਾਂਜ ਵਿੰਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਰਿਹਾ.ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 1000 ਈ. । 

ਪੂ. ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਉੱਘਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ 

ਇਥੇ ਕਈ ਖੰਡਰ ਵੀ' ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਅਸ਼ੋਕ ਮਹਾਨ ਦਾ ਸਤੌਭ ` 

ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਰਾਮਪੁਰਣਾ ਸਤੌਭ” ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਮਤ _ 

ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਉੱਘਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। 

ਸੈਨ 1097 ਤੋਂ 1322 ਤਕ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਵੀ 





` ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਇਸ ਵੈਸ਼ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿ 
` ਸਾਮਰਾਜ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇਵਾ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਅਣਵੰਡੇ ` 


ਭਾਰਤ ਦੇ, ਦੱਖਣੀ ਬਿਹਾਰ _ਉਪਰ 1197 ਵਿਚ ਮੁਹੈਮਦ ਇ- 

ਬਖਤਿਆਰ ਖਿਲਜੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਲਗਭਗ ਇਕ 

ਸਦੀ ਤਕ ਚੋਪਾਰਨ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਬਣਾਈ ਰਖਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ` __ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਧੀਨ ਰਹੇ ਤੇ ਅਖੀਰ 1765 ਵਿਚ ਬੈਗਾਲ' -. . . . 
ਸਮੇਤ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਹੇਠ ਆ ਗਏ।ਸੈਨ 1866 ਤਕ ਇਹ_'_. 

ਸਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਬਿਹਾਰ,ਦੇ -... 9 
ਤਿਰਹਤ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਤਿਰਹਤ ਮੰਡਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਿ 
ਚੰਪਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਨੰ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛੂਮੀ ਦੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 

ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰ੍ `? 


ਰ. ਪੁ.- ਬਿਹਾਰ-ਇਨਾਇਤ ਅਹਿਮਦ ; ਇੰ. ਗ. ਇਡ 16: 136 


ਚਪਿਊਲਟੈਪੈੱਕ : ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਉਪਰ ਸਥਿਤ 
ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਹ-ਪਹਾੜੀ ਲਗਭਗ 60 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਹੈ। 18ਵੀਂ. 
ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਵਾਇਸਰਾਏ _ 
ਮਹਿਲ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1841 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ _ 
ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਭਵਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1860 
ਵਿਚ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੈਕਸਮਿਲੀਅਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ 
ਬਣਵਾਇਆ। ਸੈਨ 1940 .ਤਕ ਇਹ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ 
ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਂਮੀ 
ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੈਕਸਮਿਲੀਅਨ ਨੇ .... _ ._.. 
ਇਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ < 








ਹੈ। ਮਾਰਚ 1945 ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਅਰਧ ਗੋਲੇ (ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ !-._ “ - 
ਕੇ) ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਕਾਨਫ੍ਰੈਸ ਇਥੇ ਹੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ... _ 
ਇਕ ਸਮਝੌਤੇ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ' 

ਅਮਰੀਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚਲੇ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਉਪਰ .ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ 

ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਉਪਬੈਧ ਕੀਤਾ 

ਰਿਆ। ੍ 


ਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਕਸੀਕ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੋਏ ਯੁੱਧ ` 





ਤੇ ਉਜਲੇ ਕੇ ਕਤ ਜਨਾਂ ਧਨ ਗਦਾ ਵੜ ਲਠਵ 
ਹੈ... ? 


ਹ. ਪੁ-- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : ੭ ?ੈਲ.ਬਿ. 5: 282 
_ਢੈਂਪੂ : `ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ। ਗਦੋਂ'“ 










ਮਿਸ਼੍ਣ ਦੀ ਉਚਿਤ ਵੰਡ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਭਾਵਾਤਮਕ 1 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪਦ ਵਿਚ ਤੇ ਵਰਣਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ । 
ਵਰਣਨ ਗਦ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਚੰਪੂ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ 


383 ੧੦“. ਚੱਫ਼ 


ਹੋਇਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼੍ਣ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੁਤੌਤਰ ਇੱਛਾ ਤੇ ਨਿੱਜੀ 


ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 


ਗਦ-ਪਦ ਦਾ ਮਿਸ਼੍ਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ 


ਪਰ ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਹੀਂ 


ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗਦ-ਪਦ ਦੀ ਮਿਸ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ - 


ਯੁਜਰਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸੈਘਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਾਲੀਜਾਤਕਾਂ ਵਿਚ 
ਵੀ ਗਦ ਵਿਚ ਕਥਾਂਨਕ ਤੇ. ਪਦ (ਗਾਥਾ) ਦੇ ਮੂਲ ਸੂਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਸੇਕੇਤ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ੍ 


ਚੌਪੂ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਦਾਹਰਣ ਤ੍ਰਿਵਿਕੁਮ ਭੱਟ ਦਾ 


“ਨਲਚੇਪੂ” ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਨਲ-ਦਮਯੈਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ. ਬੜੇ 
ਚਮਤਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ 
ਕੁਝ ਗ੍ਰੈਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚੇਪੂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਆਖੇ ਜਾ 
_ਸਕਦੇ ਹਨ। 


ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਕਿ੍‌ਸ਼ਣ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ 
` ਕਈ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਚੰਪੂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋ 
ਭੋਜ ਰਾਜ (11 ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦੀ “ਰਾਮਾਇਣ ਚੇਪੂ”, ਅਨੰਤ ਭੱਟ ਦਾ 
“ਭਾਰਤ ਚੈਪੂ” ਸ਼ੇਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਣ (16 ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦਾ “ਪਾਰਿਜਾਤ ਹਰਣ 
`ਚੰਪੂ” ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਭੋਜ ਰਾਜ ਨੇ ਰਾਮਾਇਣ ਚੰਪੂ.ਦੀ ਰਚਨਾ 
ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਤੱਕ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਭੱਟ ਨੇ 
ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ” ਤੇਂ ਵੈਂਕਟਰਾਜ ਨੇ “ਉੱਤਰ ਕਾਂਡੇ” ਲਿਖਕੇ ਪੁਰਾ ਕੀਤਾ। 
ਵੈਸ਼ਣਵ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਚੈਪੂ ਕਾਵਿ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 
ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਕਵੀ ਕਰਣਪੂਰ (16 ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦਾ 
“ਆਨੰਦ ਵਿੰਦਾਵਨ ਚੈਪੂ” ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਗੋਸਵਾਮੀ (17ਵੀਂ. ਸਦੀ) 
_ ਦਾ ਗੋਪਾਲ ਚੈਪੂ” ਉੱਤਮ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਿੱਤ੍‌ 
_ਮਿਸ਼ਰ ਦਾ “ਆਨੰਦ, ਕੋਦ ਚੇਪੂ”, ਨੀਲਕੇਠ ਦੀਕਸ਼ਤ, ਦਾ 


“ਚਿੰਤ੍ਰ ਚੰਪੂ” ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਪੂ ਰਥ ਹਨ। 
ਹ. ਪ-_ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 418 


ਚਪੂਆਂ: ਇਹ ਉੜੀਸਾ ਰਾਜ ਰਿ ਰ੍ 


ਦੀ ਇਕ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਉਪ-ਮੰਡਲ ਹੈ।ਇਹ ਕਿਉਂਝਰ 


`_ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਲਗਭਗ,50 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਬੈਤਰਨੀ . 


੨੩੮ <%੨੭੩ 


ਨਦੀ ਕੇ ਕੈਢੇ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਚੰਪੂਆ ਦਾ ਖੇਤਰ ਛੋਟੇ ਨਾਗਪੁਰ ਪਠਾਰ 
ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਕੋਈ 600 ਮੀ. ਦੀ 


ਉਚਾਈ ਤੇ. ਹੈ। ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਪੂਆ ਦਾ ਨਾਂ ਚੈਪੇਸ਼ਵਰ . 


ਪੁੱਚਲਤ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਲਾਲੰਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਜਰਖੇਜ਼ ਨਹੀਂ।ਫਿਰ 


_. ਵੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲੇ ਇਥੇ ਬਾਕੀ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ 


ਹੈ। ਚੰਪੂਆ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਖੇਤਰ ਜੈਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਹਿਕ ਦੀ ਰਿ 


ਹ. ਪੁ. - ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 148 


_ਚਪੇਕ, ਕਰੇਲ : ਨ ਅਰ 


_ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ _ 


=ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜਨਵਰੀ, 1890 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਕ ਪੇਂਡੂ 
- ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਰੋਗ 
ਕਰਕੇ ਬੀਮਾਰ ਰਿਹਾ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਘਾਟਾ ਇਸ ਨੇ ਲਿਖ ਕੇ ਪੂਰਾ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਗ, ਬਰਲਿਨ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ 
ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1917 ਵਿਚ ਇਹ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ 


ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ` ਸਾਰੀਆਂ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ . ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੀਆਂ ਬਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ 
ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ - 
ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ 
ਅਦਭੁਤ ਅਨੋਖੀ ਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸੀ 

ਰੀਭੀਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਾਨ- ਰਜ ਚ ੬ ਦਾ 
ਵਤਾਵਾਦੀ ਦਿ੍‌ਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪੱਤਰ, ਹਾਲੈਂਡ ਤੋਂ' ਪੱਤਰ ਆਦਿ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਰ੍ 


ਬੰਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹਨ। 'ਮਾਂ” ਨਾਟਕ ਦਾ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਚਪੇਕ ਨੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ 
ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। 25 ਦਸੈਬਰ, 168 ਨੂੰ ਪ੍ਰਗ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਿ 


ਰਿ 156; ਐਨ. ਬ੍ਿ. ਮਾ, 2 : 530 

ਚੱਫ਼ : ਇਹ ਹੇਠਾਂ 'ਵਲ ਮੁੜੀਆਂ ਰੋਈਆਂ ਚੁੰਝਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਂ 
ਵਰਗੇ ਤਿੰਨ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਸੈਰੈਫ਼ਾਂਰਮੀਜ਼ 
ਵਰਗ਼ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਕਾੱਰਵਡੀ ਕੁਲ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਮਲੁ ਕੀਂਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਗਰੈਲੀਨਿਡੀ ਕੁਲ ਵਿਚ । 


ਦੂਜਾ ਐਲਪਾਈਨ ਚੱਫ਼-ਪਾ. ਗਰੈਕੁਲਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ` 
ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਰੈਗ ਚਮਕਦਾ ਨੀਲਾ-ਕਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 


38 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਚੱਫ਼ ਦੀ ਚੁੰਝ ਲਾਲ ਅਤੇ 
ਐਲਪਾਈਨ' ਚੱਫ਼ ਦੀ ਪੀਲੇ ਰੋਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਗ਼ਲੇ ਪੈਛੀ 
ਕਲਾਬਾਜ਼ੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 





ਆਮ ਚੱਫ 


ਗਰੈਲੀਨਿਡੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਆਸਟ੍ਰੋਲੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਚਿੱਟੇ 
ਖੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਚੱਫ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਚੱਫ਼ ਪੰਛੀਆਂ 
ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚਟਾਖ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਇਸ ਦੀ ਚੁੰਝ ਕਾਲੇ ਰੈਗ ਦੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤਾਕਤਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਝੰਡ ਟੂਸੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਚੁਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਚੇ 























`_ ਚੱਬ, ਟਾਖ਼ਸ 


ਰੀ ਦਰਖਤ ਉਤ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ 
ਹੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ-- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 891 


` ਚੱਬ, ਟਾਮਸ : ਇਹ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ। 


ਇੰਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇਕ ਸ਼ਰਾਬਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ . 


` 29 ਸ਼੍ਤੋਬਰ, 1679 ਨੂੰ ਈਸਟ ਹਾਰਨਹੈਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ 
ਇਹ ਦਸਤਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੌਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ । ਫਿਰ ਚਰਬੀ ਦੀਆਂ 
ਮੋਮਬਤੀਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਕੋਲ ਕੈਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ । ਸੈਨ 1715 ਵਿਚ 
ਇਕ ਲੇਖ 'ਦੀ ਸੁਪ੍ਰੀਮੇਸੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਫਾਦਰ` ਐਸਰਟਿਡ” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ 


ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ ਇਹ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ 


ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ “ਡਿਸਕੋਰਸ ਕਨਸਰਨਿੰਗ ਰੀਜ਼ਨ” (1731), ਦੀ ਟਰੂ 


`_`ਗਾੱਸਪੈਲ, ਆਫ਼ ਜੀਸਸ ਕਰਾਈਸਟ ਵਿੰਡੀਕੇਟਿਡ' (1739) ਅਤੇ 
'ਡਿਸਕੋਰਸ ਅੰਨ -ਮਿਰੇਕਲਜ਼ੇ' (1741) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ. ' 
ਆਪਣੇ ਟ੍ਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਨ ਮੂਲ ਸਿਧਾਤਾਂ ਰੱਬੀ 


`__ ਅਤੇ ਦੇਡ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 8 ਫਰਵਰੀ, 
` - 1747 ਨੂੰ ਸਾਲਿਸਬਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ. ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 735; ਐਨ. ਬਰ ਮਾ. 2 : 913. ਇਤ 
ਚੰਬਲ : ਇਹ ਚਮੜੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੋਗ ਹੈ. ਜਿਸ ਨੂੰ 


ਡਾਕਟਰੀ ਵਿਚ ਸੋਰੀਏਸਿਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਤਰੀ 
ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰੋਤੂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 15 ਸਾਲ 


ਦੀ ਉਮਰ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਛੂਤ ਦੀ 
ਬੀਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਈ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਛੂਤ ਦੇ 
ਰੋਗ ਵਜੋਂ ਵੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। 


ਕਈ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਚੰਬਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਜੇ ਤੱਕ 


` ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲ ਸਕਿਆ। ਕਈ ਡਾਕਟਰ ਖ਼ਿਆਲ-ਕਰਦੇ . 


ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾੜੀ ਨਾਲ ਸ੍ਬੈਧਿਤ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ 
ਦਾ ਵਿਚਾਰ.ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚਿਕਨਾਹਟ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ 
ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੂੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਰ ਕੁਝ ਵਿਸੇਸ਼ ਕਿਰਮ ਜਾਂ 
ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


-__ਚੈਬਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਈ ਦੇ ਨੱਕੇ ਜਿੰਨੇ 
ਚਮਕੀਲੇ ਲਾਲ ਨਿੱਸ਼ਾਨ ਦਾ ਫੁਟਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ 
. ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਲਾਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਧੱਥੇ 
ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਣ ਵਕਤ ਇਹ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 


ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਲਾਲ-ਤਭੂਰਾ ਧੱਬਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਚਬਲ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿਚ ਮੋਟੀ, ਚਾਂਦੀ ਰੋਗੀ __ 
_ ਚਿੱਟੀ ਪੇਪੜੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ __, 


੨੬੨ <<੩<੨੩ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਖ਼ੂਨ ਰਿਸਣ ਵਾਲੇ ਧੱਬੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਚੌਬਲ ਦੀ ਛੂਤ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਰਕ, ਗੋਡਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ 
ਜਾਂ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਫੁਟਦੀ ਹੈ। ਪੇਟ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਲਾਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਂ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੀਕ .ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ.ਦੇ ਨਹੁੰ, 
ਹਬੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਾਂ ਦੀ ਹਠਲੀ ਚਮੜੀ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਆ 
ਸਥਦੀ ਹੈ। 
, ਇਸ ਬੀਮਾਂਰੀ ਦੇ ਰੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਤਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ 
ਇਲਾਜ ਘੱਟ ਚਿਕਨਾਹਟ ਵਾਲੀਆਂ ਖ਼ੁਰਾਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 


384 


_ਹੈ। ਕਈ ਰੋਗੀਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਅਲਟ੍ਰਾ- ਵਾਇਲਿਟ- ਰੀ 
ਕਿਰੰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਾਲੀ __ 


ਹੁ 
1 


ਮੱਲ੍ਹਮ (ਟਾਰ ਮੱਲ੍ਹੋਮ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਹੇਵੈਦ ਰਹੀ ਹੈ। __ 
ਕਰਾਈਸੈਰੋਬਿਨ ਹਥੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਚੰਬਲ ਰੱ 
ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰਸੋਨਾਂ 
ਦੀ ਵਰਤੋ' ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਨੋਸ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ 
ਸਕਿਆ ਕਿਂ ਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਚੋਬਲ ਦਾ ਕੋਈ ਆਪਸੀ ਸਬੈਧ ਹੈ। - __ 


ਰ੍ ਵਿਕੀਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ `ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਹੈ ਪ੍ਰ ਦਿ 


ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ,ਦਵਾਈ 
ਮੀਥੋਟਰੈਂਕਸੇਟ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਰੁਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਹੈ। 


ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਬਲ ਦਾ ਇਲਾਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਵਧਾਨੀ 
ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਟਾਰ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਕਈ 


ਹੈ ਸਰ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੈਲੀਸਿਲਿਕ ਐਨਿਡ ਦਾ ਸੈਪੂ ਰ ਇੱ 


ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਰਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਰ. ਪੁ.-- ਸੇ. ਹੈ. ਐਨ. 4 : 1084; ਮ. ਕੋ. 483 ' 


ਚੰਬਲ. (ਦਰਿਆ): ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ 
ਗਿ ਨ 
ਇੰਦੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮਊ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੋਈ 15 ਕਿਂ.ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 
ਵਲ ਵਿੰਧਿਆਚਲ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਵਿਚੋਂ 611 ਮੀ. (2,019 ਫੁੱਟ) 
ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੋਮੇ (ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜੀਆਂ _ 
ਦੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਢਲਾਣਾਂ) ਤੋਂ ਇਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਵਗਣਾਂ ਸ਼ੁਰੂ 


ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਵਾਲੀਅਰ, ਇੰਦੌਰ, ਸੀਤਾਮਾਉ ਅਤੇ ਝਲਮਾੜ ਤੋਂ ਦੀ . 
ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ 3,000 ਕਿ..ਮੀ..ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ .ਕਰਕੇ 
ਚੌਰਾਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ _ ' 


ਇਹ ਕੋਟਾ ਅਤੇ ਬੂੰਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਇਸ- , 
ਦਾ ਰੁਖ ਉੱਤਰ- -ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ _ 
ਰਾਜਸਥਾਨ ਖ਼ੱਧ.ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਹੈ, _ 


ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਚਰ'ਪ੍ਰੇਸ਼ ਤੇ _ 


ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ 900 ਕਿ. ਮੀ. (550 5 


ਮੀਲ) ) ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ _ ਰਿ 
ਵਿਚ ਜਾ ਰਲਦਾ ਹੈ। ਬਨਾਸ, ਕਾਲੀ ਸਿੰਧ, ਨਿਹ ਰਿ 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਰ੍ 
265 30' ਉ. ਵਿਥ.; 79? 15' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਮਿ 716. ਰਾ 
_ ਚੰਬਾ : ਇਹ ਜੈਸਮੀਨਮ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਅਤੇ ਓਲੀਏਸੀ ਕੁਲ ਦਾ "1 
ਪੌਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ` ਜੈਸਮੀਨਮੰ ' 
ਹਿਊਮਾਈਲ ਹੈ। ਇਸ ਪੌਦੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ' ਔਸ਼ਧੀ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ _ , 


ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਅਰਕ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾਂ . ! _.- 
ਹੈ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ'ਲਈ ਲਾਹੇਵੈਦ ਹੈ। ਇਸ । 
`ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਬਾਧਕ ਗੁਣ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ/ . 1 


ਬਣਾਈ ਗਈ ਦਵਾਈ ਧੱਦਰ (ਲੂਤਾਂ) ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੀ _ 


ਰ੍ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੌਦੇ ਦਾ ਦੇਧਕ ਰਸ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਾਇਨਸਾਂ ਅਤੇ ਨਾਸੂਰ ਸੀ 
- ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਹੇਵੈਦ ਹੈ। ! 


ਹ. ਪੁ.--ਗ. ਇੰ. ਮੈ. ਪ.: 144 ` 

















੬ _ ` 385 - ਹੋ“ ਖਲ, ______ ਚੰਬਾ 


ਰ੍ ਚੰਬਾ : ਰਿਆਸਤ--'ਇਹ ਭਾਂਰਤ ਦੇ.ਸੁਤੌਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਕ ਦੇਸੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰਬੈਧਕੀ ਪਥ' 


ਰ੍ ਲਾਹੌਰ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖ਼ੇਤਰਫ਼ਲ 


` 3, 282 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਸੀ। ਇਹ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋ' ਪਹਾੜੀਆਂ 
ਨਾਲ਼ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਥਿਤ 
__ ਸੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਲ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ 
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਸਨ। ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸਿਲਸਿਲੇ ਅਤੇ 
ਰਿ ਦਿ ਬਿ 
ਰ੍ ਘਾਟੀਆਂ ਸਨ। 





ਚੰਬਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੱਕੀ ਦਾ ਖੇਤ _ 


ਰ੍ ਚੰਬਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਹੀ ਪਹਾੜੀ ਹੈ। ਰਿਆਸਤ 
ਵਿਚੋਂ ਲੇਘਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਦਰਿਆ ਚੇਦਰ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਸਨ ਜੋ ਦੱਖਣ- 
__ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਲ ਵਹਿੰਦੇ ਸਨ। __ ਪੀ, 
__ ਦੱਖਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਨਾਹਨ ਦਾ ਚਟਾਨੀ ਖੇਤਰ ਲਗਦਾ ਸੀ। 
_ ਆਪਣੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਵੇਖਰੇਵੇਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਬਹੁਤ ਖਿੱਚ ਰੱਖਦੀ 


ਸੀ। ਚੇਬੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਆ ਕੇ ਜੈਗਲੀ_ 
੍ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸਿਕਾਂਝ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 


ਹੂ ਹੋਈਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾ 
` ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ'ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ 


ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਛੇਂਵੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮਾਰੂਤ, ਇਕ ਸੂਰਜਵੈਸ਼ੀ ' 


ਰਾਜਪੂਤ ਨੇ. ਰੱਖੀ ਸੀ' ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਪੁਰਾ, _ ਆਧੁਨਿਕ ਬਾਹਮੌਰ 
_ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੂ ਵਰਮਾ ਨੇ 680 ਵਿਚ ਚੰਬਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 


`ਰਾਜਖੈਤਰ ਵਿਚ`ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਚੰਬਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਹਿਲ ਵਰਮਾ' ਨੇ 
_-920 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਹਮੇਸ਼ਾ. 


` ਸੁਤੰਤਰ ਹੀ ਰਹੀ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਜਿਹੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ 


`._ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉਪਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ _.. 


`ਗਿਆ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਧੀਨ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਖਿਰਾਜ 


`_` ਦੇਣ ਲਗ ਪਈ ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸੁੱਤਤਰ ਹੀ _ 


ਿ ਰਹੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜਨ ਤੇ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਾ 

` ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉਪਰ ਕੋਈ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 
1846 ਵਿਚ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ 
ਆਈ। ਰਾਵੀ ਦੌਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਲ ਪੈਂਦਾ ਭਾਗ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਦੇ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਦਾ ਬਚਿਆ ਇਲਾਕਾ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਕੋਲ 
ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚੇ ਵੀ ਰਿਆਸਤ ਕੋਲ ਇਹੀ ਖੇਤਰ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। 


ਫਰਕ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਰਿਆਸਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ 
ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਤੌਤਰ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1848 ਵਿਚ _ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦੀ ਸਨਦ ਚੰਬੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰ 
ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 


ਚੰਬਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਚੌਥਿਆਲੀ ਸੀ। ਇਹ ! 


ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਰੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਲਿਪੀ ਟਾਕਰੀ ' 


ਸੀ। ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਲੋਂਕ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। 
ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਰਾਜਪੂਤ ਘਰ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚ ਕੁਲ ਦਾਂ 
ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। _. 


ਗੱਦੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ 
ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਚਰ਼ਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਚੰਬੇ ਦੇ ਅਸਲ ਵਸਨੀਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥ 
ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਚੈਗਾ ਨਹੀਂ ਸ਼ਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਰਿਆਸਤ 
ਵਿਚ ਬਹੁਸੈਮਤੀ ਰਾਠੀਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਲੋੜ ___ . 
ਪੈਣ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ _ . 


, ਦਸਤਕਾਰੀਆਂ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਸਨ। ਹੇਠਲੇ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ੍ 


ਹਾਲੀ, ਕੋਲੀ, ਚਮਾਰ ਡੁਮ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 


ਕਦ ਰਸਿ ਪੀ ਸਿਤ 
,ਤਆਦਾ ਲੀ। ਕਦੀ ਬੁਰਚ ਇਸ ਰਿਆਲਤ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਏ 
"ਸਨ। 8... 
੍ ਸੀ ਨ ਜੀਤ 
ਠੇਕੇ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਲਗੁਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਮਾਲਗੁਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਅਗੇ ਵੇਚਣ ਜਾਂ ਰਹਿਨ ਰੱਖਣ ਦਾਂ. 


ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। 


ਰ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿਚ ਚੌਲ, ਮੱਕੀ, 
ਜਵਾਰ, ਬਾਜਰਾ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਆਲੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਚੌਰਾਹ ਵਜ਼ਾਰਤ 
ਵਿਚ ਪੋਸਤ ਵੀ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਾਂਗੜੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ 
ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਾਹ ਦੀ ਕਾਂਸ਼ਤ:ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ 


ਸਿੰਜਾਈ ਕੂਹਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।' 


ਨੇ ਰੀ ਰਿ ਨ ਲਨ ਆ 


ਪਹਾੜੀਆਂ ਉਪਰ ਟੱਟੂ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਮਸ਼ਹੂਰ 


`_ਸਨ। ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਲੋਕ ਪਾਲਦੇ ਸਨ। _. 


ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੇ ਸਨ,. 
ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਪੰਟੇ ਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਦਿਉਦਾਰ, ਚੀੜ __ 
ਆਦਿ ਦੇ ਫੱਟੇ ਤੇ ਸਲੀਂਪਰ ਰਾਵੀ ਅਤੇਂ ਅੱਗੋਂ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਵਿਚੋਂ 
ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰਬ੍ਰਾਦ (ਪਾਂਕਿਸਤਾਨ) ਵੀ ਭੇਜੇ ਜ਼ਾਂਦੇ ਸਨ। 


_ਪ੍ਰਾੜੀ ਸਿਲਸਲਿਆਂ ਉਪਰ ਖਣਿਜ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੇ ਸਨ। . ਰ੍‌੍ 


ਲੋਹਾ ਬਾਹਮੋਰ ਅਤੇ ਚੌਰਾਹ ਵਜਰਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੌਦਾ ਸੀ। ੨ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਸਲੋਟਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ __ 
ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ। ` 


ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਨਹੀਂ'ਸਨ। ਲੋਕ ਰਿ 


ਕੇਵਲ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ . 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੈਮ ਆਉਣ । ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ _ 


` ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਰੈਗਾਈ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰਨਾ, ਕਪੜਾ ਬੁਣਨਾ 


ਆਦਿ ਛੋਟੀਆਂ ਦਸਤਕਾਰੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਸਨ। ਰਿਆਸਤ ਵਿਚੋਂ 




















ਉਥੀ9= .. “ % 36 ਉਇ ਆ 
ਦਵਾਈਆਂ, ਸ਼ਤੀਰੀ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਜੈਗਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ . 


_ਹੋਰੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਬਾਹਰੋਂ ਕਪੜੇ ਦੇ 
`'ਰੁੰਦਾਸੀ। __ ਰ੍ 

ਚੰਬਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਤੇ 112 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ 
ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਸੜਕ ਦੁਨੇਰਾ ਅਤੇ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦੀ 
ਸੀ। ਚੈਬਾ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਤੋਂ 25 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਸੜਕ 
ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੂਰਪੂਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਚੰਬਾ ਸ਼ਹਿਰ 
ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ 
ਆਵਾਜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਦੇ`ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਠਰੀ ਅਤੇ 
ਚਹਲ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। 


1886 ਦੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਸਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ 
`_ ਟਿਕਟਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਚੰਬਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਮੁਹਰ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੀ 
ਚੱਬਾ 'ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਡਾਕਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਜੇ ` 


ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜ਼ਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ 
ਭੇਜਣੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ 'ਸਾਧਾਰਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਟਿਕਟਾਂ ਹੀ ਕੰਮ ਦੇ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪੂਰੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ 8 ਡਾਕਖ਼ਾਨੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਰਾਜਧਾਂਨੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ 
` ਪੋਸਟ ਮਾਸਟਰ ਜਨਰਲ ਦੇ _ਨਿਯੋਤਰਣ ਅਧੀਨ ਸੀ ਅਤੇ 
__ ਡਾਕਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਮੁਆਇਨੇ ਦਾ ਕੌਮ ਅੰਬਾਲਾ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ 
__ ਡਾਕਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਕ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਸੀ।- 

ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜ਼ੀਰ ਕਰਦਾ 
ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਾਕਾਂਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ ਅੰਤੇ ਅਦਾਲਤੀ 
ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇਕ 
ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਅਰਥਾਤ ਮੁੱਖ ਮਾਲ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ 


ਸੀ। ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਜ਼ੀਰ ਦਾ ਨੰਬੰਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ 


` ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 


ਰਿਆਸਤ _ਪੰਜ ਵਜ਼ਾਰਤਾਂ-ਬ੍ਰਾਹਮੋਰ, ਚੰਬਾ, _ਭਤੀਆਤ 
ਚੌਰਾਹ ਤੇ ਪਾਂਗੀ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਵਜ਼ਾਰਤਾਂ,ਅੱਗੇ ਪਰਗਨਿਆਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਚੰਬਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਿਆਸਤ 
ਵਿਚੁ 1617 ਪਿੰਡ ਸਨੰ। ਸੈਨ 1907 ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 


1,27,824 ਸੀ ਜ਼ਿਂਸ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 907 ਹਿੰਦੂ ਸਨ। ਹਰ ਪਰਗ਼ਨੇ 


ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪਿੰਡਾਂ ਤੈਂ ਭੋਂ-ਮਾਮਲਾ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ 
ਲਿਖਣ-ਹਾਰ ਅਰਥਾਤ ਲੇਖਾਕਾਰ ਉਪਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਲਈ “ਉਗਰਾਹਕ' ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋ ਭੋਂ- 


ਮਾਮਲਾ ਉਗਰਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਕ ਕਾਨਸਟੇਬਲ ਵੀ 


ਨਿਯੁਕਤ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਬਟਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਰ 
ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ। 
ਰ੍ ਹ. ਪੁ.- ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 129 ਭਾ 


ਚੰਬਾ : ਸ਼ਹਿਰ--ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਚੰਬਾ 
ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਰਾਜ ਦੇ: 


ਚੈਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਇਕ 
£ ਪਠਾਰ ਉੱਪਰ ਸ਼ਿਮਲੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 184 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
` ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆਂ ਹੈ। 


ਇਥੇ ਜਵਾਰ, ਬਾਜਰਾ, ਚੌਲ, ਉੱਨ, ਸ਼ਹਿਦ, ਲੱਕੜੀ, ਸੂਤੀ 


ਰ ਕਪੜੇ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਮਲੇਰੀਏ ਦੀਂ ਦਵਾਈ ਤੇ 


ਖਾ ਦੀ ਦਵਾਈ ਤਪਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਪੱ ਲਾਇਕ 


_ਵੀ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ - 17 194 (1991) 
325 29' ਉ. ਵਿਥ.; 762 11' ਪੂ. ਲੈਬ. 
`ਰ. ਪੁ. - ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 10 : 33; ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋਂ.4: 149" 


ਚਬਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੂੰਦ : ਇਹ ਇਕ ਮਿਠਾਈ, ਵਰਗਾ 
ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਰਿਕਲ (ਮੈਪੋਡਿਲਾ ਬਿਰਛ ਦੀ ਗੂੰਦ) ਅਤੇ ਇਸ 





ਪਦਾਰੜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਉਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਰ੍ 
ਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ, ਨੇ ਚੀੜ੍ਹ ਦੀ ਕਿਸਮ 


ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਬਰੋਜ਼ਾ ਚਬਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ 19ਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ 
ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਇਹ ਗੰਦ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਪਾਰਕ 


_ਚਬਾਉਣ ਵਾਲੀਂ ਗੂੰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 


ਪੈਰਾਫ਼ਿਨ ਸੋਮ ਵਾਲੀ ਚਬਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੂੰਦ ਹੱਦ ਵਿਚ ਆਈ। 
ਅਜੋਕੀ . -ਚਬਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੂੰਦ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਅਨੁਸਾਰ 


ਲਗਭਗ 20% ਗਮ ਬੇਸ, 19% ਕਾੱਰਨ ਦਾ ਸ਼ੀਰਾ, 60% ਖੰਡ ਅਤੇ _- 
1% ਚੱਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਬਣਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗਮ , 
ਨ ਰੀ ਤਿਨਿ ਹਟ 

ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਘੋਲਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਬੜ ਦੇ ਦੁੱਧ (ਲੇਟੈੱਕਸ 


<< ੨੩ 


ਤੀਰ 


` ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਲੋਟੇਕੱਸ ਇਕੱਠਾ ੍ 
ਕਰਕੇ ਉਬਾਲਣ ਉਪ੍ਰੋਤ ਸਾਂਚਿਆਂ ਵਿਚ ਬਲਾਕ.ਬਣਾਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ 


ਹਨ। 
ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰ੍ਰੀਦਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੀਨਾਈਲ 


ਬਰੋਜ਼ਾ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਰਵੇਦਾਰ ਸੋਮ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ _ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਂ ਵਰਤੋਂ ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਲੋਟੈਕੇਸ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ 
ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਗਮ--ਬੇਸ ਲਾ 


ਬਲੈਂਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨਾਂ 





ਵਿਚ ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ ਬੈਸ ਨੂੰ ਕਾਂਰਨੰ ਦੇ ਸਰੇ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਚੱਸਦਾਰ`____ 


ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਮਿਲਾਂਇਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਟੀ ਵਰਗੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਦੀਆਂ 


ਸ਼ੀਟਾਂ ਬਣਾਉਣ ਬਾਅਦ ਡੰਡੀਆਂ ਜਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ _ ਸੇ ਸੀ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਦੀਨੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੇਲ ਅਰਥਾਤ ਪੀਪਰਾਮੈਂਟ ਅਤੇ _. _ ` -'-` 


ਸਪੀਅਰਮਿੰਟ ਦੋ ਮੁੱਖ ਚੱਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਦੇ ਤੱਤ 


` ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਸਟਿੱਕ ਵਿਚ ਨੌਂ ਕੈਲੋਰੀਆਂ ਬਰਾਬਰ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। _ 
ਬਦ ਰਚ ਦੀ ਦਰ ਚਿਲ ਦੀਦੀ ਰ੍ 


. ਹ. ਪੁ-- ਐਲ. ਬ੍ਰਿ 5 : 476 


`ਚੰਬੀ ਵਾਦੀ : ਇਹ ਤਿੱਬਤੀ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਇਕ ਵਾਦੀ ਹੈ 
ਜੋ ਭੂਟਾਨ ਅਤੇ ਸਿਕਮ ਵਿਚਕਾਰ`ਸਥਿਤ' ਹੈ। ਇਹ ਵਾਦੀ ਚੰਬੂ _. 
ਦਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਡਾਂਗਲਾ ਸ਼ਾਨ ਦੋਨ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ 
_ਜ਼ੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲਦਾ-ਹੈ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਰੂਟਾਨ_.. 
ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਦੀ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 2, 900 ਮੀ. , । 
` (9; 500 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਲਹੱਟੀਆਂ ਜੈਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ . ' - 
ਬਿ ਦਾ ਸਰਿ ਰਿਹ 
`_` . ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵਾਦੀ ਸਿਕਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। . ੧" '% 


ਸੈਨ 1792 ਤੋਂ ਇਹ ਤਿੱਬਤ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਸੈਨ 1904 












387. 


ਯਾ-ਡੁੰਗ (੧੩-੧0੦£) ਨਾਮੀ ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਏਜੈਸੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਖੁਲ੍ਹੀ। 
__ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਊਠਾਂ, ਸੂਰਾਂ, ਗਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਛਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਾਗੇ 
ਦਾ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1951 ਤੋਂ ਇਹ ਵਾਦੀ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ 


ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਈ ਪਰ 1962 ਤਕ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ _ 
_ਵਪਾਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1962 ਵਿਚ “ਚੀਨੀ--ਭਾਰਤੀ' ਸੈਧੀ 


੯੩ .%੩===੬੦ =ਕਸ=ਕ= 


ਵਿ 


ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 918 


_- _ਚਬੂਟ : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦਾ ਇਕ ਰਾਜ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ “ਪੈਟਾਗੋਨੀਆਂ” ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ 
` ਵਿਚ ਅੰਧ-ਮਹਾਸਾਗਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਚਿੱਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। ਇਸ 
ਰਾਜ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ 224,686 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (86, 752 ਵ. 
ਮੀਲ) ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਐਂਡੀਜ਼ ਪਹਾੜੀ ਪੱਬੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ 
_ ਵਿਚ ਕਈ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਜੈਗਲ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਖਾਰੇ 
ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਂਦਾਨ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਚਬੂਟ ਦਰਿਆ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ- -ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਵਾਲਡੈੱਸ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖ ਹੈ। ਰ੍ 


ਰੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮੁਖ ਤੋਰ ਤੇ ਵੇਲ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ 
``ਸੀ ਤੇ 1884 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਚ੍ਬੂਟ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਸੈਗਠਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1955 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 


_ਗਿਆ। ਪਵੇਰਟੋ ਮੈਡਰਿਈਨ ਟਰੇਲਿਊ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਵਿੱਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 


ਰਾਊਸਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਵੈਲਸ਼ ਆਬਾਦੀਆਂ ਸਿਨ। ਭੇਡਾਂ ਪਾਲਣੀਆਂ 
ਅਤੇ ਉੱਠ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀਆਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੈਦੇ ਹਨ। 


ਤੇਲ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹੈ ਤੇ ਇਸ 


ਦੇ ਮੁੱਖ ਭੰਡਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਾਮਾਡੋਰੋ 
`ਰੈਵਦਾਵੀਈਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹਨ। 

____ ਆਬਾਦੀ -- 365, 445 (1991) 

``ਰ.ਪੁ-- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 913 ਰ੍ 
_____ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ : ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ _ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ 
-_` ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ (ਰੋਪੜ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੀ ਇਕ ਉਪ-ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 


`ਬੇਲਾ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਰੋਪੜ ਤੋਂ,ਕੋਈ 15 ਕਿ. ਮੀ. ਆ ਿਰ 
_ ਸਰਹਿੰਦ ਉਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈਂ। 


ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ 'ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ “ਚਪਾ ਨਗਰੀ” ਦੱਸਿਆ 
`ਜਾਂਢਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬੱਝਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। 


੍ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੈਧਕ ; ਕ੍ਮੇਠੀ ਚਮੰਕੌਰ' ਸਾਹਿਬ ਵਲੋਂ 1955 ਵਿਚ 


ਛਾਪੇ' ਗਏ ਇਕ ਟ੍ਰੈਕਟੈਂ (ਲਓੱਖਕ ਗਿ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜਥੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ 
_- `ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ 
. . ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਵਕਤਾਂ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੋਇਆ। 


: - ਜਾ ਸਕਦੀ ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਠੀਕਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ _ 


ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੋਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 


ਨ _. ਦਾ ਕੁਝ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੌੜੇ ਰੇਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਇਹ ਦੱਸਦੇ 


ਵੀ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲੋਂ 
ਵਗਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਹੱੜਪਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਸੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 
ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 600 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1300 ਈ. ਤਕ ਉੱਜੜਿਆ 


ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬੁ 


ਰਿਹਾ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਫਿਰ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਪਿਆਲੇ 


ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਭਾਂਡੇ ਇਥੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਤ ਸੂਰਮੇ, ਦਾਮ ਨਗ 
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਣ-ਖੇਤਰ ਹੈ। __ 
ਇੱਥੇ, ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ 40 

ਸਿਧਾ ਕੱਚੀ ਕਰੀ ਦਿਉ-ਇਿਲੀ ਦਲ ਗਲ ਬਨਾ ਲਖ ਏ 
ਦਾ ਮੁਕਾਂਬਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 


ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ 'ਜਦੋਂ 7 ਪੋਹ, ' 
ਸੈਮਤ 1761 ਬਿ. (1704 ਈ.) ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ' 
ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ, ਉਦੋਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ 
ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਰਾਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜੋ 65 ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਸੀ। 


ਗੁਰੂ ਜੀਂ ਨੇ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਮੋਰਚਾ-ਬੈਦੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਗੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਬਾਹੀਆਂ ਤੇ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਸਿੰਘ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ । ਦੋ 


_ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਕੋਠਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਦਨ ਸਿੰਘ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ` 


ਕੀਤੇ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ -ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ 


_ਲੈ ਕੇ ਆਪ ਉੱਪਰ ਉੱਚੀ ਅਟਾਰੀ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। 8 ਪੋਹ, ਸੋਮਤ 
.1761 ਈ, ਨੂੰ ਸਾਰਾਂ ਦਿਨ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਕਈ ਵਾਰ 


ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 
ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਰੀਆਂ ਤੇ ਤੈਨਾਤ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ 


ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ੍ 


ਸਿੰਘ ਗੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਜੈਗ ਵਿਚ 
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਹਿਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਂਤ ਸਿੰਘ ਜੀ _ 


ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਸਹਿਤ ਵਾਰੋ. ਵਾਰੀ_ 


ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ 
ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ! 


ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 


ਰ੍ ਦਿਰ 


ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਤਹਿ ਗਜਾਈ ਅਤੇ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਇਹ 
ਹਿੰਦ ਹੋਏ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਪਰ ਜਾ ਰਹਾ ਹੈਂ ;ਮਗਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ 
ਚੀਰ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ੍ 


ਨਨ ਆ ਤਪ 


_ਅਫ਼ਰਾ-ਤਫ਼ਰੀ ਮਚ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਹੀ ਕਟਾ-ਵਢੀ 


ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।'ਇੇ 'ੈਂਝੈਂ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ 
ਗਏ। ਉਹ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਲੰਘ ਗਏ। 

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ 
ਵਿਚ ਕਈ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ, ਜਿ ਦਿਨ 
ਅਨੁੰਸਾਰ ਹੈ -- 

ਹਕ ਲਨ ਮਹ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ _ 


`ਗੋਜ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਚਮਕੌਰ ਨਗਰ ਦੀ ਲਹਿੰਦੀ 


ਬਾਹੀ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ- ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ 
ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰਕ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਜੈਗ ਕਰਦਿਆਂ 8 ਪੋਹ, 
1761 ਬਿਕਰਮੀ (1704 ਈ.) ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ -ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ 
ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੈਸਕਾਰ ਇਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੈਸਕਾਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ 
ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ 


ਕਾਫ਼ੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਹਰ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਇਥੇ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਜੋੜ 














ਮੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 6, 7 , 8 ਪੋਹ (ਲਗਭਗ 21, (7 


_23 ਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ 


ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੧ 


ਦਿ 
ਦਾ ਬਾਗ਼ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਬਿਰਾਜੇ 


] ਸਨ। ਇਹ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰਕੇ 


ਹੈ। ) 


ਸਿ 
ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ. ਨੇ ਜੈਗ ਕੀਤਾ_ ਸੀ। 


ਇਸੇ ਅਸਥਾਂਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਸੈਗਤ. ਸਿੰਘ ਜੀ (ਕਈ ਰ੍ 
_ਜਾਂਤੀਆਂ- ਲਾਲ, 'ਪੀਲੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ _ਚਟਾਖ਼ਾਂ` ਜਾਂ 


ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ _ਭਾਈ ਸੌਤ .ਸਿੰਘ ਲਿਖਿਆ ਹੈ) ਨੂੰ 
_ਜਿਗ੍ਹਾ ਕਲਗ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ 


ਉ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜਿਹ ਪਤ ਰੱ 


ਹੀ ੨ “-- 
ਆ ਜਰੀ ਰਜ ਰੀ 


ਭਾਈ ਮਦਨ ਸਿੰਗ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਕੋਠਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਇਥੇ 
ਤਿਉ 


ਗਈ। . 


- ਗੁਰਦੁਆਰਾ _ਰਣਜੀਡ “ ਗੜ੍ਹ ਸਾਰਿਬ-ਇਹ ਅਸਥਾਨ 
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੈਗ ਦੀਂ ਯਾਦਗਾਰ, ਹੈ। ਇਥੋਂ ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ 


ਤੋਂ ਮੁੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਰਣਜੀਤ ਨੰਗਾਰਾ_ਵੇਜਾਂ` ਕੇ` ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ 


ਰਹ 'ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇਂ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਨਗਰ ਤੋਂ 
ਰ੍ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਕ ਟਿੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾ 


_ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ-ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੈਰੀ 


` ਦਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾੜੀ ਵਜਾਈ ਸੀ।' 
ਰ੍ _ਇਹ ਕੌਤਕ 7-8 ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਸੀ 
ਚਮਕੌਰ ਸਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਅੱਧੇ ਕੁ 
ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਹੈ। 


ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ-ਮੇਲਾ ਬਹੁਤ 


ਹੈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਇਥੇ . 
ਪੱ ਨ _ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਾਂਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚੋਂ 


ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਾਰਮਕ -ਦੀਵਾਂਨ ਸੱਜਦੇ` ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ 


` ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦੀ: ਜੋੜ-_ 


_ ਮੇਲੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸੇ ਦੁਸਹਿਰਾ, ਵਿਸ਼ਾਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਵੀ 


ਧੂਮ-ਧਾਮ _ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।.-ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਇਥੇ 


ਯਾਤਰੁ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੇਨ। ਗੁਗਾ _ਨੌਮੀ 


ਮੀ ਦਾ ਮਨਾ; ਮੋ ਲਾਲੀ ਾਠ.ਪਜ ਦੇ ਮੈਲੇਵੀ ਇਥੇ ਭਰਦੇ ਕਾ 


ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ--ਸੀ 'ਚਮਕੌਰ 'ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ 


_` ਸੇਖੇਪ ਹਾਲ-ਲੌਕਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ; ਨਿਰਾਲੀ 
___ ਚਮਕ-ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਸਹੌੜਾ ਵਾਲੇ; ਮ. ਕੋ. ਰ੍ ੍ 


ਚਮਗਿੱਦੜ : ਕਾਇਰਾਂਪਟੈਰਾਂ ਵਰਗੇ. ਦੇ' ਉਡਣੇ' ਬਣੰ= 
ਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚਮਗਿੱਦੜ ਕਿਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਇਰਾੱਪਟੈਰਾ ਸ਼ਬਦ 


ਯੁਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ “ਹਬ-ਪਰ'। 






| ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ - 


ਰਾ 


ਨ ਆ 
ਵਿਆਨਕ, ਔੀਕਲਚਰਲ ਅਤੇ ਅਚਬਿਕ ਮਹਤਤ,ਬਂ 
ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਰ੍ 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਦਾਂ, ਪਰ ਦੀ 


` ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥਣਧਾਰੀ_ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰੋਡੈਂਸ਼ੀਆਂ 
_ ਵਰਗ (ਚੂਹੇ _ ਵਗੈਰਾ) ਨਾਲੋਂ ਕੀਟ-ਆਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 'ਦੇ 


ਵਰਗ ਇਨਸੈੱਕਟੀਵੋਰਾ` (ਸ਼ੂ, ਚਚੂੰਦਰ ਆਂਦਿ) ਦੇ ਜ਼ਿਆਂਦਾਂ 
ਨਜ਼ਦੀਕ ਹਨ। ਚਮਗਿੱਦੜ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਿਹੰ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਂਣੀ ' 
ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉੱਡ ਕਦੇ ਹਨ, ਇਨਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਲਚਕਦਾਰ ਬਿੱਲੀਆਂ 
ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। _ 


` ਬਹੁਤੇ ਚਮਗਿੱਦੜ ਭੂਰੇ ਰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈਨ, ਨ 


ਧਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ'ਭਾਰ ਵੀ , 
ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ. ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਿਲੇਪਾਈਨਜ਼,-“ਦਾ _ਚਮਗਿੱਦੜ _ 
'ਊ॥0॥੫9੮॥੦੬ 78609105 ਸ੦੧੦9) ਤਕਰੀਂਬੰਨੇ 1 5 ਗ੍ਰਾ.ਭਾਰਾ 





ਅਤੇ ਇਸ_ਦਾ ਖੰਭ-ਪਸਾਰ 15 ਸੈ. ਰਾ 'ਜਦੋਂ ਕਿ. 
_ਟੈਰੋਗੱਸ਼ `_ਵੈਮਪਾਈਰਸ ਚਮਗਿੱਦੜ (20]708 ਚਬਗਰ੧੧੪੦5) , 
_ ਲਗਭਗ਼ ਇਕ ਕਿ. ਗ੍ਰਾ.? ? ਭਾਂਰਾ ਅਤੇ _ਇਸ `ਦਾ` ਖੰਭ-ਪਸਾਰ 


ਤਕਰੀਬਨ 15 ਮੀ. ਹੰਦਾ ਹੈ। ` 


ਰਿ 


` ਚਮਗਿੱਦੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਮਗਿੱਦੜ 
ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਗੀੜ੍ਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਮ __ 

` ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਰੋਗਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹਨੇਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਟੇ 
ਰ੍ _ਲਣਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਅੰਦਗ.ਵੱਲ ਤੇ, . 


ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਹੁੰਦਰਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ _ 


_ ਮੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ, ਸੀਤ-ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਅਤਾ`_ “ ਹੀ 


ਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਂ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸੁਰਖਿਅਤ ਲਟਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਘਰ ਜਾਂ ` 


% ਖੁੱਡ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ । ਫ਼ਿਲੋਸਟਾੱਮਡੀ (20੧11080688042) ਕੁਲ ਦੀ .. 
_ ਅਮਰੀਕੀ ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਨੱਕ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ _ 


(90688 ॥0101808:) ਜਿਹੜੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਆਹਾਰ . 


ਦਿ ਵਾ ਆ 





ਇਨਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 900 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ & 


___ਲਗਭੰਗ ਸਾਰੇ ਗਰਮ ਅਤੇ ਸੀਤ-ਊਸ਼ਣੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ _ 
ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇਂ ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ। ਪੁਰਾਣੇ ` 
ਦੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੋਲੀ ਚਮਰਿੱਦੜਂ ਤੋਂ ਡਰਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵ- 


`_ ਪਤੇ ਵਰਗੇ ਨੱਕ ਵਾਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਚੰਮੰਗਦੜੇਂ 


ਚਾ ਦੇ ਸਰੋਜ ਦੇ ਤਾਘਆਨ ਅਤੇ ਸਟਬੋਕਿਜਮ 
ਵਿਚ ਝੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕ 




















ਤਰ 
`ਜਾਤੀਆਂ ਸੀਤ-ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਅਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਂਰਨ -_ ਕਰ 


ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ ਪੱਤਝੜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ 


ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਰਬੀ ਤੇ ਹੀ ਆਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਦੇ' 
` ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਤਕਰੀਬਨ ਦੁਗਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੱਤਝੜ 
ਵਿਚੇ ਜਮਾਂ ਹੋਈ ਚਰਬੀ ਉੱਤੇ -ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰ: ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਚਮਗਿੱਦੜਾਂ ਦਾ. ਆਯੂ ਕਾਲ ਬੁਹਤ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 10-15 
_ ਸਾਲ ਅਤੇ ਕਈ 2॥ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੀ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਚਮਗਿੱਦੜੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।. ਠੰਢੇ ਇਲਾਕੇ ਵਾਲੇ 


` ਰਮਗਿੱਦੜ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਟਾਂ ਦੀ_ ਭਾਲ ਵਿਚ ਗਰਮ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੀਤ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਅਤਾ -. 


ਦੀਂ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੁਕਵੀਂ ਥਾਂ 
` ਲੱਭਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਕਈ ਕਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨੀ 
ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 


ਰੀ ਚਮਗਿੱਦੜਾਂ ਵਿਚ ਜਣਨ ਬਾਕੀ ਬਣਧਾਰੀ.ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ _ 
ਤਰਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ 


ਬੱਚੇ ਦਿੱਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਹੀ ਬੱਚਾ 
ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਲਾਲ ਚਮਗਿੱਦੜ (੧੩6000੪ 900€8- 
`%) ਦੀ ਮਾਦਾ ਤਿੰਨ 'ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਚਾਰ”ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਇਕੱਠੇ ਚੁੱਕੀ 


ਦੇਥੀ ਗਈ ਹੈ। ਗਰਭ ਕਾਲ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ'ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ) 2- 


ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ਚਮਰਿੰਦੜਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਉਪਵਰਗਾਂ ਅਰਬਾਤ ਸੈਰਸਕਾਇਰਾਂਪਟੇਰਾ 

ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਕਾਇਰਾੱਪਟੇਰਾ ਵਿੰਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਗਾਕਾ- 
-.ਇਰਾੱਪਟੈਰਾ.ਵਿਚੰ ਉੱਡਣੀ-ਲੋਮੜੀ ਚਮਗਿੱਦੜ ਅਤੇ ਫ਼ਲ-ਆਹਾਰੀ 
ਚੁਮਗਿੱਦੜ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨੇ। ਰ੍ 





ਅਗ ਲਾਲ ਮਜਦੜ ਦੱ ੱਧ ਪਦ ਦਲ 


ਰ `. ਮਾਈਕ੍ੋਕਾਇਰਾੱਪਟੇਰਾ 'ਉਪ-ਵਰਗ ਵਿਚ ਬਾਕੀ _ਸਾਰੇ 
ਆਉਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ 


` ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕੀਟ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ-ਕੁ ਫਲਾਂ, 
` ਲਹੂ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਵੀਂ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਤੇ 


ਹੱ ਦਿ 


ਜੀ 


ਰਾ 389 . ਰ `_ ਚੈਮ-ਪੱਤਰ 


” 


__ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਵੇਦੀ ਅਪਰੇਟਸ ਨਾਲ ਤਾਂ ਰੇਡਾਰ ਸਿਸਟਮ ਵੀ 
ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ 


ਵੀ ਆਪਣੇ ਠੀਕ ਟਿਕਾਣੇ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ_ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮੁਕਾਬਲਾ 


ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। 


ਰਲੀ ਦਿ ਕਹੀ ਨੀਅਤ 


ਫੋਕੇ ਵਹਿਮਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਈ ਚਮਗਿੱਦੜ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ 


ਕਰਦੇ, ਘਰੇਲੂ ਪੈੱਸਟ, ਬਣਦੇ ਜਾਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ _ 
ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਕੀਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪਰਾਗਣ ਅਤੇ ' _ 
ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਪਯੋਗੀ ਸਿੱਧ ` 

ਵੀ ਕਦ ਚਹਿਲ ਗਿ ਦੀ ਹਸਤੀ ਚ 


ਹੈ। 


ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 3 : 265; ਐਨ. ਬਰਮਾ, 1 ਅਨ ਸਾ.ਿ. 
- ਅਗਸਤ : 80 


_ਚੈਮ-ਜੂੰ : ਵੇਖੋ, ਚਿੱਚੜ _ 


ਚਮਨ : ਪੰਕਜ ਦੇ ਗਦਾ ਜਿ ਕਜਰ ਰੰ 
` ਜੋ ਕੋਇਟਾ ਸ਼ਹਿਰ,ਤੋਂ ਲਗਭਗ 65 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਟੋਬਾ-ਕਾਕੜ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਵਿਚ 


ਖਜਾਕ ਦੱਰੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਮਨ ਇਕ ਸਰਹੱਦੀ'ਚੌਕੀ ਹੈ। 


ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 1300 ਮੀ. ਹੈ_ 


ਇਥੇ ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਲਗਭਗ 20 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ,ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। 


ਆਬਾਚੀ-30 0000 (1981) 
305 56'ਉਂ. ਵਿਥ; 662 26 ਪੂ. ਲੈਬ, 
ਰ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ, 6 : 258 ਬੀ. 


ਚੌਮ-ਪੱਤਰ : ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਗਾਮਮ ਦੇ ਯੂਮੋਨੀਜ਼ 


` ਦੂਸਰੇ ਨੇ (ਜੋ ਈਸਾ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਦੂਸਰੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ) ਚੈਮ- 
- ਪੱਤਰ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ। ਉਹ ਅੰਜਿਹੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ 
` ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਐਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੀਆ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ 
ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਕੌਮ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ 
'ਪਾਪਾਇਰਿਸ (ਇਕ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁੱਦੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ 
` ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) 


ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਅਖੀਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਚੈਮ-ਪੱਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋ 


__ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ । ਇਹ ਚੰਮ-ਪੱਤਰ ਬੱਕਰੀ, ਸੂਰ, ਵੱਛੇ ਜਾਂ ਭੇਡ ਦੀ ਚਮੜੀ 
“ _ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇ' ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਰਟਾ ਪਰਗਾਮਿਨਾ 


(੯83੧੩ 9੮੩੩੪) ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਚੈਮ-ਪੱਤਰ ਦੈ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ 


_ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ੍ 
_ ਬੈਨ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। 


ਦਰ 


ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੱਲ ਨੂੰ ਚੂਨੇ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਡਬੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਹਟਾ ਕੇ ਧੋ ਦਿੱਤਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ 
ਫਰੇਮ ਵਿਚ ਬੈਨ੍ਹ ਕੇ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਖੱਲ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ 
ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਛਿੱਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਤਲ ਤੇ ਬੁਝਿਆ ਚੂਨਾ 


ਛਿੜਕ ਕੇਂ ਝਾਵੇਂ ਨਾਲ-ਰਗੜਨ ਉਪਰੇਤ ਫਰੇਂਮ ਤੇ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਪੀ ਕੋ 





1 
| 
। 














ਰ `ਤਲ ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਛਿੱਲ ਕੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸੋਟਾਈ ਦਾ ਬਣਾ ਲਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਫਿਰ ਵੀ ਖੱਲ ਦਾ ਤਲ ਸਮਤਲ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ` 
ਸੂਖ਼ਮ ਝਾਵੇਂ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
` ਅਜਿਹਾ ਚੈਮ-ਪੱਤਰ ਚਮੜੇ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ _ਸਿੰਗ ਵਰਗਾ 
ਕਰੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਅਜੋਕੇ ਬਣਾਉਟੀ ਚੈਮ-ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਬਨਸਪਤੀ ਚੋਮ-ਪੱਤਰ 

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਚਾਰ 
ਤੇ ਮੁਰੱਬਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਢਕਣ , ਮੱਖਣ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ 


ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟਣ ਲਈ ਫ਼ਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਜਾਂ 


ਗਰੀਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ-ਨਹੀਂ' ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ 


ਅਜੀਤ ਦਿ ਲਿਚ ੍ 


- ` _ਸੈਕਦਾ। _' 
ਰ੍ ਬੀਤ ਉਇ 


ਵਿਚ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਤੱਕ ਰੈਧਕ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਵਿਚ ਡਬੋਂ ਕੇ 


> ਮਸਿੰਨੀਆ ਨਾਲ ਧੋਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਕਲਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ 
ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿਚ-ਡਬੋਂਦੇ, ਕੁਚਲਦੇ ਅਤੇ 


(48 ਰਗੜਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਚੈਮ-ਪੱਤਰ ਦਾ ਟੈੱਸਟ ਮੋਮ-ਬਤੀ ਦੀ ਲਾਟ 
ਰ੍ ਵਿਚ ਬਾਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਾਟ ਵਿਚੋ ਬਨਸਪਤੀ ਪੱਤਰ ਦੇ 


੮੦੨੩ ੪੩੪੨੩ 


ਰ੍ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਬੂਲਬੁਲੇ “ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੁਲਬੁਲੇ ਭਾਫ਼ ਕਾਰਨ 
ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਪਰਲੇ ਤਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕਣ ਕਾਰਨ 
ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਰਨ। ਅਸਲੀ .ਚੰਮ-ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਬੁਲਬੁਲੇ ਨਹੀਂ 
ਬਣਦੇ । ੍ 

ਰ੍ ਹਪ-ਜਇ.ਰ.4੨ ਹਰ 


ਚਮਫਾਂਨ : ਇਹ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦਾ ਇਕ ਚੰਗਵਾਤ (ਪ੍ਰਾਂਤ) ਹੈ ਹੈਂ. : 


ਜੋ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੱਰਾਂ ਥਲਡਮਕੂ 'ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ 
`ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉੱਤਰ“ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ. ਇਹ 


ਬਰ੍ਮਾ' ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 5,746 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. 


(2,219' ਵ. ਮੀਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 310,503 (1980) ਹੈ। ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਰ੍ਹਮਾ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ (ਖਾਸ ਕੁਰਕੇ 18ਵੀ' ਸਦੀ 


ਰ੍ ਵਿਚ) ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। 


ਰਿ 
_ ਭਾਹ ਤੇ ਸਥਿਤ_ਚਮਫਾੱਨ ਸ਼ਹਿਰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੀ ਮੁੱਖ 
` ਬੈਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਸੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਪਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚੌਲ, 


` ਫ਼ਲ, ਸਗ ਬਦ ਮਤ ਕੀ ਦੀਦ 
ਰ੍ _ ਦੁਆਰਾ ਢੋ-ਢੁਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਗਿ 918 ਤੇ 


__ ਚਮਰੋੜ : ਇਤ ਇਕ ਨ ਨ ਵਿਚ 
ਰ੍ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਪੌਦੇ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਐਰੇਟੀਆ ਐਸਧੈਰਾ _` 


`. (੪੬੪੩ 4੪੬੦8) ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੌਦੇ ਬੋਰੈਜੀਨੇਸੀ ਕੁਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ 
-ਹਨ। ਇਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਝਾੜੀ-ਨੁਮਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੋਦਿਆਂ ਤੇ 
ਕਈ ਵਾਰ ਖੁਰਦਰੇ ਵਾਲ ਜਿਹੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਤੇ ਬਦਲਵੇਂ, ਸਾਬਤ 
ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਦੈਦੇਦਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਛੋਟੇ, 


ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ _ 


੩. ,੩੨. 2੩੬ 


ਦਾ ਫ਼ਲ ਗੁਠਲੀਦਾਰ ਅਤੇ ਦੋ ਸ਼ੈੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਟ 
ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੇ ਦੋ ਬੀਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾ ਲ੍ਹਗਿ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚ ਟੇ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁੰ--ਗ. ਇੰ. ਮੈ, ਪ. : 104; ਸ਼. ਸਾ.ਹਾਂ. 1 : 1104 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਲ 602 ਸੈਂ. ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪੂਰੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ 


` ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੇਂ ਕਿ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਚਮੜਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਰ੍ 
ਸੜਦਾ। ਨਮੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸੜਾਂਦ ਨਹੀਂ 


ਉੱਠਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖੱਲ ਪਾਣੀ` ਵਿਚ ਘੁਲਦੀ ਹੈ। ਕਮਾਂਉਣ ਤੋਂ 
ਸਜ ਕਰਿ _ਤਣਾਉ- 
ਸਮਰੱਥਾ ਆਦਿ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਸੰਮਨ ਲਰਭਗੀ-੬( ਓਂ ਵੱਡ ਪਿ 


ਗਊਆਂ, ਬੈਲਾਂ, ਮੱਝਾਂ, ਭੇਡਾਂ ਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਥੱਲਾਂ ਤੋਂ `___._. 


ਬਣਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਾ, ਸੂਰ, ਕੰਗਾਰੂ, ਹਿਰਨ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਸੀਲ' 
ਦੀਆਂ ਖੱਲ ਤਵੀ ਬੜਾ ਬਹੁਤ ਚ ਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ੈ। 

` ਉਂਜ ਤਾਂ` ਖੱਲਾਂ ਹਰ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ __ 
ਰਣ ਪਦ ਮਰਿਆ ਬੋਪੰਰਾ- ਲਗਦਾ ਹੀ ਕਿ 
1955 ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਖੱਲਾਂ.ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਤ ` 


ਦਾ ਦੂਜਾ 'ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੇਮਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਥੱਲਾਂ 


ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਹੋਰ ਯਤਨ ਕਰਨ 
ਨਿਤ ਤਿਜ 
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਰ੍ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਚਮੜਾ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੱਲਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਨ 
ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ 


ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਾਈ ਘਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ __ 


ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗਲਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਖੱਲਾਂ ਦੀ ਅਸਥਾਈ_ 
ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਾਂਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਰਲ ਉਪਾਅ ਲੂਣਾਂ 


ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਛੀਆਂ ਜਾਂ ਵੱਛਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਖੱਲਾਂ_ 
ਰ੍ ਨੂੰ ਛਿੱਲਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਖੁਸ਼ਕ ਲੂਣ ਛਿੜਕ ਕੇ ਪੈਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 4 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਲੂਣ ਦੇ ਅਤਿ-ਸੰਤ੍ਰਿਤ ਘੋਲ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵਧੇਰੇ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੂਣ ਵਾਲੀਆਂ ;੍ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣਾ ਉਚਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਰ੍ 


ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆੱਰਗੈਨਿਕ ਗਲਾਂ ਦਾ ਆ ਪੰ, 


ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਦੀਆਂ ਸਟ ਤਾ ਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਦਆਂ ਹਲ : 
(ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਚਮੜੀ)। 


ਚਮੜਾ-ਕਮਾਈ--ਚਮੜਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਤੱ ਪਹਿਲਾਂ ਹੇਠ ਰੇ 


ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ : 


ਤੋਂ ਚਮੜਾ ਨਹੀ' ਬਣਦਾ (ਜਿਵੇਂ ਕੈਨ ਅਤੇ ਖੁਰ ਆਦਿ) ਕੱਟ ਕੇ ਸੁਰੇਸ਼ 
ਜਾਂ ਜਿਲੇਟਿਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਦੁਰਰੀਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਸੋਧਕ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। _- 














ਧੋਣਾ ਤੇ ਫੁਲਾਉਣਾ- ਖੱਲ ਦੀਆਂ ਰੰਢਾਂ ਨੂੰ ਖਲ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ 
`'ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖਰਾਬ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 








_ 391 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਖੱਲਾਂ ਦੀ ਸੈਭਾਲ ਲਈ 


ਵਰਤੇ ਗਏ ਲੂਣ, ਲਹੂ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਗੋਹਾ ਜਾਂ ਹੋਰ.ਵਾਧੂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ 
_ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣਾ ਅਤੇ ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ ਫੁਲਾ ਕੇ ਨਰਮ, ਮੁਲਾਇਮ ਅਤੇ 
` ਪਹਿਲੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੁੜ ਗਿੱਲਾ 
ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਧੋਣਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫੁਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ 
ਲਈ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧੋਣਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਣੂ ਦੁਰਰੰਧ ਉਤੋ ਕਾਬੂ 
ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


_ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। __ ਰ੍ 
ਚੂਨਾ ਮਲਣਾ-ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ` ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਚੁਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ 
ਜਿੰਨ ਜੀਤ ਗਏ ਜੀ ਤੇ ਮਰ 


__ ਪਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ` 


ਸੈਤ੍ਰਿਪਤੰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾਂ ਹੈ। ਚੂਨਾ ਮਲਦੇ ਸਮੇਂ 18 ਸੈਂ. ਦਾ 
_ ਤਾਪਮਾਨ ਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ 
ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਤਹਿ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੇਟੀਨ ਨਾਮੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਦੇ ਸਰਲ ਖਾਰ- 
ਵਿਘਟਨ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਢਿੱਲੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੂਨੇ ਦੀ 
ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁੱਲ ਮਿਸ਼ਰਨ ਦੇ` ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ 
ਬਰਾਬਰ ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫ਼ਾਈਡ ਵੀ ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੋਡੀਅਮ 
ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਲਫ਼ਾਈਡ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 
_ਉਖਾੜਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 


_ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਚਮੜਾ-ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਵਾਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸਹਿ-ਉਪਜ 
__ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ-ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 
__ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਮਦੇ ਤੇ ਕੈਬਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਭੇਡਾਂ ਦੀ! ਖੱਲ ਦਾ ਮੁੱਖ 

_ ਉਤਪਾਦਨ ਉੱਨ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਖੱਲ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਚੂਨੇ ਅਤੇ 


`_ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫ਼ਾਈਡ ਦਾ ਇਕ ਗਾੜ੍ਹਾ ਲੇਪ ਵਾਲ਼ਾ .ਪਾਸਾ 


ਅੰਦਰਵਾਰ ਕਰਕੇ ਲਪੇਟ ਕੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 


`__ਹੈ। ਲੇਪ ਅਤੇ ਉੱਠ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ ਘੱਟ ਤੋਂ` ਘੱਟ ਹੋਣਾ 


ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫ਼ੱਲਸਰੂਪ ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਲਫ਼ਾਈਡ ਖੱਲ ਦੇ 


` ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਵਾਲ ਪਕੜਨ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਘੋਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ 


ਅਤੇ ਉੱਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। , 


ਰੀ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਕਰਨਾ--ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵਾਂਲਾਂ 
ਹਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੈਬੀ ਜਾਂ ਵਲਦਾਰ ਬਲੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ' 


'.__ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੇ ਹੋਏ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚੌਖਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਢਾਲਵੇਂ 
``_ ਪਟੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ, ਰੈਬੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਕੂਆਂ 
`` ਨਾਲ ਉਪਰ ਤੋਂ' ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਛਿਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ 
ਖੱਲਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਨ ਦੀ ਇਸ ਸੁਸਤ ਅਤੇ ਥਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ 


" ਪ੍ਚੱਲਤ ਹੈ। ___ 
-. - __ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਧੋਣਾ-ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ 15” ਤੋਂ 235 ਸੈਂ. ਤਕ ਗਰਮ 

ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਸਾਰੇ ਮੋਟੇ ਚਮੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਨਿਖੇੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ 
`` _ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਰਲਾਂ ਦੇ ਸੈਪਰਕ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੈਗ ਬਦਲ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਲਕੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਸਫ਼ਾਈ 


ਚਮੜਾ-ਉਦਯੋਗ 


ਰ ਹਰ ਕਰਲ ਲਬ ਰਠ ਲਿਖੀਆਂ ਿਰਿਆਵਾਂ ਰਣ ਜਰ 


ਹਨ : . ਰੀ ਵਿ ਹਰ :੍‌ ਸਿ 
ਦਰ ਰਿ 


ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਚਮੜੇ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਤਹਿ_, 
ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਬੇਲੋੜੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ-ਵਿਸ਼ਲੋਸ਼ਣ, ਪੀ. ਐੱਚ. ` 


ਰ੍ .ਪੈਂਦਾਰੈ। _-__ ਰ 
ਮਾਸ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰਨਾ-ਢੁੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖੱਲਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ, 
ਪਾਸੇ ਲੁੱਗੇ ਹੋਏ ਵਾਧੂ ਮਾਸ ਨੂੰ ਚਾਕੂਆਂ ਜਾਂ ਬਲੇਡਾਂ ਵਾਲੇ ਬੇਲਣਿਆਂ 


ਤੇਜ਼ਾਬ ਮਾਰਜਨ--ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਕੌਂਮ ਰ੍ 
ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕੇ 
ਗੈਧਕੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਲੂਣ ਨਾਲ ਪੀਪਿਆਂ ਵਿਚ ਮਸਲ ਕੇ 
ਇਕਸਾਰ ਤੇਜ਼ਾਬ ਲਗਾਇਆ 'ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੇ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ 
ਚਮੜੇ ਵਿਚ ਕੋਮਲਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। 


ਚਮੜਾਂ ਕਮਾਉਣ-ਇਹ ਇਕ ਰਸਾਇਣਕ ਪਰਿਵਰਤਨ 
ਪਿ 
ਢੰਗ ਰਾਹੀ',ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੁਝ ਚਮੜੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ 
ਜਿਹੜੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਚਮੜੇ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਕਮਾਈ ਲਈ ਸ਼ੁਰੁ ਸ਼ੁਰੁ ਵਿਚ` 


- ਅਸ਼ੋਕ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਿੱਲ ਦਾ. ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੁਣ 


ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੁਨਸਪਕੀ ਪਦਾਰਥ ਇੱਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। 

ਸਬਲਿਸ਼ਟ ਟੈਨਿਨ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜਾਤੀ ਦੀ ਟੈਨਿਨ ਨੂੰ 
ਸਿਨਟੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ੀਨੋਲ-ਸਲਫ਼ਾਂਨਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ, 
ਫ਼ੱਫ਼--ਐਲਡਿਹਾਈਡ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੇ ਦੀ 
ਉਪਯੋਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚਮੜੇ ਛੇਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ`ਅਤੇ . 
ਕਈ ਰੈਗਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੈਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਟੈਨਿਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਰੇਜ਼ਿਨ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। ਰ 

ਜੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕਮਾਉਣਾ-ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਤਿੰਨ ਸਟੇਜਾਂ 
ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :-- ' 


`1. ਥੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ -ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਰਲਾ ਥਿਚ` 
ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਹੌਲੀ_ਹੌਲੀ ਵਧਦੀ . 


_- ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਰੈਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _. 
ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਥੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ - 


ਇਕ ਚਬੱਚੇ ਤੋਂ' ਕੱਢ ਕੇ ਦੂਜੇ ਹੋਰ ਗਾੜ੍ਹੇ ਤਰਲ ਵਾਲੇ ਚੁਬੱਚਿਆਂ 
ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੋ ਹੀ ਚਬੱਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿਨ 
ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁਬੱਚਿਆਂ. 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ, ਚਮੜਾ' 
ਕਮਾਉਣ, ਵਾਲੇ ਦਰ ਵੱਖਰੇ ਕਾਰ਼ਮਨਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖਰਾ ਹਦ 

ਹੈ। ਰ੍ 


ਉਸ ਗਾੜ੍ਹੇ ਘੋਲ ਵਾਲੇ ਹਿੱਲਣਂ- -ਚੁਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ 


`ਮੁੱਠਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਂਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ. 


ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਉਪੁਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਨੁਚੜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਫਿਰ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਗਾੜ੍ਹੇਪਨ ਵਾਲੇ ਅਗਲੇ ਚਬੱਚੇ ਵਿਚ 
ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਢੌਗ ਨਾਲ ਮੁੱਠਿਆਂ 
ਵਾਲੇ ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਚਮੜੇ ਦੀ ਰਿ ਦਾ ਕੈਮ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 




















? 
_ ਚਮੜਾ-ਉਦਯਗ ਰ੍ 

- ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਲਾਂ, ਝੇੜਨ` ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਹਰ ਤਹਿ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਾਉਣ 


ਵਾਲੇ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਦੀ ਧੂੜੀ ਦੇ ਕੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਤਰਲਾਂ 


ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ, ਹਫ਼ਤੇ 
ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਤਰਲ ਵਾਲੇ ਦੂਸਰੇ ਚੁਬੱਚੇ ਵਿਚ 
ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਗਾੜ੍ਹੇਪਨ ਵਾਲੇ ਤਰਲ ਨੂੰ 
ਮੁੜ ਚਮੜਾ ਕਮਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
` ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਚਮੜੇ ਦੀ ਤਹਿ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ 
` ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਕਰੜਾ, ਭਾਰਾ ਅਤੇ 
ਘੱਟ ਘਸਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ 
ਵਿ ਦਿਰ ਦਿ ਥਿਰ ਬੀ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਰ੍ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੱਲ ਨੂੰ ਕਮਾਉਣਾ”ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਲਾਂ ਨੰ ਚੂਨ 
ਨਾਲ ਧੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਵੀ 


ਧੋਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਚੁਬੱਚਿਆਂ 


ਵਿਚ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ .ਮੁੱਠਿਆਂ ਵਾਂਲੇ ਚੁਬੱਚਿਆਂ 


ਵਿਚਲੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਤਰਲਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਪੇ ਜਾਂ ਚੁਬੱਚੇ ਵਿਚ ਸੁਰਾਖ਼ 


_ ਕਰਕੇ ਨਿਚੋੜਿਆ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ਭੇਡ ਦੀ ਚੀਰੀ ਹੋਈ ਖੱਲ ਦੀ ਦਾਣੇਦਾਰ ਤਹਿ, ਸਕਿਵਰ ਨੂੰ 
ਕਮਾਉਣਾ-ਚੂਨੇ ਨੂੰ ਖੱਲਾਂ ਤੋਂ ਅਲਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਚੀਰਨ 
ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਤਹਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਚੀਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖੱਲਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਇਕੋ ਜਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੈਤੂ 
ਮੋਟਾਈ ਵੱਧ.ਘੱਟ ਹੋ` ਜਾਂਦੀ .ਹੈ। ਸਕਿਵਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਰਤੋਂ 
ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ ਦੇ ਕੈਮਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਕੋਸੀ ਵਾਰੀ ਰਮ ਵਿਚ ਰਮ ਗੇ ਚਰ ਨ ਬਨਸਪਤੀ ਵਗ 


ਨਾਲ ਵੀ ਕਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਯੁਕਤ ਕਮਾਈ ਨਾਲੇ ਚਮੜੇ _ ਰ੍‌ 
ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਅਰਥਾਤ ਥੱਲੇ' ਵਾਲੇਂ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਕਮਾਈ 


ਵਿਚ ਕੋ੍‌ਮ ਚਮੜੇ ਜਿੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਕਮਾਈ ਜਿੰਨੀ 
_ ਪਕਾਈ ਤੋ ਸੋਟਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 

ਰ੍ ਜਿ ਕੀ 
- _ਹਲਕੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਲਈ ਕੋਮ ਚਮੜੇ ਦੀ ਕਮਾਈ-ਦਾ ਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ, ਦਸਤਾਨਿਆਂ ਦਾ ਚਮੜਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਢੌਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਣਿੰਜਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ਇਸ 
ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖੱਲ ਦੇ 100 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ 8 ਹਿੱਸੇ ਲੂਣ, 


3 ਤੋਂ 5 ਹਿੱਸੇਂ ਆਟਾ. ਅਤੇ 2 ਤੋਂ 4 ਹਿੱਸੇ ਅੰਡੇ ਦੀ ਜ਼ਰਦੀ 


__ ਘੁੰਮਣਸ਼ੀਲ ਪੀਪਿਆਂ _ਵਿਚ- ਪਾਕੇ ਦੋ ਘੰਟੇ ਤਕ _ਘੁਮਾਉਣ 
ਨਾਲ ਚਮੜਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਲਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰਿ 


ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬੱਕਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ _ 
ਦੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਸੋਧ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ_ 


ਧੋਣ ਵਿਚ 100 ਹਿੱਸੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਨਾਲ ਧੋਤੀਆਂ ਥੱਲਾਂ ਨੂੰ 6 ਹਿੱਸੇ 
` ਸੋਡੀਅਮ ਬਾਈੜ੍ਰੌਮੇਨ ਅਤੇ 1.75 ਹਿੱਸੇ ਗੈਧਕ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੇ ਹਲਕੇ 
ਘੋਲ ਦੇ 'ਮਿਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਪੀਪਿਆਂ ਜਾਂ ਪੈਡਲ. ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ 


_ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਵਿਚਲਾ .ਪਾਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਨਿਕਲ ਜਾਏ ਅਤੇ ਖੱਲਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਚਮਕਦਾਰ ਨਾਂਰੇਗੀ ਵਰਗਾ ਬਣ ` 


ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਕੇ 24 ਘੰਟੇ ਤਕ ਪਾਣੀ-ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ 
ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਾਣੇ ਸਮਤਲ ਹੋ ਜਾਣ 


ਹੀ ਇਹ, “ਇੰ, '% ਉਇ 


ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਣ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਧੋਣ ਵਿਚ _____ 


15 ਹਿੱਸੇ ਸੋਡੀਅਮ ਥਥਾਇਓਸਲਲਫ਼ੇਟ ਦੇ ਹਲਕੇ ਘੋਲ ਦੇ ਪੀਪਿਆਂ _ 


_ ਆਂਦਿ ਵਿਚ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਰੀਧਕ ਦਾ ॥ 
` ਤੇਜ਼ਾਬ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਭਗ ਇਕ 


ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹੋਰ ਪਾ ਕੇ ਘੁਮਇਆ 


ਦਿ 
` ਇਸ ਢੰਗ - ਦੀ ਵਿਸੇਸ਼ਤਾ' ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਧੋਣ ` ਪਰ 


ਵਿਚ ਬਾਈਡ੍ਰੋਮੇਟ. ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਬਣਿਆਂ ' 
ਜਿਹੜਾ ਕੋਮਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਖੱਲਾਂ ਵਿਚ ਰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੂਜੇ ਧੋਣ . 
ਵਿਚ ਥਾਇਓਸਲਫ਼ੇਟ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ 
ਬਣੇ ਸਲਫ਼ਿਊਰਸ ,ਐਸਿਡ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਮੀਅਮ ਸਲਫ਼ੇਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 


ਅਤੇ_ ਤੇਤੂਆਂ ਵਿਚ ਰਚ_ਮਿੱਚਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਸ ਦੇ ਨਾਲ _ .. ਆ 
ਹੀ ਥਾਇਓਸਲਫ਼ੇਟ ਦੀ ਕਿਰਿਆ -ਨਾਲ ਟੈਟ੍ਰਾਥਾਇਓਨੇਟ ਬਣਦਾਂ __ 


ਹੈ ਅਤੇ ਗੈਧਕ ਵੀ _ਤੌੜੂਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਰਚ 'ਮਿਚ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਦੂਜੇ ਧੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਮੜੇ ਦੇ ਪੱਕਣ ਦੀ 
ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। 


ਵਿਗਹਿੰਰੇ: ਚੋਣ “ਗਨੀ ਮਚਾ ਕਉਣ 


`ਵਿਧੀ-ਇਹ ਢੰਗ ਸਾਧਾਰਨ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਢੰਗ 1 


ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਚਮੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਢੈਗ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇਪਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰੌਮੀਅਮ ਲੂਣ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਘੋਲ 
[੮(0860,1 ਦੀ ਖੱਲ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧੀ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ 
ਘੁੰਮਣਸ਼ੀਲ ਪੀਪਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਲਕੇ ਘੋਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰੂ ਰ੍ 


ਕਰਕ ਲਿਹ ਚ ਸਿਧਿ ਵਾ 


ਜੋ ਕਿਰਿਆ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। 


ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੁੰਮ ਢੰਗ ਇਕ ਤੀਬਰ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਰ੍ 
ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤਿ ਨਿਯੰਤਿ੍‌ਤ ਚਮੜਾ ਤਿਆਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕ੍ਰਮ ਚਮੜਾ ਘਸਦਾ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ 


, ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਣਾਉਂ ਸਮਰੱਥਾਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰ੍ 


ਇਹ ਪੱਚੀ ਜਨ ਕਬਿ ਕਿਸ ਨਕਲ ਇਤ 
ਵਰਤੇ ਜਾਂ ਸਕਦੇ ਹਨ। ੍ 


ਖੋਲ ਨੀਦ. ਕਉ -ਹੈਂਚੀ ਆ ਤਲ ਦਿ 
ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਚਮੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਢੋਗ ਹੈ। _- 
ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਸਾਂਭਰ ਦਾ ਚਮੜਾ ਇਸੇ ਢੈਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾਂ .. 
ਹੈ। ਭੇਡਾਂ, ਹਿਰਨਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਥੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਦੇ ਆੱਕਸੀਕਰਨ __' 


ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਤੇਲ (ਕਾਂਡ ਤੇਲ) ਨਾਲ ਤਰ ਕਰਕੇ ਤੇਲ ਨੂੰ ਤੌਤੂਆਂ ਉੱਤੇ ੍ 
ਚਿਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ ਆ 


____ ਘੋਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮੜਾ ਕਮਾਉਣਾ-ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਮੜਾ ਵਿ 
` ਕਮਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੱਲਾਂ ਨੂੰ ੍ 
ਐਸੀਟੋਨਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋਲਾਂ ਵਿਚ ਚਮੜਾ ਪਕਾਉਣ' ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ - , 
ਡਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ _ਹੋਏ ਚਮੜੇ ਵਿਚ . 
_ਤਬੰਦੀਲੀ . ਕਰਨਾ _ਸੈਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਚਮੜੇ ਪਗ ਰ 


ਹਨ। ਮੀ 
ਚਮੜੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਨ 0 


ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਚਮੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਰਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ .- 
ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਫਿਨਿਸ਼ਿੰਗ ਜਾਂ'ਸਫ਼ਾਈ ਨਿੰਮਨਲਿਖਤ ਮਰ 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਢੇਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ : 




















393 ਰੈ €, ਹ%-੩ਊ :; ੮੧ ਰ੍ 9 0 


ਸੁਕਾਉਣਾ-ਮਗਰਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਚਮੜੇ ਨੂੰ 


ਵਿਰੁਪਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 


ਨਮੀ ਸੈਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ 


%੩- %੩-੨੩ 


ਪਕਾਏ ਹੋਏ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਭਾਰੇ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਢੰਗ ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ 
ਸੁਕਾਉਣਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਾਣੇਦਾਰ ਤਹਿ ਨੂੰ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ਕੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਦਾ ਇਕ 
ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਲੋਪ ਲਗਾ ਕੇ ਇਕਸਾਰ ਗਤੀ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ 
_ ਵਿਚ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ ਰ੍ 

ਫੈਟ-ਲਿਕਰਿੰਗ-ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਚਮੜੇ ਵਿਚ ਤੇੜਾਂ ਪਾਟਣ 
ਰ੍ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਗੜਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਾਬਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ 
ਤੇਲ ਦੇ ਘੋਲਾ ਵਾਲੇ ਪੁਰੰਮਣਸ਼ੀਲ ਪੀਪਿਆਂ ਵਿਚ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਵਿਚ ਰੈਗ ਵੀ ਮਿਲਾ_ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਟ-ਲਿਕਰਿੰਗ ਢੋਗ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਤੌਤੂ ਇਕ 


ਹਨ। 
_ ਆਂਉਣ 'ਵਾਲੇ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰਸ਼ ਜਾਂ_ਗਰੀਸ ਤੋਂ 
ਬਚਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਸਲ ਕੇ, ਡਬੋ ਕੇ ਜਾਂ 


ਰ੍ _ ਘੁੰਮਣਸ਼ੀਲ ਪੀਪਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਗਾਂ ਦੀ 


ਚਰਬੀਂ, ਕਾੱਡਮੱਛੀ ਦੇ ਤੇਲਾਂ, ਪੈਰਾਫਿਨ ਮੋਮ ਅਤੇ ਸਲਵੋਨੇਟੀ ਤੇਲਾਂ 
`__ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

_-__ਰੈਗਣਾ--ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕੱਸਰ ਐਨਿਲੀਨ ਰੰਗ ਅਤੇ 
ਰੋਜਕ ਕਾਠ-ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਠਾਂ (ਲੱਕੜਾਂ) ਵਿਚ 


_ਰੇਮਿਟਿਨ ਲਾੱਗ ਕਾਠ ਹਾਈਪਰਨਿਕ ਜਾਂ ਫੂਸਟਿਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ , 


ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਐਨਿਲੀਨ ਰੈਗ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਠਾਂ ਦੁਆਰਾ 

ਨ ਵਧੀਆ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਮਾਨਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ, ਰੈਗਣ 

_ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਆਧਾਰ ਲੇਪ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਵਰ ਫਿਨਿਸ਼ਿੰਗ--ਇਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਢੈਗ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਬਣਤਰ, ਚਮਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਲ 

ਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਥੱਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚਮੜੇ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ 

ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮੀਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅਤੇ ਫਿਰ 


` ਖੁਸ਼ਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰਮ ਵੇਲਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੈਘਾ ਕੇ 
- _ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਸਟੇਕਿੰਗ 


ਰਾ ` ਯੋਤਰ ਰਾਹੀਂ ਨਰਮ ਬਣਾਂ ਕੇ ਹੇਠਲੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਤਹਿ ਨੂੰ ਮਖ਼ਮਲੀ 
_ ਛੋਹ ਦੇਣ ਲਈ ਘੁੰਮਣਸ਼ੀਲ ਰਗੜ ਵੇਲਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੈਘਾਇਆ 
ਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੇਸੀਨ, ਐਲਬਿਊਮਿਨ, 


ਮੋਮ, ਗੂੰਦ, ਸਖ਼ਤ ਰੋਜੰਨ ਆਦਿ ਹੱਥ ਵੇਲਣਿਆਂ ਜਾਂ ਫੁਹਾਰਿਆਂ ` 


`_ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਮੜੇ ਦੀ ਤਹਿ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਦਾਣੇਦਾਰ 


`- ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਚਮੜੇ ਛੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਵਲ ਨਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਚਾਦਰਾਂ 


-._ਰਾਹੀ' ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਤਾਪ 

ਰਾ ਉੱਤੇ ਸੁਕਾ ਕੇ ਦਾਂਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਟੈਂਟ 
ਚਮੜੇ ਉੱਤੇ ਕਈ ਬੋਘ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

-_. __ `ਤਲੋਂ ਵਾਲੇ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਕੋੋਮ-ਢੈਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਕਾਇਆ 

`“. ਜਾਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਨਸਪਤੀ ਢੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਵਿ ਕਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਨਸਪਤੀ ਚੰਗ' ਨਾਲ ਚਮੜੇ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਭਾਰ 


(ਵਧਦੀ ਹੈ, ਲੀ ਨਲ ਨ ਲੀ ਵਸਦਾ ਬਿਨ ਸੀ ਚਗੀ 


ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਇਕ ਜਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ 


ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਚਮੜਾ ਵਜ਼ਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿਕਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੋਮ ਢੈਗ 6 
ਨਾਲ ਪੱਕਿਆ ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਿਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ _ 


ਮਿਣਤੀ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


_ਹ.ਪੂ.-ਹਿੰ. ਵਿ-ਕੋਂ, 4 : 159 


ਚਮੜੀ : : ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕੱਜਣ” 


(ਸਤ੍ਹਾ) ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੀੜ੍ਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 


ਬਣਤਰ ਬੜੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਅਜਿਹੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ _ 


ਕੈਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। 
ਸਾਰੇ ਗੀੜ੍ਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਤਹਿਆਂ 
ਅਰਥਾਤ ਬਾਹਰਲੀ (ਐਪੀਡਰਮਿਸ) ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ .(ਡਰਮਿਸ, 
ਕਿਉਟਿਸ ਜਾਂ ਕੋਰੀਮ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚਮੜੀ--ਹੇਠਾਂ ਗੈੜ੍ਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 
ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੇਣੀਆਂ ਦੀ ਕੱਜਣ ਦਾ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 


ਚੱਕਰਮੁਖੀ (ਸਾਈਕਲੋਸਟ਼ੋਮ)-ਲੈਂਪਰੀ ਵਿਚ ਚਮੜੀ ਬਿਲ- ` _ 


ਜਿਆ 
ਹਨ। 
ਇਲੈਸਮੋਬੈਂਕਮੱਛੀਆਂ-ਇ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਕਾਂ ਦੀ ਚੰਮੜੀ 


ਬਹੁਤ ਕਰੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿੱਕੇ ਦੋਦ ਜਾਂ ਪੁਲੇਟਨੁਮਾ ਚਾਣੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੀ ਪਲਪ ਖੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੋੜ ਦੇ 


ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਓਡੌਂਟੋਬਲਾਸਟ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕਤਾਰ ਹੈਦੀ ਹੈ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਦੇਦ ਜਾਂ ਚਾਣੇ ਦਾ ਕੈਲਸੀਅਮਯੁਕਤ ਮਾਦਾ ਰਿਸਦਾ 
ਹੈ। ਨਿੱਕੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇਨੈਮਲ ਦੀਂ ਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਮੱਛੀਆਂ--ਅਜੋਕੇ ਐਰਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ (ਜਾਂ ਹਾਣੀ) ਟੀਲੀ- 


ਓਸਟ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ _ 


ਉੱਪਰੋਂ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਟਰਾਊਟ ਦੀ ਐਪੀਡਰਮਿਸ ਦੀ 


_ ਐਪੀਥੀਲੀਅਲ ਤੋਂ ਇਕ ਸਿਥਿਲ ਕੈਰਾਟਿਨ ਦੀ ਤਹਿ ਬਣਦੀ ਹੈ। 
_ਚਾਣੇ , ਡਰਮਿਸ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਪਤਲੀਆਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢਕੰਦੀਆਂ 


ਹੱਡਲ ਪਲੇਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੰਗੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ 
ਪਿਰਮੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਣੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਸੈਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤੇ 


ਰਿ ਰ੍ 


ਤੋਂ ਮੱਛੀ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪਤਾ ਵੀ ਲਗਦਾ ਹੈ। 

___ਜਲ-ਥਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਸਾਰੇ ਜਲ-ਥਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ `ਚਮੜੀ ਨੂੰ 
ਗਿੱਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ 
ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਸਿੰਗਮਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਲਗ ਡੱਡੂ ਦੀ 


ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਡੱਡੂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦੀ ਮੋਟਾਈ __ 


ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਰੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਗੌਂਗਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ' ਚਮੜੀ 


ਖੁਸ਼ਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗਲੈਂਡ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ 


ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਡਰਮਿਸ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤ੍ਰੇ ਸਿਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਹੱਡਲ _. ਰ 
ਪਲੇਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਰੈਗ-ਬਰੈਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ 


(ਜਿਵੇਂ ਗਿਰਗਿਟ) ਆਪਣੇ ਰੈਗ ਬਦਲ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
ਪੰਛੀ-ਦਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਇਕ 
ਪਤਲੀ, ਢਿੱਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਪੁਛ 


ਨ ਪਦ ਵਿਚ ਇਹੀ ਤਲ ਪਦ ਦਾਲ ਬਹਿ ਜੀ ਗਲ ?੍ 























_ ਚਮੜੀ. 


ਪੀ ਨਹਿ ਰਹ ਸਗ 
ਕੌਮਾਂ ਲਈ ਵੇਖੋ--ਖੰਭ)। 


ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ--ਸਾਰੇ ਬਣਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਗੀਰ ਉੱਤੇ ਵਾਲ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਲ ਲੰਮੇ ਸਪੱਰਸ਼-ਰੋਮ ਅਤੇ ਛੋਟੋ ਵਾਲ (ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੇ 
ਸਰੀਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇਂ ਹਨ) ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਸਿੰਗ, ਨਹੁੰਦਰਾਂ , ਖੁਰ ਅਤੇ ਗਿਲਟੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ 
` ਹਨ| ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੇ ਉਪ-ਅੰਗ ਹਨ । ਸਿਰਫ਼ ਆਰਮਾਡਿੱਲੋਂ ਹੀਂ ਇਕ 
ਅਜਿਹਾ ਜਿਉਂਦਾ ਥਣਧਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸਲੀ ਹੱਡਲ ਬਾਹਰਲਾ 
ਪਿੰਜਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਸਿੰਗ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗ (ਜਾਂ 


_ਐਂਟਲਰ) ਅਸਲੀ ਹੱਡਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਵਸਕੂਲਰ ਚਮੜੀ 
_ ਦੀ ਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਵਿਕਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੁਪਤ 


ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੰਗ ਹਰ ਸਾਲ ਗਿਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ` 
ਜਿਰਾਫ਼ਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸਿੰਗ ਵੀ ਹੱਡਲ ਪਰ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਉਗਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿੰਗ ਇਕ ਹੱਡਲ ਕੋਰ ੯” 
ਸਖ਼ਤ ਹੋਈ ਹੋਈ ਐਪੀਡਰਮਿਸ ਦਾ ਖੋਖਲਾ ਕੱਜਣ ਰੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਦੁਸਾਂਗੀ.ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਬਾਕੀਆਂ ਦੇ ਸਿੰਗ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ 


ਹਨ। ਗੈਂਡੇ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਾਲ ਵਰਗੇ ਹਾੱਰਨੀ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਹੁੰਦੇ 


੩ 2੩੬ 


ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਡਰਮਲ . 


ਪੈਪਿਲੀ ਤੋਂ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਰ੍ ਰ੍ 

ਮਨੁੱਖੀ ਚਮੜੀ-ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਚਮੜੀ ਦੀ_ਮੋਟਾਈ ਸਰੀਰ ' 
ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਦੇ ਛੱਪਰਾਂ ਤੇ ਇਸ 
ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਇਕ ਮਿ. ਮੀ. ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ 
ਬਲੀਆਂ ਉਤੇ ਤਿੰਨ ਮਿ. ਮੀ. ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ - 
- ਹੈ। ਇਹ ਲਚਕਦਾਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਪੱਧਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉਤੇ ਇਕ ' 
ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਟਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ, ਵਲ, ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। 

ਲਹ 
ਬਾਹਰਲੀ ਤਹਿ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਭਰੂਣ ਦੀ ਐਕਟੋਡਰਮ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ 
__ਰੈਈੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਔਸਤਨ ਮੋਟਾਈ 0.1 ਮਿ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
_ ਤਲੀਆਂ ਤੇ 10-15 ਗੁਣਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।- . _ 
__ ਐਪੀਡਰਮਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਕਈ ਤਹਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ (ਡਰਮਿਸ ਉਤੇ ਪਈ) ਤਹਿ ਨੂੰ ਸਟਰੋਟਮ 
_ਜਰਮੀਨੇਟਿਵਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾੱਲਮ ਆਕਾਰ ਐਪੀਥੀਲੀਅਮ 
ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕਹਿਰੀ ਤਹਿ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚ 
ਵਿਚ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮਲੈਨੋਸਾਈਟ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਮਲੈਨੋਸਾਈਟ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਤਲੇ ਤੇ ਸ਼ਾਂਖ਼ਾਵਾਂ ਵਰਗੇ 
_ਸਾਈਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਦੇ ਵਧਾਂਅ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਜੋੜੀ ਰਖਦੇ 
_-ਹਨ ਤੇ ਐਪੀਡਰਮਿਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਮਲੈਨਿਨ ਪਿਗਮੈਂਟ 
ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸਟਰੈਟਮ ਮਿਊਕੋਸਮ, ਸਪਾਈਕੋਸਮ ਜਾਂ 
ਨੋਕਦਾਰ ਸੈੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ ਉਪਰਲੀ ਤਹਿ ਨੂੰ 
ਗੈਨੂਲੋਸਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੇ ਸੈੱਲ ਚਪਟੇ ਤੇ ਹੀਰੇ ਵਰਗੇ ਆਕਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਈਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਿਚ ਇਕ ਦਾਣੇਦਾਰ ਪਦਾਰਥ 
ਕੈਰਾਟੋਹਾਇਆਲਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸਟ੍ਹੇਟਮ ਲੂਸਿਡਮ ਦੀ ਤਹਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ 
__ਹੁੰਦੀ, ਜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਮਵਾਰ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਐਲੇਇਡੀਨ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ 


394 


ਅਤੇ ਣਾ ਦ ਮਣ ਦਾ ਇਹ ੪ ਬੋਲ ਹੈ।ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ 
ਤਹਿ ਸਟ੍ਰੈਟਮ ਕਾੱਰਨੀਅਮ ਹੈ। ਰ 





ਹੀ ਗਲਤ ਬਚੀ ਦਿਲ ਲੀ ਸੈ 
ਮਿਊਕੋਸਮਂ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈੱਲ ਬਾਹਰ ਵਲ ਧੱਕਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਂਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ - 
ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
4 ਹੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੈਰਾਟਿਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਐਪੀਡਰਮਿਸ ਵਿਚ 

ਲਹੂ-ਵਹਿਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣਾ ਆਹਾਰ ਟਿਸੂ 
੬4 


ਹਰ ਰਤ ਤਹ ਲੀ 
ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਮੋਟਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਬਾਹਰਲੀ 


ਰੈਟੀਕੁਲਰ ਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ _ਚਮੜੀ_- ਥਲਵੇਂ (ਜਾਂ _ 


ਸਬਕਿਊਟੇਨੀਅਸ) ਟਿਸ਼ੂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ, ਹੈ। ਬਾਹਰਲੀ ਤਹਿ ਤੇ 
ਪੈਪਿਲਾ ਉਂਗਲਾਂ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਉਭਾਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ_ _ 
ਐਪੀਡਰਮਿਸ ਦੀ ਤਹਿ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਪਿਲੀ 








ਵਿਚ ਕੇਸ਼ਿਕਾ-ਵਹਿਣੀਆਂ ਦੇ ਲੂਪ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸੈਵੇਦੀ ਨਾੜੀ- _ [ਵਾ ਨ 


ਸਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐਪੀਡਰਮਿਸ ਤੇ ਡਰਮਿਸ ਦੇ ਜੋੜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ . 
ਮਿਊਕੋਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਇਕ ਪਤਲੀ ਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (51 


'ਤਰਮਿਸ ਦੇ ਮਾਦੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਰੋਸ਼ਦਾਰ ਪ੍ਰਟੀਨ,-ਕਾਂਲਜੈਂਠ- 
ਅਤੇ ਇਲੈਸਟਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਸੂਖ਼ਮਦਰਸ਼ੀ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਣ_` 


ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾੱਲਜੈੱਨ ਰੇਸ਼ੇ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੱ ਕੇ 


ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡਰਮਿਸ ਵਿਚ ਲਹੂ-ਵਹਿਣੀਆਂ 
ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਰਦਨ ਅਤੇ 
ਚਿਚਰੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਧਾਰੀਦਾਰ ਪੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਧਰੇ ਪੱਠੇ ਛੋਟੇ 
ਛੋਟੇ ਬੈਡਲਾਂ ਵਿਚ ਰਮ-ਵਾਂਲੀਕਲਾ' ਨਾਲ ਸਾਗੇ ਡਰਮਿਸ ਵਿਚ ਜੁੜੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਦਰੀ 


_ਪਾਈਲੋਸਿਬੇਸ਼ਿਸ ਇਕਾਈਆਂ, ਆ ਦਰ 
ਪਲੇਟ ਵਰਗੇ ਤੇ ਕੈਰਾਟਿਨ ਦੇ. ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨਾਂ .ਸਾਰੀਆਂ' -! 
ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਿਜ਼ਟ ਨਹੁੰ-ਜੜ੍ਹ ਜਾਂ ਐਪੀਡਰਮਲ _ 











395 
ਇੰ ਮੇ ਤੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੁਨਊਲਾ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਿਭ ਤਕ ਰਮ 
ਵਧਦੇ ਹਨ। . _. ਰਿ 

ਐੱਕਰਾਈਨ ਪਸੀਨਾਂ ਗੌਬੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚਮੜੀ ਵਿਚ_ 


- ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਢਿਣੇਤੀ` ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਐੱਕਰਾਈਨ 


ਪਸੀਨਾ ਗ੍ਰੰਥੀਂ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਪਤਲੀ ਤੇ 'ਬੈਦ ਨਿੱਕੀ ਨਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਸ ਤਕਰੀਬਨ 20।/ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ 
ਤਹਿਆਂ - ਅਰਥਾਤ ਅੰਦਰਲੀ `'ਐਪੀਥੀਲੀਅਮ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੀ 


` ਮਾਇਓਐਪੀਥੀਲੀਅਮ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਦਾ ਰਿਸਾਉ . 


- ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾਂ, ਹਿੱਸਾ ਕੁੰਡਲਦਾਂਰ ਤੇ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ -ਗੋਲ ਹੋਇਆ 
ਰ੍ ਡਰਮਿਸ ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਥਲਵੇਂ ਟਿਸ਼ੂ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਇਸ 


``ਦੀ ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀ ਡਰਮਿਸ ਵਿਚੋਂ` ਕੁਝ ਘੱਟ ਪਰ ਐਪੀਡਰਮਿਸ _. 


ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਲ ਖਾਂਦੀ ਹੋਈ ਲੈਘਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 


`_`_ ਕਰਰਝੁੱ੍ਦੀ ਹ। ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ _ 
_`2,000,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਤੇ ਵਹਿਣੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੈਬਾਈ' ਕੋਈ __ 
13 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਵਿਚ ` 


ਪਸੀਨਾ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਰਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਸੀਨਾ ਇਕ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ 


ਤਰਲਾ ਜਿਸਵਿਚ ਲੂਣ ਅਤੇਂ ਹੋਰ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


`.ਐਰੁੱਖ ਵਿਚ ਪਸੀਨਾ ਰਿਸਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੌਤਵ ਵਾਸਪੰਨਂ ਰਾਹੀਂ 
ਸਿਚ ਗਿ ਗਿ ਬਰ ਰ੍ 





ਮੁੱਖੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਰੇਠਲੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਕਾਟ 


ਰ੍‌ (੩ ਸਿਬੇਜਿਸ ਲਾਈਆਂ ਚਮੜੀ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਓੰਰੈਕ' ਰ੍ 


ਰਿ 


` `ਇਕਾਈ ਵਿਚ `ਰੋਮ-ਫ਼ਾਂਲੀਕਲ, ਰੋਮ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਲਗਦਾ 


___ ਪੱਧਆਈ ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਖੱੀਕਾਰ ਪੇਸ਼ੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। _. 


ਪਿ 


_ ਪਜੀਨਾ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਵਿਚ'ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਥੀਆਂ ਦਾ 


- __ਜਿਸਾਉ ਕੱਢਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਐੱਕਰਾਈਨ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹ। 


ਥੈਧਿਆਈ ਗਲੈਂਡ ਅਨੇਕਾਂ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਖੰਨਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ 02 ਤੋਂ 2 ਮਿ. ਮੀ. ਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 


___ ਦੀਆਂ ਫੋਟਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀਆਂ ਰਮ-ਜਿਕਲਾ ਦੀ ਰ੍ 


੍ ਗੀ 


`` `. ਕਰਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਦਾ ਬਣਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਗਲੈਂਡ ਦੇ 


ਰਸ `_ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜਰਮੀਨੇਟਿਵ ਸੈੱਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੰਡੀਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ 





ਇਕ ਰੋਮ-ਫ਼ਾੱਲੀਕਲ ਲੈਥਾਕਾਰੀ ਕਾਟ ਵਿਚ ਕਟਿਆ ਹੋਇਆ। 
ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਸੈੱਲ ਫਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚਲਾ.ਲਾਈਪਿਡਾਂ ਦਾ ਮਾਦਾ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਦਾ 


ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪਰਸਰਨ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ਾੱਲੀਕਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ 


ਰੋਮ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਹਾੱਰਨੀ ਤਹਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਮੜੀ ਉਤੁਲੀ ਚਿਕਨੀ ਤਹਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। 
੍ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਲਾਗਾਂ ਲੱਗਣ ਤੋਂ 
ਰ੍ ਵੀ ਚਮੜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 


'ਖੋਪਰੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਘਣੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, 


_ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਸਤਨ ਗਿਣਤੀ 1,00,000 ਤੋਂ 1,50,000 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਰੋਮ ਲਗਾਤਾਰ ਝੜਦੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਉੱਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੋਮਾਂ` ਦੀ 


ਔਸਤਨ ਆਯੂ 4-5 ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ 3- 5 ਸਾਲ (ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ) ਤੱਕ 


ਹੁੰਦੀਂ ਹੈ। ਕੋਕਸਾੱਇਡ ਖੋਪਰੀ ਦੇ ਵਾਲ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 
ਇਕ ਸੈਂ. ਮੀ. ਵੱਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁੱਲ ਲੰਬਾਈ ਔਸਤਨ 
60-75 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


` ਚਮੜੀ ਦੇ ਕੰਮ-ਚਮੜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੈਮ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸੇਵੇਦੀ . 


ਅਤੇ`ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ` 


ਇਲਾਵਾ ਧੁੱਪ ਲਗਣ ਤੇ ਐਪੀਡਰਮਿਸ ਵਿਚ ਵਿਟਾਮਿਨ-ਡੀ ਪੈਦਾ 


_ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੂਸਣ, ਰਿਸਾਉਣ ਤੇ ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ਸੁਆਸ 


ਕਿਰਿਆ ਆਦਿ ਦੇ ਕੈਮ ਵੀ ਚਮੜੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ, ਰਸਾਇਣਕ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ 
ਫ਼ੈਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 


ਇਨ 


ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਸਹਿ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ 
ਲੂਣਾਂ ਦੇ ਪੇਰਸਰਨ ਨੂੰ ਰੌਕਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਰ. ਪੁ- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 20 : 750; ਐਨ. ੍ਰ. ਮੈ. 26: 840 


ਚਮਾਰ : ਚਮਾਰ ਸ਼ਬਦ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ “ਚਰਮਕਾਰ” ਤੋਂ 
ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੀਵੀਂ 
ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆਂ ਹੈ। ਚਮਾਰ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤੀ ਦਾ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਰੁੱਪ ਹੈ। ਇਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਜਾਤੀ ਦਾ 
ਤੀ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। 




















ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਆਰਥਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਅਛੂਤ 
ਜਾਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ 


` ਸਤਰ ਤੇ ਹੀ ਰਹੀ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਰ੍ 


ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਚਮੜੇ ਤੇ ਚਮੜੇ: ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ 
ਵਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਚਮੜੇ ਦੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਭੈੜੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ 


ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੀਚ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਚੰਡਾਲਾਂ ਦਾ ਕੌਮ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਕੌਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ 
ਹੀਣ ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿਰ ਤੱਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਤ- 
ਭੇਦ ਚਲਦੇ ਰਹੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਦੇ ਕਈ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਜ਼ਿਲਾਸਫਰ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤਪਾਤ ਦੇ __ 
ਸੈਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੱਟੜ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ । ਰਾਮਾਨੰਦ 


ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੈਰੋਕਾਰ ਰਵੀਦਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋ ਹੀ ਸੀ। ਚਮਾਰ ਜਾਤੀ ਦੇ 
ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੂਰਵ ਪੁਰਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕੇ ਰੈਦਾਂਸ 
ਸ਼ਬਦ ਚਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸਨਮਾਨ-ਜਨਕ ਉਪਾਧੀ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ ਸਮਾਜ 
ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਵਹਾਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 
ਪੱਛੜੀਆਂ ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀਆਂ ਅਧੀਨ ਚਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ . 
ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ.ਬਣਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ 
ਸੁਧਾਰ-ਅੰਦੋਲਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। _ 
ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਬੈਗਾਲ, ਪੰਜਾਬ, ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ 
ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਸ ਗਏ ਹਨ। 
ਹੁਣ ਇਸ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਿੱਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਖੇਤ-ਮਜ਼ਦੂਰ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕੁਲੀ ਅਤੇ.ਹੋਰ ਕੈਮ ਵੀ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ 
ਕਿ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉਪਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਰ੍ 
ਚਮਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬਾਲ-ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਥਾ, ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ 
ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਚਮਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰੈਦਾਸੀਏ ਜਾਂ ਰਵੀਦਾਸੀਏ, ਕਬੀਰਪੰਥੀ, 
ਸ਼ਿਵਨਰਾਇਣੀ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚਮਾਰਾਂ 
ਨੇ ਸਿੱਖ, ਵਸਿ ਸਦੀ ਬਿਲ 


ਹ. ਪੁ. - ਹਿੰ. ਵਿ.ਥੋਂ. 4: 163 


ਚਮੇਲੀ (ਚੰਬੇਲੀ) : `ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ 


ਫੁੱਲਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਦਾ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਨਸਪਤੀ ਜਗਤ 


__ਵਿਚ ਜੈਸਮੀਨਮ ਗਰੈਂਡੀਫਲੌਰਮ (146000000 894001004090) 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੈਸਮੀਨਮ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਕੋਈ 200 ਦੇ 
ਕਰੀਬ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ, 
ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਵਿਛ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਗਰਮ ਭਾਗਾਂ _ 
_ ਵਿਚ ਉਗਾਈਆਂ-ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸਪੇਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ 
ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 

ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਚਮੇਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੈਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਸਜਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਰੀਧੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 








396 





ਮਲੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚੈਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ' 
ਕਲਮਾਂ ਰਾਹੀ' ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਨਵੇਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ 
ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਚਮਕੀਲੇ 
ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਰੈਗ ਦੇ ਫੁੱਲ ਸਤੌਬਰ 
ਤੋਂ ਦਸੈਬਰ ਤੱਕ ਹੀ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਹਟ ਜਾਣ- ਤੋਂ 
ਰਿ 
ਨਹੀਂਦਿੰਦੀ। 


ਹ. ਮੂੰ ਸ. ਇੰ.'ਇੰਡ. : 71. ਰ੍ 


ਚਮੋਲੀ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰੀਪਹਾੜੀ 


_ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 9,125 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. 


ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 454,871 (1991) ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 
1370 ਮੀ. ਹੈ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਇਹ ਉਚਾਈ 3,045 ਮੀਟਰ ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਧ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਹੇ.ਸਥਿਤ ਹੈ। __ 
ਅਲਕਨੰਦਾ ਲਦੀ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਦੀ_ਹੈ। ਇਹ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਮਤ 


ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਚਟਾਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਵਿ 
_ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਬਰਫ਼ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੀਆਂ. ਚੋਟੀਆਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਸੋਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਗਲ 


ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚੀੜ, ਬੈਂਜਓਕ, ਓਕ ਆਦਿ ਦੇ ਬ੍੍‌ਛ ਕਾਫ਼ੀ __ 


ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫਲ ਵੀ 


` ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਯਾਕ ਆਦਿ ਇਥੇ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦ' 


ਹਨ। 


ਪੁ. ਹਿ.ਵਿ.ਕੋ.4: 164 


ਚਮੌਲੀ : ਸ਼ਹਿਰ-ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ ) ਦੇ ਚਸੋਲੀ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤਹ ਤੋਂ 1 65 ਔਟਰੰਦੀ 


` ਉਚਾਈ ਤੇ ਅਲਕਨੰੰਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ 


ਦੇ ਲੋਕ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ-ਪੈਦੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਥੇ 
ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।' ਇਥੋਂ ਦੀ ਲਗਭਗ 10% 
ਆਬਾਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੋਰ 





























397 ਰ ਨਾ 


ਕੌਮ ਧੈਦਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਦਰੀ ਨਾਥ ਜਾਣ ਲਈ ਇਥੋਂ 
ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ : 15, 378 (1991) 

305 24' ਉ. ਵਿਥ; 79” 20' ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ.- ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ, 4 : 164 

ਚਯਵਨ : ਵੇਖੋ, ਚਵਨ _ 

ਚਰਸ : ਇਹ ਮੋਰੇਸੀ ਕੇਲ ਦੇ ਕੈਨਾਬਿਸ ਸੈਟਾਈਵਾ (“੩੦- 
08005 586੮3) ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਇਕ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਔਸ਼ਧੀ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 

ਚਰਸ ਨੂੰ ਬਲਵਰਧਕ, ਉਤੇਜਕ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਆਦਿ ਦੇ ਤੌਰ 
ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦਰਦ ਘੱਟ ਕਰਨ ਆਦਿ ਦੇ 


ਗੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਨੁਕਸਾਂ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ 


__ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖਨਿਵਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 
ਰ੍ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ 
ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਗਾਂਜਾ)। 


_ਰ ਪੁ. - ਗ. ਇੰ.ਸੈ.ਪ.: 48 


ਗਲ ਚਰਸ (ਚੜਸਾ) : ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ੍ਰ ਵਿਚ 
ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਚਮੜੇ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਇਕ ਕਾਫ਼ੀ.ਵੱਡੀ ਬਾਲਟੀ ਨੂੰ ਬਲਦ ਡੂੰਘੇ ਖੂਹਾਂ 
-ਵਿਚੋਂ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਬਲਦ ਖੂਹ ਲਾਗੇ ਬਣੀ ਇਕ ਢਾਲਵੀਂ ਪਟੜੀ 
ਉਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 8 ਤੋਂ 10 ਮੀ. ਡੂੰਘੇ ਖੁਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ 


__ ਕੱਢਣ ਲਈ ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਜੋੜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ' ਵੀ 


ਰ੍ ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘੇ ਖੂਹਾਂ ਲਈ ਦੋ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਲਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ 
ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


੍ _ਇਕਹਿਰੀ ਚਰਸ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਢਲਾਣ 1 : 5 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੈਬਾਈ ਖ਼ੁਹ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੋਂ 25% ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ 
ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਲਟੀ ਉੱਪਰ 
ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਬਲਦ ਪਟੜੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੇ 
__ਹਨ ਤਾਂ ਬਾਲਟੀ ਚਰਸ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੈਨ੍ਹੀਆਂ 


ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਰੱਸੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਥੱਲੇ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਖਿੱਚਣ ਨਾਂਲ ਬਾਲਟੀ _ 


ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਖਾਲ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ 
ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਲਟੀ ਫਿਰ ਖੂਹ 
ਰ੍ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਧੀ ਨਿਰੈਤਰ ਚਲਦੀ 
_ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ` ਰ੍ 





ਦੂਹਰੀ ਚਰਸ (ਬੈਲੈਰੀ ਚਰਸ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ - 
ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 20 ਮੀ. ਡੂੰਘੀ ਹੋਵੇਂ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਸ ਦੀ ' 


ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕੌਮ ਇਕਹਿਰੀ ਚਰਸ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਉਸ 
ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਬਲੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ 


ਜੋੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਇਕ ਜੋੜੀ ਹਰ ਵਾਰ ਬਦਲ _. 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਟੜੀ ਦੀ ਢਲਾਣ 1 : 2 ਤੋਂ 3 ਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਬਾਲਟੀਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 


270 ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਸਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਕ ਘੰਟੇ ਵਿਚ / 


ਲਗਭਗ 13500 ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਇਕ ਹੋਰ ਚਰਸ ਦਾ ਨਾਂ ਚੱਕਰਦਾਜ਼ ਚਰਸ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 


ਬਲਦ ਇਕ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਪਟੜੀ ਉਪਰ ਚਲਦੇ- ਹਨ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਲਟੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਖ਼ਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢੱਕਣ ਲੱਗੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਾਲਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ` 


ਬਾਲਟੀਆਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਦੋ ਪੋਲਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ` ' 


ਅਤੇ ਇਕ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਕ ਘੰਟੇ ਵਿਚ 
ਲਗਭਗ 17100 ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

- ਪ੍ਰਿਸੀਪਲਜ਼ ਆਫ਼ ਐਗ੍ਰਾਨੋਮੀ - ਟੀ. ਵੀ. ਸੁਬਦੀਆਹ 
ਜੀ 250 


ਚਰਕ : ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ (ਸੈਘਤਾ) ਆਯੁਰਵੇਂਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੈ. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਰੀ੍‌ਥ ਜਾਂ ਤੋਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਪੀਠ ਸਨ ਜਿਥੇ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ 


ਅਧਿਐਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸੈਭਵ ਹੈ ਕਿ ਚਰਕ ਸੋਹਿਤਾ ਦੀ _ 


ਰਚਨਾ ਚਰਕ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। 


ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿਚ ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ` 


ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ 
ਉਪਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੇ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ। 
ਤ੍ਰਿਪਿਟਕ ਦੇ ਚੀਨੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਰਾਜ ਵੈਦ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਚਰਕ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਨਿਸ਼ਕ ਬੋਧੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ 
ਦਾ ਕਵੀ ਅਵਸ਼ਘੋਸ਼ -ਵੀ ਬੋਧੀ ਸੀ ਪਰ ਚਰਕ ਸੈਹਿਤਾ ਵਿਚ ਬੁੱਧ 
ਧਰਮ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੰਡਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਚਰਕ ਤੇ ਕਨਿਸ਼ਕ 
ਦਾ ਸਬੈਧ ਸ਼ੱਕੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 
`ਰੁ. ਪੁ. - ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 365 


ਚਰਖਾ : ਚਰਖੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ 
ਹੋਇਆ, ਇਸ ਸਬੈਧੀ ਚਰਖਾ ਸੈਘ ਵਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਚਰਖੇ ਅਤੇ 
ਹੱਥ ਖੱਡੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੈਨ 1500 ਤੱਕ ਖਾਦੀ ਤੇ 


_ ਦਸਤਕਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। 


ਪਰੇਤੂ-ਫਿਰ ਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ 


ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ_ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਚਰਖੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਸਮ 


ਖੜ੍ਹੇ ਚਰਖੇ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਪਟੜੀ, ਦੋ ਖੰਭੇ ਅਤੇ ਅੱਠ 
ਫੱਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਇਕ ਪਹੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇਂ ਚਰਖੇ ਦਾ ਵਿਆਸ 
ਲਗਭਗ 30 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 60 ਸੈਂ.ਮੀ. ਤੱਕ ਅਤੇ ਤੱਕਲੇ ਦੀ ਲੈਬਾਈ 
48 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੱਕ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਚਰਖਿਆਂ ਦੇ 
































ਕਾ 


ਨਮੂਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਿਕਾਕੋਲ (ਆਂਧਰਾ) ਦਾ ਖੜ੍ਹਾ 
ਚਰਖਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਇਸ_ਨਾਲ ਦਰਮਿਆਨੀ ਕਿਸਮ ਦਾ 


ਵਧੀਆ ਸੂਤ ਕੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1921 ਨੂੰ 


_ਮਗਨਵਾੜੀ (ਵਰਧਾ) ਵਿਚ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ- ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 


ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਂਗਰਸ ਮਹਾਂ ਸਮਿਤੀ ਨੇ 20. ਲੱਖ ਨਵੇਂ ਚਰਖੋ 


ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਦਾ' ਫ਼ੈਸਲਾ 


ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1923 ਵਿਚ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤ ਖਾਦੀ ਮੰਡਲ ਦੀ 


ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਪਰੈਤੂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਚਰਖੇ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰਾਜਨੀਤੀ 
ਵੱਲ ਸੀ ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੈਮ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ 
ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੰਤ 22 ਸਤੰਬਰ, 1922 ਨੂੰ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤ ਚਰਖਾ- 
ਸੈਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। 





_ ਚਕਾਕਲ ਦਾ ਖੜ੍ਹਾ ਚਰਖਾ 


ਇਕ ਓਸ ਹਿਰ 


ਇਨਾਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰੋਤੂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਨਮੂਨਾ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ 29.ਜੁਲ਼ਾਈ, 1929 ਨੂੰ ਚਰਖਾਂ-ਸੁੰਘ ਨੇ 


ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਚਰਖਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ 


ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ 


ਜੋ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਈ 


ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਪੌਰ ਸਫ਼ਲਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕੀ। 


ਖੜ੍ਹੇ ਚਰਖੇ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨ ਚਰਖਾ_ਬਣਿਆ। 
ਯਰਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਚਚਖੇ ਨੂੰ ਪੇਟੀ ਚਰਖੇ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ 
ਸਿਹਰਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਸਤੀਸ਼ਚੈਦਰ ਦਾਸ ਗੁਪਤ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ 
ਚਰਖੇ ਵਰਗਾ ਹੀ_ਬਾਂਸ-ਦਾ ਇਕ ਚਰਖਾ-ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ 
ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਪਲੋਗੀਂ ਸ਼ਿੱਧ.ਹੋਇਆ। ਬਾਂਸ ਦਾ ਹੀ ਜਨਤਾ_ਚੱਕਰ 
(ਕਿਸਾਨ ਚਰਖੇ ਵਰਗਾ ਹੀ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵੀਰੇਂਦਰ 


ਸਹਜ ਨੀ ਤਰੀ ਲਤ ਤਦ ਰਿਹ ਰਤੀ 


38 ` 





ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਂਲ ਕਿਸਾਨ ਚਰ਼ਖਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ: ` 


ਰਵਿ 
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਚਰਖੇ: ਦੇ 


ਗਿਰੀ ਗਤ  ਿ 





`_ ਮਨ 1949 ਵਿਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੋਂ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਕਰ ` 


`_ਏਕੰਬਰ ਨਾਥ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਚਰਖਾ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੱਕਲੋ ਖੜ੍ਹੇ 


ਦਾਅ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਤੱਕਲਿਆਂ 
ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਕਲਾ ਸੂਤ ਦੀ ਮਾਲ੍ਹ ਨਾਲ 


_ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਰਿੰਗ ਜਾਂ ਛੱਲੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ' ਹੈ। ਇਸ ਚਰਖੋ' 


ਦਾ ਖੋਜੀ ਏਕੰਬਰ ਨਾਥ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ. ਨਾਂ ਅੰਬਰ ਚਰਖਾ 
ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅੰਬਜ਼ ਦੇ ਅਰਥ_ਵੀ 'ਕੱਪੜਾ ਹਨ, ਇਸ ਕੁਰੂ! ਇਚ 


_ ਨਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਢੁੱਕਵਾਂ ਲਗ਼ਦਾ ਹੈ। 


ਕਿ ਉਦੇ 


ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਹੈ (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਅੰਬਰ ਚੁਰਖਾ)। ਅੰਬਰ” 
ਚਰਖੇ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀਂ ਹੈ. 
ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਨਾਂਲ ਚਲਾਇਆ ਵੀ .. 


ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਹੈ।ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਹੈ। ਪੌਂਡੂ 2 
ਵਰ ਰਿ ਪਾ ਹਾਰ ਰਿਹਣ [ 
ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕੇ। ਅਜੋਕੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਦ ._ : 
ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ: ਡੀਜ਼ਲ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਕਰੋਗੇ ਇਹ ਰੀਸ ਬਨ :: 


ਵਾਲੇ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ `__ 


ਅੰਬਰ ਚਰਖੇ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਰ ਵੀਂ 


ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ 21 


ਲੱਕੜ ਦੇ ਹੀ ਬਣਾਉਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ: ਕੋਂ.4- 166. 


ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਭਾਰਤ) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ_ਕਰ ਦਿੱਤਾ ! ਗਿਆ, ਵੈ 
ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਕਬਾ ਲਗਭਗ 1600 ਵ. ਸ ਸੀ. ਸੀ। ਇ ਬੇਂਤਰ, 


ਪਦ 
7 
। 






























_ 399 


ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1782 ਵਿਚ ਖੁਮਾਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ 


` ਪੁਰ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸਬੈਧੀਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜਦਾ ਰਿਹਾ 


ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬਿਜੇ ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ'ਰਿਆਸਤ ਵਿਚੋਂ 


ਹੀ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1789 ਵਿਚ ਇਸਨੇ' ਆਪਣਾ 


` ਖੁੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਨਾਲ ਅਲੀ 
ਬਹਾਦੁਰ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਬਹਾਦੁਰ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ- 1798 ਵਿਚ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ 
ਚਰਖਾੜੀ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਲਈ 4 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀ 
` ਸਨਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । 

ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ 1803 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਤੇ 


ਰ੍ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਦ ਵੀ ਸੈਧੀ ਕਰਨ ਵਿਚ' ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਬੁੰਦੇਲਾ 
ਇਹੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਸੈਨ 1829 ਵਿਚ ਬਿਜੇ ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ 


ਦੇ ਕਾਲਵਾਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦਾ ਪੋਤਾ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਚਰਖਾੜੀ ਰਿਆਸਤ 
ਦਾਂ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ 
ਨਾਜਾਇਜ਼ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ 


`_ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗਦਰ ਸਮੇਂ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਂਰੀ 


ਪਾਲਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਬੈਧ 
ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।'ਇਸ ਵਫ਼ਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਸਨੂੰ ਅੰਗਜ਼ੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ 
20,000 ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਇਕ 
ਖਿਲਤ' ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਹੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਝ਼ੇ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। 
_ਸੈਨ 1860 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋ ਇਸਦਾ ਬੇਟਾ ਜੈ ਸਿੰਘ-ਦਿਓ 
ਨਾਬਾਲਗ਼ ਹੀ ਰਾਜ ਦਾ.ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1874 ਵਿਚ ਜੈ 
ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੋਧਕੀ ਹੱਕ ਤਾਂ ਮਿਲ ਗਏ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫਿਰ 


`` ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਇਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ 


___ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ। ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਚੀਫ਼ਾਂ ਦੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ 

_ਖੋਹ' ਲਏ ਗਏ। ਚਰਖਾੜੀ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ 
_ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਤਬੈਨਾ ਮਲਖਾਨ ਸਿੰਘ 
ਰਿਆਸਤ'ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1886-ਵਿਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ 


_ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਚਰਖਾੜੀ ਸਟੇਟ ਨੂੰ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ 


ਦੇ ਰਾਂਜਨੀਂਤਕ ਏਜੈਟ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1894 ਵਿਚ 
ਮਹਾਰਾਜੇ ਮਲਖਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ 


ਨ ,ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੋਧ ਇਕ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗਾ। 
ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਹਾਕਮ ਨੂੰ/ਹਿਜ਼ ਹਾਈਨੈੱਸ' ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾਧਿਰਾਜ _ 
__ 'ਸਿਪਾਹਦਾਰ-ਉਲ-ਮੁਲਕ” ਦੀ- ਉਪਾਧੀ ਅਤੇ 31 ੋਪਾਂ ਦੀ. 


ਜਸ ਦਾਰ ਦਿੱਤ = 


ਰ੍ ਨੀ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ ਪਰੰਤੂ ਬੋਲੀ ਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜਾਂ _ 


ਦੀ ਹੱਦ-ਬੈਦੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਚਰਖਾੜੀ ਰਿਆਂਸਤ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ 


ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ. 


ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਲਗਭਗ 95 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੰਦੂ ਤੇ 5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮੁਸਲਮਾਨ 
੍ ਆਬਾਦੀ ਸੀ। ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਇਕੋ-ਇਕ ਚਰਖਾੜੀਂ ਨਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ 
_ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸੀ ਬਾਕੀ 504 ਪਿੰਡ ਸਨ। 


ਪ੍ਰੰਬਧਕੀ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਰਗਣਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 
ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਰ ਪਰਗਣਾ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਬਾਵਨ- 
ਚੌਰਾਸੀ, ਈਸਾਨਗਰ, ਰਾਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਸਤਵਾੜਾ ਇਸ ਦੇ ਪਰਗਣੇ 


ਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖ਼ੁਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ 


ਸਨ। ਸਜ਼ਾਏ ਮੌਤ, ਜਲਾਵਤਨ .ਜਾਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਆਦਿ ਵਰਗੇ 
ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ, ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦਾ ਏਜੈਟ ਕਰਦਾ ਸੀ। 
ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ “ਸੀਨਗਰੀ” ਅੰਤੇ ਅੰਤੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਹੀ” '. 
ਕਰੈਸੀ ਚਲਦੀ ਸੀ ਪਰ 1864 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਨਾਲ _ 


ਦਿਉਰ ੍ 


ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੱਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 


8 ਰਿਆਸਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚੋਂ.ਪਿਆਦਾ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਪੈੱਕੀਂ ਕਰਤੀ 
ਵਿਚ ਲਗਭਗ 138 ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਿਲਟਰੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਬੰਦੇ 
ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। 28 ਬੰਦੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਭਰਤੀ 
ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਚੀਫ਼ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ 
ਆਰਜ਼ੀ ਰਸਾਲਾ ਵੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 24 
ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ 90 ਤੋਪਚੀ ਸਨ। ਚਰਖਾੜੀ ਟਾਊਨ ਪੁਲਿਸ ਚਰਖਾੜੀ 
ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਹੀ ਕੈਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਹਾਤੀ ਪੁਲਿਸ ਬਾਕੀ ਦੇ 
ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। 
ਹ. ਪੁ. - ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 176 : ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 ! 


ਚਰਖਾੜੀ : _ਸ਼ਹਿਰ-ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਭਾਰਤ) ਰਾਜ ਦੇ _. 
ਹਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸੇ 
ਨਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨਕ 
ਨਾਂ 'ਮਹਾਰਾਜਨਗਰ'” ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਚਰਖਾੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਝਾਂਸੀ- 
ਮਾਨਿਕਪੁਰ ਸੜਕ ਉਪਰ ਮਹੋਬਾ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੋਈ-15 ਕਿ. ਸੀ. 


-ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਪਹਾਂੜ ਦੀ ਤਲਹੱਟੀ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 


ਹੈ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਉਪਰ “ਮੰਗਲਗੜ੍ਹ” ਨਾਮੀ ਕਿਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੋਰ ਵੀ 


_ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪੌੜੀਆਂ 


ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ 


ਵੱਡੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਉਪਰੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਾ ਹ 


ਮਨਮੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਸੈਨ 176 ਵਿਚ ਜਸ ਨੀ ਜਿ 
ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ' ਇਸ ਨੂੰ 
ਇਕ ਚੌਗਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਖੰਡ, ਲੂਣ, ਕੱਪੜਾ ਤੇ 
ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਇਥੇ ਦਰਾਮਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਨਾਜ, ਕਪਾਹ, ਤਿਲ, 
ਅਲਸੀ ਅਤੇ ਘਿਓ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਬਰਾਮਦ ਸੀ। 
_ ਆਬਾਦੀ : 21,073 (1991) 

255 24' ਉ. ਵਿਥ; 79” 46 ਪੂ. ਲੈਬ, ਰ 

ਹ.ਪ. - ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 20 : 179; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 168 


ਚਰਚ : “ਚਰਚ” ਸ਼ਬਦ ਈਸਾਈ ਧਾਰਮਕ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ 
ਈਸਾਈਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇਮਾਰਤ (ਗਿਰਜਾਘਰ) 
ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਰਚ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ “ਇਕਲੀਜ਼ੀਆ” 
(੬੦੦68) ਦਾ ਵਿਕਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਾਗਰਿਕਾਂ 
ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਭਾ,ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਰ੍ 
ਵਿਚ ਇਕਲੀਜ਼ੀਆ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਧਾਰਮਕ ਮੰਤਵ ਲਈ ਯਹੂਦੀ ਹੀ 
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮ-ਸੰਭਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹੀ। ਨਿਊ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਿਚ 
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੈਸਾਰ-ਭਰ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧਾਲੂ ਈਸਾਈਆਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਭਾ 


ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਭਾਂ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਲਈ ਉਹ __ 


ਚਰਚ 























ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਜਾਂ ਚਰਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਸਾਰੇ ਈਸਾਈ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਈਸਾ ਨੇ 
ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਚਰਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ 


ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਰਚ ਜਾਂ ਸੈਗਠਨ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ 


ਨਾਲੋਂ_ ਵੱਖਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ` ਵਿਚ ਕੈਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਵਰਗੀਕਰਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :-__ 


ਇੱ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ--ਇਸ ਦਾ ਸੈਗਠਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕਾ 
. ਹੈਂ ਅਤੇ ਸੈਸਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਈਸਾਈ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਉਹ ਪੂਰਬੀ ਚਰਚ-ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਈਸਾਈ 


ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਂਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਖੁਰਾਤਨਵਾਦੀ ਜਾਂ 


ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। 

3. ਪ੍ਰਟੈਸਟੈਂਟ ਧਰਮ--ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਿ ਵਿਚ ਆਰੈਭ 
_ਹੋਇਆ ਸੀ। 

4. ਐਂਗਲੀਕਨ ਸੈਗਠਨ--ਭਾਵੇਂ' ਆਰੈਭ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ 
ਸੈਗਠਨ ਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ 
ਰ੍ ਐਂਗਲੀਕਨ ਈਸਾਈ ਆਪਣੇ ਆਪਂ ਨੂੰ ਪ੍ੋਟੇਸਟੈਂਟ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ੍ 
`____ ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ ਈਸਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਬੈਧੀ ਜੋ 

ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਈਸਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ 
- ਸੈਕਲਪ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰੱਬੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦੇ 


ਆਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਸੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਤਾ ਉਸ ਦੀ _ 


ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਈਸਾ ਨੇ ਇਸ ਸੈਸਥਾ ਦੀ ਧੁਰੀ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਚਰਚ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਮਿਥੇ ਕਿ ਚਰਚ ਦਾ 
ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ 'ਰੱਬੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ” ਦੇ ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ 
ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕੈਮ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ 
ਸੀ। ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ 
ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਰਜਾ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਰਚ ਦੇ ਸੈਗਠਨ ਅਤੇ 
ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਈਸਾ ਨੇ 12 ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੈਸਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ 
ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਸੈਸਕਾਰ ਨਾਲ ਇਸ 
__ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਚਰਚ 
ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਮਰੀਕਾ, ਏਸ਼ੀਆ, 
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਸੈਚਾਲਕ ਬਣੇ। 
ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ 
ਦੁਨੀਆਭਰ ਦੀ. ਆਬਾਦੀ ਦਾ 1/3 ਹਿੱਸਾ ਈਸਾਈ ਸਨ। 


` ਹ.ਪੁ. - ਐਨ. ਬਿ. 5 : 739; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 170. 


ਅੱਡ ਅੱਡ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ: 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਵੈਡੀ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਧਾਰਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ 
ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਰਲਗੱਡ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਾਰਮਕ' 
ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੇਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਅੱਡ ਅੱਡ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ _ 


ਸਕਦਾ। ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਨਾ 


_ 400 


| 

ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਹੀ ਧਾਰਮਕ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਤੇ ' 
ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸੈਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹਿਕ-. 
ਤੌਰ ਤੇ ਆਂਪਣੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ 
ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਤੰਤਰ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਤਗੀਰੀ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੀ ਆਪਣੀ - 
ਪਰਜਾ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਰੂਹਾਂ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦ੍ਹਾ 
ਹੈ ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਦੈਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ੍ 
ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ _ 
ਹੈ।ਰੋਮਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਈਸਾਈ ਮਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੀ 
ਲਾਟ ਪਾਦਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕੈਟਰੋਲੈ ਕਰਦਾਂ ਸੀ 
ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਰੱਬ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਈਸਾਈ-` 
ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ' ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹੋ ਪ੍ਰਥਾ ਕਾਇਮ ਰਹੀ ਅਤੇਂ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਦਾ ਪਦ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ 
ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ- 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਫਰਤਦੇ ਹਨ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਗਤ 
ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਾਂ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ'ਸੀ। , ਇੱ 
ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਯਹੂਦੀ 

ਮਤ ਵਿਚ ਵੀ ਚਰਚ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵੱਖਰਤਾ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ _' 
ਸੀ। ਚੌਥੀ- ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 
ਚਰਚ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ 
ਚੱਲ ਪਏ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਸੱਦੀਆਂ। 
ਬਹੁਤੇ ਪਾਦਰੀ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰੀ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤਾਂ_ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਾਂ_ਮਿਲਾ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ. 
ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚਰਚ ਦਾ ਹੀ ਕੈਮ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ _ . 


_ ਸਿਧਾਂਤ ਅਪਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ` 


ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਈਸਾਈ 
ਮਤ ਰੋਮੂਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ. ਇਕੋ-ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਧਰਮ ਬਣ ਰਿਆ 


ਅਤੇ ਕੁਫ਼ਰ ਤੇ ਈਸਾਈ-ਵਿਰੋਧ ਉਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਰ੍ 


ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਰਢ ਅਤੇ ਰਾਜ ਇਕੋ ਈਸਾਈ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ _ 
ਪਹਿਲੂ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬੁੱਤ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ 
ਗਈ ਅਤੇ ਰੱਬ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣਾ ਈਸਾਈ ਮਤ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਲਈ 
ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 5ਵੀ' ਸਦੀ ਤੱਕ ਧ੍ਰਮ ਵਿਚ 
ਜਿ ਸਿ ਤਉ 


ਹੀ ਰਿਹਾਜੀ ਤਾਂ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸੇਲਾਮ ਦਾ ਭੱਖੰੜ ਝੱਲ ਧਿਆ। 
ਜਿਥੇ ਈਸਾ-ਮਸੀਹ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਕ ਮੁਖੀ ਹੀ..ਸੀ ਉਥੇ ਹੱਜ਼ਰਤ 


ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ __ 


ਆਗੂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਈਸਾਈ ਮਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਇਸਲਾਮ __ 
ਸਮੁਦਾਇ ਵਧੇਰੇ ਸੈਗਠਤ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਡ ਅੱਡ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ _ 
ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਈਸਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੁਸਾਇਟੀ 


ਨੂੰ ਧਾਰਮਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ । ਮੁਹੈਮਦ ਸਾਹਿਬ 


ਮਗਰੋਂ ਖ਼ੁਲੀਫਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਂਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰ੍ 
ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਇਸਲਾਮੀ ਸਿਧਾਤਾਂ ਰ੍ 


ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਵਿਚ ਪੁਰੋਹਤਪੁਣੇ ਦੇ . 


ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕੈਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ._ ' & 


ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਥਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਧਰਮ ਦੀ ਕੋਈ 


ਸ਼ਕਤੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ “ਉਲਮਾ” ਦਾ ਆਮੁ _' 


ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਵੀ ਮੱਧ-ਕਾਲ ਦੇ ਈਸਾਈ ` ਰ੍ 




















401 ਰ੍ ਚੌਰਚ ਅਤੇ ਰਾਜ 


_ ਸ਼ਕਤੀ ਦੋ ਅੱਡ ਅੱਡ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ। 

ਭਾਵੇਂ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਸਮਾਨੀਆ ਸਲਤਨਤ ਦੇ 
ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਚਰਚ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਵਿਚ 
ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਿਆ। 

- ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ 
ਰ ਆਪ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ 
ਧਾਰਮਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। 


ਪੱਛਮ ਵਿਚ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪੋਪ ਪਾਸ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰ ਸਨ 
ਜੋ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਪਾਸ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇੰਨਾ 
ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੈਟਰੋਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ 
ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੈਨ 494. ਵਿਚ ਪੋਪ ਗੈਲੇਸੀਅਸ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ 


ਐਨਾਸਟੇਸੀਅਸ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਇਕ ਪੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, “ਸੈਸਾਰ 


ਵਿਚ ਦੋ ਸਿਧਾਂਤਾਂ,(ਪੋਪ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਦੇ. 
ਆਧਾਰ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੋਪ ਦੀ 


ਸ਼ਕਤੀ ਵਜ਼ਨੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਸ਼ਪਾਂ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਵੀ 

ਲੇਖਾਂ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ!” ਭਾਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਤੋਂ 

_ ਉੱਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ.ਦੀ ਦੈਵੀ ਲਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਤੇ _ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜਨਤਕ ਮਾਮਲਿਆਂ _ਵਿਚ ਬਿਸ਼ਪਾਂ ਦੀ 
ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਰੂਹਾਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ 

__ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੋਪ ਅੱਗੇ ਸਿਰ 
ਝੁਕਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। 


ਰੀ 


ਕਿਹੜੇ ਮਾਮਲੇ ਰੂਹਾਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ 
_ ਝਗੜਾ ਚਲਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਰੋਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੇ 
_ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਉਹ ਬਿਸ਼ਪਾਂ -ਦੀਆਂ 
_ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਪੋਪ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ 
_ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ' ਥਿਸ਼ਪਾਂ. ਨੂੰ -ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਮਕ 
ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। 


_ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਜਵਾੜੇ ਚਰਚਾਂ ਅਤੇ 
_ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਚਰਚ 
_ ਵੇਚੇ ਅਤੇ ਖ਼ਰੀਦੇ ਜਾਣ ਲੱਗੂ/ਪਏ ਅਤੇ ਇਹ ਜੱਦੀ ਜਾਗੀਰਾਂ ਬਣ 
ਗਈਆਂ। ਉਸੇ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਮਹਾਨ ਪੋਪ ਗ੍ਰੈਗਰੀ 
-- ਸੱਤਵੇਂ ਨੇ ਚਰਚ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਮੰਗ 


_ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਿਸ਼ਖਾਂ ਅਤੇ-ਮੱਠ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚੋਣ ਹੋਣੀ 


_ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਭਾਰੂ 
ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਗਈ ਕਿ ਪੋਪ ਪਾਸ ਇਹ 
ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੜਬ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ 
ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਂਡਾਂ ਛੇਕ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਜਾ ਨੂੰ 
ਉਸਦਾ ਹਥ ਸਨ ਤਾਰਕ ਬਦ ਅਤੀ ਜਦ ਬਹ ਦਹ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੀ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇ। - 


ਉਹ. 11ਵੀਂ ਤੋਂ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਹ ਧਾਰਨਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਰੀ 
“_ ਕਿ ਧਾਰਮੰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੋਪ 
- _ ਅਤੇ ਹੋਲੀ ਰੋਮਨ ਐਂਪਾਇਰ ਵਿਚਕਾਰ ਲੈਬਾ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਦਲੀਲ ਇਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ 
ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ-ਨੈਤਿਕ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ 


ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਮ ਈਸਾਈ ਦੇ ਤੁੱਲ ਸੀ ਅਤੇ ਪੋਪ 
ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ। ਸੈਨ 1302 ਵਿਚ 


ਪੋਪ ਬੋਨੀਫੇਸ ਅੱਠਵੇਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੈਂਕਚਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਈਸਾ ' 


ਮਸੀਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮਦੂਤ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾ- 


ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਰੂਸੱਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ _ : 
ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਸੇਸ਼ਟ 
__ਰੂੰਦੀ ਹੈ। ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਨੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਤੇ ਪੋਪਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੋ ਰ੍ 
ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਰੂਹਾਨੀ ਤਲਵਾਰ ਧੋਪ ਆਪ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਰ੍ 
ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਲਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਧਾਰਣ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ । 
ਹੋਈ ਹੈ ਪੂਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਲਵਾਰ ਰ੍ 


ਪੋਪ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤੇ। 


ਪੋਪ'ਬੋਨੀਫੇਸ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਐਲਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਫ਼ਿਲਿਪ ਚੌਥੇ 
ਰ੍ ਨਾਲ੍ਹ ਹੋਏ ਝਗੜੇ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਉਤੇ 


ਅਮਲ ਨਾਂ ਕਰਵਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਏਜੈਟਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ 
ਅਗਵਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ 


-. ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੀ ਪੌਪ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 


ਹੈਨਰੀ 8ਵੇਂ ਨੇ ਤਾਂ ਰੋਮ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਤੋਂ 
ਬਿਸ਼ਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲੈ ਲਏ ਸਨ। _ 

ਫਿਰ ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਦਾ ਧ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਧਰਮ ਹੱਦ ਵਿਚ ਆ 
ਗਿਆ। ਲੂਥਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚਰਚ ਜਾਂ ਧਰਮ' ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣਦੀ ਗਈ ਕਿ ਚਰਚ ਨੂੰ 


` ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਆਸਰਿਤ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈਂ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ 


ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਟੈਸਟੈਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 
ਲੜਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਲੀਅਮ ਤੇ ਮੇਰੀ ਅਤੇ 
ਮਲਕਾ ਐਨ ਦੇ ਸਮੇ ਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਸਥਾਈ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ 


ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਬਿਨਾਂ ਐਂਗਲੀਕਨ ਚਰਚ ਸਬੈਧੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਕੋਈ _ 


ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। 


ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਉਲਟ 
ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਚਰਚ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਹਿਲੂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ 
ਕਾਂਤੀ ਪਾਂਦਰੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬੜਾ 
ਧੱਕਾ ਲੱਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ 'ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ 
ਕੀਤਾ` ਪਰ ਇਹ ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਧਰਮ ਦੀ 
ਸਮਰਥਕ ਸੀ। 


ਨ ਸਿਚ ਹਰੇ ਚ ਜਿਤ ਰ੍ 


ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ। ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੋਪ ਦੇ 
ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਸਬੈਧੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ 


` ਬਿਸ਼ਪਾਂ ਆਦਿ_ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸਬੈਧੀ“ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ 
ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਪ੍ਰਥਾ __ 
` ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਦਾ ਚਰਚ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਕੈਟਰੋਲ`ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ _ 


ਸਨਾਤਨੀ ਧਰਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੇਠ ਹੀ 
ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰੂਸ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ 


ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਕਾਇਮ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ 
ਦੀ ਕਰੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਸੋ ਅਜੋਕੇ ਸੈਸਾਰ ਰ੍ 


ਵਿਚ ਚਰਚ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਲਗਭਗ 
ਖ਼ਤਮ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ' ਸਾ 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈਂ. 4 : 590 


ਹ 














।. 

1 

ਹੈ 
ਵਿ 
ਹ 

ਉ 

| ੍ 
| 














੨ ਚਰਚ, ਸਰ ਰਿਚਰਡ` 
ਚਰਚ, ਸਰ ਰਿਚਰਡ : ਇਹ ਇਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿਪਾਹੀ 


_ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸੁੰਤਤਰਤਾ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ 


ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਕਾਰਕ ਵਿਖੇ 


1784 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੋਲਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ. 
ਇਹ ਸਕੂਲ' ਦੀ' ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਆਰੈਭ ਵਿਚ ਇਹ 13 ਵੀਂ ਸਾਮਰਸੈੱਟ ਸਿਰ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਨਟਰੀ 


ਵਿਚ ਬਝੋਡਾ-ਬਰਦਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ 1801 


ਵਿਚ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਸਰ ਰੈਲਫ਼ ਐਬਰਕਰਾਬਾਈ ਅਧੀਨ ਲੜਾਈ 


ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ 1806 ਵਿਚ ਰੀ ਸਚੀ ਦੀ ਜਾਈ 
ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 


` ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਕਰਕੇ ਕੈਪਟਨ ਕਮਾਂਡੈਂਟ ਬਣ ਗਿਆਂ ਅਤੇ 
1806-08 ਦੌਰਾਨ ਅੱਪਰਕਾਪਰੀ ਵਿਖੇ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਜਰਨੈਲ ਜਾਨ 
- ਓਸਵਾਲਡ ਦੀ ਆਇਓਨੀਅਨ ਮੁਹਿੰਮ (1809) ਵਿਚ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ 
ਸਟਾਫ਼ ਵੀ. ਰਿਹਾ। ਇਥੇ: ਇਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਥੀਉਂਡੋਰੋਸ 
ਕੋਲੋਕੋਟ੍੍‌ਨੀਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼- 
ਨਿਕਾਲਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਯੂਨਾਨ- ਪੱਖੀ ਸੀ 
ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ ਨੂੰ ਸੁਤੈਤਰਤਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ _ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ 
ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬੈਦ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ` 


ਨ ` ਸਨ 1816 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨੀਪਾਲੀਟਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ - 
ਕਰ ਲਈ। ਸੈਨ 1817 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਪੂਲੀਆ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਗਵਰਨਰ_ 


ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1820 ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਸਲੀ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ- 
ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ 


ਇਸ -ਦੇ ਪੈਰ ਉਖਾੜ.ਦਿੱਤੇ। ਸੈਨ 1821 ਵਿਚ ਯੂਨਾਂਨੀਆਂ ਨੇ, 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਦਿਲੋਂ' ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ ਪਰ ਇਹ 
ਯੂਨਾਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਲਈ ਨਾ ਪੁੱਜ ਸਕਿਆ। ਅਖੀਰ ਮਾਰਚ, 1827 


ਵਿਚ ਇਹ ਯੂਨਾਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ, 1827 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ- -ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਪੱਛਮੀ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ` 
ਨੇ ਕਾਊਂਟ ਕੈਪੋਡਿਸਟਰੀਆਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤਭੇਦ ਹੋਣ 


- ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ 1829 ਵਿਚ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ 
ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1822 ਵਿਚ ਨਾਈਟ 
ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰ੍ 


ਸੈਲ 1830 । ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਪੈਂਫਲਿਟ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜਿਆ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੈਸਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹਾਲਾਤ ਵੱਲ ਦਿਵਾ ਕੇ ਇਹ ਮੰਗ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ 
ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ'ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ'ਉਸ ਨੇ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਲਈ ਜਿੱਤੇ ਸਨ। 


ਸੈਨ 1832. ਦੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਹ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ 
ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ . 


_ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਸਟੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਥਲ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਇਨਸਪੈੱਕਟਰ 


ਜਨਰਲ ਨਿਯੁਕਤ .ਕਰ `ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਰ _ਐਡਮੰਡ 


ਲਿਆਨਜ਼ ਦਾ ਗੁਪਤ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ 'ਪਹਿਲਾ 


ਰ੍ ਇੰਗਲੈਂਡਵਾਸੀ ਸੀ ਜੋ ਯੂਨਾਂਨ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ ੧੪43 ਦੇ 


ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। 
___ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਏਥਨਜ਼ ਵਿਖੇ 30, ਮਾਰਚ, 1873 ਨੂੰ ਹੋਈ। 
ਰਤ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 738 





402. 


/ 
ਚਰਚ-ਸਾਲ : ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਮੌਸਮਾਂ ਨੰ ਜੋ 
ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਰਚ-ਸਾਲ ਅਖਵਾਉਂਦੀ 


`ਰੈ। ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਉਤਸਵਾਂ ਦੇ 


ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਛੇ ਉਤਸਵ ਕ੍ਰਿਸਮਸ, _ 
ਐਪੀਫਾਨੀ (॥੪੪੪੦), ਗੁੱਡ ਫਰਾਈਡੇ , ਈਸਟਰ, ਐਸੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ 


_ਪੈਂਟੀਕਾੱਸਟ (8੦650 ਜਾਂ_ਵਿਟਸੈਡੇ (੧੧10600632) ਮਨਾਏ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਉਤਸਵ ਈਸਾ-ਮਸੀਹ ਦੇ ਇਨਸਾਨੀ. 


ਜੀਵਨ=ਸਬੈਂਧੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮਗਰਲਾ ਉਤਸਵ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦਾ 
ਉਸ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰਨਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਾਇਮ ਕੌਰਨ ਦੇ 


__ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਕ ਦਿਨ ਚਰੱਚ-ਸਾਲ 


ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।ਚਰਚ-ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਰਣਨ __ 
ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਈਸਾਂਈ ਹਚਮ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਇਤਿਰਾਂਸ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਝ 


_ਅਤਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਯਰੂਦੀ 
ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਰੈਭ ਵਿਚ ਈਸਾਈਆਂ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ 
ਧਾਰਮਕ ਉਂਤਸਵ ਸਾਂਝੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਈਸਾਈਆਂ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ 


_ ਆਪਣੇ ਉਤਸਵ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਏ। ਪਾਸਓਵਰ (2੦੦5੦੪੦) ਅਤੇ ` 


ਪੈਂਟੀਕਾਂਸਟ ਤਿਉਹਾਰ ਈਸਾਈਆਂ ਨੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਏ ਸਨਂ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਤੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਹ 
ਰ੍ ਹਰ ਸਾਲ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁੱਡ ਫਰਾਂਈਡੇ ` 


ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸਮਸਅਤੇ ਐਪੀਫ਼ਾਨੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲਏ 
ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਤੀਆਂ ਤੇ ਹੀ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨੰ। , 


ਐਪੀਫ਼ਾਨੀ ਤਿਉਹਾਰ 6 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 


ਤਿਉਹਾਰ ਰੱਬ ਦਾ ਯਸੂ ਮਸੀਹ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮ੍ਰਕਾਸ਼ 


ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 313 ਈ. ਵਿੱਚ ਰੋਮ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ _'' 


ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਉਪਰੈਤ ਤਿੰਨ ਨਵੇਂ ਤਿਉਹਾਰ. ਰ੍ 
ਕ੍ਰਿਸਮਸ, ਗੁੱਡ--ਫ਼ੌਰਾਈਡੇ, ਪਾਸਕਾ' (੪੧੦0੩) ਅਤੇ ਪੈਂਟਕਾੱਸਟ ਦੀ ` 


`. _` ਥਾਂ ਲਈ। ਗੁੱਡ ਫ਼ਰਾਈਡੇ ਅਤੇ ਈਸਟਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪਾਂਸਕਾ ਤੋਂ ___ 
ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਚੌਥੀ `_ 


ਸਦੀਂ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਰੋਮ ਵਿਚ ਈਸਾ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਦਸੋਬਰ ਨੂੰ ੍ 


- ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 


ਰਬ ਨੀ ਰੀ ਰਚੀ 


ਅਸਤਿੱਤਵ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਈਸਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ. 


ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ` 


` ਉਤਰਨਾ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਲ ਉਤਸਵ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗ 
ਪਈਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਧੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਚਰਚ ਬਣਾਏ - . 
ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਹੁਣ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। 


`_ਚਰਚ-ਸਾਲ ਦੋ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ' _: 


“ਬਿਜ਼ੈਤੀਨੀ ਪ੍ਣਾਲੀ' ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਰਚ-ਸਾਲ ਈਸਟਰ ਤੋਂ/ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ _.. 
ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਅਤੇ ਐਪੀਫਾਨੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 25 ਦਸੰਬਰ ਅਤੇ 6 ਜਨਵੌਰੀਂ__ - 
ਨੂੰ ਹੀ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਣ _` 


ਵਾਲੇ ਉਤਸਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨ 

ਦੀਆਂ ਮਿਤੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰ੍ ਰੀ 
ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ” ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾ 

ਉਤਸਵ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :- ਮੋ `-ਤ 


ਐਡਵਟ (996 ਯਰੇਵਾਰ ਜਹਾ ਵਿਚ ਹਿਲਾ ਪਿ ਨਾ 


30 ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਲਾਗੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 





























`_. ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦਿਵਸ-25 ਦਸੰਬਰ 
ਰਿ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫ਼ਨ ਦਿਵਸ-26 ਦਸੈਬਰ ਰ੍ 
`` ਸੇਂਟ ਜਾਨ ਧੈਰੀਬਰ ਦਿਵਸ-27 ਦਸੋਬਰ __ 
`. ਰੋਲੀ ਇਨੋਸੈਂਟਸ ਡੇ-28 ਦਸੈਬਰ ___ 
_ਸੋਡੇ-ਵਿਦਿਨ ਦੀ ਔਕਟੇਵ ਆਫ਼ ___ 
ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਸੇਂਟ-ਟਾਮਸ ਏ ਬੈਕਟਸ ਡੋ-29 ਦਸੋਬਰ _ 
ਰ੍ ਸੇਂਟ ਸਿਲਵੈਸਫਰਜ਼ ਡੋ-3; ਦਸੈਬਰ 
ਲਾ ਸੇ ਬਰ ਐਪੀਫਾਨੀ- 6 ਜਨਵਰੀ 
_ਸੈਪਟਵਾਜੈਸਿਮਾ ਸੈਡੇ ਲੇ 
` ਕਵਿਨਕਵਾਂ ਸੈਸਿਮਾ ਸੰਡੇ 
ਸਿ ਕਵਿਨਕਵਾਜੈਸਿਮਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਰ 
_ਐਸ਼ ਵੈਡਨੈਸ ਡੇ ਲੈਂਟ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ। ਕਥਿਨਕਵਾ 
_ਜੇਸਿਪਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਆ ਰ੍ 
__`. ਲੈਂਟਦੇਂ ਛੇ ਐਤਵਾਰ 
ਹੋਲੀ ਵੀਕ 
_ਈਸਟਰ ਡੇ 
ਬਸਰ ਤੋਂ ਮਰੋ 5 ਔਤਵਾਰ ` 
_ਅਸੈਨਸ਼ਨ ਡੇ ਆਨ ਦੀ ਫ਼ਾੱਲੋਇੰਗ ਥਰਸਡੇ 
1.” `ਤੇ ਆਫਰ ਆਸਨ ਡੇ 
_ ਪੈਂਟੀਕਾਂਸਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 24 ਤਵਾਂਰ 


(ਵਜ ਸਚੀ ਸਾਰੇ ਬਰਚਤਜਲ ਨਾਇ ਜਾ ਹੈ 
ਕਿਹ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਪਰਦਾਇ ਵਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ 





`_ ਤਿਉਹਾਰ_ਨਹੀਂ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੈਸਬਾਈਟੀਰੀਅਨ ਵਲੋਂ _ 
`. ਮੁੱਖ, ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੈ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਸਕਾੱਟਲੈਂਡ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ _ 
` ਵਿਚੋਂ` ਵੀ ਕਈ ਨਹੀਂ' ਮਨ੍ਹਾਉਂਦੇ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ 
``ਤਿਉਹਾਂਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ 


ਰ੍‌ _ਪਹਿਲਾਂ ਮਨਾਉਣੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇੱ 
`ਰ. ਪੁ. ਐਨ. ਰਿ 5 753 


ਿ- ਪਰਚਾਰਕਾਂ ਦਦੀ ਇਸ ਸੈਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1882 ਵਿਚ 


____ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੀਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਟਰੇਨਿਗ ਮਗਜੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ 





_ 403 ਰ੍ ਜਾ ਚਰਚ ਟੈਕਸ ` 


ਹਾਊਸ ਲਿਮਟਿਡ ਵੱਲੋਂ ਘਰ, ਹੋਸਟਲ, ਇਨ 


ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਦ ਮੁਖਤਿਆਜ਼ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਹਨ 
ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਸੇਂਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰ੍‌ 


ਦਿ 745; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 923 


____ਚਰਚ, ਜਾਰਜ ਅਰਲ : ਇਹ ਇਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਵਲ _ 
ਇੰਜਨੀਅਰ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਦਸੰਬਰ, 1835 ਨੂੰ , 


੩੩੯. ੩ 


ਨਿਊ ਬੈੱਡਫੋਰਡ (ਮੈਸਾਚੂਸੈੱਟਸ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ _ 
ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਅਸਲੀ - 
__ ਤਜਰਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ. ਇਹ 1857 ਵਿਚ ਦੱਖਣੀਂ 
__- ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇੱਸ ਨੇ ਬਿਉਨਸਏਅਰੀਂਜ਼ ਦੀ 
-ਗ੍ਰੇਟ ਨਾਰਦਰਨ ਰੇਲਵੇ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਇੰਜਨੀਅਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ 
_ਕੀਤਾ। ਇਹ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ 
ਰਹ ਦਿਰ ਗਿਰਦ 
-- ਰਿਹਾ। 


ਜਰੀ ਆਜ ਹੋਣ ਕਬਰ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕ 
ਵਾਪਸ਼ ਆ.ਗਿਆ। ਇਹ ਪੋਟੋਮੈਕ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 1862 ਤੋਂ 1865 
ਦੌਰਾਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 1866=67 ਦੌਰਾਨ ਮੈਕਸੀਕੋ 
ਵਿਖੇ ਨਾਮਾਂ-ਨਿਗਾਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1868 ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਵਾਰ 
ਫਿਰ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ. ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ ਬੋਲੀਵੀਅਨ 


ਸਰਹੱਦ ਅਤੇ ਉੱਤਰ- ਪੱਛਮੀ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ 


ਕੰਮ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 


`____ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ 
ਰ੍ ਬਿਤਾਇਆ ਜਿਥੇ ਇਹ ਰਾਇਲ ਜੁਗਰਾਫੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਫੈਲੋ 


ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਇਹ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੇਖ ਵੱਖ ਰ੍ 
___ ਵੱਖ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਛਪੇ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੁਆਰਾ 


ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ 'ਐਬੋਰਿਜਨਜ਼ ਆਫ਼ ਸਾਊਥ ਅਮੈਰਿਕਾ' 1912 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਰ੍ 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 7 ਦਸੰਬਰ, 1835 ਨੂੰ ਹੋਈ। 

ਰ.ਪੁ. -ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 653 


ਚਰਚ ਟੈਕਸ : : ਇਹ ਟੈਕਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ 


ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪਾਦਰੀ ਚਰਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਹਰ ਪਾਦਰੀ 


ਖੋਤਰ ਵਿਚ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਟੈਕਸ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿਚੋਂ _ 


ਦੈਵੀ ਸੇਵਾ, ਚਰਚ_ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ 
ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਲਈ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ 
ਕਾਬਜ਼ਾਂ ਟੈਕਸ ਚਰਚ _ਵਾਰਡਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ 


_ ਪਾਦਰੀ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਟੈਕਸ ਲਾਜ਼ਮੀ _ 
ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਵਿਚ ਕਈ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਪੇਸ਼ 


ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧੀ ੍ੈਟੈਸਟੈਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ 
ਕਠਿਨਾਈ ਵਧੇਰੇ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਦਿੰਲੋਂ ਚਰਚ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 


ਸਨ। ਚਰਚ ਮਸੂਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 1868 ਵਿਚ 


“ਕੈਪਲਸਰੀ ਚਰਚ ਰੇਟ ਐਬੋਲਿਸ਼ਨ' ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਚਰਚ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਇਹ ਟੈਕਸ ਸਵੈ- 
ਹਾ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਚਰਚ ਟੈਕਸ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈਂ 
ਪਰ ਇੰਜ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰੜੂ ਪਰੂਲਸੈਂਟ ਨੇ ਕਈ . 























`_ ਚਰਚ, ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਐਡਵਿਨ 404. ੍ ਰ /` 


ਐਕਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਰਜਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਬਰਸਤਾਨਾਂ ੍ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਲਸ ਦਾ ਕੌਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇਂ ਇਸ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ 


ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਚਰਚ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਮ 
ਟੈਕਸ ਮੁੜ ਅਦਾਇਗੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। 


ਹ. ਪੁ.-- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ: 5 : 752 
ਚਰਚ, ਫੈਡਰਿਕ ਐਡਵਿਨ : ਹਾ 


ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੂ-ਦ੍੍‌ਸ਼ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਹਡਸਨ 
ਰਿਵਰ ਸਕੁਲ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੁਰਨ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਇਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਮਈ, 


- 1826 ਨੂੰ ਕਨੈੱਟੀਕਟ ਰਾਜ`ਵਿਚ ਹਾਰਟਫਰਡ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।_ 
-ਕੈਟਸਕਿਲ ਵਿੰਚ ਟਾੱਮਸ ਕੋਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ 
ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਨਿਆਗਰਾ ਫ਼ਾਲਜ਼, ਫਟਦੇ ਹੋਏ . 


ਜਵਾਲਾਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਆਈਸਬਰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 
ਬਣਾਇਆ। ਜਰਮਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਹਮਬੋਲਟ ਦੀਆਂ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1853 ਤੋਂ 1857 
` ਤਕ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ _ਵਿਚ` ਰਿਹਾਂ।. ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ 
ਬੜੇ ਕਲਾਤਮਕ ਢੈਗ ਨਾਲ ਚਿਤਰੇ । ਇਸ ਦੇ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਰੋਗ, ਸਤਰੈਗੀ 
ੀਂਘ,' ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬੜੇ ਰੌਚਕ ਅਤੇ 


ਕੀਤੀ ਅਤੇਂ ਇਹ ਬੜੇ ਮਹਿੰਗੇ ਵਿਕਦੇ ਸਨ।ਸੈਨ 1849 ਵਿਚ ਚਰਚ 


ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 


ਸੀ। `ਨਿਆਗਰਾ” (1857), 'ਐਂਡੀਜ਼ ਆਫ਼ ਐਕਵਾਡੋਰ” (1855) 
ਅਤੇ 'ਕੋਟੋਪੈਕਸੀ” (1862) ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਸੈਨ 1877 


ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕੈਮ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਾ ਰਿਹਾ।ਅੰਤ ` 


ਵਿਚ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1900 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹਡਸਨ ਰਿਵਰ ਤੇ 
ਬਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 4੨੬ 


ਹਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- 5 : 738 ; ਐਨੇ. ਬ੍ਰਿ.ਮਾ. 2 : 922 ' 


ਚਰਚਯਾਰਡ , _ਟਾਮਸ : ਇਹ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ ਸੀ 

ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮੌਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਲੜਾਈ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ 
ਤੇ ਪੈਂਫਲਿਟ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਆਦਿ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ 
ਸਥੈਧਤ ਸਾਹਿਤ ਰਚ ਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸਦਾ 
ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1520 ਵਿਚ ਸਾੱਪਸ਼ਿਰ ਵਿਚ_ ਸ਼ਰੂਜ਼ਬਰੀ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਹ ਹੈਨਰੀ ਹਾੱਵਰਡ ਸਰ ਦੇ ਅਰਲ ਖਾਸ ਕੋਮ 
` ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ 30 ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਝੰਡਿਆਂ ਹੇਠਾਂ 
ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ “ਜਨਰਲ ਰੀਹਰਸਲ ਆਫ਼ ਵਾਰਜ਼” 
ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਇਹ ਸਕਾੱਟਲੈਂਡ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1584 ਵਿਚ ਇਸ 


ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 1593 ਵਿਚ ਇਸ _` 
ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਲੈਂਡਨ ਵਿਖੇ 


ਹੋਈਂ ਤੇ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1604 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 'ਏ ਮਿਰਰ ਫ਼ਾਰ ਮੈਨ', “ਦੀ ਫ਼ਸਟ 
ਪਾਰਟ ਚਰਚਯਾਰਡਜ਼ ਚਿਪਸ” (1575), 'ਦੀ ਵਰਦੀਨੈਸ ਆਫ਼ 


ਵੇਲਜ਼” (1587) ਅਤੇ “ਜਨਰਲ ਰੀਹਰਸਲ ਆਫ਼ ਵਾਰਜ਼' (1579) ਰ੍ 


_ ਆਂਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
` ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬਿ. 5 : 753 ; ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ. 2 : 927 


_ ਚਰਚ, ਰਿਚਰਡ ਵਿਲੀਅਮ : ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਪਾਲ 


ਵੱਡੇ ਗਿਰਜੈ ਦੇ ਉੱਘੇ ਐਂਗਲੀਕਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ 


'ਕਾਰਨ 4 ਨਵੰਬਰ, 1764 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 





ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1815 ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਖੇ 


- ਹੋਇਆ । ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਬੌਧਕ ਵਿਕਾਸਾਂ ਦੇ . 


ਸਾਵੇਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਈਸਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। 
ਇਹ ਕਈ ਸਾਲ ਫ਼ਲੌਰੈਂਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆੱਕਸਫੋਰਡ ਚਲਾ ਗਿਆ। 


ਸੈਨ 1852 ਤੋਂ 1871 ਤੱਕ ਇਹ ਸਮਰਸੈਂਟ ਵਿਚ ਵਾਟਲੀ/ਦਾ - 


ਕਰੋ ਪਜਿੱਹੀ ਪਰ ਕਰੀ ਨਿਤ ਦਿ 


ਅਤੇ 'ਦਾਂਤੇ ਐਂਡ ਅਦਰ ਐਸੇਜ਼' (1888) ਚਰਚ ਦੀਆਂ ਪੁਸਿੱਧ` 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 9 ਦਸੈਬਰ, 1890 ਨੂੰ ਡੋਵਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ । 


` ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 739 


ਕੀ ਇਨ ਵਿ ਨ 
ਹਰਇਕ ਕੱਪਲਟ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਲਿਖਣ ਕਰੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹੋਇਆ। ਤੇ 


175੩ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ 
ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ 
ਗਿਰਜੇ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪਾਦਰੀ : 
ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1763 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਅਹੂਦਾ ਤਿਆਗ 


ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ “ਦੀ ਰੋਸਿਆਡ” (18੪ ੧6੦੪੦), ਰ੍ 

“ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੇਸੀ ਆੱਫ ਫ਼ੇਮਿਨ,'ਐਪਿਸਟਲ ਟੂ ਵਿਲੀਅਮ ਹੋਮਾਰਥ' ਆਦਿ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਜਾਨ ਵਿਲਕੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤੇ 
ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ 'ਦੀ ਡਿਊਐਲਿਸਟ' ਅਤੇ “ਦੀ ਕੈਂਡੀਡੈਂਟ” ਆਦਿ. 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ, ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ _ . 


੧ 


ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬਿ. 5: 745 


ਚਰਚਿਲ ਦਰਿਆ : ਇਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ 


ਸਸਕੈਚਵਾਨ ਅਤੇ ਮੈਨੀਟੋਬਾ ਦਾ ਇਕ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਐਲਬਰਟਾ 


ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਇਕਦਮ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 445 ਮੀਂ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ` ਲਾੱਕ 




















ਝੀਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦਾ ਰੈ ਅਤੇ ` ਰ੍ ਰ 
1600 ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਹਡਸਨ ਖਾੜੀ ਵਿਚ__ ਸਹ 


ਜਾ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿੰਗ ਵਲੇਵਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ. ਪੀਟਰ __ 
ਪੱਡ, ਚਰਚਲ, ਈਲ-ਆਲਾ-ਕਰਾੱਸ, ਸਨੇਕ , ਵਾੱਲੈਂਸਟਨ ਰੇਂਡੀਅਰ, ਇੱ 
ਗ੍ਰੈਨਵਿਲ ਅਤੇ ਸਦਰਨ ਇੰਡੀਆ ਆਦਿ ਝੀਲਾਂ ਦਾ. ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਰ੍ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਰਗ ਵਿਚ ਕਈਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਭਾਲਾਂ ਐਤੇ' 


ਆਸਬਬ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾ 


ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾੇ ਨੂੰ 161੭ ਵਿਚ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਇਕ 








405 


ਮਲਾਹ ਜੈਨਜ਼ ਮੋਕ ਨੇ ਲੱਭਿਆ ਸ਼ੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁਖ ਮਾਰਗ ਨੂੰ _ 
1774-76 ਵਿਚ ਪੀਟਰ ਪੌਂਡ , ਅਲੈਗਜਾਂਡਰ ਹੈਨਰੀ ਜੋਸਫ, ਟਾਮਸ 
ਫਰਾੱਬਿਸ਼ਰ ਨੇ ਲੱਭਿਆ ਸੀ।ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਰਚਿਲ 
ਵਾਦੀ ਫਰ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਬਣ 


'ਗਿਆ। _ਦਰਿਆ__ਦੀਆਂ ਆਈਲੈਂਡ _ਫ਼ਾਲਜ਼ (ਆਬਸ਼ਾਰਾਂ), 


ਸਸਕੈਚਵਾਨ ਅਤੇ ਗੈੈਨਵਿਲ ਫ਼ਾਲਜ਼, ਮੈਨੀਟੋਬਾ ਉੱਤੇ ਪਣ- 
ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਮੈਨੀਟੋਬਾ ਦੀਆਂ ਤਾਂਬੇ, ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਨਿਕਲ ਦੀਆਂ 
ਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

58? 47' ਉ. ਵਿਥ; 94? 12' ਪੂੰ. ਲੈਬ. 

`ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 926 


ਚਰਚਿਲ, ਲਾਰਡ ਰੈਨਡਾਲਫ਼ ਹੈਨਰੀ ਸਪੈਂਸਰ`: 


_ ਇਹ ਮਾਰਲਬਰੋ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਡਿਊਕ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 


ਵਿਚ 13 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1849 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀ 
ਰਾਜਨੀਤੀਵੇਤਾ ਸੀ। ਇਹ 1886 ਵਿਚ ਕੇਵਲ 37 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 
ਵਿਚ ਹੀ “ਹਾਉਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼” ਦਾ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਤਰੀ 


ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ 
` ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੁਝ 
` ਗ਼ਲਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸਿਆਸੀ 


ਜੀਵਨ.ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1874 ਵਿਚ ਇਹ “ਹਾਊਸ ਆਫ਼ 
ਕਾਮਨਜ਼` ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 


ਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 








ਰ੍ ਲਾਰਡ ਰੈਨਡਾਲਫ਼ ਹੈਨਰੀ ਸਪੈਂਸਰ, ਚਰਚਿਲ 


ਸੈਨੇਂ 1880 ਤੱਕ-ਇਹ ਬੀਂਕਨਜ਼ਫ਼ੀਲਡ ਦੇ ਅਰੋਲ' ਬੈਨਜਾ- 


--ਮਿਨਡਿਰੇਲੀ ਦੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੋਭਵੀਆਂ 


`- ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1880 ਤੋਂ 85 ਤੱਕ ਵਿਲੀਅਮ 


ਕਰ $ 


ਐਵਾਰ੍ਟ _ਗਲੈਡਸਟੋਨਜ਼ ਦੀ ਲਿਬਰਲ _ਮਨਿਸਟਰੀ ਦੌਰਾਨ, 


_ਕੈਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਇਸ 


ਨੇ ਇਕ ਚੌਥੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਟੋਰੀ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਕੁਛ ਖ਼ਾਸ ਵਿਚਾਰ ਦੱਸੇ। ਚਰਚਿਲ ਚਾਰਲਸ ਬਰੋਡਲੋ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ 


ਚਰਚਲ ਵਿਨਸਟਨ 
ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਲੀਡਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 1880 ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ 
ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਦੀ ਆਗਿਆ. ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ 


ਨਾਸਤਿਕ ਸੀ (ਚਰਚ`_ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ) ਅਤੇ 
ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਧਾਰਮਕ ਪ੍ਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਮਾਂਮਲੇ ਵਿਚ 


` ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਚਰਚ ਆਫ਼ ਰ੍ 


ਇੰਗਲੈਂਡ” ਦੇ ਇਕ ਤਕੜੇ ਸਮਰਥਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ , 


ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਆਇਰਿਸ਼ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ “ 


ਅਤੇ ਚਰਚ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ 
ਦਵਾਉਣ ਲਈ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ੍ 


ਸੈਨ 1876 ਤੋਂ 1880 ਤੱਕ ਇਹ ਗ਼ੈਰਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ 


` ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀਆਂ 
_ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਂਵੇਂ ਇਹ 


ਆਇਰਲੈਂਡ ਲਈ ਸਵੈਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਪਰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਤੇ 
ਨਿੱਜੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 


ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਕਾਰਨ 
` ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਤੋਗ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਸੀ। 


ਕੌਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ `ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮੈਂਬਰ ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਦੀ 
ਆਇਰਲੈਂਡ ਪ੍ਰਤਿ ਜ਼ੋਰਾਵਰੀ ਦੀ ਪਾਲਸੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸਨ ਪਰ 
ਲਾਰਡ ਰੈਨੰਤਾਲਫ਼ ਨੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ 
ਚਾਰਲਸ ਸਟੂਅਰਟ ਪਾਰਨੈੱਲ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 
ਕੌਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਵਾਲੇ 1885 ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 
ਸਮੇਂ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਜੋਰਾਵਰੀ ਦੀ ਇਸ ਪਾਲਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹਿਕਾਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ 
ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਵਾਲੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹੋਮ ਰੁਲ ਪਾਲਸੀ ਵੱਲ ਝੁਕ . 


_ਗਏ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਚਰਚਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਜ਼ਮ 


ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੈਂਬਰ 


ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਲਜ਼ਬੈਰੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮਾਰਕੁਇਸ ਨੇ ਇਸ-ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ 


ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ 1884 ਵਿਚ ਚਰਚਲ ਦੇ “ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ 
ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ” ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪੈ ਗਈ ਪਰ 
ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਮਝੌਤੇ ਕਾਰਨ 1885 ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਜਿੱਤ ਗਈ 
ਤੇ ਸਾਲਜ਼ਬੈਰੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ ਤੇ ਚਰਚਿਲ ਨੂੰ 
ਸੈਕਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਟੇਟ ਫ਼ਾਰ ਇੰਡੀਆ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 


_ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 
ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1885 ਦੇ . 
ਨਵੈਬਰ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਤੀਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਬਰ੍ਹਮੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਐਲਾਨ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਬਰ੍ਹਮਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ 
ਗਿਆ। 1 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1886 ਨੂੰ ਸਾਲਜ਼ਬੈਰੀ ਤੇ ਚਰਚਿਲ ਦੋਹਾਂ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ । 25 ਜੁਲਾਈ, 1886 ਨੂੰ ਕੈਜ਼ਰਵੇਟਿਵ 
ਪਾਰਟੀ ਮੁੜ ਜੇਤੂ ਹੋਈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਅਣਬਣ 


`ਕਾਰਨ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਦਸੈਬਰ, 1886 ਵਿਚ ਹੀ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 


ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੇਸ਼ੱਕ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਹ ਹਾਊਸ ਕਾਮਨਜ਼ 
ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਪਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਇਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ 
ਸੀ_ਰਹੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਦੌੜਾਂ ਵਿਚ 
ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਸੀ। ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਅਧਰੈਗ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ 
ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। 24 ਜਨਵਰੀ, 1895 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਦੇ ਲੜਕੇ, ਭਤੀਜੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬੈਦਿਆਂ ਨੇ 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਰ੍ 


`ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ.2 : 924 ` 


7 


1 


























_ਰਰਚਲ ਵਿਨਸਟਨ 
ਚਰਚਿਲ ਵਿਨਸਟਨ : ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ 
ਪ੍ਸਿੱਧ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪ੍ਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਲੈਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 30 
'ਨਵੈਬਰ, 1874 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਆੱਕਸਫ਼ੋਰਡਸ਼ਿਰ ਦੇ ਬਲੈਨਹਮ 
ਪੈਲੇਸ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਲਾਰਡ 
ਰੈਨਡਾਲਫ ਚਰਚਿਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਅਮਰੀਕਨ ਸੀ। ਇਸ 
ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣ ਸਨ। 
` ਰਾਇਲ ਮਿਲਟਰੀ ਕਾਲਜ 'ਸੈਂਡਹਰਸਟ ਤੋਂ ਬੀ. ਏ. ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ 
ਮਿਲਟਰੀ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਲੈ' ਕੇ ਕਿਉਬਾ 
ਵਿਚ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਗਿਆ। ਕਿਊਬਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਲੋਂ ਖੇਡਣ ਦਾ ਝੱਸ ਪੈ ਗਿਆ 


ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਵੀ. 


ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਂ ਮਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕਾਂ 
` ਮੈਕਾਲੇ ਅਤੇ ਡਾਰਵਿਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪਿਆ। ਸੈਨ 
1897 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਮਾਲਕੈਡ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1898 ਵਿਚ ਉਮਦੁਰਮੈਨ ਦੀ ਲੜਾਈ 
` ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ--ਦੀ ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਲਕੈਡ ਫ਼ੀਲਡ ਫੋਰਸ 
(1898) ਅਤੇਂ ਦੀ ਰਿਵਰ ਵਾਰ (ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ--1899) ਵਿਚ ਕੀਤਾ। 
`_ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ_ਅੱਖੀ ਦੇਖੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ 
__ ਵਧੀਆ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨੋਰੋਜਨ ਲਈ' ਇਸ ਨੇ 1900 ਵਿਚ 
ਸਾਵਰੋਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 


ਇਤਿਹਾਸ, ਜੋਗ ਅਤੇ ਕਲਪਿਤ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ 


-ਵਵਿਖਥੀ ਦੀ ਬੀਚ 


ਰਿ 


_ _ ਲੈਡਨ ਮਾਰਨਿੰਗ ਪੋਸਟ ਦੇ ਪੱਤਰ-ਪ੍ਰ੍‌ਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਮ ਕਰ ਰਿਹਾ 
_ਸੀ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ.ਇਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ 
ਰ੍ ਲਿਆ ਗਿਆਂ ਅਤੇ ਇਕ ਜੈਗੀ ਕੈਦੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਟੈਰੀਆ 
_ਵਿਖੇ ਕੈਦੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਬੈਦੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਥੋਂ ਇਹ ਭੱਜਣ 
'ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਚਦਾ ਬਚਾਉਂਦਾ ਆਪਣੇ ਜੈਗੀ 
ਮੋਰਚੇ ਨਾਟਾਲ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੈ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਇਸ 
ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੈਸਾਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ 


ਇਸੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਿਰਤ “ਲੰਡਨ ਟੂ 
.ਲੇਡੀਸਮਿਥ ਵਾਯਾ ਪ੍ਰੀਟੋਰੀਆ” (1900) ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਸੈਨ 1895 ਤੋਂ 1900 ਤਕ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਕੁੱਦ` ਪਿਆ ਅਤੇ 1900 ਵਿਚ ਓਲਡਹੈਮ 
(ਲੈਕਾਸ਼ਿਰ) ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ' ਕੈਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਚੋਣ 
_ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1904 ਵਿਚ 
ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ 


ਰ `ਗਿਆ। ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਂਪਬੈਲ ` 
ਬੈਨਰਸੈਨ (1902-1908) ਦੇ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਉਪ ਸਕੱਤਰ . 


ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1908 ਵਿਚ ਇਹਂ' ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 'ਥੋਰਡ ਆਫ਼ ਟਰੇਡ” ਦਾ 
ਪ੍ਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1909 ਤੋਂ 1911 ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ 
ਗ੍ਰਿਹ ਸ਼ਕੱਤਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਨੇਵੀ ਦਾ 
“ਫਸਟ ਲਾਰਡ” ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਬੜੀ ਲਗਨ 


ਅਤੇ ਦੂਰਦਿਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ 1914 


ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਸੈਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਐਲਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਰਤਾਨਵੀ 


ਤਿਹ ਤਹਿਤ ਤਿਹ 





406 
ਨ ਆ ੍ 
ਦੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ. ਦੇ 


ਪਤਨ ਹੋਣ ਤੇ ਚਰਚਿਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ 
ਮੈਦਾਨ-ਇ-ਜੈਗ ਵਿਚ ਕੁੱਦਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ 


ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਸੀ.ਕਿ __ 
_ ਸ਼ਾਇਦ. ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਵੇ। ਇਲੂ ਸਮੇਂ 
ਦੌਰਾਨ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਢਾਰਸ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕ ਵਜੋਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ 
'ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਾਂਰੀ ਉਮਰ ਇਸ ਨੇ ਇਹ 


ਸ਼ੌਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ` ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਿ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅੱਥੋਂ ਉਹਲੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਸੈਨ __ 
1916 ਵਿਚ ਇਹ ਫਿਰ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
1917 ਵਿਚ ਲਾਇਡ ਜਾਰਜ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ 

ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾ.ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਜਾਰਜ 


ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਾ ਨਿਭ ਸਕੀ ਅਤੇ 1922 ਵਿਚ ਇਹ ______ _ 
ਚੋਣ ਵੀ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ -ਨੇ “ਦੀ ਵਰਲਡ... 
ਕਰਾਇਸਿਜ਼”(5 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ 1923- 29) ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ " 

ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਗਠਨ ਕਾਇਮ _:. 

_ ਕਰਨ' ਦੇ ਅਸਫ਼ਲ ਜਤਨ ਵੀ' ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ _` ` 
ਮੰਤਰੀ ਸਟੈਨਲੇ ਬਾਲਡਵਿਨ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਕੈਨਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ _ 
ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1924 ਵਿਚ ਏਪਿੰਗ ਨਿਰਵਾਂਚਨ 
ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਫਿਰ ਸੈਸਦ ਵਿਚ .ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1924. ` 
ਤੋਂ 1929 ਤੱਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਰਿਹਾਂ। ਇਸ਼ ਸਮੇ ਦੌਰਾਨ _ 


ਚਰਚਿਲ ਦਾ ਬਾਲਡਵਿਨ` ਨਾਲ ਭਾਰਤ _ਚੇ ਮਾਮਲਿਆ -ਸਬੈਧੀ 
ਮਤਭੇਦ ਹੋਂ ਗਿਆ। ਚਰਚਿਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ' ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ._ 
ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ `ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਢਿੱਲ ਨਹੀਂ' ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ- ` 


ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਾਖੁਸ਼ ਸੀਂ। _ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ 1929 ਤੋਂ 1939 ਤੱਕ 10 ਸਾਂਲਾਂ ਵਿਚੋ __ 
ਇਹ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੈਘਰਸ਼ ਦੇ 


` ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਨ 


ਅਤੇ ਕਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆੱਲਬੱਰ` (4 ਜਿਲਦਾਂ), ` 
“ਮਾਈ ਅਰਲੀ ਲਾਈਫ਼” ਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ (1930) ਅਤੇਂ_ 


'ਏ ਹਿਸਟਰੀ: ਆਫ਼ ਦੀ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸਪੀਕਿੰਗ ਪੀਪਲ (4 ਜਿੱਦਾਂ) ': 
ਆਦਿ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ _ 


ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਕਰਕੋਂ ਅਤੇ ਵੈਸੇ ਵੀ 
ਮਤ ਵਸੀ ਲੀ ਨ ਕਰ ਗਿਹਰ ਇਹ ਰੀ 


ਸਮਝੌਤਾ ਕੁਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਖੁਕਹ ਕੋ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇੱਂ ਤਰਾਂ 


ਮਿਉਨਿਕ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਹਾਰ ਦੱਸਿਆ।ਇਹ _ 


ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ ਲੜਾਂਈ ਲਈ ਤਿਆਂਰ ਕਰਨਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ . . 
ਲਈ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨਾਲ ਤੁਰਤ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ. 
ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ 


ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1939 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਲੜਾਈ ਛਿੜ _! 


ਗਈ ਤਾਂ ਚਰਚਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 


ਇਸ ਨੂੰ ਜਲ-ਸੈਨਾਂ ਦਾਂ ਮੁੱਖੀ ਬਣਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਈ, 1940 _ 


ਵਿਚ ਨਾਰਵੇ ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਵਿਚ _. 
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 10 ਮਈ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਦੇ: 


ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ 
_ਸੈਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਸੈਮਿਲਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਅਗਲੇ ੧ 





ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ (1940-1945) ਵਿਚ (ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ 























407 


ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਾਲ 
ਸਭਾਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ 
ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸੀ। 


ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦਾ ਆਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ 


€੮੨- ੩੩੨੩ 


ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਣ ' 


ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖ਼ੂਨ, ਮਿਹਨਤ, ਹੈਝੂ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ 


ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡੀ ਜਲ, ਥਲ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸਾਰੇ 
ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ 
__ ਸਾਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ “ਜਿੱਤ”। ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ 
`- ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਸੈਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍੍‌ਰਨਾ ਦਿੰਦਾ 


ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ 


ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੁਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ 


ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮੇ 


ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਸਵੈਲਟ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ 
ਸਟਾਲਿਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੈਧ ਠੀਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ-ਲਈ ਇਸਨੇ ਇਕ 
ਧੂਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ-ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਦੇ 
ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਰਿੰਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ 
ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਦਿ੍‌ੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਲਗਨ ਕਰਕੇ ਮਿੱਤਰ 
_ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਪਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਚਰਚਿਲ 
`ਤੇ ਰੂਸਵੈਲਟ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ 
੍ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਸ 
ਉੱਤੇ ਬੈਲਜੀਅਮ, ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ ਦੀਆਂ ਕਥਿਤ . 
ਪ੍ਗ੍ਿਆਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ 
ਰ੍ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਮਤਭੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਮਈ, 1945 
__ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦੇਣ ਤੇ ਸੱਭ ਪਾਸੇ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ 
-' ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਚਰਚਿਲ ਦੇ ਮਨ ਵ੍੍‌ਿਜ਼” 
_ਅੰਪਸ਼ਗਨ ਦਾ ਭੈਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਤ ਅਜਿਹਾ ਹੀ-ਹੋਇਆ 
ਇਸੇ ਸਾਲ ਹੀਂ ਇਸ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਚੋਣ ਹਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਚਰਚਿਲ ਨੂੰ 


ਰ੍‌ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਪਦ ਗ੍ਰਹਿਣ'ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸੈਨ 


1945-50 ਤੱਕ ਇਹ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਸਰੇ ਮਹਾਯੁੱਧ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 


`. ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਲਗਾ ਰਿਹਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨੇ 8 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। 


ਵੇ ਸੈਨ 1951 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਟੀ ਫਿਰ ਸਤ੍ਰਾ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ 


,_ _ 26 ਅਕਤੂਬਰ, 195) ਨੂੰ.77 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ` 





ਚਰਚਲ ਵਿਨਸਟਨ 
ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾਰਨ 
5 ਅਪਰੈਲ , 1955 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਆਹੁਦੇ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਦੇ 
ਕੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਹੋ ਗਿਆ। 








ਚਰਚਿਲ 1951 ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ 
ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਨ। ਸੰਨ 
1953 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਨੌਬੈਲ ਪੁਰਸਕਾਰ 
`ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਜੂਨ, 1953 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ 
'ਮਹਾਰਾਣੀ`ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਦੂਜੀ ਦੀ ਤਾਸ਼ਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਸੁਮੇਂ ਇਹ ਨਾਈਟ 
ਆਫ਼ ਗਾਰਟਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।ਸੈਨ 1958 ਵਿਚ ਰ੍ 
ਰਾਇਲ 'ਅਕੈਡਮ੍ੀ ਨੈ ਆਪਣੀਆਂ ਰੈਲਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ` ਕਿਰਤਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਲਗਾਈ। ਇਸੇ 
ਤਰ੍ਹਾਂ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1963 ਨੂੰ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਐਕਟ 
ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ-ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ _ 
ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। 
90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਸਾਰ ਦਾ 
ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 24 ਜਨਵਰੀ, 1965 
ਨੂੰ ਲੈਡਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 701; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3 : 307; ਹਿੰ. ਵਿ. 
ਕੋ. 4 : 174 


_ ਚਰਚਿਲ, ਵਿਨਸੰਟਨ : ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 
ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਨਵੰਬਰ, 1871 ਨੂੰ 
ਮੋਨਟਾਨਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਲੂਇਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1894 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੇ ਯੂ. ਐੱਸ. ਨੇਵਲ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ _ਗ੍ਰਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
. ਲਿਖਣ ਵਿਚ ` ਜੁਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ` ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ “ਦੀ 
_ ਸੈਲੀਬ੍ਰਿਟੀ” (1898) ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ` ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਅਗਲੇ 
_ਨਾਵਲ ` “ਰਿਚਰਡ _ਕਾਰਵੈੱਲ” (1899) ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ _ 
1,000,000 ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ। ਇਸ ਮਗੜੋਂ ਇਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ 
ਖ਼ਾਨਾ-ਜੈਗੀ ਸਬੈਧੀ “ਦੀ ਕ੍ਰਾਈਸਿਸ (1901) ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਧਾਰਮਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ 
ਮਸੰਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ “ਦੀ ਕੱਸਿੰਗ' 
(1904), “ਕੋਨਿਸਟਨ” .(1906), “ਮਿਸਟਰ ਕ੍ਰਿਊਜ਼ ਕੈਰੀਅਰ” 
(1968) ਅਤੇ ' ਫ਼ਾਰ ਕੰਟਰੀ' (1915) ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 

ਸੈਨ 1899 ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚਰਚਿਲ 
1903 ਤੋਂ 1905 ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਨਿਊ ਹੈਂਪਸ਼ਿਰ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ 























ਚਰਟਸੀ ਰ੍ 

ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 12 ਮਾਰਚ, 1947 ਨੂੰ ਫਿਲਾਡੈਲਫੀਆ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਵਿੰਟਰ ਪਾਰਕ ਵਿਖ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ੍ 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 757; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 925 


ਚਰਟਸੀ : ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸਰੀ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇਕ 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਥੇਮਜ਼ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਲੈਡਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ 
ਮੈਟਰੋਪਾਲੀਟਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਘੇਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਰੀ 
ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਧਾਰਮਕ ਬਸਤੀ ਚਰਟਸੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਾਪਤ 
ਹੋਈ ਸੀਂ। ਸੈਨ 1042-66 ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਸੈਨ 
1129 ਤੋਂ 1182 ਵਿਚ ਇਥੇ ਮੇਲੇ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਇਹ ਆਲੇ 
ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇਕ ਖਰੀਦੋ-ਫਰੋਖਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ 
ਹੁਣ ਵੀ ਇਥੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਵਿਚ ਨਿਊ 
ਹਾਂ ਅਤੇ ਐਡਲਸਟੋਨ ਵਿਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-43,265 (1981) 
ਘਾ 24'ਉਂ. ਵਿਥ; 0” 30' ਪੂ. ਲੈਬ. 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ ਮਾ 2 : 810 


ਚਰਣ ਕੌਲ : ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਜੀਦੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਜਲੰਧਰ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੈਗਾ ਤੋਂ 
ਡੇਢ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ 
ਲਈ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ' ਗੁਰੂ ਜੀ ਫਗਵਾੜੇ ਤੋਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਜਾ ਰਹੇ 
ਸਨ ਤਾਂ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਹੇਲਾ ਘੋੜਾ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ 
ਕਾਰਨ ਆਪ ਨੇ ਕਈ ਦਿਨ ਇਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। 

ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 
` ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪਾਸ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਸਰਦਾਰ ਧੈਨਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਚੇਤ ਚੌਦਸ ਨੂੰ 
ਇਥੇਂ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ. 457 


ਰ੍ ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਡਾਕਟਰ : ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਜਨੰਮ ਬਾਬਾ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 
1853 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਗਿ. 
ਸਤ ਸਿੰਘ ਘੜਿਆਲੀਏ ਪਾਸੋਂ - ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ 
ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਤੋਂ ਐਲੋਪੈਥੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖੀ ਅਤੇ ਅਜਨਾਲੇ 
ਡਾਕਟਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੁਤੰਤਰ 
ਡਾਕਟਰੀ ਸੇਵਾ ਆਰੈਭ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸਿੰਘ 
ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਧਾਰਮਕ ਅਤ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰੁਚੀਆਂ ਰਖਦਾ ਸੀ। 
ਇਹ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਚੈਗਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ 
ਤੇ` ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 


ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੌਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੇ. 


ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁ- 


ਪੱਖੀ ਤੇ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1908 


ਵਿਚ ਹੋਈ। 

ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ 
ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1891), “ਦਸਮ ਗੁਰ ਚਰਿਤ੍ਰ (1897) ਤੇ ਕੁਝ 
ਫੁਟਕਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 


408 ਹਾ 


ਵਿਚ “ਫਰਿਆਦ” (1898), 


ਅਧਿਆਤਮਕ ਰੈਗਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। 


ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ.ਡੂੰਘਾ ਜਜ਼ਬਾ; ਗੁਰੂ 
ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ।. ਕਾਵਿ ਉਡਾਰੀ 


ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਤੀਬਰ ਹੈ। ਰਹੱਸ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸੁਫ਼ੀਆਂ ਦੇ 


ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਰ੍ਤੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬੜੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ_ਸਰਲ ਹੈ। 
ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਰੈਗ,ਵੀ ਆ , 


ਗਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਿਆਲ ਬੜੇ ਪ੍ਰੌਢ ਹਨ। ਸੈਜਮ ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ. 


ਮੀਰੀਂ ਗੁਣ ਹੈ। ਸੋਗੀਤਾਤਮਕ ਡੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਧਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। 
ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰਮਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਹਜਾਤਮਕ 
ਪੱਧਰ ਕਰਕੇ ਡਾਕਟਰ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਭ ਤੋ ਵੱਧ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ] 

___ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ 


_ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਨਾਵਲ 'ਜੈਗ ਮਜੋਲੀ” ਤੇ 'ਸ਼ਾਮ 


ਸੁੰਦਰ” (ਅਧੂਰਾ) ਟੈੈਕਟਾਂ ਵਿਚ ਛਪੇ ਸਨ। 'ਜੈਗ ਮਜੋਲੀ” ਦਾ ਸਥਾਨ 
ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪਕਾਰੀ ਵਿਚ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਬਨੀਅਨ ਦੇ ਨਾਵਲ “ਪਿਲਗ੍ਿਮਜ਼ ਪ੍ਰਾਂਗਰੈਸ” ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੈ। 
ਇਹ ਸਾਰਾ ਨਾਵਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿਧਾਇਆ 
ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ- ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਸਹਾਈ . 

ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕੇ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੂਖਮ ਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਢੰਗ ਕੰ 
ਨਾਲ਼ ਇਕ “ ਜੈਗ' ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਭਾਵੇ 
ਸੂਖਮ ਹੈ ਪਰ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪ 


ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 


ਡਾ. ਤਿਸ 
“ਬਾਣੀ ਬਿਉਰਾ” ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਛਾਪੀ। ਇਸ ਨੇ “ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਪੰਥ 
ਨਿਰਾਲਾ” ਦੀ ਨਿਰਾਲੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਉਸ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੋਲੀ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ “ਉੱਚ ਬ੍ਰਿਤੀ” ਹੀ ਮਰਨ ਰਿ ਇਸੀ 
ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ। 


ਡਾ. ` ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ. ਕਰਨ ਤੋਂ 
ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ _ਅਤੇ_ _ .. 
ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪੁਲ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ __-` 


ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰੂਪ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ : 


ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਖੇੜ_ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਉਣ ੬ 


ਈਨ ਸਹਿਤ ਰਤ ਹਦ ਹਲਦੀ ਹਿਲ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਕਸਰ ਆਪ ਦੇ. ਗਿਹ ਵਿਖੇ ਇਕੱਤਰ` ਹੋ 
ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ_ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਲੰਮੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ - ` ਕਰਦੇ 
ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ... ਮਤ 
ਆਧੁਨਿਕ ਰੈਗ-ਢੰਗ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ _ 


ਆਪ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਸਹਿਤ ਹਰ ਪੱਥੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋ ਕੇ. ਰ 
ਨਿਬੜਿਆ।.__ ੍ 


ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਂਟਕ' ਸ਼ੁੰਤਲਾ' `` 


ਤਰਾ ਵਿ 


ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ.ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੇਵਾ 
ਕੀਤੀ। 


ਹ. ਪੁ.-ਪੰ. ਸਾ. ਇ., ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 


'ਕੋਸਰੀ ਚਰਖਾ” ਤੇ ਹੋਰ ਫੁਟਕਲ _ '. - 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਗੁਰ-ਉੱਸਤਤ ਜਾ 























'ਚਰਨਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ .ਮੇਵਾਤ ਵਿਚ ਡੇਹਰਾ ਨਾਮ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
- ਸੈਮਤ 1760 ਵਿਚ `ਭਾਂਦੋਂ ਸੁਦੀ ਤੀਜ ਦਿਨ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ 


_ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਰਲੀਧਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ _. 


__ਕੂੰਜੋ ਸੀ ਜੋ ਢੂਸਰ ਜਾਤ ਨਾਲ ਸਬੈਧ ਰਖਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ 
_ ` ਹੈ, ਮੋਰਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਰਣਜੀਤ ਰਿਹਾ, ਮੈਂ' ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ 
`ਫਿਰਾਉਂਦਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ `ਨੇ-ਮੇਰਾ 
ਨੀ ਗਨ ਹਿਤ ਤਰੀ ਲੀ ਹੀ ਹਰੀ 
`ਅਜਪਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਨੌਂਗਾ।ਵਿਲੀਅਮ ਕੁਕਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ 
ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਮੁਜ਼ਫ਼ਰਨਗਰ 
_ ਦੇ ਕੋਲ ਸ਼ੂਕਰਤਾਲ ਵਿਚ ਬਾਸ਼ਾ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾਸ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 


`_ ਕਿ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ 


ਲਈ। ਸੈਤ ਚਰਨਦਾਸ ਨੇ ਫਿਰ ਅਨੇਂਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ 
` ਅਤੇ ਸਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਕਾਂਡ ਨੂੰ 


_ ਆਦਰਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਰਾਮਰੂਪ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ “ ਗੁਰੂ 


ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਵੀ 


__'ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸੈਨ 1795-96 ਵਿਚ ਇਸ ਸੈਪਰਦਾ 
___ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਕੀ 50 ਸਾਲ 
ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸੈਮਤ 


1838 ਵਿਚ ਮੱਘਰ ਸੁਦੀਂ ਤੀਜ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 


`_ ਡੇਹਰਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਮੰਡਪ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਸ ਦਾ ਭਾਲਾ, ਵਸਤਰ 
ਰ੍ _ਅੰਤੇ ਟੋਪੀ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮੰਦਰ 


__ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਚਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਬਸਤ 


` ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਇਕ, ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ 
ਜਲਿ ਕਰਨ ਜਿਹ ਇਸ 


_ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਤਣੀਆਂ ਹਨ1 : 


ਰ੍ ਨ ਗਲ 
_ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ 


` ਦਾ ਸਬੈਧ ਯੋਗ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ, ਦੂਜੇ ਦਾ ਭਗਤੀ`ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੀਜੇ 


ਕਿਆ 


-_ਹੈਂ। ਯੋਗ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ`ਚਰਨਦਾਂਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ' 


_ ਸਰੀਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਅਨੇਕ ਨਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਹੱਸਮਈ ਗ਼ੱਲਾਂ ਦੀ 


੫੫੬੫੬ (੬0 
_ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ 


` ਨੇ ਅਸਟਾਂਗ ਯੋਗ ਅਤੇ, , ਖਟਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ 
- ਸਮਾਂਧੀਂ ਦੇ ਭਗਤੀ ਸਮਾਧੀ, ਯੋਗ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਮਾਧੀ 
ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਦਸੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ 


-_ਸ਼ਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 


`_`_ ਇਸ ਦੇ ਚੋਲੋ ਗ੍ਰਹਿਸਬੀ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵੀ। 
 ਸੈਨਿਆਸੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੀਲੇ ਕੱਪੜੇ. ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੱਥੇ ਤੇ 


__ਗੋਪੀਚੰਦਨ ਦਾ ਇਕ ਲੰਬਾ ਤਿਲਕ ਲਾਉਂਦੇ-ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ 
? -_ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰੂਨੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੋਪੀ 
_ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਨੋਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੀਲੀ ਪੱਗ ਵੀ 
# `ਬੇਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੈਪਰਦਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮੱਠਾਂ ਦੇ ਕੈਮ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ 


`_ ਲਈ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਮਿਲੀ ਸੀ। 


ਚਰਨਯਾਕੋਫਸਕੀ ਨਿਕੋਲਾਈ 


` ਇਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਦ੍੍‌ਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ 
-ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਲੀਲਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਵੀ'ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ _ ' 
` ਪ੍ਰਚਾਰ ਖੇਤਰ ਜ਼ਿਆਦਾਂਤਰ ਦਿੱਲੀ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੂਰਬੀ 


ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੈਪਰਦਾ ਵਾਲੇ 


ਭਿਖਿਆ, ਭੰਗ, ਤੰਮਾਕੂ, ਲਸਣ, ਗਾਜਰ, ਪਿਆਜ ਅਤੇ ਮਸਰ ਦੀ__ 
ਦਾਲ ਵਰਗੇ ਕਈ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ' ਲੈਣ 
ਦਾ ਵਿਸੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਚ ਦੀਖਿਆ _ 
ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਣਾਗਤ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਮਣੇ ਹਾਜ਼ਰ ` 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਹਜਾਮਤ ਕਰਕੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਬਾਲਕੇ ਉਸ 
ਨੂੰ ਸੁੱਧ ਕਰਕੇ ਕੈਠੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ 
ਵਿਚ ਸੰਨਿਆਸੀ. ਜਾਂ -ਸੈਸਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦੀਖਿਆ-ਮੰਤਰ ਦਿੱਤਾ 
` ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। _ ”: ੨. ਰ੍ 
ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ___ 


ਹੁਣ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੈਚਾਲਕ ਸੈਤ ਚਰਨਦਾਸ ਦੇ ਉੱਚੇ 
ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ 
ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨਾ.ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਹ. ਪੂ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ 4 : 168 
ਚਰਨਯਾਕੋਫਸਕੀ, ਨਿਕੋਲਾਈ _ਗੈਵਰੀਲੋਵਿਚ 


(੯670(7੩50€ਚ50, 1੫॥00181 €੩₹॥010₹808) : ਰੂਸ ਦੇ ਇਸ 


ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜੁਲਾਈ, 1828 _ 
ਨੂੰ ਸਰਾਂਤਫ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇਕ ਗਰੀਬ ਪੁਜਾਰੀ ' 
`ਸੀ। ਸੈਨ 1854 ਵਿਚ ਇਹ “$0:1690600/%' ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ 


ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ 





ਆਰਥਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵੱਲ ਦਿੱਤਾ। ਭੋਂ ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉਤੇ ਫਿਰਕੂ 


ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਅਤੇ 1861 ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸ਼ਾਹੀ 


ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। ਸੈਨ 1862 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ 


ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਈਂਬੇਰੀਆ 


ਵਿਚ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਇਹ 1883 ਤਕ ਰਿਹਾ। 
ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੈਦ ਵਿਚ. ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਨਾਵਲ 


6000-08%%? (ਅੰਗ. ਅਨੁ.--ਏ. ਵਾਈਟਲ ਕੁਐਸਚਨ ਜਾਂ '੍ਰਟ 
ਇਜ਼ ਟੂ ਬੀ ਡੈਨ ?) ਲਿਖਿਆ। ਰੂਸ਼ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 


ਇਹ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਸੀ।ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ ਸਰਾਤਫ਼ ਵਿਖੇ 29 
ਅਕਤੂਬਰ, 1889 ਨੂੰ ਹੋਈਂ। 


_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 5 : 450; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2.: 807 

















ਚਰਨਾਕ ਜਾਬ (€3989800682 100) 


ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1655-56 
ਵਿਚ ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਇਆ। ਸਭ ਤੋ' ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਾਸਿਮ 
ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਠਹਿਰਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਇਕ 
ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਬਿਹਾਰ. ਵਿਚ ਪਟਨੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 


- _ ਠਹਿਰਿਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਹੁਗਲੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿਥੇ ਇਹ 


1686 ਵਿਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੌਪਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਏਜੈਟ ਬੰਣ ਗਿਆ। 
_ ਇਥੇ ਬੈਗ਼ਾਲ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੇ ਧਮਕਾਉਣ ਤੇ 1690 ਵਿਚ 
ਇਹ ਸੂਤਾਨਾਤੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 40 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ 
ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ, ਜਿਥੇ ਅੱਜ-ਕਲੂ 
ਕਲਕੱਤਾ ਆਬਾਦ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ 
ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵੀ ਇਹ ਹੀ ਸੀ। 


ਭਾਰਤੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ _ 


`ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਣਬਣ ਹੋਈ। ਇਸ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਬਦਇੰਤਜ਼ਾਮੀ, 


`ਢੋਰੀ, ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭੈੜੇ ਆਚਰਣ ਜਿਹੇ 


ਕਈ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲਗਾਏ ਗਏ। 


ਇਹ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 
`_ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚਿਤਾ ਵਿਚੋਂ ਕਢ ਕੋ ਬੁਚਾਇਆ ਸ਼ੀ ਤੇ 
- ਉਸ ਦੋਂ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਉ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ। 10 
ਜਨਵਰੀ, :693 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 770. ”` 


੍ ਚਰਨੀਅਖੋਵਸਕ (੯10੬0॥9੩੧0੧0੮੪੬) : : ਇਹ ਰੂਸ 
ਦੇ ਕਾਲੀਨਨਗ੍ਰਾਦ ਆੱਬਲਸਤ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਪਰੈਗੋਲਯਾ 
ਦਰਿਆ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਟਿਊਟਾਨੀ ਨਾਈਟਾਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ `ਤੇ ਇਹ 1945 ਤਕ 
ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਪਾਟਸਡੈਮ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿਚ 
ਇਹ ਰੂਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੇਲ 
ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਹਲਕੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। 


ਆਬਾਦੀ-34,000 (1974) 
545 3੪' ਉ. ਵਿਥ; 215 49' ਪੂ. ਲਬ, 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 ? 807 ਓਂ 


ਚਰਨੋਫਤਸੀ : ਆੱਬਲਸਤ--ਇਹ ਯੂਕਰਨ ਦਾ ਇਕ 

ਆੱਬਲਸਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ 8100 ਵੱ. ਕਿ. ਮੀ. 
(3,100 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 238,600 (1991) ਹੈ। ਇਹ 
ਪੇਥੀਅਨ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੀ 
ਇਕ ਚੋਟੀ ਤੋਂ' ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਪਬੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈੱਰਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰੂਤ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨੀਸਟਰ ਦਰਿਆ ਤਕ 
` ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ 
- _ਸੈਘਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੀਚ, ਹਾਰਨਬੀਮ ਅਤੇ ਕਾਠ ਦੀ 
ਲੱਕੜ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਦਰਖ਼ਤ ਹਨ। ਚੋਟੀਆਂ ੜੇ ਕੋਨੀਫਰ, ਐਲਪਸੀ 
ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਆੱਬਲਸਤ 1940 ਵਿਚ ਬੂਕਵੀਨਾ ਦਰਿਆ 


ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਉਦੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਇਹ ਖੇਤਰ 
ਬੈੱਂਸਅਰੋਬੀਆ ਖੇਤਰ ਸਮੇਤ ਰੁਮਾਨੀਆਂ ਨੇ ਰੂਸ ਨੂੰ` ਦੇ ਦਿੱਤਾ। . 


_'ਨਵੇਕਲੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ 
_ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ: ਵਿਚ ਰੂਸੀ, ਪੋਲੈਂਡਵਾਸੀ, 


ਰ੍ 410 
ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੈਪਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧਕ ਸੀ ਪਰ_` 


ਮਲ ਰਨ ਪਰ ਤਿੰਨ ਬਈ ਆਬਾਦੀ ਫਿਰ ਵੀ ਯੂਬਰਨੀਅਨ 
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਰ੍ 


ਇਹ ਸੇਹਤ ਕਰਬੇ ਖੇਤੀ ਪੰਧਨ ਖੇਤਰ ਤੈ ਔਰ 1670 ਤਬ 
60% ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਥੇ ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀ ਸੀ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ 
ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਵਸੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਚੁਕੰਦਰ ਅਤੇ 
ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫਲਾਂ 
ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਬਾਗ਼ ਵੀ ਸਨ। ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਾਵਾਂ ਤੇ ਭੇਡਾਂ . 
ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ . 
ਵਿਚ ਜੇਗਲੀ ਲੱਕੜੀ ਕੱਟਣ ਦੇ ਆਰੇ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਦਾ _ 
ਉਦਯੋਗ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈਸਿੰਗ ਦਾ ਕੈਮ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਤ” " 


_ਹ. ਪੁ--ਐਨ.ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 807 


ਚਰਨੋਫਤਸੀਂ : ਸਹਿੰਰ ਇਹ ਯਕਰੋਨ ਵਿਚ ਵੰਡਨਾਂਢੀ 
ਆੱਬਲਸਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਂਮ ਹੈ ਜੋ ਕਾਰਪੇਥੀਅਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ! 
ਵਿਚ ਅਪਰ ਪਰੂਤ ਦਰਿਆ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਿਲੇ ਪਹਿਲੇ , 
ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ 1407 ਤੋਂ, 
ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੌਲਿਸ਼ ਜੂਬੇਨੀਅਨ ਰਾਜ ਦਾ 


ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁਕੋਵੀਨਾ ਖੈਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। __ 


ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ_ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ .ਫਿਰ 
ਆਸਟੀਆ-ਹੈਗਰੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਰਿਹਾ । ਪਹਿਲੇ ਸੇਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ__ 
ਬਾਅਦ ਇਹ ਰੋਮਾਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅੰਤੇ 1940 ਵਿਚ, 
ਇਹ ਰੂਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋ ਹੀ ਇਹ ਵਪਾਰ ਦਾ 
ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਚੰਗਾ ਉਦਯੋਗਿਕ 
ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਜੈਕਸ਼ਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ _ 
ਉਨੀ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਉਦਯੋਗ, ਹਲਕਾ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ __ 
ਉਦਯੋਗ, ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤੀ 
ਲੱਕੜੀ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ.ਲਗਭਗ 11 ਰ੍ 
ਕਿ. ਮੀ. ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ _ 
ਉਪ-ਨਗਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰ੍ 
(1875) ਅਤੇ ਇਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਹੈ।. 


ਆਬਾਦੀ--259 000 (1991) ਅੰ.ਅੰ. 

ਹੁ 48 18' ਉ. ਵਿਥ; 255 56' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਰਿ 807 _ % 
ਜ਼ਿੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨੂਰਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ' ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ - . “. 


ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੋਈ 45 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ _.' 
ਸਤਿਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ _ .. 


ਕੀਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਸਤਲੂਜ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਲ ਜਾਂਦੇ ਇਥੇ” _ 
ਨਹਿਰ ਦਿ ਜਿਧਰ 


_ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ੍ 


ਹੁ. ਪੁ-ਮਜ਼ੋ. 457 


_ਚਰਪਟ ਨਾਥ : ਇਹ ਇੰਥ ਜੋਗ ਸੀ ਜੋ ਰੂ ਗਰ ਨਾੜ “ । 
ਦਾ ਮ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ _. _. 
ਨਾਲ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਖੋਜ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਸਬੈਧੀ ਵੱਖ 


ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਮੱਤ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਰਿ 























_ (ਆਰਗੈਨਿਕ ਲੂਣ) ਹੈ 








ਰ੍ ੍ 411 
ਕਿ ਨਜਰ ਜਿਉ ਪਤਰ 


` ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਨਹੀਂ ਸੀ 
ਦੂਸਰਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨ ਹੋਣ ਤੇ 


ਇਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਦਸਦੇ ਹਨ। ਤੀਜਾ ਮੱਤ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਹੈ_ 
ਕਿ ਇਹ 'ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਆਰਜਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋਗ 


ਨਾਲ-ਲੈਬੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਚਰਪਟ ਨੇ ਹੀ ਆਪ ਗੁਰੂ 
ਜੀ ਦੇ ਕਾਲ ਤੱਕ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿਕੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। __ 


ਇਹ ਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੋਗੀ ਸੀ। ਚੰਬਾਂ (ਹਿਮਾਚਲ 


ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਲ ਵਰਮਾ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ 
੬0 
ਇਕ ਸਿੱਕਾ ਚਕਲੀ ਵੀ ਚਲਾਇਆ। 


ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਂਰ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਗੁਰੂ ਗਰਖ ਨਾਥ ਦਾ 
ਚੇਲਾ ਸੀ ਪਰ ਨੇਪਾਲੀ ਪਰੈਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦਾ 
-ਗੁਰਭਾਈ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹੋ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਰਪਟ ਵੀ ਪਰਗਤੀਸ਼ੀਲ 
ਵਿਚਾਂਰਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ 
` ਬੁਰਾਈਆਂ ਵੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਸੈਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਚਰਪਟ ਦੇ ਕਾਵਿ ਤੋਂ 
_ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੋਗੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਤਮ ਜੋਗੀ ਸੀ। 
ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪੁ ਨੂੰ ਵੀ ਆਤਮ ਜੋਗੀ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 


ਇਸ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਭੇਖ ਧਾਰਨ ਦੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਨਿੰਦਾ _ 


`ਕੀਤੀ ਹੈ। ` 
ਰ੍ ਕਿਹਾ ਜੀਦਾ ਹਕ ਜੀ ਵਗ 


ਜੋਗੀ ਚੋਬਾ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰਾ ਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ . 


ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਵੀ ਸੀ। ਚੰਬੇ ਦੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਧ 
ਚਰਪਟ ਨਾਥ'ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। 1 


.ਰ.ਪੁ:-ਮ. ਕੋ. 457; ਪੰ. ਸਾ. ਦਾ. ਇ.-ਡਾ. ਵਿ. ਪੰ. 


_ ਚਰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਈਪਿਡ : ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ 
ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਉੱਚ ਫੈਟੀ-ਐਸਿਡਾਂ ਦੇ ਗਲਿਸਰਾਈਡਾਂ ਨੂੰ ਚਰਬੀਆਂ 
`_ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਈਪਿਡ_ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ 
ਟੀ ਤਤ ਦਿਰ 


ਇੰ ਨੀ ਅੰਤਰ ਰਸੰਚਾ ਹੈ।: 


ਰਿ, ਨ ਕਤ 
ਦੇ' ਹਨ। ਫੈਟੀ-ਐਸਿਡ ਇਕ ਬੌਸੀ ਕਾਰਬਨੀ 


ਆ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਚੇਨ (1 ਤੋਂ 24 ਕਾਰਬਨ 
: . ._ ਪਰਮਾਣੂ) ਸ਼ੈਤ੍ਰਿਪਤ, ਅੰਸਤ੍ਰਿਪਤ ਜਾਂ ਹਾਈਡ੍ਰਾਂਕਸੀ- 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਨ ਦੀ ਲੋਬਾਈ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਫੈਟੀ-ਐਸਿਡ ਪਾਣੀ 
_ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ 
- ਦਰਜਾ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੈਟੀ-ਐਸਿਡਾਂ ਦੇ ਖਾਰੇ ਲੂਣ (ਸਾਬਣ) 


_ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕੋਲਾਇਡੀ ਘੋਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਈਂਥਰ, _ਕਲੋਰੋਫ਼ਾਰਮ, 


ਸਿ ਬੈਂਜ਼ੀਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਕਾਰਥਨੀਂ ਘੋਲਕਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ 


ਦਾਗ ਚਰਬੀ 


ਵਾ ਖਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਠੰਢੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 
:; _ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਬੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ 


ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਜੈਗਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ,ਅਤੇ 
-__ ਐਸਕੀਮੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੇਟ ਅੰਦਰ ਗਈ ਚਰਬੀ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 
__ ਟਾਈਗਲਿਸਰਾਈਡ) ਦਾ ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ ਵਿਚ ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਦੁਆਰਾ 


ਚਰਬੀਆ ਅਤੇ ਲਾਈਪਿੜ ਰ੍ 


ਜਲੰਦੀਂ ਅਪਿਘਰਨ ਹੋਂ ਜਾੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਂਡੋਗਨਿਸਰਾਈਡ ਅੰਤੇ ਜਾ 


ਫੈਟੀ-ਐਂਸਿਡਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਤੇਲ/ਪਾਣੀ ਅੰਤਰ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ 


ਪਿੱਤ-ਰਸ ਲੂਣਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚਰਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੇ 


ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ ਨੂੰ ਲਸੀਕਾ ਮਹਾ- 
ਵਹਿਣੀਆਂ (ਲਿਫ਼ੈਟਿਕਸ) ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। 

__ਸੋਖਿਤ ਟ੍ਰਾਈਗਲਿਸਰਾਈਡ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਭਾਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਿੰਨ ' 
ਭਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ-ਵਿਚ ਜੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਚਰਬੀ ੍ 
ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵੇਡ , ਬਚੀ ਹੋਈ ਨਿਰੋਲ ਊਰਜਾ, ਹਾੱਰਮੋਨ ਰ੍ 
ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਸਬੈਧੀ ਫੈਕਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਚਰਬੀ_ਦੀ ਰਚਨਾ ਖੁਰਾਕ ਵਾਲੀ ਚਰਬੀ ਅਤੇ 
ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕਾਰਬੋਹਾਈੜ੍ੇਟਾਂ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੁਆਰਾ 
ਬਣੀ ਚਰਬੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧਵਰਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਰਬੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਖੁਰਾਕ ਵਾਲੀ 
ਚਰਬੀ ਵਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿਥਲ ਜਾਂ ਨਿੱਸਲ ਹੋ ਕੇ ਪਏ ਰਹਿਣ 


_ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਚਰਬੀ ਰ੍ 


ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਜੈਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਲੀਨ _ _ 
ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਦਾਰਥ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਠੀਕ ਸਿਹਤ . - 
ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਕੋਲੀਨ ਦੀ ਸਹੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਮੈਥਿਓਨੀਨ _` 
(ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੋਲੀਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) _ 
ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਟਰਾਈਗਲਿਸਰਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੇ ਵਿਚ ਤੋੜਿਆਂ 
ਅਸੰਤ੍੍‌ਪਤ ਅਤੇ ਆਕਸੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖੁਰਾਕ ਵਾਲੀ . 
ਚਰਬੀ ਵਿਚ ਟਾਈਗਲਿਸਰਾਈਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵਿਸੇਸ਼ ਲਾਈਪਿਡ 
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚਰਬੀ ਘੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ, 
ਡੀ ਅਤੇ ਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ। ਖੁਰਾਕ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਰੀਆਂ ਚਰਬੀਆਂ ਨੂੰ 
ਆਂਮ ਕਰਕੇ ਚਰਬੀਂ ਵਿਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਵਿਟਾਮਿਨ ਕੇ ਰਹਿਤ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਟਾਮਿਨ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੁਪਤ 


' ਚਰਬੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਲਾਈਪਿਡ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਝਿੱਲੀਆਂ ਦੀ _ 


ਬਣਤਰ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭਾਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਲਾਈਪਿਡ; ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਜਾਂ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡੇ੍‌ਟ ਨਾਲ ਮਿਲੇ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਵਾਸਰਮੈਨ ਟੈਸਟ ਵਰਗੀਆਂ ਸੈਰੋਲਾਜੀਕਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ 


ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫ਼ਾਂਸਫੇਟਾਈਡਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈਂ। ਚਰਬੀ ਦੇ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ 
ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਫ਼ਾੱਸਫ਼ੋਲਾਈਪਿਡਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਬੈਧ ਹੈ। ਸਟੈਰੋਲ ਰ੍ 


ਕਾਫ਼ੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਂਹਰਣ 
ਵਜੋਂ ਲਿਗ ਹਾਰਮੋਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇ ਲਾਗਲਾ ਕਾੱਰਟੈਕਸ । ਜੇਕਰ ਸਟੈਰੋਲ 
ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਅਲਟਾਵਾਇਲਿਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਤੋੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 


ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਯੋਗਿਕ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਸੋਖਣ ਅਤੇ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਰ੍ 


ਉੱਤੇ ਬਹੁੱਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ'ਵਿਟਾਮਿਨ-ਡੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। 


ਜਦੋਂ ਆਂਦਰ-ਖੋੜ ਵਿਚ ਚਰਬੀ-ਦਾ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਅਤੇ . 
ਇਮਲਸੀਕਰਨ ਅਸਧਾਰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚਰਬੀ ਸੋਖਣ ਵਿਚ ਨੁਕਸ ਪੈ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ _ਕਾਰਨ ਪਿੱਤ-ਰਸ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ 
ਪੈਂਕਰੀਐਟਾਈਟਿਸ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੀਲਿਅਕ ਬੀਮਾਰੀ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਨ ਜਾਂ ਅਸਾਧਾਰਨ 
ਲਾਈਪਿਡ ਤੇਤੂਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਚਰਬੀ ਦੇ ਅਪੂਰਨ ਆਕਸੀਕਰਨ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ, 
“ਕੀਟੋਸਿਜ਼” ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਬਤੀਸ, ਫ਼ਾਕਾ, 
ਫਾਇਰੈਕਸੀਆ ਅਤੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਬਹੁਤੀ ਚਰਬੀ ਵਾਲੀ ਖੁਰਾਕ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਟੋਸਿਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਚਰਬੀ ਨੂੰ 'ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਦੀ ਅੱਗ 


ਵਿਚ ਸੜਦੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

















੭ / 


ਕਿਸੇ ਸੈੱਟ ਆਦਿ ਲੱਗੱਣ_ ਨਾਲ ਜੋਕਰ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ 


ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਸੈੱਲ ਪਦਾਰਥ (ਸਾਈਟੋਪਲਾਜ਼ਮ) ਦੀ ਲਿਪੋਧ੍ਰੋਟੀਨ ਬਣਤਰ 


ਟੁੱਟੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਕਤ ਚਰਬੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾੜੀ ਟਿਸ਼ੂ ਦੇ 


ਸੱਟ-ਫੇਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਲਿਪੋਧ੍ਰੋਟੀਨ ਬਣਤਰ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 


"ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਚ ਅਸੰਤ੍ਰਪਤ 
`_ ਬਨਸਪਤੀ ਜਾਂ' ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੇਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ_ ਤਾਂ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ 


ਕੋਲਂਸਟਾਲ ਦਾ ਸਤੱਰ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਸੈਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀਆਂ ਵਾਲੀ ਖੁਰਾਕ 


ਨਾਲੋਂ ਕਿਧਰੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਕੀ ਗਲਿਰਾਈਡੋ ਇੰ ਸਬਨੇਬਣ- ਕੱਤ ਹਦ ਦਾ 


` ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ: ਆਮ ਅੰਸ਼ ਓਲੀਇਕ, ਲਿਨੋਲੀਇਕ 


` ਅਤੇ ਪਾਮਿਟਿਕ ਫੈਟੀ-ਐਸਿਡ ਹਨ। ਕਈ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ` 


_ਪੱਕਣ ਵਿਚ ਚਰਬੀ ਦਾ ਬਣਨਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। 
ਰ੍ _ਖਾਣ-ਯੋਗ ਚਰਬੀਆਂ' ਦੇ ਸੋ੍‌ਡ-ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਖ਼ਤ 


_ਕੀਤਾ' ਵੇਲ੍ਹ ਤੇਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਣਾਉਟੀ ਮੱਖਣ (ਮਾਰਜਰੀਨ) 


_- ਤਿਆਰ _ਕਰਨ _ਲਈ_ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ _ਹੈ। ਵੜੇਵਿਆਂ, 
ਸੋਇਆਬੀਨ, ਮੂੰਗਰਲੀ, ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਫੁੱਲ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਪਾਮ ਦੀ 
ਗ਼ਰੀ ਦੇ ਭੇਲ` ਸਖ਼ਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਬਣਾਵਟੀ ਮੱਖਣ ਅਤੇ ਖਾਣਾ 
ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚਰਬੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਐੱਟ, ਬਲਦ 
ਅਤੇ ਝੇਡ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਚਰਬੀ (ਆਮ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੇ ਦੀ) ਹੈ ਜਿੱਸ 
_ __ਵਿਚ ਚਰਬੀ ਅਤੇ 0.5% ਅਧਾਰੀ ਝਿੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। _ ` 

ਹ. ਪੁ.-ਚੈਂਬ- ਐਨ, 5 : 572- ੬,644 


ਹਾ ਚਰਮੋਇਆ : ਸਦ ਮਾ 
`_ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਐਨੋਨਾ ਚੈਰੀਸੋਲਾ (&90%0% 


6000800013) ਹੈ। ਇਹ, ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਉੱਚੀਆਂ 


ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਿਥ੍ਹੇ'ਕੋਹਰਾ ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਆਮ ਮਿਲੂ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ. 


_ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਹ ਊਸ਼ਣ- ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ`ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਫਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿਅਬੁਦਾਤਰ ਕਾਸ਼ਤ ਇਸ ਦੇ ਗੁੱਦੇਦਾਰ ਅਤੇ ਖਾਣਯੋਗ 


ਫਲ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ 5 ਤੋਂ 9 ਸੀਂ. ਤਕ ਲੰਮਾਂ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ ਪਰੈਤੂ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਵਿਚ ਕਾਟ`ਛਾਂਗ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ _ 


ਲੈਬਾਈ 5 ਮੀ. ਤਕ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ 6 ਮੀ. ਤਕ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਤਾਂ 


`__ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪਰਾਗੱਣ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੀਤਾਂ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦਾ ਫੁੱਲ 


ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੱਤੇ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਰੈਗ ਹਲਕਾ ਹਰਾ ਅੰਤੇ ਮਖ਼ਮੰਲੀ ਭਾਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਅਤੇ 





412 ਹੀ ੧੬.“ 
ਗੋਲਾਕਾਰ, ਹਲਕੋ-ਪੀਛ ਗੋ ਫਲ ਪੱਖੇ ਜਾਂ ਵਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂ 
ਕੁਝ ਉਭਰਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਦਾ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਦੇ ਵਿਚ ਰੜ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਰਗੇ ਬੀਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ . . 
ਬੀਜ ਬਾਰੀਕ ਪੀਸ ਕੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ: ਗਵਾਤੇਮਾਲਾ ਵਿੱਚ _.. 


ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ੬ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 806 


___ਚਰਾ : ਪੱਛਮੀ ਬਗਾਲ (ਕਰਦ ਪ੍ਰੂਲੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ. 
ਇਕ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰੂਲੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 6 ਕਿ. ਮੀ. 


ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਰੜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇ/ਪੱਥਰਾਂ ਨ ਵੱ 


ਦੇ ਬਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਢਹਿ,ਢੇਰੀ ਹੋ 
ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਬਲਾਯਾ ਵੀ ਕਿਹਾਂ . 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਥੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ 7 ਮੰਦਰ ਬਣਾਂਏ ਗਏ _ 
ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਬਾਕੀ ਹੰਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ -_ ` 
ਜੈਨ ਜਾਂ ਬੁਧਮੱਤ ਨਾਲ ਸਬਧਤ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਹੀ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ 


ਮਿਲੀਆਂ' ਹਨ। ਕਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਦੱਖਣੀ, - 


ਭਾਰਤ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਰਾਜ ਹੇਠ ਹੀ ਬਣੇ, ਸਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਤਲਾਬ_ 


ਰ੍ ਸਾਰ੍ਹਾਕਾਂ ਦੇ ਬਣਵਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। : 


. 235.23' ਉ. ਵਿਥ.; 862 25' ਪੂ. ਲੋਥ. 
ਹਰ. ਉਤ ਗੰ. ਇੰਡ. 10: 180 - 


ਵਗ ਤੀ 


ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੋਂ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਦਾ 


(ਯੂ. ਪੀ.) ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਚਰਾਗ਼ ਅਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 
ਮੌਲਵੀ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਘਰ 1846 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਅਜੇ ਇਹ ` 


_ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ. ਗਈ। ਇਹ _ 


ਘੱਟ ਹੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਿਆ ਅਤੇ.ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਕਾਂਰਨ ਛੇਤੀ 


? ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨੌਂਕਰੀ ਕਰਨੀ ਪੈ ਗਈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਵਿੱਤ. . _ 
ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ .ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ._`-- 
-ਪਿਆ' ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ _'_ 
ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਖੂਬ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ __ 
ਅਰਬੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਮਾਹਿਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਲਾਤੀਨੀ, ਅਤੇ __ !. 
ਯੂਨਾਨੀ ਦੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋ ਗਈ।ਇਸ.ਨੇ 


ਅੰਗਰਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਇੰਗਲੈਂਡ ਹਦ 
ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਦਾ 


ਅਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਤੀ ਦੇ ਜਲਿ ਗੀ 
ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ' - 
ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ __ ਤੱ 


ਵੀ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ, ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਕਰਦਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੇਖ ` 


- ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਰ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਜਾਣ ਰੀ 
ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਚਰਾਗ਼ਂ ਅੱਲੀ ਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਚ` 


ਮਹਿਕਮਾ ਮਾਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇਂ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। __ 
ਆਪਣੀ ਲਿਆਕਤ, ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਅ:ਕਾਰਨ 


` ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 15 ਜੂਨ, 1895 ਈ, ਵਿਚ ਬੈਬਈ ਤੀ 
ਸਤ ਰਾ 




















413 _- 


_ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ 
`_ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਧਰਮ ਸਬੈਧੀ ਵੀ ਕਈ 
_. ਪੁਸਤਕਾਂ `ਲਿਖੀਆਂ। ਤਹਿਜ਼ੁਲ ਅਖ਼ਲਾਕ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖ 
ਲਗਾਤਾਰ ਛਪਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵੀਆਂ 
ਦਲੀਲਾਂ ਦੇ ਕੇਂ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅੰਕੜਿਆਂ' ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ 
_ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਆਮ 
__ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰੈਗਣ ਬੜੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਧੁਰਮ ਇਸ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ 
`_ ਵਿਸ਼ਾਸੀ1 ` ' 
ਇਤ ੨ ਜਬ 

ਚਰਾਤ : ਹਿਤ ਉਤਰ 


`ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਪਹਾੜੀ ਸਿਹਤ- 
`_ ਆਫਜ਼ਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਹੈ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 


_` ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ 48 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਇਹ ਖਟਕ ਨਾਂ ਦੀ ਪਰਬਤ- 
` ਲੜੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ ਉਪਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਇਹ 
_ਸੱਥਾਨ 1332 ਸੀ. (4500 ਫੁੱਟ?ਉੱਚਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1861 ਵਿਚ ਸਭ 


_ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ-ਆ ਕੇ _ 


-_ ਠਹਿਰੇ ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਸੈਨ 1886 ਵਿਚ ਇਥੇ ਪੱਕੀ ਹੀ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ` 


`- ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਇਥੇ ਹਸਪਤਾਲ, 
ਗਿਰਜਾਘਰ ਅਤੇ ਕਈ ਬੰਗਲਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੌਜੀ 


ਛਾਉਣੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਪਾਂਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੋਧ ਵੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਕੀਤਾ 


'ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ. ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਮੰਡਲ ਦਾ-' 


ਰ੍ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀਆਂ 
8 ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਜਮੈਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਮੁਕਾਮ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ 
'ਸੀ। 
ਰਾ ਵਿਨ 
_ ਘੁੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੋਂਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੂਨ ਦੇ` ਮਹੀਨੇ ਇਥੋਂ ਦਾ ਔਸਤ 


- ਤਾਪਮਾਨ 27 .8 ਸੈਂ ਹੁੱਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ 


_ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਸਾਰ੍ਹੀ ਦੀ ਸਾਰੀ_ਵਾਦੀ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ 
ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖਵਾਰਾ (੩੪੪੩) ਵਾਦੀ ਦਾ 
ਹੁ ਰੀ ਤਿਹ ਰੀ ਕਿ ਦਿਨ 
_ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੀ 

335 50' ਉ. ਵਿਥ.; ਹਤਰ ਪੂ. ਲਬ. 
ਰੀ ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ/' 10 : 193 ਰ 
____`ਚਗੀਂ' : ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
_- ਇਕ ਕਸਬਾ ਹੈਂ। ਇਥੇ ਸੈਨ 1854 ਦਾ ਬਣਿਆ ਇਕ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ 
: ਵਿਚ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਕ ਥੈਮ੍ਹ ਹੈ ਜਿਸ ਉਤੇ 7 ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ 


` `ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂਤਰਿਕ ਦੇਵੀ 


. ਵਜੰਰਾ ਵਰਾਹੀ (੧੪9੩੧੯੪੩॥੪) ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 
_` ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤ_ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਿਲੇ ਬੁੱਧ ਮੱਤ 
ਨਾਲ ਸਬੋਧਤ ਸ਼ਿਲਾਲੋਖਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। __ `- _ 

322 08' ਉ. ਵਿਥ; 76? 27' ਖੂ. ਲੈਬ. 

ਵਿ ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ, 10:176 


ਚਰੀਆਪਦ ਤਿਲ 


` ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਚਰੀਆ ਦੇ ਪਦ ਸਹਿਜੀਆ ਬੋਧੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਰਚੇ ਹਨ। 
ਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਨ ਲਈ ਕਿਹੜੇ 


ਵਿਹਾਰ ਉਚਿੱਤ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਅਣਉਚਿੱਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ 


ਸਗ੍ਹਿ ਨੂੰ ਚਰੀਆਪਦ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧ ਗਿਣੇਤੀ ਵਿਚ 2... 


84 ਮੰਨੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ` ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ :- ਲੁਇਪਾ, 
ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਦਾ ਕਾਲ 800- 1175 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ .% 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਚਰੀਆਂਪਦ ਵਿਚ ਸੰਗ੍ਹਿ ਕੀਤੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੁਝ 


._ ਅਜਿਹੇ ਰਮਜ਼ ਭਰੇ ਢੋਗ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ / ਰ 


__ਤਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਦਾਂ ਅਰਥ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ “ਸੋਧਾ” ਜਾਂ_ 


'ਸਧਯ ਭਾਸ਼ਾ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੈਧਯ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ-ਕੀਤੇ ਰੰ ਰ੍ 


-ਗਏ ਹਨ। ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਇਸ_ਦਾ ਅਰਥ “ਪ੍ਕਾਸ਼- 
ਅੰਧਕਾਰਮਈ” ਭਾਂਸ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ 
ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਮਿਲੀ- ਜੁਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਝ ਵਿਚ _ 
ਗਿ ਪਿ ਦਿ 
ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। .. 


ਓਰੀਅਪਦੀ ਦੇ ਮਰਥ ਸਮ ਸਜੀ ਚ 


ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖਾਂ _. ੍‌ 


ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਚਰੀਆਪਦ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ 
ਸਿੱਧਾਂ ਲਈ ਸਾਧਨਾਂ ਬੜੀ ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ 


ਤੱਤ ਵੀ ਅੱਥੋਂ ਓਹਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤੋ। ਸਹਿਜੀਆ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ _ _ 


ਉਤਪਤੀ ਮਹਾਯਾਨ ਤੋਂ ਹੋਈ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਹੈ ਕਿ 
ਮਹਾਯਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਸ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੀਆਂ-ਹਨ। ਰ੍ 


ਜਿ 


ਰ੍ ਸ਼ੂਨਯ ਬਾਰੇ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਰ੍ 


ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ _ 
ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ _ 
ਹੈ ਵੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਤੇ ਇੰਹ ਵੀ ਕਹਿਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ੍‌ਹੈ _ 


ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ _- 
-ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜੋ ਤੱਤ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਨਯ ਆਖਿਆ ਗਿਆਂ ਰੈਂ। __. 
_ਰੋਰ ਬੋਧੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ1 .' 


ਵਿਗਿਆਨਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ੂਨਯ ਤੱਤ ਆਖਦੇ ਹਨ। 


_` ਸ਼ੂਨਯ ਹੀ ਗਗਨ, ਸੂਰਜੇ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ` 


ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਯਾਂਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ 
ਹੋਏ। ਪੁਰਾਣੇ ਬੋਧੀ ਨਿਰਵਾਂਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਖ਼ਰੀ 
ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮਹਾਯਾਨੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ 
ਉੱਚਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਤਾਂਤ੍੍‌ਕ ਬੋਧੀ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੁੱਖ ਮੰਨਦੇ 
ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਸੁੱਖ ਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ।ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ'ਕਿ 
` ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਧਨਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਚਿਤ ਨੂੰ ਮਹਾਂਸੁੱਖ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦੇਣਾ ਹੀ 
ਸਾਧਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ। ੍ 


ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਦ੍੍‌ਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬੋਧੀ ਚਿਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ 
_ਪ੍ਰਗਯਾ ਤੇ ਉਪਾਯ। ਸੁਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਤਾਂਤ੍੍‌ਕ ਬੋਧੀ ਸਾਧਕਾਂ 


ਨੰ ਸਮਰਸ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਰਸ ਦਾ ਪੂਰਨ ਰੂਪ 























ਚਰੀਆ-ਬਰੀਆਪੁਰ 


ਰੀ ਜਿ 
ਸੁਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ। ੍ 


ਇਸ ਆਨੰਦ ਨੂੰ `ਮਾਧਮਿਕਾਂ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਪਰ 


ਬੋਧੀ ਸਹਿਜੀਆ ਸਾਧਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ' ਨਿਵਾਸ ਸੁਥਾਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਨੈਰਾਤਮਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਪਰਿਸੁਧਾਵਧੂਤਿਕਾ ਆਖਿਆ ਹੈ। 


ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਦੀ ਸਹਿਚਾਰਨੀ ਆਖਿਆਂ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਧਕ ਸੈਸਾਰੀ ੧ 


ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਸ਼ੂਨਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਮਕਾਯ ਵਿਚ ਲੀਨ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਮਾਨੋ” ਉਹ ਨੈਰਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਈ 
ਮਹਾ ਸ਼ੂਨਯ ਵਿਚ ਗੋਤਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਧੀ ਤੇਤ੍੍‌ ਸਰੀਰ 
ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਅਸਗੀਰੀ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਾਧਨਾ ਕੌਰਦੇ ਹਨ। 
ਇੜਾ ਧਿੰਗਲਾ ਤੇ ਸੁਖਮਨਾ ਨੂੰ ਬੋਧ ਤੌਤ੍ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 
ਲਲਨਾ, ਰਸਨਾ ਤੇ ਅਵਧੂਤੀ ਜਾਂ ਅਵਧੂਤਿਕਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ 
ਹੈ। 


ਹੋਰ ਨਾਂ ਵੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇੜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਗਯਾ, ਲਲਨਾ, 


. ਵਾਮਗਾ, ਸੂੰਨਯਤਾ, ਬਿੰਦੂ, ਨਿਵਿ੍‌ਤੀ, ਗ੍ਰਾਹਕ, ਵਜ, ਕੁਲਿਸ਼, 


` ਆਲਿ, ਰੀਗਾ, ਚੋਦ, ਰਾਤੀ, ਪ੍ਰਾਣ, ਚਮਨ, ਏ. ਭਵ ਆਦਿ; ਪਿੰਗਲਾ. 


ਲਈ ਉਪਾਯਾ ਰਸਨਾ ਦਕਿਸ਼ਣਗਾ, ਕਰੁਣਾ,. ਨਾਦ,` ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ 


ਗ੍ਰਾਹਯਾ, ਪਦਮ, ਕਮਲ, ਕਾਲੀ ਯਮੁਲਾ, ਸੂਰਯ ਦਿਵਾ, ਅਪਾਨ, 
ਧਮਨ, ਵਹ ਵਾ ਆਇ ਜਰੀ ਪਿ ਦਿ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। 

ਰ੍ `ਰ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 178 
ਚਰੀਆ-ਬਰੀਆਪੁਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ' ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ 

ਸਿੰਘਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਇਬਾਸਾ ਸ਼ਹਿਰ 


ਤੋਂ 96 ਕਿ.ਮੀ. (86 ਸੀਲ) ਦੂਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਵਾਕਿਆਂ ਹੈ। ਇਥੇ ਇੰਡੀਅਨ ਆਇਰਨ ਐਂਡ ਸਟੀਲ ਕੰਪਨੀ ਦਾ 


ਰ੍ ਇਕ ਕਾਜ਼ਖ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਲੋਹਾ ਕੱਢਣ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਹੁੰਦਾ 


ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਥੋਂ 35,000 ਮੀਟ੍ਕ ਟਨ ਕੱਚਾ ਲੋਹਾ ਬਾਹਰ 
ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾ 


ਆਬਾਦੀ-5,162 (1971) 
225 20.ਉ. ਵਿਥ.; 855 30' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ.ਪ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋਂ. 4: 169 ਰ- 


ਚਰੈੱਮਕਵੋ : `ਇਹ ਧੁਰ ਪੂਰਬੀ ਰੂਸ ਵਿਚ ਆਈਰਕੂਟਸਕ 
(0੩੦8੬) ਆਂਬਲਸਤ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਟ੍ਰਾਂਸ ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ 


_ਰੇਲ-ਰਾਹ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੈਨ 1772 ਵਿਚ ਗ੍ਰੇਟ ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ: 
ਪੋਸਟ ਰੋਡ ਤੇ ਇਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। 


ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਚਰੈਂਮਕਵੋ ਬਿਟੂਮਨ ਕੋਲੇ ਦੀ ਖਾਣਾਂ ਦਾ 
ਮੁੱਖ ਖਣਿਜੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ ਕੋਲੇ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਬਾਲਣਾਂ ਦੀ 


ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟ 


ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਅਬਰਕ 
ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸਿੰਗ ਦਾ ਕੈਮ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


` ਆਬਾਦੀ-99,000 (1970) 
535 09' ਉ. ਵਿਥ.; 1035 05' ਪੂ. ਲੈਬ. 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 2 : 806 . 


414 


ਚਲਕੇਰੇ`: ਨੀਚ 





ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਚਿਤ੍ਰਦੁਰਗ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 29 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ- . ਨ 


ਉੱਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 


ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਚੱਲਕੇਰੇ ਅੰਮਾ ਦਾ 


ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਹੈ। ਕਾਲੀ _ 


ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ/ਬਾਕੀ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਤੋ' ਇਲਾਵਾ ਜਵਾਰ ਅਤੇ ਰਾਗੀ ਅਨਾਜੀ 
ਫਸਲਾਂ ਵੀ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੇਂਜੂ 


ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਤੰਮਾਕੂ ਦੀ ਕਾਂਬਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-38,369 (1991) 

145 15' ਉ. ਵਿਥ.; 762 35' ਪੂ. ਲੈਬ. ` . 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 127; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 189 
ਚਲਨ ਬੀਲ : ਬੈਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ `ਰਾਜਸ਼ਾਰੀ ਪਾਬਨਾ 


ਅਨ ਬਲ , ਲਾ ਦਲ ਵਰ ਰੀ ਬਨ - 
ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ 33 ਕਿ. ਮੀ. ਲੈਬੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਛੱਧ ___ 


ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੌੜਾਈ 16 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਦੂਰ.ਦੂਰ 
ਤੱਕ ਕੋਈ 380 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਰਕਥੇ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ 





ਖੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ ਵਿਚ 50 ਵ. ਕਿ: ਮੀ. (20 ਮੀਲ) ਵਿਚ ਹੀ`ਰਹਿ _` 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਇਸ ਦੀ ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ ਕੇਵਲ 1 ਮੀਟਰ ਦੇ _ 
ਲਗਭਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤਰਾਈ ਨਦੀ ਇਸਨੂੰ ਜਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ` 
ਜਿਹੜਾ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦੀ 
ਰ੍ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ 


ਵਿਚ 2 ਤੋਂ 4 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘਾ ਇਕ ਮਾਰਗੁ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਰ 


ਹਲਕੀ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅੰਤੇ ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਦਾ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਖੇਤਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਹੇਠ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਖੇਤਰ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਣ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ 
ਇਸ ਦਾ ਫੈਲਾਓ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਬੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਸ 


ਵਿਚ ਮੁਰਗਾਈਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹੈ ` ਹ.ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10:126 ' 


245 10-24£ 30' ਉ. ਵਿਥ.; ; 895 10-895 20' ਪੂ. 








ਚਵਨ : ਵਜ ਬਿਗੁ ਮਾਤਾ ਖੁਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਓਆ 


ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਰਭ _ 
ਵਿਚ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ_ ! 
ਆਇਆ। ਉੱਸ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ 


੮੦੮੮. ੩ 


ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਰਭ `ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਣ ਕਾਂਰਨ ? 
ਉਸ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬਾਲਕ ਚਵਨ ਕਹਾਇਆ। ਦੂਸਰੀ ਕਥਾ` ' । 
ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੇ | 
ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਉਂਕ ਲੱਗ ਗਈ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ , 
ਰਹੀਆਂ। ਸ਼ਰਯਾਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੁਕੰਨਿਆ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ` 
ਵਿਚ ਕੰਡਾ ਚੋਭ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ -ਰਿਸ਼ੀਂ ਦੇ ਕ੍ਰੌਂਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਜੇ ਦੈ” , 
ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਮਲ-ਮੂਤ੍‌ ਬੈਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੁਕੰਨਿਆ ਨੂੰ .. 
ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ। ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ! 
`ਨੇ ਸੁਕੰਨਿਆ ਦੇ ਸਤੀਤਵ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਬਿਰਧ ਚਵਨ ਨੂੰ 
ਮਰ ਜਵਨ ਬਣਾ ਇਤ ਲਹ ਕੀ ਰਗ ਕਦ ਵਿਚੇ ਖਿਚ ਹੈ 








415 


_.ਜ ਜਵਾਨੀ ਦੇਣ ਬਦਲੋ ਚਵਨ ਨੇ ਅਬਵਿੀ ਨੂੰ ਸੋਮ ਦਾ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ। 


`. ਹ.ਪੁ.-ਰਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 304 


ਰ੍ ਚਵਾਕਾਡ : ਕੇਰਲ ਜਮੀਰ ਬੀਸ ਜਿਓ 
ਪਹਾੜੀ ਤਲਹੱਟੀਆਂ ਉੱਤੇ. ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ 
ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਤਅਲੁੱਕੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੋਇਆ 
ਕਰਦਾਂ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪਿਛੋਂ 1860 ਈ. ਵਿਚ ਪੋਨਾਨੀ ਤਅਲੁੱਕੇ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੈਨ 1960 ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ 
ਦਾ ਨਾਂ ਚੋਘਾਟ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਬਦਲ ਕੇ ਚਵਾਕਾਡ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜ਼ਿਆ। 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਬ ਵੇਲ ਬਣਿਆ ਰੋਮੋ- 
`ਸ਼ੈਰੀਅਨ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਾਲਾਬਾਰ ਵਿਚ ਬਣੇ ਪਹਿਲੇ 
'ਗਿਰਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-37 789 (1991) 
- 105 35' ਉ. ਵਿਥ.; 762 02' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ.ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ, 10 : 331; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 309 


ਚਵਾਵਾ : ਰਾਜ--ਮੈਕਸੀਕੋ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ 


. ਜਿਹੜਾ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ -ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੇ . 


ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 244,938 ਵ. ਕਿ. ਮੀ.ਹੈ ਅਤੇ 
` ਆਬਾਦੀ 2,441 ,873 (1990) ਹੈ। ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਇਕ ਉੱਚਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਢਲਾਣ ਰੀਓ ਗ੍ਡ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ 
ਨੂੰ ਹੈ। “ਸਿਐਰ ਮਾਦਰੀ ਆੱਕਸੀਡੈਂਟਲ” ਪਰਬਤ- ਲੜੀ ਅਤੇ ਇਸ 
। ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਚੀਆਂ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਵਾਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਾਂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ (500 ਮਿ: 


ਮੀ.) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਸਿੰਜਾਈ ਸੰਭਵ ਹੈਂ ਉਥੇ ਖੇਤੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੈ। - 


ਦਰਿਆ ਕਾਨਚਾਸ ((000005) ਜਿਹੜਾ ਉੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ 
ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਰਾਂਜ ਵਿਚੋਂ ਦੀ_ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਦੇ 
__ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਣਕ, ਮੱਕੀ ਤੇ ਕਪਾਰ 


`__ਦੀਆਂ-ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੁ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ 


_ ਵਿਚ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਥੋਂ 
ਦੇ ਲੋਕ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਧੰਦੇ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਰ੍ ਪਨੀਰ ਇਥੋਂ ਸਾਰੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਵਾਵਾ ਦਾ ਦੱਖਣ- 


ਪੱਛਮੀ ਪਰਬਤੀ'ਖੇਤਰ ਦਿਆਰ ਅਤੇ ਭੋਜ-ਪੱਤਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 





ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖਾਾਣਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹਨ। 

ਨੌ ਆਬਾਦੀਆਂ ਸਮੇਂ ਚਵਾਵਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਡੁਰੈਗੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਨਏਵਾ ਵਿਸਕੀਆ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਅਪੈਕੀ ਨਾਂ __ 
ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਬੀਲੇ ਹਾਵੀ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ _; 
ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਚਵਾਵਾ ਦੇ ਵਾਸੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ _ 
ਬਗਾਵਤਾਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਸਨ। , 
ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਮਹਾਂਮਾਰਗਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।, ` 
“ਚਵਾਵ੍ਾ ਸ਼ਹਿਰ,ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਬ਼ਾਕੀਂ 
ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਰੇਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। . 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ, 2 : 835. 


ਚਵਾਵਾ : ਸ਼ਹਿਰ--ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ 


ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 


ਵਿਚ 2600 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਐਲ ਪਾਸੋ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੋਂ ਸ਼ਾਹ ਰਾਹ ਅਤੇ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਰ੍ 
ਉਪਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਐਗਗਾਦਰੀ ਆੱਕਸੀਡੈਂਟਲ 
ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ-ਨੰਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1350 ਮੀਟਰ 
ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ 
ਖੰਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਚਵਾਵਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਲੋਨੀਆਂ 
ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ 


` ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੈ। ਪਲਾਜ਼ਾ (ਚੌਕ) 141£੦੦1 ਸ64120 ੧ 


6੦860 ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ,ਦੀ ਯਾਦ ਢਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਸੈਨ 1810 ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ 
ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਜਨਤਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਨ 
ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪੈਰਿਸ਼ੀ ਗਿਰਜਾਘਰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੀ ਉਸਾਂਰੀ 
ਕਲਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ` ਬਿਨਾਂ ` 
ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਪੈਲੇਸ ਦੀ ਪੋਰਫਿਰੀਓ' ਡਿਐਜ ਹਾਸਪਿਟਲ ਆਦਿ ਵੀ 
ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਸੀ 

'` ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚਵਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਭਾਵੇਂ ਸਨ 
(1 ਰਲ ਵਿਚ ਇਨੀ ਸਦੀ ਦਰ ਰ੍ 


` ਹੀ ਆਬਾਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੰਡੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲੁੱਟਮਾਰ 
੯੧ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਆਪਣੇ ਭਰਪੂਰ ਖਣਿਜੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਕਾਰਨ 


ਮੈਕਸੀਕੋ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ। 
ਅਜੋਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਅਸਰ ਅਧੀਨ ਇਕ 


ਸਰਗਰਮੀ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ' ਜਿਥੇ ਮਾਡਰਨ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ, “_ 
ਮੀਟ ਦੀ ਡੱਬਾਬੋਦੀ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਹੋਟਲ ਹਨ। . 


_ ਆਬਾਦੀ--5,30, 487 (1990) 
__ਸਥਿਤੀ-- 285 38'ਉ. ਵਿਥ.; 1062 05' ਪੂ. _ਲੰਬ. 
ਰ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ.2 : 836 " 


` ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ : ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ੀਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰ੍ 
ਦੇ ਹਜੂਰੀ ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾਂ ਭਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਜੈਮ-ਪਲ 


ਸੀ 


- ਹ.ਪੁ.-ਮ.ਕੋ : 460. 


























ਰ ਰਾ 
_`` ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ (ਬਹੀਦ) : ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ 
(ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੁੜਕਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਬਾਘਾ ਦੇ 


_ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ-ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ ਕੇ 


ਭਰਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 1872 ਈ. ਦੀ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਵਿਚ 


ਮਲੌਦ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਉਪਰ ਹੋਏ ਹੱਲੇ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਜਿਸ 
'ਉਪਰੈਤ ਇਹ ਫਰਵਾਹੀ ਪਿੰਡਵਿਚੋਂ ਗਿ੍‌ਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ' ਗਿਆ 
ਪਤ ਸਿਰਿ 1872 ਈ. ਵਿਚ ਬਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ` 


ਗਿਆ। 


ਚ ਇੰਚ: ਡੇ 


ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ) : ਬਿ 


ਮਿਸਲ ਦਾ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ. ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਾਦਾ ਸੀ। 


____ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਚੜ੍ਹ ਸਿੰਘ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
- ਜਨਮ 1721 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ 
_ ਭਰਾ ਦਲ ਸਿੰਘ, ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਘੀ ਸਿਘ ਸਨ। 16 ਸਾਲ ਦੀ _ 


ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ 


ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ'ਦੇ ਜੱਥਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ 
__ਇਹ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ`ਮਿਸਲ ਫੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ 


ਭਰਤੀ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਮਿਸਲ ਤੋਂ ਅਲਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਆਪਣੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ ਹੋਣ 
ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਘਰੇਲੂ ਝਗੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ 
ਪਿੰਡ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ 
_ ਲੱਗ ਪਿਆ। 1752 ਅਤੇ 1753`ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਮਜ਼ਹਬੀ, ਸਾਂਹਸੀ' ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਨਾਲ-ਰਲਾ' ਲਏ। ਆਪਣੇ 


ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਕਰਕੇ`ਕਾਫ਼ੀ ਅਮੀਰ ਹੋ 


ਗਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਦਬਦਬਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ 
ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਆਲੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਮੁਹੈਮਦਯਾਰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ 
ਪ੍ਰਬੰਧ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਜੱਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। 
_ਮਾਰਲੀਵਾਲਾ ਦਾ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਵੀ 20 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਚੜ੍ਹਤ 


ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਰਿਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ੍ 


ਦੀ ਗਿਣਤੀ 150 ਹੋ ਗਈ। ਰੂ 
1756 ਈ, ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੀਏ 


` ਸ. ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜਿੱਸ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ 
` ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਮਿਸਲ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ 


ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਥੇ 
ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 


੫ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਨ 


_ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। 'ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿੱਲਾ ਕੇ 
ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਂ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ। 1817 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ 
_ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰੇ 
ਜਾਣ ਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਬੜੀ ਬਹਾਦਾਰੀ ਨਾਲ 
ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਸਦ ਦੀ ਤੇਗੀ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਇੰਨੋਂ ਵਿਚ 


ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਹੱਲਾ 
ਬੋਲ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੁਰਤ ਭੂਲਾ ਦਿੱਤੀ । ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 
ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਕਿਲੇ ਤੋ' ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ 
`ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 


ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ' 


(6 ਰਿ ਨਿਤ ਹਾਥੀ ਘੋੜੇ ਆਦਿ ' 





46 ੍ 


ਦਰ ਚ ਦੇ ਰਬ ਰਏ।ਇ ਨਲ ਚੜਤ ਸੰ ਦਾ 


ਰੌਸਲਾ ਵਧ ਗਿਆ। 


1758 ਈ. ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਤੇ ਜਿੱਤ _' 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1760 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਖਵਾਂਜਾ 


ਉਬੋਦ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਹੱਥੋਂ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ _ ਰ 


ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ/ਭੱਜ 


ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਛੋਂ ਇੱਕਾ- ਦੱਕੇ ਹਮਲੇਂ ਕਰਕੇ 


ਇਸ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਬਣੇ ਕੱਚੇ ਕਿਲੇ ਨੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। 7 


ਮਿਲੀ ਕਿ ਰੋਹਤਾਸ ਵਿਖੇ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਜਰਨੈਲ 


ਵੱਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ। ਚੱਕਵਾਲ ਅਤੇ ਜਲਾਲਪੁਰ.ਦੇ 


'ਗਿਆ। 1762 ਈ. ਵਿਚ ਅਹਿਮਦਬਾਰ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ '_ 
`. ਆਉਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਫ਼ੌਜ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ) ਸਿੱਧਾ. 


`ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਚਲੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੜ੍ਹਤ _ 
_ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ੧੬ . ਰ੍ 
ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ, ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ _ 
ਭਜਾ ਕੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਾ 
ਮਗਰੋਂ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਾ। ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਜ਼ੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਬਰ 


_ਨੂਰ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਗਊ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਤੇਗ ਕਰ ਰਿਹਾ _ 
ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੋਹਤਾਸ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਨੂਰ- 
ਉੱਦ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ।.ਨੂਰ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਡਰ ਕੇ ਜੈਮੂ _ 
ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਧੱਠੀ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ _ 


ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਏ। ਪਿੰਡ _ , 
ਦਾਦਨ ਖਾਂ' ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸਾਹਬ ਖਾਂ ਨੇ . ' 
ਭਾਰੀ ਰਕਮ ਬਦਲੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ਾਈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਆਂਪਣੇ _ _ 


ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਥੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।__ 


ਰਜਾਂਵਾਲਾ ਵੇਸ. ਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ 


` ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਰਲ 
ਕੋਟ ਸਾਹਿਬ ਖਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾ-ਕਾ-ਕੋਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ . >> 


ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਬੈਠ' ਗਿਆ। ਰ੍ 


ਸ਼. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਜੈਮੂ ਰ੍ 


`ਦੋ ਸਰਦਾਰਾਂ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹਤ __ 








ਦਾ ਰਜਾ ਰਣਜੀਤੁ ਦੋਓ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਲੜਕ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਓ ਦੀ ਰੰ 

















417 ਚਾਉ ਐੱਨ ਲਾਈ 


ਬਜਰ ਚੜਕੇ ਐਂ ਚਲ ਜਿ ਸਿਸ 


_ ਜ਼ਾਂਰੈਦਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਦੇਓ ਨੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ।. 


` ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ-ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਕਨ੍ ਈਆ 
``ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ 
ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ 1774 ਈ. ਵਿਚ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਜੰਮੂ ਦੇ 
'ਗਾਜੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇਓ ਨੂੰ ਕਈ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਭੈਗੀ 
ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਭੈਗੀ 
'` ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ 

_ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਬਾਸੈਤੀ ਦਰਿਆ 


__ ਤੇ ਕੰਢੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ 
ਸ੍ਰ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਬੈਦੂਕ ਦੀ ਨਾਲੀ ਫਟਣ ਨਾਲ ਸੂਰਗਵਾਸ 
___ ਹੋ ਗਿਆ! ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ 


ਨੇ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ-ਦੀ_ਵਾਗ-ਡੋਰ ਸੈਭਾਲੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ 


" ਹੋਰ ਲੜਕਾ ਸਹਾਂਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਕ ਲੜਕੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਸੀ। 


“ਸ੍ਰ. ਚੜ੍ਹਤ ਸ਼ਿੰਘ ਇੰਕ ਉੱਚ-ਅਤਿਲਾਖੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। 


4 ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਕ ਉੱਦਮੀ ਲੀਡਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ 
ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਧਾੜਵੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ 'ਉੱਠ ਕੇ ਜੱਥੇ ਦੀ 


ਹੇ ਸਰਦਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਕੌਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
_ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। 


_ ਨ. ਪੁਰ. ਬਸ. ਕੋ: ਸਿ. ਮਿ ਤਵ. ਖਾ: ਐਂ. ਰਿ. ਰ੍‌ 
<. ਕੈਨਟਨ ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ 


੍ਿ ਪੰ 


ਰ੍ ` ਚਾਉ ਐੱਨ ਲਾਈ : (ਨ ਚ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸਵ-ਪਸਿੱਧ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਡਰ ਸੀ_ਜਿਸ ਨੇ` ਚੀਨ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿਚ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ. ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ 27 ਸਾਲ (1949- 
76) ਚੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਚੀਨ ਦੇ 
`ਜਾਜੀਆਂਗ ਪ੍ਰਾਂਤ .ਵਿਚ ਸਾਉਸ਼ਿੰਗ ਵਿਖੇ, ਇਕ ਦਰਮਿਆਨੇ 


ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਸੈਨ ੧898 ਨੂੰ ਹੋਇਆਂ। ਅਜੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ 
ਉਮਰ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਜੀਆਂਗਸ਼ੂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ 


ਹਐਈਆਂ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰ ਗਿਆਂ। ਮੁਢਲੀ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 


`___ ਕਰਨ ਉਪਰੈ੍‌ਤ ਟੀਐਕਸਿਨ ਦੇ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬੀ. ਏ. ਕੀਤੀ 


ਅਤੇ ਸੈਨ 1917 ਵਿੱਚ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1919 ਵਿਚ 
ਉਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਨਾਨਕਾਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ 


੯੫ 
ਡਾ 





__ ਚਾਉ ਐੱਲ ਲਾਈ 


- ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਰਤ ਪਰ ਅ 


ਦੇ 


`ਲੇ ਲਿਆ। ਇਥੇ ਚਾਰ ਮਈ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਚਾਊ ਨੇ ਪੀਕਿੰਗ ਰ੍ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਐਂਡ ਸਟੱਡੀ (ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੋ? ਸਰਗਰਮੀਆਂ 
ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ' 
ਕੱਟਣੀ ਪਈ। ਇਥੇ ਗੋ ਇਸ ਦੀ ਮੁਲਾਂਕਾਤ ਟੈਂਗ ਯਿੰਗ ਚਾਉ ਨਾਲ 
ਹੋਈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ` 


ਹਾਸਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਹ ਸੈਨ 1920 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ 
ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਬਣਿਆ। ਇਥੇ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ 
ਨਾਲ ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟੁ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਮੈਂਬਰ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਦਾ 
ਕੈਮ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੋਰ ਮੱਦਦ ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਹਾਲੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿ 


` ਸੈਨ 1924 ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਹ ਵਾਮਪੋਆਂ ਮਿਲਿਟਰੀ 
ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਚਿਆਂਗ ਕਾਈ ਸ਼ੈਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 


ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਮਿਸਾਰ (ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸੈਨ ` 


1927 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਸੈਗਠਤ ਕੀਤਾ। 


ਇਸ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ੋਘਾਈ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚਿਆਂਗ : ` 
ਕਾਈ ਸੈਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 3927.ਵਿਚ _ 


ਸ਼ੇਘਾਈ ਵਿਖੇ ਚਿਆਂਗ ਨੇ- ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਨਾ' ਸ਼ੁਰ 


__ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਾਲ ਵਾਲ ਬਚਿਆ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਭੱਜ ਕੇ 


ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਇਹ ਨਾਨਚਾਂਗ, ਸਵਾਤਾਓ ਅਤੇ 


ਰਿਹਾ। ਸੈਨ - 3927 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਫ਼ਟੀ ਦੀ 
ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਿਉਰੋ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1928 ਦਾ ਸਾਲ 


ਇਸ ਨੇ ਰੂਸ ਵਿਚ.ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ੋਘਾਈ . 
`ਵਿਖੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਇਥੇ.ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ 'ਇਸ ਨੇ ਸੈਨ 1931 


ਤੱਕ ਲਿਲੀ ਸਾਨ ਨਾਲ ਕੌਮ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ 1931 ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ. ਦੀ 
ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਲੀ ਚਾਉ ਕੋਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਓ ਸੀ-ਤੈਗ ਕੋਲ ਗਈ ਤਾਂ 
ਚਾਉਂ.ਵੀ ਦੱਖਣੀ ਕਿਆਂਗਸੀ ਵਿਖੇ ਮਾਓ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ 


ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਹ ਇਸ ਦਾ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ _ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1934-35 ਵਿਚ ਚਾਉ ਇਥੋਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਜੂਡੈ _ 


ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਾਮਿਸਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮਿਲਟਰੀ ਕਾਂਸਲ ਦਾ ਉਪ- 


ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ 1934-35 ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਵਿਚ _ 
ਯੇਨਾਨ ਤੱਕਦੀ 6000 ਮੀਲ ਦੀ “ਲਾਂਗ ਮਾਰਚ” ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ 
ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਵੀ ਰਿਹਾ।- 


ਇਬਾਰਤ 
ਦਾ 1936.ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ' ਇਸ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਲਾਰਡਜ਼ 
ਦੁਆਰਾਂ ਚਿਆਂਗ ਕਾਈ ਸ਼ੈਕ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ 
_ਗੱਲਬਾਤ ਚਾਲੂ ਕੀਤੀ। ਚਾਉ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਰੀ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ 
__ ਗੱਲ ਉਤੇ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ_ਕਿ ਚਿਆਂਗ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ 
`_ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਰਿ ਸਿਤ ਵਾ 


ਬਾਤ ਬਰਨ, ਲਈ-ਹਵਾਈ (ਜਹਾਜ਼ ਰੀ ਤੇਜੀ ਨੀਲ 
__ ਨਾਨਥਿੰਗ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ 1937 ਵਿਚ ਜਦੋਂ' ਚੀਨੀ-ਜਾਪਾਨੀ ਯੁੱਧ 
_ ਛਿੜ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲਿਸੁਟ ਕੈਪੀਟਲ ਵਿਖੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ 


ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤ੍ਹੀ। 


ਦੂਜ ਸਸਾਰ-ਯਧ ਦੇ ਔਤ ਤੇ ਜਨਰਲ ਜਾਰਜ ਸੀ ਮਾਰਸ਼ਲਦੀ 
ਨਰ 
ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ 

















ਸੈਨ 1949 ਤੋਂ 1958 ਤੱਕ ਚਾਉ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਇਸ 


ਨੇ ਨਾਲੰ ਹੀ ਸਟੇਟ ਕਾਂਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1958 ਵਿਚ ` 


ਇਸ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾਂ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਪਰ ਕਾਂਸਲ ਦਾ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਉਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਂਲਾ ਇਹ 
` ਪ੍ਰਰੱਖ ਵਕਤਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1954 ਵਿਚ ਇੰਡੋ-ਚਾਇਨਾ ਤੇ ਹੋਈ 


`__ ਜਨੀਵਾਂ ਕਾਨਫ਼ਰੈਸ ਵਿਚ ਅਤੇ 1955 ਵਿਚ ਬਾਨਡੁੰਗ ਵਿਖੇ ਹੋਈ . 
ਏਸ਼ੀਅੰਨ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਕਾਨਫਰੈਸ ਵਿਚ ਇਹ ਚੀਨੀ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਦਾ' 


_ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਸੈਨ 1965 ਵਿਚ ਇਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ-ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ 


ਚੁਣੇ ਗਏ ਚਾਰ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਸੈਨ 1960 ਵਿਚ ` 


` ਹੋਈ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਮੇ' ਰੈੱਡ ਗਾਰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਨੂੰ 

ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਮਾਉਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿਤਾ। ਬਾਅਦ 

ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਲਿਨ ਪਿਆਓ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹਿ 

ਗਿਆ ਸੀ ਪ੍ਰ ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਮੇਟੀ (ਧੋਲਿਟਬਿਊਰੋ) ਦਾ 
` ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਬਾ 


`ਚਾਉ ਨੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਸਜੇਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸਾਂ ਦਾ 


ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1969'ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਹੁੱਦ 


ਤੋਂ ਪਾਰ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਡਰ ਵਧਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ 
ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਸਬੈਧ 
` ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੁਟ ਪਿਆ-ਅਤੇ ਇਸ ਸਬੈਧੀ ਇਸ ਨੇ ਬੜਾ 


6 ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 1973 ਵਾ 
_ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਜ ਸਕੱਤਰ-ਕਿਸਿੰਗਰ ਨੂੰ ਪੀਕਿੰਗ ਵਿਚ 


ਰ੍ ਬੁਲਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ੇਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨਿਕਸਨ 
__ ਦੀ 1972 ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ 
ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਹ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 


ਸਰਕਾਰੀ ਸਖ਼ਾਗਮਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਉਣਾ ਵੀ ਘਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆਂ। 
ਅੰਤ 8 ਜੂਨ, ਤਿਹ 


ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਨ ਰ੍ 
`ਰ. ਪੁ--ਐਨ. ਅੈ. 6 638; ਐਨ. ਬਿ ਮਾ. 3 ਹਾ 


ਰ `ਚਾਉਂਗੂ : ਇਓਂ ਬਿ 
'ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਚਿਦਵਿਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ 


ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 88 ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲੰ-ਹਨ ਤੇਂ ਇਸ ਦਾ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਚਾਉਂਗੂ'ਹੈ। ਚਾਉਂਗੂ ਤੋਂ ਪੱਛੱਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਿੰਦਵਿਨ 
ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਚਿੰਦਵਿਨ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੇ 


ਅਮਯਿਨ ਨਾਮੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਾਜ਼ਾਰੁ ਹੈ।- 


ਦੇ 47 ਤੋਂ 22" 'ਉਂ. 'ਵਿਥ. ; ; 955 9 ਅਤੇ 95” 26 ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ: ਗ. ਇੰਡ. 16: 185 ` 


_ਚਾਇਬਾਸਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿੰਘਰੂਮ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਂਮ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਨਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਰੋ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ 


'ਕੋਢੇ ਉਪਰ 305 ਸੀ, (1000 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਸਿਆ ` 


_ਹੋਇਆ ਹੈ।ਸੈਨ 1875 ਵਿਚ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਕਰਾਰ 


ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਨਗਰਪਲਿਕਾ ਦੀ ਆਮਦਨ ਮਕਾਨ ਤੇ , 
___ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ. ਟੈਕਸਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ _ 
ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਟੈਕਸ ਵੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਆਰੈਭ _ 


ਵਿਚ- ਇਹ ਨਗਰ ਕੋਲਹਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਲਖ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ 
ਰ੍ -ਅਤੇ ਇਥੇ ਸਾਧਾਂਰਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰਕਾਂਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਸਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 


ਚ ਵਜ ਵਦੀ ਦਸ ਇਨੀ 


418 


` ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਕੈਦੀ ਤੇਲ ਕੱਢਣ, ਕੱਪੜਾ, ਦਰੀਆਂ ਅਤੇ/ 
ਗ਼ਲੀਚੇ ਬੁਣਨ ਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਵੱਟਣ ਦਾ ਕੈਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। __ . 


____ਚਾਇਬਾਸਾ ਤੋਂ. ਚਕਰਧਰਪੁਰ ਲਗਭਗ 25 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ- 
ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਗਰ ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ _ 
ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ. ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ 'ਹੋਸਾ” ਨਾਮੀ` ਆਦਿਵਾਸੀ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ “ਛੋ' ਨਾਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ 'ਇੱਥੋਂ 


ਮਨਬਹਿਲਾਵੇ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ. ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਈ,ਸਕੁਲ 

ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਇਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਦਿਆਲਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ `'ਸੋਣ- 
ਪਾਣੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ 15" ਤੋਂ 255 ਸੈਂ. ਦੇ ਹੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾਂ ਬਹੁਤ ਹੋ:ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ. 
ਤੇੜੇ ਸਾਗਵਾਨ, ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਬਾਂਸ.ਦੇ ਘਣੇ ਜੈਗਲ ਰਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ 


ਭੋਂ ਲਾਲ ਅਤੇ ਪਥਰੀਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ' ._ 
ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਥੇ ਇਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਹੋਸਟਲ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ॥ 


ਗਿਆ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ--56 9729 (1991) 
`" 225 30' ਉ. ਵਿਥ,; 855 55' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਰ੍ ਹ- ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 121; ਹਿੰ, ਵਿ.ਕੋ.4: 1੩4 ੦. ਕੀ: 
ਚਾਈਕੋਫਸਕੀ, ਪੀਟਰ ਇਲਿਚ (॥੦੦6੧੦0੧੦੬. ਰ੍ 
(੬ 51111) : 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਰੂਸੀ ਸੈਗੀਤਕਾਰ ਦਾ 


ਜਨਮ 7 ਮਈ, 1840 ਨੂੰ ਵੋਤਕਿਨਸਕ (੧੦0੦॥੪੬) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।, ਰਾ 
ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨਾਲ 
ਮਿੱਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ। ਦਸਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ___ , 


ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸੈਗੀਤ-ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ-_ 
ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ ਇਹ ਨਿਆਂ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕ ਲਗਿਆ। ਸੈਨ ੍ 


1862 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰੰਗ ਸੰਗੀਂਤ ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿਖੇ _ 


ਸੈਗੀਤ ਦੀ' ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣੀ ਆਰੈਭ ਕੀਤੀ। ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ _ 


ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸੈਨ 1863 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨਿਆਂ- __ 
ਮੰਤਰਾਲੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ_ਦਿਤਾ । ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ`ਇਹ ਮਾਸਕੋ __ 
ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਦਿਆਲੇ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਾਲ-ਹੀ 
ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਫ਼ਨੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ।.ਸੈਨ 1869 ਦੇ 

ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਜ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ ਮਿ £;-: 





























419. 


ਜੁਲੀਅਟ' ਦਰ ਗਿ ਗਤਿ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਸਿੰਫ਼ਨੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1874 
ਵਿਚ ਇਸਨੇ 'ਵਾਕਿਊਲਾ' ਦੀ ਸਮਿਥ” ਅਤੇ ਸੈਨੇ 1877-78 ਵਿਚ 
“ਯੂਜੀਨ ਓਲੀਗ੍ਰਿਨ ਨਾਂ ਦੇ ਓਪੇਰੇ ਲਿਖੇ। ਸੈਨ.£877 ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ 
ਦਾ ਸਵੈਨ ਲੇਕ” ਨਾਂ ਦਾ ਬੈਲੇ ਛਪਿਆ। ਸੈਨ.187੪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਮਾਸਕੋ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆਲੇ ਤੋਂ ਅਸ਼ਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਇਿੱਤਟਅਤੇ ਵਾਇਲਨ 
ਲਈ ਸੈਗੀਤ ਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ । 


ਸੈਨ 1881 ਵੀ 


ਕਰਕੇ ਖਾਲੀ ਹੋਏ ਮਾਸਕੋ ਸੈਗੀਤ-ਵਿਦਿਆਲੇ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ` 


ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੈਨ 1885 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 


ਮਹਾਨ ਸਿੰਫ਼ਨੀ ਸੈਨਫ੍ਰੈਡ” ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1878 ਅਤੇ 1881 ` 


ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। 


ਨ ਸੈਨ 1861 ਤੋਂ 1893 ਦੌਰਾਨ ਚਾਈਕੋਫਸਕੀਂ ਦਸ ਵਾਰ . 
ਪੈਰਿਸ, ਛੇ ਵਾਰ ਇਟਲੀ, ਚਾਰ ਵਾਰ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ` 
-ਨਿਊਯਾਰਕ _ਗਿਆ। ਘੁੰਮਣ ਦੇ - ਸ਼ੌਕ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ 


ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਗੀਤੇ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਹੋਂ ਗਿਆ। 


ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਉੱਘੇ ਯੂਰਪੀ ਸੈਗੀਤਕਾੰਰਾਂ 


` ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੋਜ਼ਾਰਟ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੋ 69 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇਂ ਚੱਲ ਵਸਿਆ। 


_ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। 
`.ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਚਾਈਕੋਫਸੇਕੀ ਨੇ 


ਰ ਦੀ ਸਲੀਪਿੰਗ ਬਿਉਟੀ” ਨਾਂ ਦਾ ਬੈਲੇ, 'ਦੀ ਕਵੀਨ ਆਫ਼ ਸਪੇਡਜ਼” . 


ਨਾਂ ਦਾ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ “ਦੀ ਨਟਕ੍ੈਕਰ” ਬੈਲੇ ਲਿਖੇ ਜਿਹੜੇ ਸਫਲਤਾ 
ਪੂਰਬਕ ਸਟੇਜ ਕੀੜੇ ਗਏ। ਇਸ ਨੇ ਕੁੱਲ ਦਸ ਓਪੇਰੇ ਅਤੇ ਛੇ 
ਸਿੰਫ਼ਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਪਿਆਨੋ ਸੰਗੀਤ, 
ਚਰਚ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਕਿਰਤਾਂ, ਚੈੱਬਰ ਸੈਗੀਤ, ਸੋਲੋ ਗੀਤ, ਥੀਏਟਰ 
_ ਸਬੈਧੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਰਸਮੀ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਰਚਿਆ। 
-__` 6 ਨਵੰਬਰ, 1893 ਨੂੰ ਹਜੇ ਕਾਰਨ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ ਵਿਖੇ 
`_ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਰ੍ ਹ.ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. ਐਨ.ਅਮੇ: ਕੋਲ. ਐਠ., ਬਲ 

` ਚਾਈਨਾਟ : ਬਾਈਲੈਂਡ'ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਸਦਰ- 


_ ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬੈਂਕਾਂਕ ਤੋਂ 240 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਾਓ 
_- _ ਫਰਾਈਆ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੈਢੇ ਉਪਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੈਨ ` 
`. 1957 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼੍ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਬੈਂਕਾਕ 


ਚਿਆਂਗਮਈਂ ਮਹਾਂ-ਮਾਂਰਗ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਸ ਦਰਿਆ ਉਪਰ ਇਕ 
ਬਹੁਤ. ਵੱਡਾ ਪੱਕਾ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹੰ ਰੋਕਣ ਦਾ 
___ਉਪਬੈਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚਾਈਨਾਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤਾਖਲੀ 

ਨਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਦਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੱਡਾ ਹੈ। 


_ ਇੰਹ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ--ਲਗਤਗ 12,467 (1972) 
ਨ _ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 235; ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ. 2 : 708 


`____ ਚਾਈਲਡ, ਸਰ ਜੋਜ਼ੀਆਹ : ਸਰ ਜੋਜ਼ੀਆਹ ਚਾਈਲਡ 
੍ ਇਕ ਰੀ ਤਰਕ ਵਿਸ 
` ਜਨਮ 1630 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਪੋਰਟਸਮਿਥ ਵਿਖੇ ਹੋਦਿਆ ।ਇਸ ਨੇ 


ਜਲ-ਸੈਂਨਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਕੌਮ ਵਿਚੋਂ ਪੈਸਾ ਕਮ" ਕੇ ਈਸਟ 
`__ ਚੜ੍ਹੀ ਤੇ ਇਹ ਕਾਮਯਾਬ ਵਪਾਰੀ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1677 ਤੋਂ ਇਹ 


__ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ` (1941) ਹਨ। ਇਹ 19 ਦਸੈਬਰ, 1959 


ਚਾਈਲਡ, ਫਰਾਂਸਿਸ ਜੇਮਜ਼ 

ਇਸੇ ਕੰਪਨੀ ਦਾਂ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 168 ਤੋਂ 1683 ਅਤੇ 
1686 ਤੋਂ 1688 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਕੈਪਨੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੇ _ 
ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ, ਕੀਤੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀ ਬਾਰੀਕਬੀਨੀ ਤੇ ਸੂਖਮ 


` ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ “ਚਾਈਲਡ” ਨੇ ਪੁਰਬ ਵੱਲ ਵਪਾਰ ` 


ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕਈ ਪਰਚੇ ਲਿਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ 
ਨੇ ਸੋਨੇ.ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿਰੁੱਧ ਦਲੀਲ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। 


` ਸਰ ਚਾਈਲੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਨ 1668 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
_ਹੋਈਂ ਇਸਦੀ . 
ਐਂਡ ਦੀ ਇਨਟੈਰੈਸਟ ਆਫ ਮਨੀ” ਕਰਕੇ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1690 ਵਿਚ ਇੱਸੇ _-. 


ਪੁਸਤਕ 'ਬ੍ਰੀਫ ਆਬਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨਜ਼ ਕਨਸਰਨਿੰਗ ਟਰੇਡ 


ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਐਡੀਸ਼ਨ 'ਏ ਨਿਊ ਡਿਸਕੋਰਸ ਆਨ ਟਰੇਂਡ” 
ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ । ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਨਿਯਮ ਰਾਹੀਂ 
ਵਿਆਜ ਦੀ ਦਰ ੪ ਤੋਂ 6 ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਂਕੜਾ ਤੱਕ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ 
ਲਿਖੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ 4 ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਂਕੜਾ ਤੱਕ ਵਿਆਜ 
ਦੀ ਦਰ ਘਟਾਉਣ ਬਾਰੇ ਦਲੀਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸਨੇ _ 
ਨਿਰਸਨਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਰ੍ 
ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1659, 1673 ਤੋਂ 167੪ ਅਤੇ 1685 ਤੋਂ. 


1687 ਦੌਰਾਨ ਚਾਈਲਡ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1678 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ-ਬੋਰੋਨੈਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 22 ਜੂਨ, 1699ਨੂੰ ਮਾ 


_ਹ.ਪੁ-ਐਨ. ਅਸੈ, 5 : 461 


ਚਾਈਲਡ, ਚਾਰਲਸ ਮੈਨਿੰਗ`: ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਾਣੀ- 
ਵਿਗਿਆਨੀਂ ਦਾਂ ਜਨਮ 2 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1869 ਨੂੰ ਇਪਸੀਲੈਟੀ, 
ਮਿਸ਼ੀਗੈਨ ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੇ ਪੁਨਰ-ਜਣਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਧਨ 


`ਦਾ ਐਕਸੀਅਲ ਗੇ੍‌ਡੀਐਂਟ ਸਿੱਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। 


ਇਸਨੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਂ- ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ (1895- 


ਰਾ 1934) ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਕਈ ਚਪਟੇ ਵਰਮਾਂ ਅਤੇ ਹਾਈਡਰਾ 


ਉੱਤੇ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ.ਜਿਹੇ 
ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ 
ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸੇ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਜਾਂ ਪੂਛ, ਟੁਕੜੇ ਦੇ ਉਸੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ` - 


-__ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਉਹ ਹਿੱਸਾ.ਪਜ਼ਿਲਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
_ਇਸ ਭੱਥ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਧ੍ਰੁਵੀਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। 


ਇਸ਼ ਨੇ ਐਂਟੀਰੋ-ਪੋਸਟੀਰੀਅਰ ਡੋਮੀਨੈਨਸ (ਅੱਗੋਂ-ਪਿਛਲੇ 
ਵੱਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ) ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁ- ਸੈੱਲੇ ` 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜ਼ਲੇ 
ਹਿੱਸੇਂ ਵੱਲ (ਪੂਛ ਤੋਂ ਸਿਰ ਵੱਲ) ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਟਿਸ਼ੂ ਦੇ 
ਟੁਕੜੇ ਵਿਚ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਬਣਨ 
ਵਾਲੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਦਾ 


_ ਕਾਰਨ ਸੋੱਲਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਮੁੱਖ `ਲਿਖਤਾਂ “ਇੰਡੀਵਿਜੂਐਲਿਟੀ ਇਨ `_ 
ਆਂਰਗੈਨਿਜ਼ਮਜ਼' (੧915) ਅਤੇ 'ਪਟਰਨਜ਼ ਐਂਡ ਪ੍ਰਾੱਥਲਮਜ਼ ਆਫ਼ 


02 : 


ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿਖੇ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।` 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ ਮਾ.2 : 837 


ਚਾਈਲਡ, ਫਰਾਂਸਿਸ ਜੇਮਜ਼ :_ ` ਸੋਯੁਕਤ ਸਾ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ 1 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1825. 


`ਨੂੰ ਬੈਸਟਨ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1846 ਵਿਚ ਹਾਫਰਡ ਤੋਂ 


ਗ੍ਰੇਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਮਗਜ਼ੋਂ ਇਹ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ 1853. 























ਮੇ 


ਵਰ ਵ 1876 ਵਿਚ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਬਣ' ਗਿਆ)-ਇਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕ ਤੇ ਜਰਮਨ 
_ਡਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ । ਇਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਵੀਆਂ 
ਦੀ-ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੈਕਲਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ ਦੀ 
ਸਰਕਦਮੀ ਵੀ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਨੇ ਐਡਵਰਡ ਸਪੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ 


___ ਦਾ ਸੈਪਾਦਨ ਪੰਜ ਜਿਲਦਾਂ. ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਚਾਈਲਡ ਨੇ ਹਾਂਵਰਡ _ 
___ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦਾ ਇਕੁ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੈਡਾਰ ਇਕੱਤਰ 


ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ 


ਨ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। 'ਦੀ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਐਂਡ ਸਕਾਂਟਿਸ਼ ਪਾਪੂਲਰ 
` ਬੈਲਡਜ਼' (1882-90) ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। _ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 11 ਸਤੋਬਰ, 1896 ਨੂੰ ਬੌਸਟਨ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 
ਰ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰ. 5 : 498 ; ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 837 


ਰ੍ ਚਾਈਲਡ, ਲਿਡੀਆ ਮਾਰੀਆ : ਇਹ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਲੇਖਕਾ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾਂ ਜਨਮ 


ਮੈੱਸਾਂਚੂਸੈਟਸ ਰਾਜ ਦੇ ਸੇਡੱਫਰਡ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ 11 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1820 ` 


_ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 


ਬਹੁਤ ਉੱਘੀ ਸੀ। “ਰੋਬੋਮਾਂਕ' (1824), ਦੀ ਰੈਬੈਜ਼ੇ' (1825) ਅਤੇ 





`ਲਿਡੀਆ ਮਾਰੀਆ ਚਾਈਲਡ 


1 


ਲੀ 'ਫਿਲੋਥੀਆ” ਨਿਤ 
` ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ. ਹੋਈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਰਕੇ . 


ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1826 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 


ਹੋ 'ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ “10601 


੧0੧60011809" ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ। 'ਦੀ-ਫਰੂੰਗਲੁ ਹਾਊਸਵਾਈਫ਼' (1829) 
ਤੇ ਅੜੇ “ਦੀ ਮਦਰਜ਼ ਬੁੱਕ (1831) ਵਿਚ_ਇਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ 
ਨਿਤਾਪ੍ਰੀ-ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਲਿਗ-ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ 


ਲਈ ਵੀ ਬੜੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 1833 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ _ ਸਿ 
`'ਦੀ ਡੈਨਿਊਬ ਇਨ ਪ੍ਰੀਹਿਸਟਰੀ” 1929 ਉਸਦੀਆਂ ਯੂਰਪ ਦੇ ` __ !' 


` ਪ੍ਰਥਾ ਵਿਰੁੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ'ਲਿਖੀ। ਇਸ 

ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ .ਨਾਲ` ਰਲਕੇ “ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਂਟੀ-ਸਲੇਵਰੀ 

ਸਟੈਂਡਰਡ" (1841- -49) ਦੀ ਸੈਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ। 
__ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮੈੱਸਾਚੂਸੇਟਸ ਵਿਚ _ ਵੇਲੈਡਾ ਵਿਖੇ 20 

ਅਕਤੂਬਰ, 1880 ਨੂੰ ਹੋਈ।. 

ਦੀ ਹ. ਪੁ. ਐਨ. ਬਿ. 5- 468; ਐਨ. ਬਰਮਾ. 2: ਭਰ7 


ਰਾ ਚਾਈਲਡ ਵਅਰੇ ਗਾਰਡਨ : ਰਿ 
`. ਇਕ ਪਰ-ਲਿੰਤਰਸਥੋਜੀਸ। ਇਨੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਪਰੀ ਦੇ 
ਰ੍ ਨਿਕਲ ਤਲੀ ਰਿਹ 


420 





ਹਜ਼ਾਰਵੀਂ ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਅਹਿਐਨ .;. ਦਿ 


ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨ 
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਯੂਨਾਨੀ ਖ਼ਸਲੜ ਦਾ ਵੀ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ। 


_ ਚਾਈਲਡ ਗਾਰਡਨ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1892 ਨੂੰ ਨਿਊ 


_ਸਾਉਥ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ ਸਿਡਨੀ ਵਿਖੋ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ- 
ਪੜਤਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਆਂਰਥਰ ਈਵਾਨਜ਼ ਅਤੇ ਜਾਨ ਲਿੰਟਨ ਮੇਂ ਦੀ __ 


ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਵਿਖੇ ਆਰੈਭ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ. _ 


ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ _ਉਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ __ 
ਪੁਰ੍ਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਂਵਾਂ ਸਬਧੀਂ ਸੀ। ਇਸ.ਦਾ ੦ 
ਇਹੇ_ਖੋਜ-ਪੱਤਰ_ 1926 ਵਿਚ “॥& 40305" “ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ _ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆਂ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਸਨੂੰ ਐਡਨਬਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 


ਵਿਚ 'ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ_ ਵਿਗਿਆਨ” ਦੇ ਪਹਿਲੇ 


ਐਂਬਰਕਰਾਂਬੀ (40੮6੦000॥;) ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ __ 


ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਇਹ 1946 ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ 


ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ. ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਸੈਸਥਾ” ਦੇ _ 


ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆਂ ਅਤੇ ਇਹ_ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ, ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਵਿਚ=ਗਿਆਨ ਦੇ 


ਇਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਪੇਚੀਦਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸੈਸਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. _ ____ 


ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ_ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਿੱਧ _ 


` ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਗਿਆਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ _` _ ! 


ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ-ਦਾ 
ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਨੀਆਭਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ,ਵੱਡਾ ਇਤਿਹਾਸ- ਗਿਆਤਾ 
ਸੀ। ੧ ਰ੍ 


“ਦੀ ਡਾਨ ਆਵ ਯੂਰਪੀਅਨ ਜਿਵੁਲਾਈਗੋਸ਼ਨ' 1925 ਅਤੇ ਰ੍ 


ਪੁਰਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੈਧੀ ਕਲਾਭਰਪੁਰ ਰਚਨਾਵ਼ਾਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ 


ਰੰ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਢਰ੍‌ਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਬੋਧੀ ਕੀਤੇ ਹਠ ਨੇ ਹੀਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ____ 
_ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪ੍੍ਪ੍ਰਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਰੀ 
ਰ ਇਹ 19 ਅਕਤੂਬਰ, 1957 ਨੂੰ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ ਵਿਚ ਲਾ 
'ਮਾਊਂਟ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਵਿਖੇ ਚਲ ਵਸਿਆ। ਇਤ 


- ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬਿ. 5: 501 6 


_` ਚਾਈਵਸ : ਇਹ ਲਿਲੀਏਸੀ ਕੁਲ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ, ਰਿ 
ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਚਿਰਜੀਵੀ ਪੌਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ- ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੀ 























ਨਾਂ ਐਲੀਅਮ ਸ਼ੋਈਨੋਪਰੈਸਮ (41108; $90060-ਮ੩5000) ਹੈ।ਇਹ 
_ ਪੌਦਾ ਗਠਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਛੋਟੇ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ 
ਹਨ। ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸੈਘਣੇ , ਦਿਲ ਖਿੱਚਵੇਂ ਗੋਲ-ਗੋਲ, ਨੀਲੇ ਜਾਂ 





ਲਹ ਵਰਗੇ ਛੱਤਗੀ ਡੱਠ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੀਲ' ਪੈਦਾ 
`ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ 
ਦਾ ਵਾਧਾ ਬੀਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਬਲਬ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ 

ਛੋਟੇ ਬਲੰਭ>ਉਗਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ 
ਗਖਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜੱਥੇ ਚੰਗੀ ਧੁੱਪ ਪੈਦੀ ਹੋਵ ; ਵਿਚ 
' ਵੀ ਉਗਾਇਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਤ੍ਾ ਤੋਂ 
ਕੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਪੱਕਾ 'ਕੇ ਭੋਜਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਡਿਆਂ, ਸੂਪ, ਘਰੇਲੂ 
ਪਨੀਰ, ਸਲਾਦ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤ ਲਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। __'. 
ਪੂ. - ਐਨ: ਬਿ. ਮਾ. 2: ੩7); ਇ.ਬਾ:' 372 


: ਚਾਸ, : ਬਿਹਾਜ਼ ਰਾਂਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਧਲਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ` 
ਵਿਚ ਆ ਉਪਰ ਦਾ ਦਪਰਕ ਸਹਿਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਪੱਛਮੀ ਬੈਗਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਉਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ 
ਪੱਛਮੀ ਬੈਗਾਲ ਦੋਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈਂ, ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ` 
ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਰਾਂਚੀ ਅਤੇ ਧਨੂੰਥਾਦ ਤੋ' ਬੱਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜਾਈ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। - 


ਬੀ 65, 207 (1991) 
ਨਿਤ 235 35' ਉ. ਵਿਥ.; ; 86" 30 ਪੂ. ਲੈਬ. 


, ਹ.ਪੁ.-- ਰਿ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 207 


-_ -ਚਾਂਸਮਾ : ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਆਸਤ ਬੜਾ ਦੋਂ ਕਡੀ ਪਾਂਤ 
ਵਿਜ਼ ਵਡਾਵਲੀ ਤਅਲੁਕੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਥੇ 
ਸਥਾਨਕ ਦਜ਼ਤਰ, ਇਕ ਪ੍ਰਬੈਧਕੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ 
,ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜੈਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ 
ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਚਾਂਸਮਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ-ਨਗਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ. 
ਇਮਾਰਤ ਸਾਰੀ ਦੀ_ਸਾਰੀ ਉਕਰਾਈਂਦਾਰ ਸ੍ਰੰਗਮਰਮਰ ਪੱਥਰ ਦੀਂ 
ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸੈਗਮਰਮਰ`ਦਾ ਫਰਸ਼ ਹੈ। 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਉਪਰ 7 ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤਾ 


421 


ਗਿਆ ਸੀ। ਐੱਜਕਲੂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹੇਸਨਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਐਚ. ੭1" ਰਮ 

23542'ਉ. ਵਿਥੇ: 725 10'ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਅਬਾਦੀ :- 16,216 (1991). 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: ਰ੍ 

ਨ ਰ, ਜੈਫ਼ਰੇ : ਨੀ ਕੈ ਟ ਪਰ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ . 


ਯੁੱਗ ਦਾ ਆਰੈਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਾਇਦ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ / 


ਜਾਨ ਚਾੱਸਰ ਦੇ,ਘਰ 1340 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1357 ਵਿਚ ` 
ਇਹ ਐਡਵਰਡ ਤੀਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਾਇਉਨੈਨ ਜੋ `ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਕਲੇਰੈੱਸੇ ਦਾ ਡਿਉਕ ਬਣਿਆ, ਪਾਸ ਨੌਕਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ 


ਰ ਦਸ ਨੰ ਸਾਹੀ ਘਰ ਦੇ ਤਰ ਤੌਗੀਕਿਆਂ ਬਾਰੈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋ ਗਈ। ੍ 


1359 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਐਡਵਰਡ ਤੀਜੇ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਸਮੇਂ ਕੈਦ ਹੋ ਗਿੰਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ 
ਪੈਸਾ ਦੇ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੈਨ 1366 ਵਿਚ ਇਸਨੇ 
ਫਿਲੀਪਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕਈ 
ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 


ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 8 ਜੂਨ, 1374 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟਮ ਦਾ ਕੰਪਟ੍ਰੋਲਰ 


ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੰਨ, 1386 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ “ਨਾਈਟ' 


ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਲਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ” 
ਗਿ ਦਰੀ 25 ਦਸੈਬਰ 1400 ਨੂੰ 


ਹੋਇਆ ਤੇ 


ਇਹ ਬੇ ਵਿਖੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ 
ਰਿਆ। ਰ 





ਵਰ 


ਚਾੱਸਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਫੇਡਿਆ ਜਾਂ . 
ਸਕਦਾ ਹੈ।. 1. ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਕਾਲ (1359-86)- - 
ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ "1੧੬ 800੬ 03 02 12000255 1)" ਅਤੇ 
` 9੧600੩00 01 00 ੧੦੪੯' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2. ਇਤਾਲਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਵਾਲਾ ਕਾਲ (1372-86)-ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ “90005 380, 
69956906,” 102 80009 0 £05616(€,` “10ਇ 665[0691% 00 
10339,” 02 00ਗਮ੍ਰ੪9॥ 00 ॥#5 1809," `7੩1੪0੪੦॥੬ 01 
੧0੪1੦, “1੦ ੧੩੦੧0॥੧000," 4065 ੧੦ &0%0 $੮ਨ੧੮॥' 























੧2 11005 00 19806,” ਤੇ 11.੬£੬0 08 9000 ਜ00ਏ॥ 
ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। 3. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਲ ਇਸਦੀ ਪਰਪੱਕਤਾ ਦਾ 
ਕਾਲ (1386-1400)- ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ 1387 ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਚਾੱਸਰ ਨੇ ਹਾਸ-ਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੈਗੇਰੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੱਸੀ ਹੈ। 

_ ਚਾੱਸਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੱਧ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮਾਜ 
ਨੂੰ ਹੂ-ਬਹੁ ਚਿਤਰਨ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਮੋਢੀ ਕਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਬੜੇ 
ਸੁਆਦ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

__ਰ.ਪੁ. - ਆਕ. ਕੰ. ਇੰਗ. ਲਿਟ. ; ਹਿ. ਇੰਗ. ਲਿਟ. ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਸੈ. 
4 : 62< ਕਿ ਵੈ ੨ ਤੁ 


ਚਾਂਸਲਰ : ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਰੋਮਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਸਮੇਂ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਮਾਣਕਰਤਾ (ਨੋਟਰੀ) ਜਾਂ ਸਕਰਾਈਬ ਦੇ 


ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਚਾਂਸਲਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਧਿਕਾਰੀ 
ਦੀ ਸੀਟ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿਛੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੋਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਸ ਰੁਤਬੇ 


ਨੂੰ ਕੈਂਸੀਲੇਰੀਅਸ (“੦੧੦੦1੦1005) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਲਾਤੀਨੀ ਵਿਚ 


ਇਸੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਕ੍ੈਂਸੀਲੀ (੪੦੦8) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ 


ਪਰਦਾ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ 


ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ 
_ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ-ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਉਤਪਤ ਨਾਂ ਹਨ। ਚਾਂਸਲਰ ਸ਼ਬਦ 
ਦਾ ਮੂਲ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇਂ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀਂ ਹੈ ਕਿ ਰੌਮਨ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਚਾਂਸਲਰ ਦਾ ਮਹਿਕਮਾ ਤੇ ਇਸ 


_ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ । ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸ ਰੁਤਬੇ ਕਾਰਨ 


` ਮੁੱਖ ਸਕਰਾਈਬ (ਸਕੱਤਰ) ਦੀ ਆਰ਼ੈਭਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਹਿਮੀਅਤ 
ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਚਾਂਸਲਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
_ ਅਦਾਲਤੀ- ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਹਾਸਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ 
ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ' ਵੀ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। . 


. ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ. ਇਹ ਰੁਤਬਾ ਅਤੇ ਮਹਿਕਮਾ 
ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਤੱਕ ਪਹੁਚਿਆ। ਹੌਲੀ ਹੋਲੀ ਇਹ ਇਥੋਂ ਤੱਕ 


ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਹਰੇਕ ਬਿਸ਼ੇਪ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਚਾਂਸਲਰ _ 
_ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ_ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਪਾਦਰੀ . ਬੋਰਡ _ 
(ਕਾਂਸਿਸਟਰ) ਦਾ.ਮੁੱਖੋ ਜੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਸਾਮਰਾਜ'ਤੋਂ ਬਾਅਦ . 


ਰ੍ ਆਧੁਨਿਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਸਟੇਟ ਨੇ 


ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ' ਚਾਂਸਲਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਸਮੇਤ` 


_ ਅਤੇਂ ਆਪਣੇ ਸੈਵਿਧਾਨ ਦੇ ਮੁਰਾਤਬੇ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਇਹ ਚਾਂਸਲਰ ਸਾਂਰੀਆਂ ਸਨਦਾਂ, ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ 
ਦੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। 


ਹੇਠ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚਾਂਸਲਰ ਨੂੰ 


ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਖ਼ਤਿਆਜ਼ ਹਾਸਲ ਹਨ। ਰ ੍ 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਿਆਕਾਰ ਨੂੰ 


ਲਾਰਡ ਹਾਈ ਚਾਂਸਲਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਆ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਦਾ ਮੁੱਖੀ _ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆ 
ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ-ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਢੀ'ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਲਈ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਖ਼ੀਟਿੰਗ 
ਮਕਰ ਕਿਰ ਸੀ ਸਿ ਚ ਹਦ 


_ ਹੈਂ। 


422 ` 


ਜਿ ਮਿ 


ਕੰ 


ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਦਾ ਪਦ ਐਡਵਰਡ ਕੇ ਕਨਫੈਸਰ ਦੇ __ 
ਸਮੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਐਡਵਰਡ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜਾ ਸੀ___ 


ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਂਜ-ਪੱਤਰਾਂ ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਰਕਾਰੀ ! 
ਮੁਹਰਾਂ ਛਾਪਣ ਦੀ ਨਾਰਮਨੀ ਪ੍ਰਥਾ ਆਰੈਭ ਕੀਤੀ। ਆਰੈਭ.ਵਿਚ 
ਸੀ। ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੈਮ ਪੂਰੇ ` 
ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਹਰ ਦੀ 
ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕੈਮ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। । ਇਤ 
ਹੈਨਰੀ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਾਂਜ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਨਿਆਂ ਸਬੈਧੀ (ਕਾਰਜ ਵੀ. 
ਚਾਂਸਲਰ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਕੀਤੀਆਂ ਰ 
ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਚਾਂਸਲਰਾਂਰਾਹੀਂ' ਹੀਂ ਰ਼ਾਂਜੇ' ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਤੇ ਖੰਤਾਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਬਾਂਦਸ਼ਾਹ ਨੇ 


ਆਪਣੀ ਆਸਾਨੀ ਲਈ' ਇਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥੈਧੀ ਣਾ ਕਰਨ-ਦਾ . ਆ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਸੌਂਪ ਦਿਤਾ। _ ___ ਰਿ 

ਸਿਦਕੀ ਲਗ ਰੀਤ 
ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਸੌਂਪ ਦਿਤੇ ਗਏ।ਸੈਨੇ 1474 '` 


ਵਿਚ ਚਾਂਸਲਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਇੰਨਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁ 
ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੇ ਪ੍ਰੀਵੀ-ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਭੇਜੇ 
ਜਾਂਦੇ। 19 ਵੀਂ ਸੰਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚਾਂਸਲਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ 
ਆਏ ਮੌਲਿਕ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਚਾਂਸਰੀ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ 


_ਭੇਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ 1851 ਵਿਚ ਚਾਂਸਰੀ ਵਿਭਾਗ ਿਚੇ;ਅਪੀਲ 


ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁਢਲੀਆਂ ਅਦਾਂਲਤਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ 


ਦੇ ਉਲਣ ਸਿਰਡ ਉਦੋਂਸੁਣਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਮੀਲ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜਾਂ 


ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੇ ਮਤਭੇਦ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਨਾ 

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਚਾਂਸਲਰ ਉੱਚ_ ਅਦਾਲਤ ਦੇ `ਚੰਬਰੀ 
ਵਿਭਾਂਗ ਦਾ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਿਆਂ-ਅਧਿਕਾਰ,. 
ਪ੍ਰੀਵੀ-ਕੈਂਸਲ ਦੀ ਨਿਆ-ਸੈਮਤੀ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਲਾਰਡ_ ਵਿਚ ` 


` ਵਰਤਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬਧ ਅਤੇ ਜੱਜਾਂ ਦਾ 
` ਨਿਯੁਕਤੀਕਾਰ ਤੇ ਮੰਤਜ਼ੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦਾ. ਹੈ। ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰ੍ 
ਲਾਰਡਜ਼ ਦੇ ਇਜਲਾਸਾਂ_ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵੀ ਇਸੇ ਦੇ. ਜ਼ਿੰਮੇ: ਹੈ। ਰੀ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਧੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ । 
ਦੌਰਾ ਇਹ ਖ਼ੁਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 


ਅਦਾਲਤਾਂ.ਦੇ ਬਾਕੀ ਜੱਜਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ '... 


ਦਾ ਗਰ ਗਿਤ ਦੀ ਹੇ 
ਪੈਂਦਾ ਹੈ। . ਨ 

ਵਰ ਨਦੀ ਪਨ ਇਰਜਜ ਤਰੀ ਇਉ 
ਆਫ਼ ਦੀ ਐਕਸਚੈਕੱਰ' ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ 
ਸਥਾਂਪਨਾ ਵੀ ਹੈਨਰੀ ਤੀਜੇ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਅਜੋਕਾ ` 


ਚਾਂਸਲਰ ਆਫ਼ ਦੀ ਐਕਸਚੈਕੱਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਪ 


ਵੱਡੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ' 
ਅਧਿਕਾਰ- ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਦੂੰਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ' ਰ੍ 
ਵਿੱਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਸਬੈਧੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇ ਵਿਤ- 
ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਣਕ ਰਨ ਇਹ 
ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। _ 


ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਂਸਲਰ ਆਫ਼ ਡੱਚੀ ਲੈਕਾਂਸਟਰ ਇਸੇ ਡੱਚੀ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭੋਂ' ਦਾ ਪ੍ਰਬੋਧ-ਕਰਤਾ ਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤਰਣ; 


੨ ੧ 
2੦੧੨ 


























423 


` ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਸ ਸਾਮਰਾਜ ਸਮੇਂ ਜਰਮਨ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ 
ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਂਸਲਰ ਕਿਹਾ ਜ੍ਰਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਾਰਮਿਕ 


ਮਠਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਚਾਂਸਲਰ 
. ' ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਚਾਂਸਲਰ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਹੀ ਵਾਰਡੋ ਪਹੁੰਚ 


੧ ` ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ 
ਰ੍ ਉਸੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ 


ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 277 ; ਹਿੰ.ਵਿ. ਕੋ. 4. 


`__ ਚਾਂਸਲਰ ਆਫ਼ ਦੀ ਡੱਚੀ ਆਫ਼ ਲੈਂਗਕਾਸਟਰ : 

- ਇਹ ਲੈਂਗਕਾਸਟਰ (ਲੈਂਕਾਸਟਰ) ਦੀ ਡੱਚੀ (ਰਿਆਸਤ) ਦੀਆਂ 
ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਨਿਯੋਤਰਣ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਬੰਦੋਬਸਤ 
_ਲਈ ਕਰਾ ਊਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬਸਤਾਵਾਨ ਦੀਆਂ ਜੱਦੀ ਆਂਮਦਨਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ 
ਵੱਖਰੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਲੋਂਕਾਸਟਰ ਦੇ 
ਡਿਊਕ ਵਜੋਂ ਖੁੰਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਅਧਿਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ 
ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਵੇਕਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸੈਨ 1873 ਦੇ ਜੁਡੀਕੇਚਗ 
ਐਕਟ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਡੱਚੀ ਦੀ ਚਾਂਸਰੀ ਅਦਾਲਤ ਹੀ ਬਾਂਕੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ 
ਡੱਚੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਚਾਂਸਲਰ, ਕਾਉਂਟੀ ਅਦਾਲਤ 
ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਜਾਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਰੱਖਦਾ 
ਹੈ।ਉਹ ਡੱਚੀ ਦੇ ਭੋਂ-ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅਦਾਲਤੀ 
ਅੜੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧਕੀ ਕੈਮ ਅਧੀਨ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੋ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 
_ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਮੰਤਰੀ ਦੇ 
ਸਪੁਰਦ .ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਰਕਾਰ ਨੁੰ 
'ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਮੰਤਰੀ ਉਪਰ ਕਿਸੇ ਅਹਿਮ ਵਿਭਾਗ 
ਦੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। 


- ਹ.ਪੁ.- - ਐਨ. ਬਿ. 5 : 263 


ਹਦ ਚਾਂਸਲਰ, ਖਜ਼ਾਨਾ : ਬਰਤਾਨਵੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ 
“ਚਾਂਸਲਰ ਖਜ਼ਾਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੈਮ ਲੋਕ:ਸਦਨ 
ਵਿਚ ਮਾਲੀ ਸਾਲ ਦਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬਜਟ ਭਾਸ਼ਨ 
ਵਿਚ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲੀ ਸਾਲ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ 
ਖ਼ਰਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 'ਖ਼ਰਚ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ 
ਸੁਝਾਅ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ 
`ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਆਰਥਿਕ-ਅਵਸਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ `ਹੈ। 
ਮਲਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਯੁਗ ਤੋਂ ਹੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹਤੱਤਾ 
ਰੂਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਸਿਲਰ ਨੂੰ ਬੰਚੂਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹੋ 
ਹਨ। 


ਹਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈਨਰੀ ਤੀਜੇ 
ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਚਾਂਸਲਰੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰ੍ 


ਮਰੀ ਸਿ ਦਸ ਐਸ ਹਕ ਇਜ ਗਹਿ ਦਹ 
ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। 


ਲੱ ` ਰਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 263 


ਭੰਜਸ ਦੇ 1553- ਕਰਉ ਕਿ 
ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1553 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਸਰ ਹਿਊ 


ਵਿਲੋਬੀ ਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਚੀਨ ਦਾ ਉੱਤਰ- ਰੱਬੀ ਰਸਤਾਂ ਲੱਣ 


ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਮੁਹਿੰਮ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ 
ਇਸ ਬੇੜੇ ਨੇ ਵਾਰਡੋ (ਨਾਰਵੇ) ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਠਹਿ੍‌ਰਨਾ ਸੀ ਪਰ ਮੌਸਮ 


ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਫ਼ੈਦ ਸਾਗਰ ਤੋ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 
ਮਾਸਕੋ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਥੇ ਰੂਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਈਵਾਨ ਚੌਥੇ ਨੇ ਇਸ ਦਾ 
ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਣੀ ਮੇਰੀ 
ਪਹਿਲੀ ਦੇ ਨਾਂ ਚਿੱਠੀ ਦਿਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਰੂਸ / 


ਸਨ।ਸੈਨ 1554 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਚਾਂਸਲਰ ਰਿਚਰਡ ਜਹਾਜ਼ ੍ 


ਰਾਹੀਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਰੂਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਫ਼ਲ. _ 


ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ. 1555 ਵਿਚ ਮਸਕੋਵੀ ਕੰਪਨੀ ਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਜਿਸਨੂੰ ਰੂਸ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ 


-ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ, 1555 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ, 1556 ਤੱਕ ਇਹ ਇਕ 
ਵਪਾਰਕ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ:ਮਾਂਸਕੋ ਗਿਆ ਪਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰੰ 


10 ਨਵੰਬਰ, 1556 ਨਾਜਹਾਂਜ਼ ਦੇ ਤਬਾਹ ਰੋਣ-ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੋ ਗਈ। ' ਨ 


ਰ੍ ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 2 : 727 . 


ਚਾਂਸੀ, ਇਜ਼ਾਕ` : ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਜਲ-ਸੈਨਾ 


ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1772. ਨੂੰ ਕਾਨੈਟੀਕਟ ਰਾਜ ਦੇ ੍ 


ਬਲੈਕ ਰਾਕ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1798 ਵਿਚ ਇਹ ਵਪਾਰਕ 


ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜਲ-ਸੈਨਾ' ਵਿਚ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਭਰਤੀ _ 


ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੈਨ 1806 ਵਿਚ ਕਪਤਾਨ ਬਣਿਆ।ਸੋਨ 1812 ਦੇ 
ਯੁਧ ਦੌਰਾਨ ਸੈਕਟਸ ਬੈਦਰਗਾਹ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਇਸਨੇ 1812 
ਵਿਚ:ਆਂਟੇਰੀਓ ਝੀਲ ਦੀ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਪਰ ਯੁੱਧ 
ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਦੀ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। 
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਮਾਂਡਰ ਸਰ ਜੇਮਜ਼ ਯੀਉ ਇਸਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਜਾਂ 
ਕਿੰਗਸਟਨ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ.ਦੀ ਆਸ ਲਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ 25 
ਅਪ੍ਰੈਲ, ਆ ਰ੍ 
(ਟਾਂਟੋ) ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਮਾਂਡਰ ਯੀਉ ਨੇ 
ਬਹਿਣ ਗਤ 
ਚਾਂਸੀ ਨੂੰ ਪਿਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਦੇ 
ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਸਪਲਾਈ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਪੁਰੀ ਸੁੰਤਤਰਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 
ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਦੋਹਾਂ, ਕਪਤਾਨਾਂ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਟਲਣ ਦੀ ਪੂਰੀ 
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸੰਨ 1814 ਵਿਚ ਯੀਉ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਂਰ 
ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। 

_ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਂਸੀ ਨੇ ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸੈਨ 1816 ਤੋਂ 
1818 ਤੱਕ ਜਲ-ਸੈਨਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੈਭਾਲੀ। ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ 
ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਸੈਨ 1837 ਤੋਂ 
ਲੈਕੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿਖੇ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਵਿਚ 
ਕੰਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕੈਮ ਕੀਤਾ।  % 

`- 27 ਜਨਵਰੀ, 1840 ਵਿਚ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲ 
ਵਸਿਆ। . 


ਹ.ਪੁ.- ਐਨ. ਬਿ. 5 : 355 ਰ੍ 
_ਚਾੱਸੀ, ਚਾਰਲਸ : ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦਾ ਜੈਮਪਲ ਇਹ 
ਅਦੁੱਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਹਾਵਰਡ 


_ਕਾਲਜ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਯਾਰਡਲੇ ਬਰੀ 


ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਨਵੰਬਰ, 1592 ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ 

















ਹਦ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱੋਂ ਦੇ ਵਾਰ ਬਮਰਿਸਾਦਵੀ ਲਈ 


ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।' 
ਦੀ ਵਿ 


ਉਥੇ ਦੋਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉਤੇ ਇਹ ਸਹਾਇਕ ਪਾਦਰੀ ਰਿਹਾਂ ਅਤੇ 1654 ਤੋਂ 
ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ( 19 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1672) ਹਾਵਰਡ ਕਾਲਜ ਦਾ 


ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। “੧੦ 71390 190000ੈਂਟੇ 0 030 3036068008.61 & . 
99036 ॥॥ 02 5180 08 300" ਅਤੇ &008906681% 5੮0੧੪ 


`_ &00606ਗ%” ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। 
ਨ ਹ.ਪੁ.- -- ਐਨ. ਬ੍ਰ. 5 : : 355; ਐਲ. ਬਿ. ਮਾਂ. 2 : 783 


ਰ ਤਰ 
ਇਕ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 
`ਬਨਸਪਤੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਕਾਮੇਲੀਆ ਸਾਈਨੈਂਸਿਸ ਹੈ। ਇਹ 


___ ਪੌਦਾ ਭਾਰਤ (ਆਸਾਂਮ) ਅਤੇ ਚੀਨ _ਦਾ . ਮੂਲ-ਸਥਾਨੀ_ਹੈ। . 
ਬਰਤਾਨੀਆ 'ਅੱਜ ਚਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਪਤਕਾਂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਲੈਡਨ 


_ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਚਾਹ ਦੀ ਸਭ ਤੋ' ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਹੈ। _ 


ਤੱ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿਚ ਚਾਹ-ਚਾਰ ਅਤੇ ਚਾਹ ਪੀਣ 
ਆਦਿ ਰਸਮਾਂ ਸਾਹਿਤ. ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ.18 
ਸਦੀਆਂ ਤੋ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਨਾਲ ਸਨਮਾਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ 


`ਹਨ। ਚਾਹ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਜੋ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿਤੀ_ 


ਗਈ ਉਹ ਸੀ ਇਕ ਰਸਮ ਚਾ-ਨੌ-ਯੂ (੯॥੩-੧੦-੯੦) “ਜਿਸਦਾ 


_ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਰਥ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਾਂਲੀ ਚਾਹ ਹੈ। ਚਾਹਦਾਨੀ. 
ਦਾ ਮੂਲ ਅਸਲ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਜੱਗ ਹੈ। ਡਾ. ਨਿਕੋਲਾਂਸ਼ 


ਨ ਬਰੈਡੀ, ਜੋ ਵਿਲੀਅਮ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਦੀ ਅਦ਼ਲ਼ਲਤ ਵਿਚ ਚੈਪਲੇਨ'ਸੀ, 


ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਮ “ਦੀ ਟੀ ਟੇਬਲ” ਵਿੱਚਾਂਚਾਹ ਨੂੰ “ 1 


ਸਿਹਤ ਦਾਂ ਇਕ ਉੱਤਮੂਜਲਪਾਨ' ਦੱਸਿਆ ਹੈ।' 


_ ਕਿਸਮਾਂ-ਚਾਹ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਰਥਾਂਤ ( (1) 
ਖ਼ਮੀਰੀਂ ਹੋਈ ਜਾਂ ਕਾਲੀ (2) ਅਣਖ਼ਮੀਰੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਹਰੀਂ, ਅਤੇ (3) 
_ਨੀਮ ਖ਼ਮੀਰੀ-ਜਾਂ ਊਲਾਂਗ ਚਾਹ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚਾਹ 
`_ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੋ ਸਾਰੈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ 
ਸਥਾਨਕ ਜਲਵਾਯੂ, ਜ਼ਮੀਨ' ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਹਾਲਤਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ 


6 ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 1500 ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ 2000 ਦੇ 


`_ਨੇੜੇ ਮਿਲਾਵਟ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। _ ਰ੍ 
`ਖ਼ਮੀਰੀ ਰੋਈ ਜਾਂ ਕਾਲੀ -ਚਾਹ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਕੌਗੂ` ਜਾਂ 


ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬਰੇਕਫਾਸਟ ਚਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਅੱਗੇ ਵੈਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ - 
__ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਕੋ ਦੀ ਉੱਤਰ ਚੀਨੀ ਕੋਗੂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਚੀਨੀ ਕੋਗੂ ਜੋ 


_ _ ਭਾਰਤ, ਲੰਕਾ, ਜਾਵਾ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਅਤੇ`ਜਾਪਾਨ, ਫਾਰਮੂਸਾ' ਦੀ 
.. ਕਾਲੀ ਚਾਹ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਣਖ਼ਮੀਰੀ ਹੋਈ ਜਾਂ 
ਹਰੀ ਚਾਹ ਵਿਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


_` ` ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਭਾਰਤ, ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ 


ਜਾਂਦੀ ਹਰੀ ਚਾਹਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨੀਮ ਖ਼ਮੀਰੀ (ਊਲਾਂਗ) ਚਾਹ ਫਾਰਮੂਸਾ 
, ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚ ਫੂਕਾਓ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰ 


ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 3 ਮੀ. ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੋਟੇ ਪੱਤੇ 


_ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਝਾੜ 90 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਤੋਂ 450 ਕਿ.ਗ੍ਰਾ. ਪ੍ਰਤੀ. 


ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀਂ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚਾਹ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ਖੀਰਿਆਂ ਵਿੱਚ 





424 


ਰਿ ਇੰ 
ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਲ ਨਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਗੁਲਾਬੀ ਫ਼ੁੱਲ _ 
ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਂਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਕੈਪਸਿਊਲ ਵਰਗੇ 
ੁੱਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਂਟਛਾਂਗ ਨਵੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ 





_ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਚਾਹ ਊਖ਼ਣ ਅਤੇ ਬੀੜ ਖੇਡਾ ਦੀ ਫ਼ਲਲ ਹੋ। ਪੈਦੋਂ ਦੀ ! 
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵੱਖ 'ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ'ਵੱਖ ਵੱਖ 





ਏਕੜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 50 ਸਾਲੋਂ ਜਾਂ-ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ੨ 
ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਤੱਥ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਪੌਦਾ ਦੋ ਸਦੀਆਂ 
ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਾਹ ਦੇ ਪੌਦੇ ਸਮੁਂਦਰੀ ਸਤ੍ਰਾ ਤੋਂ 1300 ਮੀ. 
ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਉਗਾਏਂ ਜਾਂ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਧੇਰੇ 


_ਕਰਕੇ. ਝੁਕਾਉ ਵਾਲੀਆਂ 'ਢਲਾਣਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਜਿੱਥੇ 
` ਥੇਤੀਬਬੀ ਨਾ ਹੋਂ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੈਕਾ ਵਿਚ ਚਾਹ ਰਿ 


ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ਖ਼ੀਰਿਆਂ ਵਿਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ 
ਚਾਰ ਦੇ ਪੱਤ ਹੱਥ ਨਾਲੁ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਕੈਂਚੀਆਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਵਿ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਨਿਪੁੰਨ ਕਾਮਾ 11-ਤੋ' 34 ਕਿ: ਗ੍ਰਾ. ਚਾਹ ਦੇ ਪੱਤੇ. ` 





ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਸਰਦੀਆਂ 


ਵਿਚ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਵਾਂਧਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜਾਂ 


6 ਚਾਰ ਤੁੜਾਈਆਂ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਗਰਮ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਲੰਕਾ ਜਿਥੇ , 


ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੋਂ 25-30 
ਤੁੜਾਈਆਂ ਲਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ -ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਤੁੜਾਈ ਆਮ. 


_ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋ.ਜਾਣ ਤੇ ਕੀਤੀਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹ ਦਾ 
ਦਰਜਾ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਆਯੂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਚਾਹ ਦੀ ਸੁਰੀਧ 
ਅਤੇ ਗੁਣ ਜ਼ਮੀਨ, ਜਲਵਾਯੂ, ਪੱਤਿਆੰ ਦੀ ਆਯੂ; ਤੁੜਾਈ ਦਾ 
ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੁਨ। `“ ਰੰ 


`ਚਾਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ-ਤਾਜ਼ੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਚਾਹ ਦੀਂ ਤਿਆਰੀ 
ਸਮੇਂ ਪੱਤੇ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਘੱਟ ਡੂੰਘੀਆਂ ਟਰੇਆਂ ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਤ਼ 


) ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹ ਨਰਮ ਅਤੇ ਲਚਕਦਾਰ ਨਾ ਹੋ:ਜਾਣ। ਫ਼ਿਰ 


ਇਹ ਹੱਥਾਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਵਲ੍ਹੇਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਤੇ ਮੁੜ 


ਜਾਂਦੇਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਰਸ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। - 


ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤੇ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਸੇਕ ਨਾਲ ਸੁਕਾਂ' 
ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਮ ਉਪਜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰੀ ਚਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ` 
ਵਿਚ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰੈਗ ਭੱਦਾ ਹਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ! ਕਾਲੀ ਚਾਹ... _-.: 
ਬਣਾਉਣ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਢਕ ਕੇ ਅਤੇ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਖ਼ਮੀਰ __ 

ਲਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ-ਦਾਂ ਹਰਾ ਰੋਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. 

ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਸੁਗੈਧ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਮੀਰਨ' ਤੋਂ 

ਬਾਅਦ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈੱਮੈ ਚੀਨ'ਦੀ' 

ਉਪਜ ਹਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲੀ, ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਰੀ. ਅੰਤੇ 











ਭਾਰਤ ਤੇ ਲੌਕਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਲੇ ਰੈਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਸੈਂਟ ਵਾਲੀ ਮਿ 


੨੩੩੨੩ 4%, 


`ਚਾਂਹ, ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਫ਼ੁੱਲਾਂ `ਜਿਵੇਂ 


ਜੈਸਮੀਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸੁੱਕੇ' 


`ਹੋਏ ਫ਼ੁੱਲ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਲੀ ਚਾਹ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਫ਼ ਦੇ ਕੇ' 


ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਚਿਆਂ ਵਿਚ ਦਬਾਅ ਕੇ ਤਿਆਰ 









ਅਤੇ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਬਾਹਰ 
ਭੇਜਣ ਲਈ ਤੁਰਤ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ।ਚ 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਕੇ 
ਜਿਸੰਤ ਦੀ ਪੜਤ ਹੋਵੇ, ਬੈਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-ਤਾਂ`ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਵ 










425 ।- $ = ਤਊ - ਤੂ ਚਾਹ 


“ਸੇਨ 1935 ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਚਾਹ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਇਕ 
. ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਸੀ. ਆਰ. ਹਾਰਲਰ ਦੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 


ਅਤੇ ਨਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਜੋ ਚਾਹ ਖ਼ਪਤਕਾਰ ਤੱਕ 


੬ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਬਲੈਂਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


_ਬਲੈਂਡਿੰਗ ਬਹੁਤ'ਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਿਧੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਨਿਪੈਨੰ 
ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰ 


ਚਾਹ ਵਿਚ 2 ਤੋਂ 5 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਥੀਇਨ ਐਲਕੇਲਾਂਇਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. 


ਦੋ _ਕੈਫ਼ੀਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ 
ਵਾਸ਼ਪਸ਼ੀਲ ਤੇਲ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਟੈਨਿਨ (13 ਤੋਂ 19 


`_ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕਾੜ੍ਹਾ 


ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਐਲਕੇਲਾਂਇਡ ਅਤੇ ਤੇਲ ਜਲਦੀ ਘੁਲ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਪੀਣ-ਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਉਤੇਜਕ 


ਅਸਰ, ਵਿਸ਼ੈਂਸ਼ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਸੁਰੀਧ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਚਾਹ 


ਹੋ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਘਟ ਜਾਂਦੇ.ਹਨ। ` 


ਉਤਪਾਦਨ--ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ_ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਚਾਹ ਚੀਨ ਤੋਂ ਹੀ 


ਆਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਾਵਾ ਨੇ ਦਰਾਮਦ 1826 ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ 
1830, ਫਾਰਮੂਸਾ ਨੇ 1860 ਵਿਚ ਅਤੇ ਲੈਕਾ ਨੇ 1890 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤੀ। ਚੀਨ ਦੁੰਨੀਆ ਦੀ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਚਾਹ (48.9%), ਭਾਰਤ 
22% ਅਤੇ ਲੈਕਾ 13% ਚਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੋ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਚਾਹ 
`ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਲਗਭਗ ਇਕ ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟਰ ਟਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ 


__ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਫਿਰ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਦੁਨੀਆਭਰ ਦੀ ਅੱਧੀ ਚਾਹ ਦਰਾਮਦ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ` ਭਾਰਤ ਦੀ ਚਾਹ ਦੀ ਕੁੱਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਗਭਗ _. 


ਨ _512,000 ਮੀਟ੍ਿਕ ਟਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਕਰੀਬ 2261000 ਮੀਟ੍ਰਿਕ 
, ਟਨ'ਚਾਹ ਬਾਹਰ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


_ ਅਤੇ ਤੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, ਲੈਕਾ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ 
ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਚੈਗੇ- ਮਿਆਰ ਦੀ ਚਾਹ ਖ਼ਮੀਰੀ 


__ ਹੋਈ. ਚਾਹ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਸੈਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ:ਹੁੰਦੀ __, 


ਚਾਹੇ ਦੇ ਇਕ ਕੱਪ ਵਿਚ ਔਸਤਨ ਇਕ ਗ੍ਰੇਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੱਟ ਕੈਫ਼ੀਨ 
ਅਤੇ ਦੋ ਗ੍ਰੇਨ ਦੇ ਲਗਭਗ 'ਟੈਨਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਰਤਾਨਵੀ 


ਫਾਰਮੇਸਿਊਟਿਕਲ ਕੋਡਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕੈਫ਼ੀਨ ਦੀ ਖੁਰਾਕ 1 ਤੋਂ 5 ਗੇਨ 
ਅਤੇ ਟੈਨਿਨ ਦੀ.5 ਤੋਂ 10 ਗ੍ਰੇਨ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ . 
ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਹ ਦੇ ਇਕ ਕੱਪ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਵੇ ਅੰਸ਼ . 
ਬਹੁਤ ਬ੍ਰੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾੜ੍ਹਾ ਬੜੇ ਹਲਕੇ ਤੌਰ _ 


ਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਰੈਸਟਰਿਕ ਜੂਸੇ ਕਈ ਸੋ ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ਾਬੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਨਿਤ ਗਨ 
ਵਿਚਲੀ ਕੇਸੀਨ ਨੀਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਸ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈਂ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਮਿਲਾਈ 


ਹੋਈ ਖੰਡ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਠਾਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਹ ਨੂੰ ਇਕ 


ਭੋਜਨ ਵਾਂਗ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਾਹ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਮਿਲਾਉਣ 
ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਰਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਜਿਦ ਇਆ ਸਜ 


ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਸ ਦੀ ਖੰਡ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਜੋਂ 


ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ'ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਕੈਫ਼ੀਨ ਜਜ਼ਬ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਨਿੱਘ ਦਾ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਅਸਰ ਇਕਦਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਕੈਫ਼ੀਨ 
ਕਰਥੈ ਉਤੋਜਨਾ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਸਿੰਟ ਬਾਅਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 


ਹੈ। ਲੈਕਾ ਵਿਚ ਉਤੱਮ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦੀ ਖ਼ਮੀਰੀ ਹੋਈ ਚਾਹ ਫ਼ਰਵਰੀ, _ 


ਮਾਰਚ, ਅਪ੍ਰੈਲ, ਜੁਲਾਈ, ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਸਤੇਬਰ ਵਿਚ-ਪੈਂਦਾ-ਕੀਤੀ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਡਨੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਖ਼ਮੀਰੀ ਚਾਹ ਜੁਲਾਈ, ਅਗਸਤ ਅਤੇ _._ 


__ ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਉ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ਮੀਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਉਹ ਚਾਹ 


ਰ੍ ਰੀ ਹੁਦੀ ਰੇ ਜੋ ਜੁਲਾਈ, ਅੰਗ੍ਸੋਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਰਬਰ ਦੀਊੂਦੂਸ਼ਰੀ ਬਹਾਰ 
__ ਤੋਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਵਿਚ ਉੱਤਮ ਚਾਹ, ਨ੍ਫੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ 
_ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਚਾਹਾਂ ਕਈ ਵਿਸੇਸ਼ 


ਸਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰਜਲਿੰਗ ਜਾਹ ਹੈ। 
ਕਸ. ਇਉ ਜਿ 


: “ਚਾਹ. ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਫ਼ੀਨ, ਟੈਨਿਨ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਪਸ਼ੀਲ ਤੇਲ ਹੀ . 
_ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਉਤੇਜਕ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਦੂਸਰਾ 


- _ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਅਤੇ ਤੀਸਰਾ ਇਸ ਦੀ ਸੁਗੀਧ ਤੇ ਸੁਆਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
:.: '. ਇਹੀ ਤਿੰਨੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਪਾਰਕ ਸੂਝ ਵਿਚ ਇਕ ਕੱਪ ਦੀ ਕੀਮਤ 
$. :- `ਨਿਰਾਧਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਹ ਦੇ ਸਿਹਤ ਵਾਸਤੇ ਫਾਇਦੇਮੰਦ 

. __ਹੋਣ ਸਬੈਧੀ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੇ ਜਾਂ ਇਸ 


ਕਰਕੇ ਕਿ ਚਾਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 


ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਚਾਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਪੀਣ ਯੋਗ ਪਦਾਰਥਹੈ। ____ 





ਉਬਾਲਣ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਕਾੜ੍ਹਾ)। 


ਰ੍ ਚਾਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤੇਜਕ ਅਸਰ ਲਈ ਹੀ ਪੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
_.ਐਲਕੇਲੀਂਇਡ ਕੈਫ਼ੀਨ ਜੋ ਉਤੇਜਕ ਅਸਰ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜਦ 
ਔਸ਼ਧੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ.ਲਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੌੜਾ ` 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਧ੍ਰੰਤੂ ਇਕ ਆਮ ਚਾਹ ਦੇ ਕੱਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਕੈਫ਼ੀਨ ਬਿਲਕੁਲ 
_ ਝੁਆਦ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਖੰਡ, ` 
__ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਕਰੀਮ ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ੍ ਰ੍ 
ਚਾਰ ਦੀ ਚੈਜੀ ਤਿਆਗ ਉਹ ਚੈਐਤਿਚ ਜੜੇ ਜਾਣ ਰਮ. 
,ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਫ਼ੀਨ ਅਤੇ ਟੈਨਿਨ ਘੱਟ ਮਾਂਤਰਾ” ਵਿਚ ਨਿਕਲੇ। 
ਅਜਿਹੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰੀਂਧ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਬਰਕਰਾਂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਜ਼ੌਕ੍ਹੇ ਗੁਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨੀਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਚਾਹ ਉਬਾਲਣ ਲਈ ਦੋ 


_`ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ-ਤਾਜ਼ਾ'ਪਾਣੀ ਅਤੇ 3 ਤੋਂ 5 ਮਿੰਟ ਤੱਕ 
_ਭਿਉਣਾ ਹਨ। ਚਾਹ ਹਲਕੇ ਪਾਊ ਵਿਚ ਛੇਤੀ ਘੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਢ 
ਕਿ ਭਾਰੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਾਲ। ਛੋਟੀ, ਮੋਟੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ,ਚਾਹ ਹਲਕੇ 
_ਪਾਣੀ ਲਈ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ ਜ੍ਦਰੰਕ ਭਾਰੇਂ,ਪਾਣੀ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਰ 
ਇੱ ਪਾਣੀ ਇਸ ਲਈ 


ਵਨ ਕਿਰ 























ਇਸ ਵਿਚ ਇਕਦਮ ਪੱਤੀ ਪਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ 
ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਫਲੈਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲੈਟ ਪਾਣੀ ਵਧੀਆ ਚਾਹ ਨੂੰ 
ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ 
_ਉਪਰ ਮਾੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾੜ੍ਹੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 

ਐਮ ਜਬ ਵਿਚ ਸਜੀ-ਬਜੀ ਚਰ ਲਈ ਰੰਕ ਵਿ 
ਤਰੀਕਾ ਚੈਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। (1) ਆਪਣੇਂ ਸੁਆਦ ਮੁਤਾਬਕ ਚੰਗੇ 
_ ਗਰੇਡ ਤੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚਾਹ ਖਰੀਦਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ; (2)ਮੁਨਲ ਜਾਂ 
ਨਲਕੇ ਦੇ ਤਾਜ਼ੇ ਹਲਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ_ ਵਰਤੋਂ ; (3) ਧੀਣੀ ਨੂੰ 
` ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ` ਤੱਕ ਉਬਾਲਣਾ ; (4) ਹਰੇਕ ਕੱਪ ਲਈ ਇਕ ਛੋਟਾ 
ਚਾਹ ਵਾਲਾ ਚ#ਚਾ ਪਾਉਣਾ ; (5) ਚਾਹ ਦੀ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ 
ਕਿਸਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਾਹ ਪੱਤੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ, 
ਪੋਰਕਲੇਨ ਜਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਮੱਗ ਵਿਚ ਪਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉਪਰ ਉਬਲਦਾ 
ਪਾਂਣੀ ਪਾਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਰਿੱਝਣ ਦੇਣਾ ਤੇ 
ਘੋਲ ਦੌਰਾਨ ਹਿਲਾਉਣਾ, ਅਤੇ (6) ਇਸ ਘੋਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ 
ਗਰਮ ਕੀਤੇ ਚੀਨੀਂ ਦੇ ਮੱਘ ਵਿਚ ਉਲਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਹ 
ਪੱਤੀ ਕਦੀ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। 


ਰ.ਪੁ.- ਇ.ਬਾ: 472; ਐਨ. ਬਿ: 21 : 861; ਇੰਡ-79 : 332 


ਚਾਹਾਰ : ਇਹ ਮੇਗੋਲਾਂ-ਦੇ ਪੁਰਬੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਤੇ 


`` ਕਬੀਲਾ“ਸੀ ਜਿਸਨੇ 15ਵੀ' ਸਦੀ ਵਿਚ ਆਈਰਾਟ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ, 
`_ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 


ਚਾਹਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ_ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਚਾਹਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਨ ਦੇ 


ਹਲ ਅੰਦਰਲੇ ਖੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਬਾਅਦ ਵਿਚ .ਇਹ ਹੋਪੇ_'ਸ਼ਾਨਸੀ” ਨਾਮੀ ਚੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ 
_ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਪ੍ਰਾਵਿੰਸਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


_ ਜੁ. ਪੁ-- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਸਾਂ. 2: 707 
_ ਚਾਕ : ਵੇਖੋ, ਖੱਡੀਆ ਮਿੱਟੀ ਰ੍ 
ਚਾਕੰਟਾ : ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇੰਡੀਅਨ ਜਾਤੀ ਦੇ 


ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਕਬੀਲਾ ਹੈ ਜਿਹੱੜਾ ਮਸਕੋਗੀਨ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹ ਨਾਲ 


ਸਬੈਧਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਬੀਲਾ ਅਜੋਕੇ .ਮਿਸਿਸਿੱਪੀ. ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚਾਕਟਾ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਉਪ-ਭਾਖਾ 


ਚਾਕਟਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਕਾਸਾ ਉਪ-ਭਾਖਾ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ 
ਮਿਲਦੀ- ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚਾਕਟਾ 


ਕਬੀਲਾ ਚਿਕਸਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ 
__ਦੌਰਾਨ ਪਰਲ ਚਿਕਾਸਾਵੇ ਅਤੇ ਪੈਕਾਰੂਲ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
__ਚਾਕਟਾ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਕੋਈ 60-70.ਬਸਤੀਆਂ ਅਬਾਦ ਸਨ ਅਤੇ 
ਰ੍ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨ-ਸੈਖਿਆ 


ਰ੍ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਪਜਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮੇਵੇ ਅਤੇ ਜੈਗਲੀ ਫਲ ਤੋੜਨ 


ਰਿ 


ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ` 


ਚਾਕਟਾ ਲੋਕ ਲੈਬੇ-ਲੈਬੇ ਵਾਲ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।ਕਈ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ 
ਕਰਦੇ ਸਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਸੈਸਕਾਰ ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫੁੱਲ ਚੁਗਣ 


ਇਤਿ ਤਿਲ ਿ 


ਸੈਖਿਆ:20,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ। ਇਹ . 
ਨ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ-ਧੋਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿਚ 

_ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।ਉਸਸਮੇਂ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਵਾਹੀਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਸਭ _ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਪੁੰਨ ਵਾਹੀਕਾਰ ਸਨ। ਇਹੋ ਕਬੀਲਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਵਪਾਰਕ , 
ਪੱਧਰ ਤੇ ਫ਼ਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੱਕੀ, ਸੇਮ ਅਤੇ ਪੇਠਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ 


426 ' 


ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ/ 
ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ 
ਜਿਸਮ ਉਪਰ ਖਾਸ ਢੰਗ ਦੀ ਖੁਣਾਈ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ 
ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਨਹੁੰ ਵਧ੍ਹਾ ਕੋ ਰੱਖਦੇਂ ਸਨ। ਜੈਮਦੇ 
ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਅਪਾ ਕੇ ਚਪਟਾ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਦੱਖਣ- 
ਪੂਰਬੀ ਇੰਡੀਅਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 


ਅਹਿਮ ਤਿਉਹਾਰ ਬਸਕ ਜਾਂ ਗੀਨ ਕਾੱਰਨ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਮੱਕੀਂ ਦੀ __ 


ਛੱਲੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੱਗ ਤੇ ਭੁੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾਂ ਸੀ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ 


ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ _ _ 


ਹੀ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰੀਨ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। “ 
ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਉਪਰੰਤ ਤਾਕਤ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ 


ਗਈਂ ਜਦੋਂ-ਜਹਿਦ ਸਮੇਂ ਚਾਕਟਾ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਰ੍ ਰ 


ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਇਸ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਦੌਰਾਨ /ਚਿਰਸਾ ਕਬੀਲੇ 
ਨਾਲ ਵੀ. ਉਪਰੋਂਥਲੀ ਕਈ ਵਾਰ ਲੜੇ। ਸੈਨ 1754-63 ਦੌਰਾਨ 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਜਾਣੈ ਉਪਰੋਤ ਚਾਕਟਾ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਕੁਝ ਭੂਮੀ! 


`ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆਈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਇਹ ਕਬੀਲਾ - 
_ਮਿਸਸਿਪੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪੱਛਮੀ:ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨੂੰ ਖਿਸਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 
ਰ੍ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਮਿਸਸਿਪੀ ਦਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵੀਂ ਅਮਰੀਕਸਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ 


ਤੇ (ਸੈਨ 1930 ਦੇ ਲਗਭਗ) ਜ਼ਾਕਟਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕਈ 
ਹੋਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਜੋਕੇਂਓਕਲਾਹਾਮਾ ਵਿਚ ਜਾਣਾ 
ਪਿਆ। ਸੈਨ 1907 ਵਿਚ ਓਕਲਾਹਾਮਾ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੰਨ 


_ਉਪਰੈਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਬਾਇਲੀ ਭੋਂ ਨੌਆਬਾਦਕਾਰ ਗੋਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ 
` ਗਈ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਰਾਖਵੇਂਪਣ ਦਾ ਸਿਸਟਮ ਖਤਮ ਕਰ 


ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵੀ ਧੱਕਾ ਵੱਜਾਂ ਅਤੇ 
ਪੂਰਬੀ ਓਕਲਾਹਾਮਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਘਟਦੀ ਘਟਦੀ ਵੀਹਵੀਂ . 
ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਸਿਰਫ 19, 500 ਰਹਿ ਗਈ। ਰ੍ ਨ ਆ 


ਹ. ਪੁ. =ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ.2 : 878 


1 _ਚਾਕਦਹ : ਜਿ 


'ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਰਾਣਾਘਾਟ ਉਪ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵਿ 
ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ 57 ਕਿ. ਮੀ. (36 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ਼-ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ __ 
`ਡੈਲਟਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ 50 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ 


ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਣ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਕਰਤਾਂਭਜਾ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਬਾਨੀ “ਕਰਤਾ ਬਾਬਾ” __ ਰੀ 
ਦਾ ਜਨਮ ਅੰਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਸੈਨ 1886 ਵਿਚ ਇਥੇ ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ ਇੱ 


ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 
ਆਬਾਦੀ - 74, 769 (1991) 
ਰ _ 235 06 ਉ. ਵਿਥ. ; ; 885 33' ਪੂ. ਲਬ. ਰ੍ 
` ਰ.ਪੁ- ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 122 ; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 184 


` (ਚਾਕਨ : ਇਹ ਮਹਾਗਾਂਸਟਰਰਾਂਜ (ਕਾਰਤ)ਦੇਪੂਨਾਜਿਲਹੇਚਾ ਰੱ 


` ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 28 


ਕਿ.ਮੀ. ਦੈ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਚਾਕਨ 


ਨਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਕਰਕੇ-ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। -' ;: 
ਇਹ ਕਿਲਾ ਵਰਗਾਕਾਰ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦਾ_ . 


ਮੱਥ੍ਹਾ ਬੁਰਜਦਾਂਰ ਅਤੇ ਖੂਜਿਆਂ ਤੇ ਮਿਨਾਰ ਹਨ। ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ । 


ਪਾਸੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾੜ ਇਸ ਦੁਆਲੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਲੋਬੰਦੀ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹ ਦੱਸੇ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਕਨ ਕਿਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰ੍ 





























427 ਸਾ . ਚਾਕੋ 


1443 ਵਿਚ ਅਲਾਊਂਦੀਨ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਕਹਿਣ ਤੇ ਮਲਿਕ-ਉਤ-ਤਜ਼ਾਰ ਨੇ ਕੋਨਰਨ-ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਨ 


ਵਾਸਤੇ ਚਾਕਨਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ . 
ਹੀ ਚਾਕਨ ਅਤੇ ਜੁਨਾਰ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰਨ _ ( 


ਕੀਤੀ । ਇਸ ਪਿਛੋਂ 1486 ਵਿਚ ਅਹਿਮਦਨਗ਼ਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ 


ਮੋਂਢੀ ਮਲਿਕ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਚਾਕਨ ਦੇ ਕਿਲੇ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ_ 


ਅਤੇ ਸੈਨ 1595 ਦੌਰਾਨ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਰਾਜੇ ਬਹਾਦੁਰ ਨੇ 
ਇਹ ਕਿਲਾ ਮਾਲੋ ਜੀ ਭੌਂਸਲਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਗੇ ਮਾਲੋ ਜੀ ਦਾ 
ਪੋਤਾ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਕਿਲੇ ਤੇ ਕਾਂਬਜ਼ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1662 ਵਿਚ ਮੁਗਲ 
__ਜਰਨੈਲ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖ਼ਾਂ ਨੇ “ਚਾਕਨ” ਕਿਲੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਪਰ 
1667 ਵਿਚ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਿਲਾ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ 
ਦਿਤਾ। ਅੰਤ ਨੂੰ 1818 ਵਿਚ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਡੀਲਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
_` ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ। 

ਇਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਤੇ ਤਿਨ ਹੋਰ ਸਕੂਲ 


-. ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ। ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਮੇਟੀ ਕਰਦੀ ਹੁੰਦੀ 


,ਸੀ। ਰ੍ 
182-45' ਰਿ ; 232 32' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ. - ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 122 


ਚਾਕ ਪਹਾੜੀਆਂ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਦੇ 
_ਸੈਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬ੍ਿਕ ਬੈਜੰਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਰਬਤੀ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਸੇਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਉਤੱਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 
ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਉੱ ` ਭੂਮੀ ਦੇ ਇਕ ਬੈਜਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਕ 
`ਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਭਾਗ 
_` ਵਿਚ ਮੈਗਨੇਸਾਈਟ ਖਣਿਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵੇਖਣ 
ਵਿਚ ਸੰਫੈਦ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਫੈਦ ਰੈਗ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ 
ਨਾਂ ਚਾਕ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੈਗਨੇਸਾਈਟ ਖਣਿਜ ਦਾ ਭੈਡਾਰ ਲਗਭਗ 31 
` ਵੱ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
੍ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਂ ਦੇ ਭੈਡਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਭੰਡਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਭੇਡਾਰਾਂ ਸਬੈਧੀ ਵੀ ਕੈਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


11542-11547" ਉ. ਵਿਥ. ; 785 07'-78%12' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ:ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 127 
`` ਚਾਕ ਰਿਵਰ : ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਆਂਟੇਰੀਓ ਰਾਜ ਦੀ ਰੈਨੱਫਰੂ 
`2 ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਓਾਂਵਾ ਅਤੇ ਚਾਕ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੈਗਮ ਦੇ 


: _ਨੇੜੇ ਚਾਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੇਢੇ ਉਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ 


` ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ-ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਇਕ ਸਰਹੱਦੀ ਬਸਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ 


-` ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਚਾਕ ਰਿਵਰ ਰ੍ 


` ਅਟਾਮਿਕ ਐਨਰਜੀ ਰਿਸ਼ਰਚ ਸੈਂਟਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਣਾ 
-ਲਿਆ` ਗਿਆ। ਓਟਾਵਾ ਤੋਂ 150 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
_ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਉਰਜਾ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ 
ਦਾ ਅਮਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰ 


` ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਨੂੰ ਆਰ-ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਅਤੇ _ 


ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੈਸਿਫ਼ਿਕ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ ਇਸ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਨਾਲ 
-ਲਾਗਵੀਂ ਡੀਪ ਰਿਫ਼ੇਰ ਨਾਉਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਬਸਤੀ ਨੂੰ ਆਵਾਜਾਈ 


ਤੇ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ -1,095 (1971) 
462 01' ਉ. ਵਿਥ. ; 77” 27' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ.ਮਾ.2:734 


ਚਾਕਵੀ : ਇਹ ਬੰਟੂ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਇਕ ਉਪ- 


ਜਾਤੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਬਜੋਕੇਵੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਜ਼ੇਅਰ '_ 


ਕਾਂਗੋ) ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਕਵਾਂਗੋ ਦਰਿਆ ਤੋਂ' ਲੈ ਕੇ ਦਰਿਆ _ 
ਕਰਿ ਪੂਰਬੀ ਅੰਗੋਲਾ ਵਿਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੈਨ _ 
1920 ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਜ਼ਾਂਬੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ' 
ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਸੈਨ 1970- 72 ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ' 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ 600,000 ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ 
ਦੀਆਂ ਦਲਦੰਲਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਨਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 7 


ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਕਵੀ ਲੋਕ ਕਈ ਆਦਿ ਵਾਸੀ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੰਡਾ 
ਜਾਤੀ ਦੇ ਜੇਤੂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਚਾਕਵੀ ਹੈ। 


ਰਸ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਦੇ ਚਾਕਵੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਹੁਤ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਬੈਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਦੇ ਚਾਕਵੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਬੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਸਾ 


ਮੂੰਗਫ਼ਲੀ, ਬਾਜਰਾ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ 


-ਹਨ। ਅੰਗੋਲਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਚਾਕਵੀ ਲੋਕ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਪਾਲਦੇ ਹਨ । 


ਇਸ ਜਾਤੀ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਢਾਂਚਾ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਮੁਖੀਆ 
ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਦਿਹਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ` ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੈਘਣੇ ਅਤੇ ਵਲਗਣਾਂ ਵਿਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨੰ। ਇਹ 
ਲੋਕ ਗੋਲ ਜਾਂ ਚੌਰਸ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਇਕ ਗੋਲ ਦਾਇਰੇ 
ਵਿਚ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸਭਾ 
ਭਵਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ 
ਚਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਪਿਛੋਂ ਲੜਕੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ 
ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁ-ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸਿਰਫ਼ 
ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਸੋਢੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਛੋਂਟੀ 
ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ.ਮੋਡਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਤ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸਾਰੇ ਚਾਕਵੀਆਂ 
ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਕਾਰੀਗਰੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। 
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਟੋਕਗੀਸਾਜ਼ੀ , ਲੋਹਾਰਾ ਕੌਮ, ਮਥੋਟੇ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਬੁੱਤ ` 


- ਤਰਾਸ਼ੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਨੁਰ ਹਨ । 


ਹ.ਪ. - ਐਨ. ਬਿ ਮਾ.2 : 881 


ਚਾਕੁਲਿਆ : ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਪੁਰਬੀ ਸਿੰਘਭੂਮ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਉੱਚ- ਵਿਦਿਆਲਾ ਅਤੇ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ 


ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਹਵਾਈ 


ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਲਖ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਬਾਹਰ ਨੰ ਭਜੀ ਜਾਂਦੀ 

ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ-12, 716 (1991) ਰ੍ 
20 35' ਉ. ਵਿਥ. ; 862 25' ਪੂ. ਲੈਬ 
ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੌ4 : 185. ` 


ਚਾਕੋ : ਪ੍ਰਾਂਤ-ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 


ਏ ਇਸ-ਦੀਆਂ ਉਤੱਗੀ-ਪੂਰਬੀ ਉੱਚ ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਾਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ 


ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 99, 633 ਵ. ਮੀ. 























ਪਿ 


ਚਾਕ 


` ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 824. 44? (1989) ਹੈ। ਇਹ ਪੱਧਰਾ ਜਿਹਾ 
ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਹੈਂ ਜਿਥੇ ਗ਼ਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ਨਾਲ 


ਅਕਸਰ ਹੜ੍ਹ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਵੈਬਰੇਚੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ 
ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਟੈਨਿਨ (ਚਮੜਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ 


ਵਖ, ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਸੱਕ)' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਖ਼ਤ ਲੱਕੜੀ ਦੇ 


_ ਕਵੈਬਰੈਚੋ ਦਰਖਤਾਂ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਕਈਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਵਾਲਾ 
ਘਾਹ ਅਤੇ ਕੈਡੇਦਾਰ ਝਾਂੜੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ੍ਹ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਇਹ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਪਾਹ ਦਾ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। 


ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਖੋਜ . 1528 ਵਿਚ ਸੀਬੈਸਚੀਅਨ ਕੈਬਟ ਨੇ . 


_ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ: ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ. ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ 
ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਮਿਸ਼ਨ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ 


ਹੀ ਇਥੋਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ 'ਵਿਕਾਂਸ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1875". 


ਗਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 19ਵੀਂ ਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਨੁਕੂਲ ਜਲਵਾਯੂ 


_ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਹੋਏ ਲੂਕਸਾਨ ਅਤੇ ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰ, 


ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਚੈਗੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀਂ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਕੋਈ - 
ਬਹੁਤਾ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਸੈਨਂ 1950 ਵਿਚ ਇਸ _ ਚੋ 


`` ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਪ੍ਰੈਜੀਡੇਂਟ ਹਵਾਨ ਪੈਰਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ 'ਹਵਾਨ” 
`. ਰੱਖਿਆ ਗਿਆਂ .ਪੁਰ 1955 ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦਾ ਫਿਰ 
ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ “ਚਾਕੋ” ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਤ-ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।_ 


ਤਰ -- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 703 


- 


ਲਾ : ਡਿਪਾਂਰਟਮਿਟ-ਯੋਂਦਜੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪਛਮੀ 
ਸਕਲ 
ਰ੍ ਪਾਨਾਮਾ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਆਤਰਾੜੋ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਹੈ। ਇਸ'ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੋਤਰਫ਼ਲ 46, 530 ਵ.ਕਿ. 
੍ ਸਿ ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 350,943 (1992) ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਪਤ-ਖੰਡੀ 
ਵਰਖਾ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ 'ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀ 
_ ਵਰਖਾ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ 10,700 ਮਿ. ਮੀ. (420 ਇੰਚ) ਹੈ ਜੋ 
ਸ਼ਾਇਦ ਸੈਸਾਰ ਦੇ ਭੂ-ਮਧ ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਵਸੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਨੌਆਬਾਦੀ-ਕਾਲ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ 
ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਨ। ਆਤਰਾਤੋ ਅਤੇ ਸੈਨ ਹਵਾਨ ਦਰਿਆਵਾਂ 
ਵਿਚੋ ਅੱਟ ਕੱਢਣ ਦਾ ਕੌਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਥੇ .ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ 
_ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਡੇ ਅਣਘੜ ਲਕੜੀ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਕਾਫੀ ਜ਼ੋਰਾ 
ਸ਼ੇਰਾਂ ਤੇ ਹੈ। ਕਿਬਡੋ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 
ਹ.ਪੂ.- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 878. 


`ਚਾਕੋ (੯80੦੦) ? ਲੋਕੇ-ਕੈਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੋਲਬੀਆ 


`ਦੀ ਨੀਵੀਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਕੈਰਿਬ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ” 


-ਇੰਡੀਅਨ ਲੋਕ' ਹਨੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ, ਉੱਤਰੀਂ “ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੇ ਬੋਲੀਵੀਆਈ ਫੌਜੀਆਂ 


`' ਦੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ। ਪੈਰਾਗਵੀ ਫੌਜਾਂ - 


ਚਾਕੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਪਾਨਾਮਾ ਦੇ ਨੀਵੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ (ਗਾੱਲਫ਼ੋ ਡੀ 
ਸੈਨ ਮਿਗੈਲ) ਵਿਚ_ ਵਗਣ ਵਾਲੇ 'ਅਤੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ 


_ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ` 


ਦਰਿਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਚਾਕੋ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਸੈਨਾਜ਼ੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਅਤੇ (੩6੦), 
ਆਤਰਾਤੋ ਵਾਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ੧: 


___`_ ਚਾਕੋ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇਨਾਲ ਨਾਲ 
_ਥੈਮਲਿਆਂ ਤੇ ਬਣੇ ਗੋਲ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਕਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ-ਲੋਕ 


_ ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਥਾਈ ਯੁੱਧਬੈਦੀ' ੍ 
ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਫੇਰ ਚਾਕੋ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ॥ 
ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। 15 ਜੂਨ, __ _ 
1932 ਵਿਚ ਬੋਲੀਵੀਆਈਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ ਚਾਕੋ ਵਿਚ ._ ` 
ਪੈਰਾਗਵੇ ਅੱਡਿਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕੇਂਦਗੀਂ ਚਾਕੋ __ 


48 


ਵਿ ਨਿਹ ਰੀ 
_ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਇਹ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ-ਅਨਾਜ਼ੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹੀ ੍ 
_ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ'। ਇਹ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਨੇਜ਼ੋ ਅੰਤੇ ਤੋੜੇਦਾਰ 


ਬੰਦੂਕਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਚਾਕੋ ਸਮਾਜ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਘਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ .: 


ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਘਰ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ 
ਔਰਤਾਂ _ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੋਹਾਂ ,ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀ 
ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ, ਦੋਹਾਂ 


5 _ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ..___ 
ਕੀਤੀ ਸੀ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਯਸੂਹੀ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ _ 


ਹਨ। ਚਾਕੋ ਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਗਵਾਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ,ਲੜਾਈਆਂ ੍ 
ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਪੇਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾੜਿਆ। 


ਪੂ. - ਐਨ- ਬਿ ਆ.2 877. 


_ਚਾਕੋ-ਯੁੱਧ : : ਇਹ ਸੈਨ 1982-35 ਦੋਰਾਨ ਬੋਲੀਵੀਆ 


ਹੈ। ਲਗਭਗ 106,000 ਵ. ਮੀ. ਦਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਪੈਰਾਗਵੇ ਦਰਿਆਂ 
ਵਿਚ ਅਤੇ ੍ 

ਹੈ।ਸੈਨ 1870 ਅਤੇ 1880 ਵਿੰਚ ਵੀਂ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹਲ ਕਰਨ ਦੇ 

ਅਸ਼ੁਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤੇ: ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਕੌਮਾਂ ਇਸ ਉਪਰ ਆਪਣੀ- 2. 


ਆੱਪੰਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੋਲੀਵੀਆ` ' : 
-ਬੇਰੀਅਲ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਅਧੀਨ ਇਲਾਕਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ . ਇੰ 
-ਵੇਈਆਂ ਦਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਅਤੇ ਤੂ 


ਰਿ 
ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜੈਗ ਮਗਰੋਂ ਇੰ ਭਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਲੀ 
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਜੋਰ ਫੜ ਗਈ ਕਿਂ ਇਹ ਖੇਤ੍ਰ ਸਿ 


(ਤਲੀ (0... ਸਹ. 


. ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਚੋਕੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੁਰ ਲਈਆਂ। ਨ 


5 ਦਸੈਬਰ, 1928 ਵਿਚ ਪੈਰਾਗਵੇ ਨੇ ਚਾਕੋ ਦੇ ਧੁਰ ਉੱਤਰ-ਪੁਰਬ _ 
ਵਿਚ ਇਕ ਬੋਲੀਵੀਆਈ ਚੌਕੀ ਫਾੱਰਟਿਨ ਵੈਂਗਵੇਰਡੀਆ ਉੱਤੇ 


ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੇ-ਬੋਲੀਵੀਆ ਨੇ ._ 
ਪੈਰਾਗਵੇ ਚੌਕੀਆਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ । ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀ. ਸੀ (ਸ. ਰ. ਅ.) 


ਵਿਖੇ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ-ਲੜਾਈ ਰੋਕਣ ਲਈ 
ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ ਗਈ।.ਲੀਗ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਸ਼, 


ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਰਮਨ ਅਸ਼ਸ਼ੁਰਾਂ 'ਦੀ ` 


ਨੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਜੋਸ਼ ਫੀਲਕਸ ਐਸਟੀਗੈਰਿਬੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਨ _` 
ਹੇਠ ਸਤੰਬਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੌਖੇਤਰ _ :. 


`ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪੇਣੀ ਇਲਾਕਾਈ ਛਾਉਣੀ ਦੇਂ ` '.. ਰਹ 
ਨੇੜੇ ਵੀ ਸਨ। ਬੋਲੀਵੀਆਈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ` ਸਿ 
`` ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਗਰਮ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪੈਣ-ਪਾਣੀ ਮਾਂਫ਼ਕ ਨਾ ਆਉਣ --. 


ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾਂ ਪਿਆ। ਦੋਹਾਂ 


੪ ਸਿ ਇਤ << 











ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸਥਿੰਡ _ - 





ਵਿਚ _ ਰਿ 








429 


ਰ੍ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।ਸਨ 1933 ਵਿ 


 ਐਸਟੀਰੈਰਿਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ 


`ਬੋਲੀਵੀਆ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਚਾਇਆ।.ਮਾਰਚ, 1934 ਤੋਂ 
ਜੁਲਾਈ, 1934 ਦਰਮਿਆਨ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ 17 
ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ “ਚੌਕੀ ਬੋਲੀਵੀਆ ਤੇ 
ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਨਵਰੀ, 1935 ਤੱਕ -ਪੈਰਾਗਵੇਈ ਫ਼ੌਜਾਂ 
` ਬੋਲੀਵੀਆਈ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੇ ਹਾਵੀ ਰਹੀਆਂ। ਮਗਰੋਂ ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ 
ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਰ੍ ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ,.. ਚਿੱਲੀ, ਪੀਰੂ, ਊਰੁਗਵੇ ਅਤੇ 
` ਮਯੁਕਤ ਰਾਜ` ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ 
ਯੱਤਨ ਕੀਤਾ।'12 ਜੂਨ, 1935 ਵਿਚ ਯੁੱਧ-ਬੈਦੀ ਹੋਈ। 21 
ਜੁਲਾਈ, 1938 ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਵੇਨਸ਼ ਆਇਰਸ਼ 
ਵਿੱਖੋਂ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਿਚ ਸੰਧੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਰਾਗਵੇ ਨੂੰ 
ਚਾਕੋ ਦਾ 70,000 ਵ. ਮੀ. ਖੇਤਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਾ 
ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਪਿਲਕਮਾਓਂ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਲਾਂਘਾ ਬੋਲੀਵੀਆ ਨੂੰ 
_ਮਿਲ ਗਿਆ। ਰੀ 


- ਹ.ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. 5: ਹਾ ਆ 212. 


ਚਾਗਈ : _ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸੰਤਾਨ ਦੇ 
ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਕੋਇਟਾ ਮੰਡਲ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ 
ਦਾ'ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਨੁਸ਼ਕੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 50, 546 ਵ. 
_ ਕਿ. ਮੀ. (19, 516 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਵਸੋਂ 62, 172 (1972)ਹੈ। ਇਸ 
`_ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਅ£ -ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ 


-ਈਰਾਨ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਲਾਤ ਅਤੇ_ 


ਰ੍ ਖ਼ਾਰਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਤਿੰਨ 
'ਕਿਸੰਮਾਂ ਦੀ. ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਾਗਈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਂਸਕੋਹ 
- ਬਹਾੜੀਆਂ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਰੂਥਲ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਪੱਧਰਾ ਇਲਾਕਾ 
_-ਹੈ। ਬਹੁਤਾ ਖੇਤਰ ਮਾਰੂਥਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ 
ਉਪਜਾਉ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿਰਫ਼ 
_ ਨੁਸ਼ਕੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹੀ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੈਦਾ ਭੇਡਾਂ, 
ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਊਠ ਪਾਂਲੰਣਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਮਾਈਟ, ਤਾਂਬਾ, 
ਗੈਧਕ, ਜਿਸਤ, ਕੱਚਾ ਲੋਹਾ, ਐਸਬੈਸਟਾਂਸ, ਜਿਪਸਮ ਅਤੇ 


``_ ਸੋਗਮਰਮਰ ਪੱਥਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਇਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੇ 


_ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਨੁਸ਼ਕੀ ਸੀਸਤਾਨ ਸੜਕ-ਮਾਰਗ ਬਣਨ 
ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਈਰਾਨ ਵੱਲ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਰਾਹ ਸ਼ੁਲ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ / 


` ਇਤਿਹਾਸ ਪੱਥੋਂ ਇਹ ਮੁੱਢ ਤੋ ਹੀ ਖਾਰਾਨ ਅਤੇ ਕਲਾਤ ਰਾਜਾਂ 


ਦਾਂ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ 


ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਾਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਸੈਨ 1901. 


__ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ___` 
ਹ. ਪੁ. --ਇੰਪ. ਗੱ. ਇੰਡ'. 10 : 116; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ, ਮਾ. 2 : 707 


2, ਚਾਗਈ ਅਤੇ ਰਾਸ ਕੋਹ ਪਹਾਂੜੀਆਂ : ਪਾਂਕਿਸਤਾਨ 

ਵਿਚ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਂਨ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ 
ਲਗਦੇ ਚਾਗਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਦੋ 
੍ `_ਪੁਰਬਤੀ ਲੜੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਗਈ ਪਹਾੜੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ 

ਵਿਚ ਤੇ ਰਾਸ ਕੋਹ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਰਮਨ-ਏ ਲੋਰਾ ਮਾਰੁਥਲ 
__ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਾਗਈ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ 
“144.ਕਿ.'ਮੀ. ਲੈਬਾਂ, 56 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ 
: ਜੇ ਹਾਲੇ ਤੀਕ ਪਰੀ ਤਰੀ ਹੋਈ । ਇਹਪਹਾੜੀਆਂ ਗਨੀ ਚਠਨਾਂ 


“ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੋਂ ਕਾਟ-ਛਾਂਟ ਬਹੁਤੀ ਹੋਣ _ 


ਕਰਕੇ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵੀ ਦਿਖਾਂਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਪਰਬਤੀ ` . 


ਲੜੀ ਵਿਚ ਕਈ ਪਰਬ੍ਤੀ ਵਧਾਉ:ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕੋਹ-ਏ-ਸੁਲਤਾਨ ਵਧਾਉ ਹੀ ਵਫ਼ਨਣਯੋਗ ਹੈਂ। ਇਸ ਦੀ ਲਬਾਈ _. 


`.32 ਕਿ. ਮੀ. ਤੇ ਚੌੜਾਈ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ, 


ਬੁਝਿਆ ਹੋਇਆ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀਂ ਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਰਬਤੀ ਵਧੀਉ ਦੀ ,. 
ਖਾਸ ਧਰਾਤਲ 91 ਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ੈਲਾਅ ਤੇ 242 ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਨੇਜਾ-- - 
ਏ-ਸੁਲਤਾਨ ਥੰਮੂੰ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚਾਗਈ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 


ਉੱਤੇ ਕਿਧਰੇ ਕਿਧਰੇ ਪੌੜੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹੀਂ 


ਉਪਰ ਵਸੋਂ ਬੜੀ ,ਵਿਰਲੀ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤਾ “ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਲੋਚ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਡਾਇਓਰਾਈਟ ਅਤੇ 
ਕੁਆਰਟਜ਼ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। 


ਕਿ 


ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਲਬਾਂਦਲ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ 


ਹਨ। 240 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੰਰਬਤ “ਟੋਭਾ ਕੱਕੜ” 
ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਦੀ ਖਵਾਜਾ ਅਮਰਾਨ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦਾ ਇਕ ਵਧਾਉ ਹੈ। 


__ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ 3,030 ਮੀ. ਉੱਚੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਸਿਖਜ਼ 


ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਸ ਪਰਬਤ ਦਾ ਨਾਂ (਼ਾਸ' ਕੋਹ” ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ-ਹੈ ਤੇ ਹੌਲੀ' ਹੌਲੀ ਇਹ ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਦੇ ਸਿੰਜਰਾਨੀ ਮਾਰੂਥਲੀ ਮੈਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ 
ਕੋਹ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ 2,581 ਮੀ. ਉੱਚੀ ਕੈਬਰਾ ਅਤੇ 2,083 ਮੀ. 
ਉੱਚੀ 'ਸ਼ੇਖ ਹੁਸੈਨ” ਦੋ ਰੋਰ ਿਖਕਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬੜਾਂ ਉਪਰ 
ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਰਾ 
ਰੀਤ ਓਹੀ ਕੀ ਦੀ ਬਨਾ 


ਬੜੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਕਿਧਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਨੀ ਚਟਾਨਾਂ ਜਾਪਦੀਆਂ 
ਰਨ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਟਰਸ਼ਰੀ ਯੁਗ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਚੂਨੇ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ। 


ਰਾਲ ਕੋਹ ਤੇ ਤਾਂ ਇਨਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੋਗ ਰੂਪੰ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਰ 


ਹੈ। ` 
ਰ੍ ਹ.ਪ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 1$ : 129 ` 


ਚਾਂਗਸ਼ਾਂ : ਨ 
ਵੱਡਾਂ. ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਉਪ-ਪ੍ਰਾਤਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ 


ਨਗਰਪਾਲਕਾਂ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੰਗ-ਤਿੰਗ-ਹੂ ਝੀਲ ਤੋ' 50 ਕਿ. ਸੀ... 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ੀਆਂਗ ਦਰਿਆਂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 
` ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਹੂਨਾਨ ਦਾ ਚੌਲ ਉਤਪਾਦਕ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ “ਗਾਈਸ_ 


ਬਾਉਲ'” ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ 


- ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ' ਹੂਨਾਨ ਵੱਲ-ਨੂੰ ਦਰਿਆਈ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀਆਂ 


ਵਧੀਆ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ 


- ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸੱਨਅਤੀ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਚੀਨ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਜਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸੇ ਦੀ 


` ਸਥਾਪਨਾ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਕਿਆਸ ਕੀਤੀ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁੰਗ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਧੀਨ ਵਿਚ ਚੂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਤਾਨਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਸੱਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਂ 
ਚਿਗ-ਯਾਂਗ ਹੁੰਦਾਂ ਸੀ। ਚਿਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (221- 206 ਈ. ਪੂ.) 
ਅੰਧੀਨ ਇਹ ਚਿਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਵਾਂਗ ਤੁੰਗ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਨੂੰ ਕੀਤੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਵੇਲੇ ਇਹ ਠਹਿਰਾਉ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰ 
750 ਤੋਂ 1100 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ 
ਗਿਆ ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਸੋਂ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋ ਗੱਈ। ਮਿੰਗ (1368- 
1644) ਅਤੇ ਚਿੰਗ (1644-1911) ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਹੇਠ ਇਸ ਨੂੰ 




















_ਚਾਂਗ ਸਾਂਗ 


ਸਪੀਰਅਰਪਰਰੈਕਚਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿੱਲਿਆ। ਰੀ ਜਿ 
ਨਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਰ੍ 


ਨਾਨਚਾਂਗ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਰਿ ਹੈ। 
ਆਵਾਜਾਈ ਝੀਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ 


` ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਹ ਚੌਲ ਉਤਪਾਦਕ- ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਚੌਲਾਂ ਦੀ 


ਵੱਡੀ ਮ੍ਰੰਡੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਫੱਕ ਤੋ ਕਾਗਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ -ਕੱਪੜਾ, ਚਾਹ, `ਤਮਾਕੂ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸ.ਕਰਨ, ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਸੇਦ, 
ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਜੇ, ਛਤਰੀਆਂ, ਬਟਨ ਅਤੇ ਚਮੜੇ_ ਦਾ ਸਾਮਾਨ 


ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਿੱਕਾ, ਚਾਂਦੀ, ਐਂਟੀਮਨੀ 
ਸਿ ਆਦਿ,ਦੀ ਢਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਢਾਈ 
ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ੍ 


ਗਰ ਦੀ ਕਰ 


ਦੂੀਵਰਸਿਟੀ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਵਧਤਾਕਈ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਉੱਚ: 


ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। _._ 
ਆਬਾਦੀ-1 ,330, 000 (1991) 
28“ 12 ਉ. ਵਿਥ.; 1135 01' ਪੂ. ਲੈਬ. ` 


ਰ੍ ” “ਰਬ ਐਨ. ਬਿ ਮਾ. 2: 735 ਕੋਲ. ਐਨ. 4 : 560 ; ਐਨ. 
ਅਮੈ. 6 : 286” ਰ੍ 


-ਚਾਂਗ ਸਾਂਗ : ਓਨੀ ਤੇੜ ਦੀ ਕੀ 


_ 250 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “#ਹ1000306 


1੧01੬੦ ਜੇ ਜਿ $020098". ਨੂੰ ਚੀਨ ਢੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ 
_ ਅਰਿਥਮੈਟਿਕ ਢਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੱਕਰ ਦੇ 


_ ਸੈਗਸੈਂਟ (ਖੰਡ) ਦੇ ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ 1/ 2 ੬ ੨3) ੩ ਨਾਲ 


_ ਦਰਸਾਇਆ, ਜਿਥੇ ਕਾਰਡਾ (ਵਕਰ) ਅਤੇ 4 ਸੈਚਮੈਂਟ ਦਾਂ ਸਿਖਰ ਲੈਬ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


_ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਲਗਭਗ 152 ਈ. ਪੂ. ਨੂੰ ਹੋਈ। 


_ ਰ. ਪੁ. -ਵ. ਹ. ਸਾ. 319 


__ ਚਾਂਗ ਸੋ ਲਿਠ : ਚੀਨ ਦੇ ਇਸ ਬੈਨਿਕ-ਕਮਾਂਡਰ ਦਾ 
` ਜਨਮ 1837 ਈ. ਵਿਚ ਵੈਗਤੀਐਨ ਪ੍ਰਾਂਤ. ਦੇ ਹਾਈਚੈਗ ਨਾਮੀ 
_ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 
1904 ਤੱਕ ਇਹ ਗੁੰਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਚੂਰੀਆ ਦੇ ਡਾਕੂ-ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ 
_ਗ੍ਰੋਹ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਸੈਨ 1905 ਵਿਚ ਇਹ ਚੀਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 


ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ 'ਤੇ 1911 ਵਿਚ ,ਫੈਗਤੀਐਂਨ ਦਾ ਮਿਲਟਰੀ 


ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1913 ਤੋਂ 1928 ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰੀ 


ਚੀਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਮੰਚੂਰੀਆ ਵਿਚ ਬੋਲਬਾਲਾ ਰਿਹਾਂ। 


ਇਸਨੇ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ 


ਬਦਲੇ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਮੰਚੂਰੀਆ ਵਿਚ ਵਪਾਰਕ ਤੇ ਕਈ 'ਚੋਰ _ -ਅਤੇ 


ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੰਚੂਰੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦੇ 


ਵਾਇਸਰਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ 


_ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ.ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਚੀਨ ਵਿਚ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਗੁੱਟ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਚੀਹਲੀ ਗੁੱਟ ਸੀ। ਇਸਨੇ 1920 ਵਿਚ ਚੀਹਲੀ ਗੁੱਟ ਦਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ 
ਚੀਹਲੀ ਗੁੱਟ ਪੱਖੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਆਈ ਸੱਤਾ ਇਸ ਨਾਲ ਵੰਡਣ 


ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀ ਸਨ.ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਬੀਜਿੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ 


430 


ਨ ਤਰ ਮਿ 
_-ਨੇ ਅਸਫ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਚੀਹਲੀ ਗੁੱਟ: ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 


£ 


ਹੁ 


ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1929 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਫਿਰ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅਤੇ 


` ਵੂ-ਪੋ-ਫੂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਫੈਂਗ ਬੂ-ਸ਼ੀਆਂਗ ਦੇ ਧੋਖਾ ਦੇ ਜਾਣ ਰ 
ਕਾਰਨ ਚਾਂਗ਼ ਨੇ ਵੂ ਦੇ ਨਾਲ ਫੈਂਗ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿਚੋਂ __ 


ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1928 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਬਣਾਈ 


ਤੇ ਆਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਤੌਰ ਤਾਨਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ੍ਹਨੇ . __ 


ਇਕ ਨਵੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ 


` ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ 


ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗੋਂ ਇਸਨੇ ਮੰਚੂਰੀਆ ਵਿਚ 
ਜਾਪਾਨੀਆਂ.ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਾਓ ਖਾਤਰ 


_ਸੈਦਾਨ-ਇ-ਜੋਗ` ਵਿਚ ਨਾ ਆ ਜਾਣੇ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੀਜਿੰਗ ਨੂੰ ਹੀ 


ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾਂ। ਦੱਖਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ _ 
ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਹ ਖੁਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਜ਼ੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆਂ। 4 ਜੂਨ, ` 
1928 ਨੂੰ ਮਯੂਕਡੈ'ਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਹ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਸਾਪਾਨੀ 


ਰ੍ _ਅੱਤਿਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਬੈਬ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਰੇਲ ਉਡਾਈ ਸੀ ਉਥੇ ਇਸ ਉਰ 
- ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ.ਪੁ. - ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 287 ; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋਂ.4 : 18੧: ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 
ਮਾ. 2: 737 


ਚਾਂਗਚੁਨ : ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਦੇ ਕੀਰਿਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ _ 


_` ਡਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਤੀਹਵੇ (1੪:0੪) ਏਰੀਏ ਵਿਚ ਉਪ-ਪ੍ਰਾਂਤਕ 
ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਕ ਖ਼ੂਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਯੂਕਡੈਂਨ ਤੋਂ 


364 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਈਡੁੰਗ ਦਰਿਆ ਦੇ ੱ 
ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ, - 


ਸਨਅਤੀ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੂ 
ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਜੈਕਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। 


1੪ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖਰੀਲੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ 


- ਕਸਬਾ`ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਹਿੰਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੀ 
- ਚਰਾਗਾਹ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਚੀਨੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਆਂ ਕੇ ਵੱਸੇ . 


ਹੋਏ ਸਨ। ਸੈਨ 1791 ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਮੰਗੋਲ ਡਿਊਕ ਨੇ 
ਚੀਨੀ ਬਸਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1802 5 
ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦਾ ਉਪ-ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਉਪ-__ 


ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਫ਼ੈਕਚਰ ਰਿ 
ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ .ਵਿਚ `._--` 
ਬਸਤੀਕਰਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਧ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ :: ` 
-ਕਾਊਂਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣਾ.ਪਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 1900 ਤੋਂ ` 
ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਵਧੀ। ਸੈਨ 1901 ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਪੂਰਬੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੇ `__ 


ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀ ਪਰ “ 


1894-95 ਵਿਚ ਚੀਨੀ-ਜਾਪਾਨੀ ਜੈਗ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ __ 


ਦੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦਾ ਕਬੱਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ_' 


ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1932 ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਚੀਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ- ` “, 


ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਆਰੈਭੀ। ਜਾਪਾਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਚਾਂਗਚੁਨ ? 
ਦੀ.ਵਸੋਂ ਵੀ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਂਚੂਕਵੋ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ` ੨ 


- ਮਯੂਕਡੈ'ਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਇਥੇ ਬਣਾ ਲਈ। ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ < 


ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ, ਹਲਕੇ ਉਦਯੋਗ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਰੌਮ _ 
ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਸਤ, 1945 ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਮਹਾਂ 
ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੋਰ ` 
ਲਿਆ। ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਕੋ ਖੂਬ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕੀਤੀ।ਸੈਨ 1946- 


ਰਿ ਰਾ ੨ 




















431. 


ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1948 ਵਿਚ ਇਥੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋ . 
ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨਅਤੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 


_ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ ਟਰੱਕ, ਕਾਰਾਂ, ਬੱਸਾਂ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ, ਰਸਾਇਣਿਕ 


ਪੰਦਾਰਥ, ਦਵਾਈਆਂ, ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਰੇਲ--. 
ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਇੰਜਨ ਆਦਿ ਬਣਦੇ ਹਨ। 


ਰਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਕੀਰਿਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 


ਨ `ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਪਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਕੀਰਿਨ 


`ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ 
ਇਕ ਸ਼ਾਖ ਇਥੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ 


_ਇਕ ਹੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਬੈਧਜ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਲਜ 


ਵੀ ਹਨ। ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈਂ 


ਰ੍ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 


ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 
ਆਬਾਦੀ-2,110,000 (1991). ਰ੍ 
435 53' ਉ. ਵਿਥ.; 1256 19 ਪੂ. ਲਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 2 : 733; ਕੋਲ. ਐਨ. 4 : 559; ਵੈ. ਜਗ, 
ਡਿ- 241 ਰ- 


ਚਾਂਗ ਚੁਨ ਕਿਊ : ਗਾ 


` ਇਕ ਸੈਤੰ ਸੀਂ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ -1148 ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੁੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ 
_ਸੀ। ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀ ਚੈਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਂ ਨੇ 1219 ਵਿਚ' 


ਇਸ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। 15 ਮਈ, 1219 ਦਾ 


_ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪੱਤਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ 


ਹੈ। ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ 1219 ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੁੰਗ ਤੋਂ ਪੀਕਿੰਗ 


` ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਪਰਬਤ-ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀ 


ਨਾਲੇ ਲੈਘ ਕੇ ਇਹ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿਥੇ ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੁੀ। ਸੈਨ 1224 ਵਿਚ ਇਹ 


ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ। ਚਾਂਗ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ 


ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨਿਡਰਤਾ ਭਰਪੂਰ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਬੜੇ ਮੰਨੋਰੋਜਕ ਢੰਗ 


_ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਤਾਓ ਮੱਠ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 
-ਕੁਝ ਭੂਮੀ ਚਾਂਗ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ. 4: 181 


`ਚਾਂਗ ਜੋ : ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ' ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਭੂਕਯੈਂਨ 


_'- ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਲਾਂਗ ਗਿਆਰਾਂ, _ਲੁੰਗ ਕੀ ਅਤੇ 
“"` ਜੈਂਗ ਜੋ: ਕਈ ਨਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੂੰਗ ਕੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਸਕੀ ਕੇਂਦਰ 
`. ਅਤੇ ਕਾਉਂਟੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨਗਰਪਾਲਿਂਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦੇ 
੩2 ਤੋ. ਆਏ ਬੰਦਰੁਗਾਹੀ, ਤੋਂ 48 ਕਿ. -ਸੀਂ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜੀਓਲੰਗ 
. ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਂਯੂ ਬੜੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ। _ 


ਚਾਂਗ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 502-515- ਵਿਚ ਇਕ 


-`. ਕਾਉਂਟੀ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਅਤੇ 686 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ 


ਨ ਪ੍ਰੀਫ਼ੈਕਚਰ-ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 8੪ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 


1600. ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੀਨੀ ਸਰਹੱਦ 


-?_ ਚੌਕੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਫੂਕਯੈਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਤੇਜ਼ 
£ ਆਬਾਦਕਾ਼ੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਨਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 


- 909 ਤੋਂ 944 ਵਿਚ ਮਿਨ ਰਾਜਿਆਂ ਅਧੀਨ ਇਹ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ 


੬. ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੁੰਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ (906-1279) ਵਿਚ ਇਹ 
ਨ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਦੱਖਣ- 


ਚਾਗਾਂ 


(ਵਪਾਰ ਜਾ ਦਰ ਸੀ।ਇਸ ਪਲ ਜਿੰਗੇਖਲਦਾਨਿ 1136 ਰ੍ 
`1644) ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦਾ ਫਿਲਪੀਨ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਲਾ 


ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਗਵਾਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ॥ 


ਖੰਡ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਣ ਲੁਈਂ ਮਸ਼ਹੂਜ਼ ਸੀ ਪਰ ਦਰਿਆ , 
ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੱਟ ਜ਼ਾਣ ਕਾਰਨ ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਪਾਰ ਪਹਿਲਾਂ . 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਰਾਹੀਂ' ਤੇ ਪਿਛੋਂ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦੇ' ਤੱਟ ਤੇ ਸਥਿਤ ਮਸ਼ਹੂਰ 
ਬੰਦਰਗਾਹ ਆਮਾਏ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ.ਸ਼ਹਿਰ' 
ਫੂਕਯੈਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ'ਤੋਂ 
`ਰੇਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਫੂਕਯੈਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀਆਂ 
ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੰਡੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਵਧੇਰੇ` ਕਰਕੇ 


_ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਇਥੇ ਆਉਂਦੀ ਰੈ ਤੋ ਇਥੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ 


ਮੁ ] ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇ ਭੇਜੀ &. ਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਇਥੇ ਆਟਾ ਪੀਹਣ, ਚਾਹ ਪ੍ਰਾਸੈਂਸ ਕਰਨ, ਸਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 


ਬਣਾਉਣ, ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕਾਗ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਆਦਿ ਦਾ 2 
` ਕੈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ. 


ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਜ਼ ਬੋਧੀ ਮੰਦਰ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ-531,470 (1990) 
245 33' ਉ. ਵਿਥ. ; 117” 39' ਪੂ. ਲੈਬ. 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 
ਜਗ. ਡਿ. __ 


: 732; ਕੋਲ. ਐਨ. 4 : 559; ਵੈ... 
_ਚਾਂਗ-ਭਕਾਹ : ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ 
ਅਧੀਨ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਆਸਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 234 
ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਸੀ।ਸੈਨ 1819 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ 
ਨਾਲ ਸੈਧੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ 
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਤੇ -੮ 


_ਹ. ਖੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 170; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 241 


ਚਾਂਗਲ ਗਲੀ : ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ 
ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਮਰੀ ਤੋਂ ਐਬਟਾਬਾਦ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ 
ਸੜਕ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਉੱਤਰੀ ਕਮਾਨ ਸਕੂਲ ਦਾ ਹੈੱਡ-ਕੁਆਟਰ 
ਹ। 

345 00' ਉ. ਵਿਥ.; 735 23' ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 173 


ਚਾਗਾ : ਬਾਂਟੂ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ. 
ਇਕ ਕਬੀਲਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 200,000 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਬੀਲਾ 
ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ 
ਸਾਰੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ, ਜਥੇਬੈਦ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ 
ਆਧੁਨਿਕ ਕਬੀਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ_ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ 
ਪੌੜੀਨੁਮਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੈਘਣੀ ਵਸੋਂ 
ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਬਾਹ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਸੇਂਜੂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ 




















ਰ੍ ਐਲੂਸਾਂਈਨ, ਬਾਜਰਾ, ਕੋਲਾ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕੀਤੀ 
` ਜਾਂਦੀ ਹੈ/ਇਹ`ਲੋਕ ਖਾਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਗਾ ਕਬੀਲੇ 


_ ਕਿਲਮਨਜਾਰੋ ਪ੍ਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਕੇ`ਵੱਸੇ 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਸੈਤਾਨ ਹਨ। ਚਾਰ ਸੌ ਮੁੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਰ੍ 
ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਤਾਂ ਕਾਮੰਥਾ ਮੂਲ ਦੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਤੀਤਾ, ਮਾਸਾਈ ਅਤੇ ` 


ਹੋਰਨਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅੰਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਖਰੇਵੇਂ ਕਾਰਨ 
ਆਪੋ-ਆਪਣੇ 'ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਏ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ 
` ਮੋਲ-ਜੋਲ ,ਵੀ ਵਧਿਆ। ਕਈ ਵੇਰ ਇਨ੍ਹਾਂ . ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ 
__ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ 
ਪਹਿਲੇ ਆਗੂ ਜਾਂ ਮੁਖੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ-ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਕਈ 


'ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧੀਨ' ਇਕ ਤੋ ਵੱਧ ਕਬੀਲਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ . 


ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਵੋਤਮ: ਮੁਖੀ ਜਾਂ ਨੇਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੈਨ 1893 ਵਿਚ 
ਜਰਮਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਮਾਰੀਐਲੀ ਨੂੰ ਸੁਰਵੋਤਮ ਮੁਖੀ ਮੰਨਿਆ 
` ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਲੜਕਾ ਟੰਮਸ ਮਾਰੀਐਲੀ 1951 ਤੋਂ 
1960 ਤੱਕ ਸਰਵੋਂਤਮ ਮੁਖੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਅਹੁਦਾ 
ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕ ਕਬਾਇਲੀ ਕੇਂਸਲ 
ਅਤੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ੍ 


ਹ.ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5- 232; ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ.2 : 707 

ਚਾਚੰਗਸਾਉ : ਪਰਾਂਤ--ਦੱਖਣ-ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿਚ 
ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਖਾੜੀਂ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਖੇਤਰਫ਼ਲ 5,422 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਵਸੋਂ 503,921 (1982) ਹੈ। 


ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਇਸ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਮਾਇ-ਨਾਮ ਬੈਂਗ 
ਰ੍ ਪੇਕਾਂਗ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ 


_ਧੈਦਾ ਚੌਲ ਉਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਚੌਲ ਛੜਨਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਰਾਬ 


__ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਂਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਤੱਟ ਦੇ ਲਾਗੇ 12 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ 


ਵਿਚ ਲੂਣ ਕੱਢਿ੍‌ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਰ੍ ` ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿੰ. ਮਾ. 2 : 703 ` ਰ੍ ਰ੍ 
੩ ਚਾਚੰਗਸਾਉ : ਸ਼ਹਿਰ--ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ 
`ਦਾਂ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਬੈਂਗ ਪੇਕਾਂਗ ਦੇਰਿਆ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੈਂਕਾਕ 


ਤੋਂ 64 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੈਬੋਡੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਾਮ-ਪੈਨ 
ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ 


`, ਤੱਟੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ” ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਤਰਾਤ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 


ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ।ਇਹ ਬੋਧੀਆਂ ਦਾ ਤੀਰ੍ਕ ਅਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ:--34, 543 (1980) ੍ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਭ.2 : ੭੦; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 238 
ਚਾਡ : ਉੱਤਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ 


ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਦ ਅਤੇਂ ਚੈਡ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ 
ਵੱਲ ਲਿਬੀਆ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੂਡਾਨ, ਦੱਖਣ ਵਲ ਕੇਂਦਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ 


___ ਗਣਰਾਜ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੈਮਰੂਨ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਅਤੇ ਨਾਈਜਰ ਦੇਸ਼ 
ਹੁਨ। ਵਿਚਲੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਰਕਬੇ ਪੱਖੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲੋਂ 


ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ! ,284,000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 


___ ਆਬਾਦੀ 5,960,000 (1992) ਹੈ। ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਇਹ 


ਪੰਜਵਾਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਫੋਰਟਲੈਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ 
ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। 11 ਅਗਸਤ, 


_ 432 


` 1960 ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੋਂ ਸੁੜਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆੰ” `__ 9 
ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਮੀ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ. ਵੀ 
ਬਸਤੀਵਾਦ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਹੀਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਪਈ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਹਰ 


ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ` 


_ਭੂ-ਆਕ੍ਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿ 

ਧਰਾਡਲਾ- ਧਰਾਤਲ ਅਨਾਰ ਇਸ ਦਸ ਦੀ ਖ਼ ਕਿਾ ਹੀ 
ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ _ 
ਰਿ ਇਤ ਤੀ 
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਝੀਲ ਵਿਚੋਂ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜਲ'-ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵਾਂ __ 
ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨ ਹੈ ਜੋ ਰੇਤ ਅਤੇ ਚੀਕਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। . 
ਇਸ ਬੇਸਿਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਜੁਰਾਬ ਨਿਵਾਣ ਬੇਸਿਨ ਵਾਲਾ 
ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ 175 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੈ।ਝੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ 








` ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਉੱਤਰ, 'ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ _- _ 


ਤਿਬਸਤੀ ਪਰਬਤ 3,415 ਮੀ. ਉੱਚੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚਹੀ ._ ..... ." 
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਏਮੀ ਕੂਸੀ 3.395 ਮੀ. (11,204 ਫੁੱਟ) 


_ ਉੱਚੀ ਹੈਂ ।ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੀਵੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਐਨਆਂਡੀ 


ਪਠਾਰ 1,515 ਮੀ. (5 /200 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਉੱਤਰੀ 
ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸਹਿਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਹੇਠ ਹੈ। ਰ੍ 

_ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਾਰੀ ਅਤੇ ਲਾਗੋਨ ਦੋ ਵੱਡੇ 
ਦਰਿਆ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਦੀ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫਾਰ- 
ਲਾਮੀ ਦੇਨੇੜੇ ਆਪੋ ਵਿਚ ਰਲ ਕੇ ਚਾਡ ਝੀਲ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦੇ 
ਹਨੋ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦਰਿਆ ਮੌਸਮੀ ਹਨ 
ਜਿਹੜੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ-ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। 


ਰਣ ਜਲਵਾਯੂ--ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕਿੰਨਤਾ 
ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਤਰ-ਊਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖੁਸ਼ਕ 
ਮਾਰੁਥਲੀ ਜਲਵਾਯੁ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਸਹਿਰਾ 


ਰ ਮਾਰੂਥੌਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 54: ਸੈਂ. 


(1307 ਫਾ.) ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਵਰਖਾ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਹੀ ਲਾਰਗੀਆਉ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 25 ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਵਰਖਾ 
ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੂ _ .... 
ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਫੋਰਟ ਆਰਸਮੇਬੋ ਅਤੇ ਮੂੰਡੂ ਵਿਖੇ ਮਈ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਰ੍ 
ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ 800 ਤੋਂ 1,200 ਮਿ. ਮੀ. ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ____ 
ਹੈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਸਾਹਿਲ ਵਿਚ ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੇਬਰ ਵਿਚ _. _. .- ..... 





` ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ"300 ਤੋਂ 809 ਮਿ. ਮੀ. ਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। _:. 


ਇੰਜ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪੱਖੋਂ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ` 
ਹਨ। ਮਾਰੂਥਲੀ, ਨਰ ਤਾਪ 


ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਿੱਲ੍ਹਾ ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ। 









ਮਿੱਟੀਆਂ--ਚਾਡ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਠੀਆਂ_ 
ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਖੜੀਆਂ ਚੋਟਾਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ_'` ਰ 
ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹਾਈਡਰੋਮਾਰਫ਼ਿਕ (ਸੇਮਮਾਰੀ) ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਵਾਦਾਈ ' -. ਰ੍ 


ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਲ-ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਮਿੱਟੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਡ ਝੀਲ: 
ਦੇ ਨਾਲ ਲਗੁਵੇਂ ਬਂਸਿਨ ਵਿਚ ਜਲੋਚ ਸਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਡੀਆਂ 


ਦੇ ਵੀ ਇਥੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਦੇ ਤਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਵਰਖਾਂ . 





` ਪਤਝੜ ਦਰਖ਼ਤ, ਅਰ ਉਸ ਉਬਰ ਡੀ ਜੀ ਵਿਬਕਾਰਨ ਸੇ 

ਵਿਚ ਸਵਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ`ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਰਮ ਖੁਸ਼ਕ 

_ ਜਲਵਾਯੂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੰੜੇਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਧੁਰ ਮਾਰੂਥਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀਂ ਘਾਟ ਹੈ। 


ਲੰਬੇ ਘਾਹ ਅਤੇ ਸਵਾਨਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜੀਵ-ਜੈਤੂਆਂ ਦੀ 


ਭਰਮਾਂਰ ਹੈ। ਜੈਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹਾਥੀ, ਗੈਂਡਾ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੂਰ, , ਜਿਰਾਫ਼, 
ਬਾਰਾਂ ਸਿੰਗਾ, ਸ਼ੇਰ, ਚੀਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰੀਂਗਣ- ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ 
ਪੰਛੀ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ 
ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਘੋੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੀ ਵਰਖਾ ਵਾਲੇ 
ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।' 

- ਇਤਿਹਾਸ-ਸੈਨ 800 ਤੋਂ 1900 ਤੱਕ ਚਾਡ. ਦੇਸ਼ ਦਾ 
ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ 


ਖੇਤਰ ਗ਼ੁਲਾਂਮਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਪਾਂਰੀ ਇਥੇ 


-ਹਾਥੀ-ਦੈਦ ਅਤੇ ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਵੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਲ 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਆਏ।ਸੈਨ 
ਰ੍ 1905 ਵਿਚ ਇਹ ਖੇਤਰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਇਲਾਕੇ ਊਬਾਂਗੀ-ਸ਼ਾਰੀ ਜਿਸ 
ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕੇਂਦਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਗਣਰਾਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 
ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1910 ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਫ਼ਰੈਂਚ 
ਇਕਵੈਟੌਰੀਅਨ ਅਫ਼ਰੀਕਾ (ਭੂ-ਮੱਧ-ਰੇਖੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ) ਵਿਚ ਮਿਲਾ 
ਲਿਆ ਗਿਆਂ। ਸੈਨ 1913 ਵਿਚ ਚਾਡ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ, ਸਰਹੱਦਾਂ 
ਕਾਂਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 1920 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰੈਂਚ 
_ ਇਕਵੈਟੌਰੀਅਨ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸੰਘ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਬਸਤੀ ਬਣਾ 
ਲਿਆ ਗਿਆ। 26 ਨਵੰਬਰ, 1958 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ 


11 ਅਗਸਤ, 1960 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਸੁਤੌਤਰ ਦੈਸ਼ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨ 
.ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 20 ਸਤੈਬਰ, 1960 ਨੂੰ ਇਹ' ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ 
ਸੈਘ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। 

__._ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ--ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਜ਼ਖੀਰਿਆਂ ਦੀ 

__ ਘਾਟ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਣਿਜ ਖਾਰੁ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚਾਡ ਝੀਲ ਅਤੇ 

- . ਬਾਰਕਊ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ 

``_ ਉਤਪਾਦਨ-4,000 ਟਨ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਉਤਪਾਦਨ 

ਨ ". ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਚਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੇ 

_ ਬਾਕਸਾਈਟ ਦੇ ਵੀ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ 

1 . ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਹੱਨ। 

22” ` ਖੇਤੀਬਾੜੀ--ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ 


._ਧੈਂਦੇ ਹਨ। 96 ਫੀਸਦੀ ਵਸੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਨ 


; . ਹੈ: ਕਪਾਹ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਨਿੰਰਯਾਤ ਦੀ ਆਮਦਨੀ 
੯੨ ਦਾ 80 ਫੀਸਦੀ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ- 
> ` ਪੱਛਮ ਚਾਡ ਦੀ ਮੇਓ-ਕੈਬੀ ਪ੍ਰੀਫ਼ੈਕਚਰ ਵਿਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 
ਹੈਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਡ ਝੀਲ ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਣਕ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਆਲੂ, 'ਰਤਾਲੂ ਅਤੇਂ ਮੂੰਗਫਲੀ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। 


_ ਉਦਯੋਗ--ਉਦਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਉੱਨਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। 
ਫੋਰੋਟ ਆਰਸ਼ਮਬੋ ਵਿਚ ਮੀਟ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ 
ਰੰ `ਝਿਆਰ ਮੀਟ ਕਾਂਗੋ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਗਾਬਾਨ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਥੇ 
:.._ ਕਪਾਹ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸਿਗ, ਝੋਨਾ ਛੜਨ ਅਤੇ ਆਟਾ ਪੀਹਣ ਦੀਆਂ ਚੱਕੀਆਂ 
ਇੰ. ਹਨ।' 









433 


ਰੇ ਐਵਜੀਨ 046 ਵਿਚਿ 
ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਸਨ। 20,000 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੇ ਗਾਡੀਰਾਹਾਂ 
ਜਾਂ ਪਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ 
ਸਕਦੀ । ਚਾਰੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਦਸੈਬਰ ਵਿਚ ਫੋਰਟ- ` 
ਆਰਸ਼ਮਬੋ ਤੋਂ ਫਾਰ-ਲਾਮੀ ਤੱਕ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਾਰ- _ 
ਲਾਮੀ ਵਿਖੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ। / 
ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸੋਂ ਸਾਰਾ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਹੈ ਇਹ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 


ਵੱਲ ਦੇ ਚਾਰੀ-ਲਾਗੋਨ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਰਬੀ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਨਾਲੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਸੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੈ 


ਅਤੇ 5 ਫੀਸਦੀ ਈਸਾਈ ਹਨ। ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੀ 


ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਯੂਰੰਪੀਅਨ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵੀ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। _ 
ਵਸੋਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੀ ਘਾਟ 
ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਵਸੋਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਕੇਵਲ 5 
ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਮੀਲ ਹੈ। ਟ 





ਦੱਖਣੀ ਚਾਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੰਚ ਸਾਂਝੇ ਖੂਹ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭੜੋਲ ਜਿਸ-ਵਿਚ ਬਾਜਰਾ ਆਦਿ- 
ਸੈਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹਹੈ। 


ਸਿੱਖਿਆ-ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਲਿਖਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਥੋਂ 


ਦੀ ਸਿੱਖ਼ਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ੍‌ ਰ 























`ਚਾਡ ਝੀਲ 
ਰ ਆਧਾਰਿਤ.ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਚੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ 


ਬਾਹਰ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ 40 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ 
ਤਕਨੀਕੀ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। 


ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੈਧ- ਸੈਨ 1962 ਦੇ ਸੈਵਿਧਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਥੇ 


ਇਕੋ ਸਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ 5 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਨ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 7 ਸਾਲਾਂ ਵਾਸਤੇ 
ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਪਾਰਟੀ “ਚਾਡ ਪ੍ਰਾਗਰੈਂਸਿਵ 
_ ਪਾਰਟੀ” ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੈ। 


ਕੌਮੀ ਝੰਡਾ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਝੋਡੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰੁਖ ਨੀਲੀ, ਪੀਲੀ ਅਤੇ, 


ਲਭਲ ਰੈਗ ਦੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਰਨ। _ 
ਕ੍ਰੰਸੀ-ਇਥੋਂ ਦੀ ਕਰੈਸੀ ਸੀ ਐਫ. ਏ. ਫਰੈਂਕ ਹੈ, ਟਿਕ ਵਰਕ 
ਵਿਚ 100 ਸਾਂਤੀਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਹੋ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਸੈ. 4 : 13; ਐਨ. ਅਜੈ, 6: 242; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 
ਮਾ. 2: 704 


ਚਾਡ ਝੀਲ : ਪੱਛਮੀ ਕੇਂਦਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ 
ਇਸ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਚੌਥੀ ਵੱਡੀ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 
ਚਾਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ 
ਵਿਚ ਚਾਡੇ.ਗਣਤੌਤਰ, ਦੱਖਣੌਂ ਵੱਲ ਕੈਮਰੂਨ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 


ਰ੍ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨਾਈਜਰ ਹੈ। ਝੀਲ ਦਾ ` 
. ਅੱਧ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਚਾਡ ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 'ਹੈ। ਇਹ 
ਨ ਝੀਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਤੋ 281 ਮੀ. ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ 


ਦੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 
ਸਹਿਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਅਤੇ ਸਵਾਨਾ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਹੈ। ਕਾਨੈਮ ਖੇਤਰ ਤੇ ਰੇਤਲੇ ਟਿੱਬੇ ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 30 ਮੀਟਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਝੀਲ ਦਾ 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀੀ ਤੱਟ ਕਾਫੀ ਕੱਟਿਆਂ ਵੱਢਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ 
ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇੰਦੀਪ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ 


ਰਿ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਝੀਲ ਦਾ ਸਾਹਿਲ ਪੱਧਰਾ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ 


ਪਾਸਿਓਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਦਰਿਆ ਡਿਰੀਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 
ਕੋਮਾਡੂਗੂ, ਯੋਬੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਗਾਦ 


ਇਥੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਡੈਲਟਈ ਖੇਤਰ ਹਰੇਕ ਸਾਲ ੨0 ਤੋਂ 


100ਮੀ. ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਓਂ 
ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।/ਈਲ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 9,840 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ 


ਕਿ ਮੀ. (3,800 ਵੱ. ਮੀ. ਸਿ ਗਿ 


_ ਤੱਕ ਵਧਦਾ ਘਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 

ਰ੍ ਅਸਲ ਵਿਚ ਚਾਡ ਝੀਲ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਘੱਠ ਡੂੰਘੀਆਂ 
ਝੀਲਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕ ਪਰਬਤੀ' ਲੜੀ` ਹੈ, ਗੇ੍‌ਟ 
ਬੈਰੀਅਰ ਰੀਫ਼ ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਝੀਲ ਦੇ ਦੋਂ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ 


੧ ਵੱਲ ਦੀ ਝੀਲ 4 ਤੋਂਦ ਮੀ. ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ 3 ਤੋਂ 5 ਮੀ. ਡੂੰਘੀ ਹੈ 


ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਇਹ 11 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘੀ ਵੀ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਝੀਲ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ 
ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ 
ਵੱਲੋਂ ਖੁਸ਼ਕ ਪੌਣਾਂ ਚੱਲਣ ਕਰਕੇ ਇਕ ਤਾਂ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਜ਼ਿਆਂਦਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਰੇਤ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਜ੍ਹਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ' ਵਿਚ ਦਰਿਆਈਂ ਘੋੜੇ, ਕੱਛੂ-ਕੁੰਮੇ ਅਤੇ 
_`__ ਮੱਛੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।.ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬੁਸਟਰਡ', 
ਨ _ ਗਿੱਨੀ ਫ਼ਾਊਲ ਅਤੇ ਟੀਲ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 


-434 


ਰ੍ ੍ 1 
ਝੀਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੋ ਟਾਪੂ-ਸਮੂਹ ਹੱਨ 
ਕੁਰੀ ਅਤੇ ਬਦਊਮਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਵੱਸੇ 
ਹੋਏ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਬਦਊਮਾ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ 20,000 ਤੋਂ' ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਖੇਤੀ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਅੰਤੇ ਪੇਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੈਮ ਧੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਕੁਰੀ ਕਬੀਲੇ ਝੀਲ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰਾਂ ਉਪਰ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ । ਇਹ ਬੜੇ 
ਉਦਮੀ ਕਿਸਾਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਡੈਲਟਈ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ' ਪਾਣੀ 
ਕੱਢ ਕੇ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵਾਹੀਯੋਗ ਬਣਾ ਕੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣ ਦਾ ਢੋਗ 
ਅਪਣਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਲਦਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਣਕ ਅਤੈ ਮੱਕੀ 
ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।. ਰ੍ 
ਝੀਲ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਟਾਲਮੀ ਭੂਗੋਲਵੇਤਾ ਤੋ 
ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਧ-ਕਾਲੀਨ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਕੁਰਾ ਝੀਲ 
ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰ ਝੀਲ ਦਾ ਪੱਕਾ ਪਤਾ 1823 
ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖੋਜੀ ਜਿਹੜੇ ਟ੍ਰਿਪੋਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹਿਰਾ ਆ ਰਹੇ 
ਸਨ, ਨੇ ਲਗਾਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ' ਵਾਟਰੂਲੂ' ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। 


੨੩੬ / 


ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਝੀਲ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਪਹਿਲੋਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ 
ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਲੇ- 
ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _ ਰੇ 

13520' ਉ. ਵਿਥ.; 14” 00' ਪੂ..ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਸੈ. 4 : 17; ਐਵ. ਐਨ. 3 : 250; ਲਾ. ਜਗ. 
ਡਿ.; ਕੋਲ. ਐਨ. 4: 546 


ਨ -ਚੀਲਲਰ, ਜੇ(ਕਾਂਰਲੋ'; ਵੋ 
ਜੱਲੇਮ 17 ਸਤੰਬਰ, 1846 ਨੂੰ ਮੈਸਾਚੂਸੈਂਟਸ ਵਿਚ ਬਾੱਸਟਨ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ 1864 ਤੋਂ 1870 ਤੀਕ ਯੂਨਾਈਟਡ ਸਟੇਟਸ ਕੋਸਟ_ 
ਸਰਵੇ ਦੇ ਸਟਾਫ ਵਿਚ ਅਤੇ 1881 ਤੋਂ 1885”ਤੱਕ ਹਾਰਵਰਡ ਰੱ 
ਪ੍ਰੇਖਣਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਵਿਥਕਾਰੁ ਦੇ 'ਵਿਚਲਨਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ 
ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੱਲ ਤਾਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ 
1896 ਵਿਚ 'ਐਸਟਾਨੋਮੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ” ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
` ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1896 ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ 8680- 
0090091 70001 ਨਾਂ ਹੇਠ ਇਕ ਰਸਾਲਾ ਕੱਢਿਆ। ਚੈੱਲ ਤਾਰਿਆਂ 


ਦੀ ਘਟਨਾ`ਉੱਪਰ ਇਸ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਰੀਖਣ 'ਕੀਤੇ ਅਤੇ 2 


ਕੌਮੈੱਂਟ (ਧੂਮਕੇਤੂ) ਪਥਾਂ ਦਾ ਪਹਿਕਲਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਖਗੋਲੀ 


ਸੈਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ ਲਈ ਖਗੋਲੀ ਕੋਡ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਈਜਾਦ ਕੀਤੀ। ਆ 


ਐਲਮੂਕੈਂਟਰ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਹੀ ਈਜਾਦ ਕੀਤਾ। ਹੁ 

31 ਦੈਸਬਰ, 1913 ਨੰ ਵੈਲਜਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
-ਗਈ। ਰ੍ 

;. "ਨ ਮਲ 

ਚਾਨਕੀਆ (ਚਾਣਕਯਨ) : ਵੇਖੋ, ਕੋਟਲਿਆ। 
ਦਾ ਕੱਜਣ ਚਾਣਿਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ _, 
_(ਉਤਪੱਤੀ) ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਚਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ,_ , 
ਅਰਥਾਤ ਐਂਪੀਡਰਮਲ ਅਤੇ ਡਰਮਲ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ _ 
ਦੋਨੋਂ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਭਿਨ-ਹਨ। , 

ਐਪੀਡਰਮਲ ਚਾਣੇ-ਇਹ ਚਾਣੇ ਐਪੀਡਰਮਸ ਦੀ ਤਹਿ_ ! 
ਸਟ੍ਰਟਮ ਜਰਮੀਨੇਟੀਵਮ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 


ਸਥੱਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਚੱਕਰ-ਮੁੱਖੀ (ਸਾਈਕਲੋਸਟੋਮ) ਵੀ 











435 ਤਾ _ ਚਾਤ੍ਰਕ, ਧਨੀ ਰਾਮ 


ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਜੀਭ ਅਤੇ ਮੂੰਹ-ਖੋੜ ਵਿਚ ਦੇਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ 
ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਐਪੀਡਰੌਮਲ ਚਾਣੇ ਹਨ। ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚ ਐਪੀਡਰਮਲ 
ਚਾਣੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਲ-ਥਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 'ਬੇਲਚੇ ਵਰਗੇ ਪੈਰ 
__ਵਾਲੋਂ ਡੱਡੂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਪੁੱਟਣ ਲਈ 
ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਸਿੰਘਮਈ ਐਪੀਡਰਮਲ ਬਣਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 
ਕਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਐਪੀਡਰਮਲ ਚਾਣੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ. ਗਿਣਦੇ ਹਨ। 
ਰ੍ ਐਪੀਡਰਮਲ ਚਾਣੇਂ ਰੈਪਟਿਲੀਆ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀ) ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ 
ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਸੱਪ ਅਤੇ ਕਿਰਲੀਆਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਕੁੰਜ ਉਤਾਰਕੇ 


ਉਪਰਲੇ ਚਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 
__ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਵੇਂ ਚਾਣੇ ਹੋਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੈਟਲ ਸਨੇਕ (ਸੱਪ) ਦਾ . 
` ਛੁਣਛੁਣਾ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਐਪੀਡਰਮਲ ਚਾਣਿਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ 


ਦਹ ਹਰ ਦਰੀ ਦੀ ਗਜ 
(ਕੈਰਾਪੇਸ) ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਰੋਨ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੇ 


ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹੋਏ 
ਐਪੀਡਰਮਲ' ਚਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।.ਪੁੰਛੀਆਂ ਦੇ ਖੰਭ ਵੀ 
ਰੈਪਟਿਲੀਅਨ ਚਾਣੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ 


ਹਨ। ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ, 
ਅਰਥਾਤ ਗੈਨਾਇਡ, ਪਲੇਟਨੁਮਾ`ਜਾਂ ਪਲੈਕਾਂਇਡ, ਕੈਘੀਨੁਮਾ ਜਾਂ 


__ਟੈਨਾਇਡ ਅਤੇ ਚੱਕਰਦਾਰ ਜਾਂ ਸਾਈਕਲਾੱਇਡ ਚਾਣਿਆਂ ਵਿਚ 


ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਸਮਾੱਇਡ ਚਾਣੇ ਪੂਰਵਜ ਕ੍ਰਾੱਸਾਂਪਟੈਰਿਜਿਅਨ 
ਮੱਛੀਆਂ `ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸਨ। ਐਕਇਨਾੱਪਟੈਰੀਜੀਅਨਾਂ `ਦੀ 


ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਗੈਨਾਂਇਡ ਚਾਣੇ ਸਨ। ਜਲ-ਥਲੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ __ 


ਡੱਡੂਆਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਧੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡਲ ਪਲੇਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹੰਨ ਅਤੇ ਸੀਸਿਲੀਅਨਾਂ ਦੇ ਚਾਣੇ ਡਰਮਲ ਗੁਥਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੱਛੂਆ (ਸੰਮੁੰਦਰੀ) 


ਵਿਚ ਐਪੀਡਰਮਲ ਚਾਣਿਆਂ ਹੇਠਾਂ ਢੱਕਿਆ ਡਰਮਲ ਪਲੇਟਾਂ ਦਾ 


ਹੱ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਂਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਚ ਡਰਮਲ ਪਸਲੀਆਂ 
ਰ੍ ਅਤੇ ਗੈਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਰਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਖੋਪਰੀ 
ਵਿਚ ਸਥਾਈ ਅਸਥੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। _ 
ਰੀ ਬਿ 
ਕੀ 47. 


8 `ਚਾਣੂਰ : ` ਇਹ ਇਕ ਰਾਖਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੀ। 
_ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜ਼ੀ ਦੇ ਮਾਮੇ ਕੈਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਯੱਗ 


ਲੇ ਵਿਚ ਕੇਸ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ'ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਮਥੁਰਾ ਗਏ । ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ . 
ਇਆ ੍ 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੂੰ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। 
__ਰ.ਪੁਟਰਿੰ. ਵਿ. ਕੌ. 4:, 186; ਹਿੰ. ਮਿ. ਕੋ, 


_ਚਾਤ ਜਾਂ ਛਾਤ : ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ) ਾ ਦੇ ਮਰ ਰ੍ 


ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ “ਕੇਸਰ ਕਿਆਰੀ” (1940), 


ਸ਼ਥਿਤ ਹੈ'। ਇਥੋਂ ਦੀ ਇਕ ਕਿਲਾ ਨੁਮਾ ਸਰਾਂ ਕੋਈ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਏਕੜ ਵਿਚ 


ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਬੁਰਜਦਾਰ ਅਤੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਾਲੀ 
ਫਸੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੋ`ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ 
ਪੱਥਰ ਘੜ ਘੜ ਕੇ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਰਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਜਾਂ 


ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਸੈਨ 1857 ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ___ 
ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ / 
` ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਬੁਰਜ ਤੋੜਨਾਂ ਪਿਆ ਸੀ। (. 


ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਲੇਘਦਾਂ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ : 16,370 (1991) ੍ 
275 44' ਉ. ਵਿਥ.; 77” 31' ਪੂ? ਲੈਬ. ਸਾ, 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 197 

ਚਾਤਸੂ (ਚਾਕਸੂ) : ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜੈਪੁਰ 


ਇਲਾਕੇਂ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਅਤੇ 
ਜੈਪੁਰ-ਸਵਾਇ-ਮਾਧੋਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਉੱਤੇ ਚਾਤਸੁ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 3 


ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 40 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ 


ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਾਤਸੂ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸਬਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਂਇਤ 


ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। __ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਸਬੇ ਦੁਆਲੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਇਕ ਦੀਵਾਰ 


ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਂਬਾਵਤੀ ਨਗਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ 


ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਸਿਸੋਦੀਆ ਕਬੀਲੇ ਦੇ . 
ਇਕ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਈ ਤਲਾਬਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ 
ਅਜੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰੈਤੂ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮੰਦਰ 13ਵੀਂ ਅਤੇ 


14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। 
_ ਇੱਥੇ ਸੀਤਲਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ 'ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ 
ਲਗਦਾ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ : 20 408 (1991) 
26 36' ਉ. ਵਿਥ; 75” 57' ਪੂ. ਲੈਬ 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 182 


ਚਾਤ੍ਰਿਕ, 'ਧਨੀ ਰਾਮ : ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਦਾ _ 


ਜਨਮ ਅਕਤੂਬਰ, 1876 ਨੂੰ ਲਾਲਾ ਪੋਹੂ ਮਲ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਪਸੀਆਂ 


ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਰ 


ਪ੍ਸਿੱਧ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਕਰਤਾ “ਸ਼ਾਹ ਬਹਿਰਾਮ” ਵੀ ਇਸ 
ਪਿੰਡ ਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੇ ਮਾਪੇ ਪਿੰਡ ਲੋਪੋਕੀ, 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਆ ਵਸੇ। ਮੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ 
ਇਹ ਗਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪੈੱਸ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਭਰਤੀ 


ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਾਰਨ ਇਹ _ 


ਸਾਹਿਤ ਸੇਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ 


ਅਨੁਸਾਰ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਲੀਹ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕਿੱਸੇ ਲਿਖੇ। ਭਾਰਤੀ _ 


ਇਤਿਹਾਂਸ-ਮਿਥਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਕਥਾਵਾਂ “ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ” ਤੇ 
“ਨਲ ਦਮਯੈਤੀ” ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੇ ਪੱਖੋ 
ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ 
ਟੋਕਰੀ ਛਾਪਿਆ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਪੱਖੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ 
“ਚੈਦਨਵਾੜੀ” ਹੈ ਜੋ 1931 


“ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ” (1945) ਤੇ ਰੂਵਮਾਲਾ ਰਿ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। 


੧ 























ਚਾਂਤਰੇ, ਸਰ ਕਾਂਸਿਸ ਲੋਗੇਟ 


ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਛਪਾਈ ਲਈ “ਸਟੈਂਡਰਡ ਟਾਈਪ ਫਾਊਂਡਰੀ” ਅਤੇ 
ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੈੱਸ” ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਪਾਈਆਂ। 
ਸੈਨ 1926 ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ 
ਜਥੇਬੈਦੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1950 ਵਿਚ 
` ਇਸ ਦੀ 75ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇ ਰੈਢ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗੌਥ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ 
“ ` ਗਿਆ। 18 ਦਸੈਬਰ,, ਦਿ ਤਪ 
_ ਹੋਇਆ। ਮਿ 

ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਂਤ੍ਰਕ ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਈ. ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ 
ਅਧਿਆਤਮਕ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ 
ਲਾਲਾ ਕਿਰਪਾ ਸਾਗ਼ਰ ਵਾਂਗ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ। ਇਸ ਨੂੰ 
ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨੇੜੇ ਦੀ 


ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ-ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚੈਗੇ- 


ਆਦਰਸ਼ ਦੇਣ ਖਾਤਰ ਇਸਨੇ ਬੜੀ ਵਧੀਆ ਸਦਾਚਾਰਕ ਰੋਗ ਦੀ 
ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਸੋਹਲੇ ਗਾਏ। 
ਪੰਜਾਂਬੀਅਤ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ, ਇਸ 
___ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸ ਦੀ ਨਿਤ 
__ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਗੁਣੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ 
_ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੇ 


ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 


ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ _ਆਪਣੀ_ਕਵਿਤਾ . ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ 
ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੋਗ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ. ਦੇ 
ਅਸਲੀ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸ ਪਾਈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ 
ਕਵਿਤਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ। 


ਚਾਤ੍ਕ ਨੇ ਕਵੀ-ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ 


ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰੀ ਪਰੈਪਰਾ ਦੀ ਰੈਗਣ ` 


___ਹੈ। ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ-ਜਾਂ ਸਦਾਚਾਰਕ _ਰੈਗ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ 

ਇਹ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ 
ਦਸੀ ਇਸਦੀ 
ਆਧਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੇਰਦਾ ਹੈ। 


ਹੂ ਆ 
ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਲਾਜ ਬੱਧੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਪਰ ਨਿਰੋਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ 
ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ 
ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸਕੀ/ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰ ਨਿੱਜੀ ਛੁਹ ਦੇ ਕੇ ਬੜੇ ਹੀ 
ਕੋਮਲ-ਅੰਗੇ ਗੀਤ/ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਰਚੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਰਾਗ 
ਹੈ ਜੋ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ, ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਰ 


ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਿਆਨੀਆ _ 


_ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਉਸ਼ਤਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ, ਰਹਿਣੀ- 


__ ਭਾਵੇ-ਪੂਰਤ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਕ ਬੋਲੀ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅੱਖਾਂ 
ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਚਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਹੀ 
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਠੇਠ ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਤੇ 
ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਰਵਾਇਲੀ ਰੈਗ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ 


436 
ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਾਤ੍੍‌ਕ ਨੇ ਗੁਯੁਖੀ ਲਿਪੀ ਏਸ 





ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ 


ਤਿਆਗਿਆ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਥੇਂ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਨਵੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਬਿਆਨ? ਢੰਗ, ਛੰਦ-ਚਾਲ; ਲੈ-ਤਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ 
ਰਵਾਇਤੀ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਬੱਝਾ ਰਿਹਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਵੇਂ ਤੇ 
ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੜੀ ਬਣਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਚੋਣ 
ਤੇ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਬੋਧ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੇਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਠੇਠਾ 
ਮੁਹਾਵਰੇਦਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਉਪਰ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਾਊ 
ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਧੁਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ'ਕਾਵਿ-ਛੰਦਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੈਂਤ, 
ਦੋਹਿਰਾ, ਕਰੜਾ ਤੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਸੂਲੀ ਕਵਿਤਾ ਈਆਂ ਬਹਿਰਾਂ ਨੂੰ 
ਵਰਤਿਆ ਹੈ। 


ਸਾ ਹ. ਪੁ.-ਪੰ. ਸਾਂ. ਇ. (ਭਾਗ-2) ਪੰਜਾਬ : 253. 


ਚਾਂਤਰੇ, ਸਰ ਫਾਂਸਿਸ ਲੇਗੇਟ : ਇਹ ਇੰਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ 
ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਪੈੱਚੀਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਬੜਾਂ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ੭ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1781 ਨੂੰ ਨਾਰਟਲ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ 1804 ਤੱਕ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ 
ਚਿੱਤਰ ਤੇ ਫਿਰ 1808 ਤੋ' ਸ਼ਿਲਪ ਕਿਰਤਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼-ਲਗਾਉਂਦਾ 


`ਰਿਹਾ। ਉਮਰ ਦੇ 30ਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਹ ਅਕੈਡਮੀ_ਦਾ ਮੈਂਬਰ ___ ਰ੍ 
ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1835 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਂਈਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਡੀ - - :--:--:- 


ਗਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਨਸੈਂਟ, ਨੇਨੇਸਨ ਅਤੇ ਡੰਕਨੇ ਆਦਿ ਦੀਆਂ 
ਬਣਾਈਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਵਿੰਡਸਰ ਕਾਸਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਈਟਨ 
ਵਿਖੇ ਬਣਾਏ ਬੁੱਤ, ਬੋਸਟਨ ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਰਨ ਦਾ ਬੁੱਤ. ਅਤੇ 


ਏਨਯੋਗ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਲਕੱਤਾ, ਬੈਬਈ; ਬੋਸਟਨ, ਨ 


ਕਨਿੰਘਮ ਤੇ ਵਿਕਸ ਦੋਵੇਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਚਾਂਤਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਲਪ ਹਦ 


ਕਿਰਤਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। 


__ਹ.ਪੁ--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 181; ਐਨ. ਬ੍ਰਮਾ.2:741 `` 


ਰੌਣਕ ਤੇ ਗੌਹਿਮਾ-ਗਹਿਮੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। `>! 
ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੋਂ ਚੌਂਕ ਤੋਂ ਚੌਰਾਹੇ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਰ 


ਆ 
ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ, ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੈ.ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ 'ਸੀਸ ਰੈਜ' ਸਥਿਤ 























437 


ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਰਵਾਈ 


ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ. ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ' 


ਉਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ 
ਇਮਾਰਤ ਢਾਹ ਕੇ ਇਕ ਮਸੀਤ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੈਨ 1857 ਦੇ 
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਘੋਲ ਪਿੱਛੋਂ ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਥੇ ਇਕ 
ਇਮਾਰਤ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਪੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ 
ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। 


ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਖ਼ਾਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। 
ਫ਼ਤਹਿਪੁਰੀ ਮਸਜਿਦ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮੱਧ 
ਵਿਚ ਅਲੀ ਮਰਦਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨਾਮੀ ਨਹਿਰ ਵਗਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਜ਼ਾਰ 
ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਜਿਹੇ ਇਕ ਤਲਾਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਥੇ ਕਿ 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਚੌਂਕ ਘੰਟਾ-ਘਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਦੇ 


___ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਦੜਿਬਾ ਵਿਚਕਾਰ-ਹੈ, ਉਰਦੂ 


ਜਾਂ ਮਿਲਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੜਿਬਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਫੂਲ ਕੀ ਮੰਡੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ-ਜੌਹਰੀ ਸਿਰੇ ਤੇ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ 


ਨ ਖ਼ਾਸ ਚਾਂਦਨੀ ਚੈਂਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ ਤੇ ਰ੍ 
` "ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਗੇ ਦੜਿਬਾ ਗਲੀ ਹੈ 
`ਜੋ ਕਿ ਡਫਰਿਨ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ' ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ 


ਜਾਂਦੀ. ਹੈ। ਸੈਨ; 1857 ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ 
ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਗਲੀ ਖ਼ੂਨੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ 
ਨਾਲ ਆ ਰਲਦੀ ਹੈ।ਇਥੇ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕਤਲੇਆਮ 


ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਹੀ 14 ਸਤੇਬਰ, 1857 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 


ਹਮਲਾਵਰ ਟੁਕੜੀ ਦੇੜਿਬਾ ਗਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਜਾਮਾ ਜਿਹੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਬਣੋ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਈ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ਼ ਵੀ 


_` ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 868 ਦਾ ਹੈ। 


ਰ `ਮਸਜਿਦਾ' ਵੱਲ ਵਧੀ ਸੀ। 
ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ, ਕੋਤਵਾਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ 


___ ਲਟਕਾਏ ਗਏ ਸਨ। 'ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਈ 


ਦੀਵਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਟਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ 
ਵਿਚ ਝੱਜਰ ਦਾ ਨਵਾਬ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਲਬਗੜ੍ਹ 
ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸੀ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ 22 
ਸਤੋਬਰ, 1857 ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਹਡੇਸਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤਿਨ 
ਸ਼ਹਿਦ ', ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੋਤਰੇ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ 
ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਰੱਥਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
- ਇਸਦੇ ਨੰੜੇ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨ-ਉੱਦ-ਦੌਲਾ ਮਸਜਿਦ ਹੈ ਜਿਥੇ ਕਿ 
` ਮਾਰਚ, 1739 ਵਿਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹੁ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ 
ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਆਪੋਣੀ' ਤਲਵਾਰ ਮਿਆਨ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ 


'. ਕੱਢੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਕਈ ਘੰਟੇ ਕਤਲੇਆਮ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। 
___ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਿੱਲੀ ਨਗਰ-ਨਿਗਮ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ਕਿ ` 


` ਹੁਣ ਤਕ ਘੋਟਾ-ਘਰ ਸੀ। ਇਹ ਘੰਟਾ-ਘਰ ਲਗਭਗ 33 ਮੀ. ਉੱਚਾ 


: .. ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਈਜੇ, 
: .. ਮਾਰਟਿਨ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਡਿਗ ਜਾਣ 


੍ ` ਕਰਕੇ ਪਿਛੇ ਜਿਹੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਉਇ ਫ਼ਤਰਿਪੁਰੀ ਮਸਜਿਦ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ ਤੇ ਹੈ। 
2>- ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਛੁਟ ਚਾਂਦਨੀ ਚੱਕ ਇਕ ਵੱਡਾ 
`__ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੈਦ ਦੀ 
-- ਕਾਰੀਗਰੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸੁਤੌਰਤਾ ਉਪਰੈਤ ਵੀ ਇਸ 
`_ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ਼ ਹੈ। 

ਆ ਰੰ ਹ.ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 635; ਤਵਾ. ਗੁ. ਖਾ. 1 : 723; ਦੇਹਲੀ-ਹਿ. ਐਫ. 
7 “ਪਲੇ. _ਇੰਟ : 123; ਹਿ. ਸਿ.-ਖੁਸ਼ਵੈਤ ਸਿੰਘ 2 : 130 


ਚਾਂਦਪੁਰ : ਉੱਦਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਬਿਜਨੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ` 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਬਿਜਨੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 35 ਕਿ. ਮੀ. 
ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸੁਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ __ 
ਦਾ.ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ'ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 1805 ` 
ਵਿਚ ਇਸ ਉਪਰ ਪਿੰਡਾਰਿਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1857 ਵਿਚ ' 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਗੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੈਨ 
1894 ਤੱਕ ਇਹ' ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਰਿਹਾ। 
ਇਹ `ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਨਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਈ ਸਿੱਖਿਅਕ 
ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਹਨ । ਇਥੇ ਪਾਈਪ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦਯੋਗ 
ਹੈ। ਪਾਣੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਇਥੇ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ 


ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਇਥੇ ਉੱਨਤ ਹੈ। 


_ਆਬਾਦੀ-55,825 (1991) 
292 8' ਉਂ. ਵਿਥ.; 785 16' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 167; ਕੈ. ਹਿ. ਇੱਡ-4: 444 


'ਚਾਂਦਪੁਰ : ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਝਾਂਸੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ 
ਸੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਉਜੜੇ ਥੇਹ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਬਾਰੇ ਚੰਦੇਲ ਕਾਲ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ 
ਸੁੰਦਰ ਤਲਾਅ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਇਕ ਥੈਮਹ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। , 


੫੨੮੦ ੧4 


ਤਲਾਅ ਦੇ ਕੇਢੇ ਉੱਪਰ ਤਿਨ ਮੰਦਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੰਦਰ ਥੋੜ੍ਹੀ. 


245 30' ਉ. ਵਿਥ.; 785 19 ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 168 

ਚਾਂਦਬਾਲੀ : ਪੱਛਮੀ ਬੈਗਾਲ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਵਿਚ 
ਬ੍ਰਾਹਮਨੀ ਅਤੇ ਬੇਤਾਗਨੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੈਗਮ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 13 ਕਿ 
ਮੀ. ਪਿਛੇ ਬੈਤਾਗਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੈਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਬੈਦਰਗਾਹ 
ਹੈ। ਬੈਗਾਲ-ਨਾਗਪੁਰ-ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ 


ਮਹੱਤਤਾ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਯਾਤ ਦੀ ਵਸਤੂ ਚੌਲ ਹੈ। 


205 47' ਉ. ਵਿਥ.; 802 45' ਪੂ. ਲੈਬ. 
_ਹ.ਪੁ--ਇੰਪ-ਗ. ਇੰਡ. 19: 163 


_ਚਾਂਦਬੀਬੀ : ਨ 


ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਖਾਨ੍ਜਾ ਹੁਮਾਧੂ ਸੀ ਜੋ 


ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਰਾਂਜ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੈਧ ਰੱਖਦੀ ਸ਼ੀ । ਚਾਂਦਬੀਬੀ 
ਦੇ ਜਨਮ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤਾਰੀਖੇ ਸੁਹਾਬੀ 
ਅਨੁਸਾਂਰ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 955 ਹਿਜਰੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 


ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ 971 ਹਿਜਰੀ ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨ ਅਲੀ _ 
ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਬੀਜਾਪੁਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ । 988 ਹਿਜਰੀ ਵਿਚ ਅਲੀ, 
ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਇਕ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। 
ਉਸਦਾ ਭਤੀਜਾ ਇਬਰਾਹੀਮ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 


ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦਬੀਬੀ ਨੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਸੈਭਾਲਿਆ ਅਤੇ 


























` ਚਾਦਰ ਘਾਟ ` ਰ੍ ਰ੍ ਰ 438 


ਹਨ ਆਤੀ 
ਕਿਸ਼ਵਰ ਖਾਂ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚਾਂਦਬੀਬੀ ਦੀ 


ਹਾ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਪਰੈਤੂ ਪਿਛੋਂ ਤਾਕਤ ਸੈਭਾਲ ਕੇ ਚਾਂਦਬੀਬੀ 
ਨੂੰ ਸਤਾਰਾ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸ਼ਵਰ ਖਾਂ ਦੀ ਇਸ .. 


_ਕਰਤੂਤ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 


ਇਖਲਾਸ ਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚਾਂਦਬੀਬੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ 


ਬੀਜਾਪੁਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ। ਪਿਛੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ 
ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੁਰਾਦ ਨੇ 


ਚਾਂਦਬੀਬੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਚਾਂਦਬੀਬੀ ਨੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸ਼ਾਹ 


ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ _ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ -ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾਂ। 
ਪਿਛੋਂ ਚਾਂਦਬੀਬੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਕ ਸਰਦਾਰ ਆਹੰਗ ਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 


<੩- ੨੩੨੨੩ 


__ ਝਗੜੇ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਨਯਾਲ 


ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਚਾਂਦਬੀਬੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੀਜਾਪੁਰ 


੍ ਤੇ ਗੋਲਕੁੰਡਾ. ਨੇ ਚਾਂਦਬੀਬੀ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ ਹਾਰ _ 


ਗਈ। _ 

'ਉਸ ਦੀ ਮੋਤ ਬਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਫਰਿਸ਼ਤਾ ਨੇ 
ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚੀਤਾ ਖਾਂ ਨਾਉਂ' ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਬਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ 
_ਨਾਲ_ਸੈਧੀ' ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰੈਤੂ ਤਾਰੀਖ-ਏ੍‌- 
ਰ੍ _ਸ਼ਾਹਾਬੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਤਾਂ 
`- ਚਾਂਦਬੀਬੀ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੀ ਬਾਉਲੀ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਮਰ ਗਈ। 
ਪਿਛੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਨਯਾਲ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਉਲੀ ਵਿਚੋਂ 
ਕਢਵਾ ਕੇ ਹਜ਼ਰਤ ਖਵਾਜ਼ਾ ਬੈਦਾ ਨਿਵਾਜ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ 


ਗ਼ੁਲਬਰਗਾ ਦੇ ਇਕ ਮਕਬ਼ਰੇ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾਂ` ਜਿਸਨੂੰ -. 


ਚਾਂਦਬੀਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ- ਰਿ ਇੰ 1 


ਸਿ ਦਿ 182 


ਚਾਦਰ ਘਾਟ :- ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ 
ਰਜ ਇਕ ਉਪਜ ਰਤ ਉਦਰ ਮਹਿਕ ਜੀ 


ਦਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਨਗਰ ਦਾ ਨਾਂ` 


ਮੂਸੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਬਣੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਡੈਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ 
ਜਿਸ ਉਪਰੋਂ ਪਾਣੀ ਇਕ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਹੇਠਾਂ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਯੂਰਪੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਬਸਤੀ 


-_ ਵਜੋਂ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਇਥੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਅਤੇ ਆਲ 
ਸੈਂਟਸ ਸਕੂਲ ਹਨ । ਇਥੋਂ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਗਨ-ਫ਼ਾਊਂਡਰੀ 


ਰ੍ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਾਊਂਡਰੀ ਐੱਮ. ਰੇਮੰਡ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ 


ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਬਾਲਜੁ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ 


__ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ ਫੀ ਹੈ। __ ੭ 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 115 
ਚਾਂਦਰਾਇਣ (ਹੈਦਰਾਇਣ) : ਇਹ ਮਹੀਨੇ ਤਰ _ਦਾ` 


ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੈਦ ਦੇ ਵਧਣ ਘਟਣ' ਅਨੁਸਾਰ 
_ _ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਪ, ਵਰਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ। 
`ਵਿਆਕਰਣਕਾਰ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਸੂਤਰਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਬੜੀ ਮਹਿਮਾ 
'ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸੰ ਦੀ ਸਹੀ ਪਾਲਣਾ 
ਕਰਨ ਨਾਲ:ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ 
ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਖਾਪ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿਤ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ 
“ਚਾਂਦਰਾਇਣ” ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ। 


ਨ 


'ਪਿਪੀਲਕਾ ਮਧ। ਯਵਮਧ ਵਿਚ ਚਾਨਣੇ ਪੱਖ ਦੀ'ਏਕਮ ਨੂੰ ਇਕ 
ਬੁਰਕੀ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੋ, ਤੀਜ ਨੂੰ ਤਿਨ--ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦੇ ਰਹ 


ਵਧਦੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ 15 ਬੁਰਕੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਉਸ ਪਿਛੋਂ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਪੱਖ ਦੀ ਪਹਿਲੀ. ਨੂੰ 14 ਬੁਰਕੀਆਂ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ 
13--ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਟਦੇ ਘਟਦੇ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਇਕ ਬੁਰਕੀ ਅਤੇ 
ਮਸਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਥੋੜ੍ਹੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਤੋਂ' ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ 


ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ੁਰਾਕ ਖਾਂਣ ਕਰਕੇ ਜੌਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ` 





ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੌਂ ਮਧ ਜਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਪੀਲਕਾ ਮਧ ਵਿਚ ਹਨ੍ਹੇਰੇ 
ਪੱਖ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨੂੰ 14 ਬੁਰਕੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਂਜ਼ ਇਕ ਇਕ 


ਬੁਰਕੀ ਅਤੇ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਰਤ 
ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਨਣੇ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਮ ਨੂੰ ਇਕ 
ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ ਇਕ ਵਧਾ ਕੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ 15 ` 


_ਬੁਰਕੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਰਤ ਦੇ ਆਰੈਭ 


ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਪੀਲਕਾ ਮਧ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ' 


_ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ 'ਚਾਂਦਰਾਣਿ' ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਯਵਮਧ, ` 
' ਪਿਪੀਲੱਕਾ ਮਧ, ਯਤਿ ਚੈਦਰਾਇਣ, ਸ਼ਰਬਤ ਮੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸੂ 
'ਚੋਦਰਾਇਣ । ਚੈਦਰਾਇਣ ਵਿਚੋਂ' ਜੋ ਬੁਰਕੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ' 
ਹਨ ਉਸ' ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਿਬੰਧ ਗੌੰਥਾਂ 
ਵਿਚ ਵਰਤ ਅਤੇ ਪਸ਼ਚਾੜਾਪ ਬਾਰੇ ਚੋਦਰਾਇਣ ਦਾ ਲੋਥਾ ਚੌੜਾ ,. 


ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ:ਕੋ.4 ਤੇ 183 


-ਚਾਂਦੀ : ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਧਾਤ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪੁਰਾਤਨ 


ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ.ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ 


__ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਰਨਾਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇਂ . 
ਦੇ .. ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸ ਦਾ ਘੱਟ ਮਿਲਣਾ, ਚਮਕੀਲਾ ਚਿੱਟਾ ਰੈਗ ਅੰਤੇ _ 


ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ-ਆਕਸੀਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧੀ ਹੋਣਾ ਹਨ। ਰ੍ 
ਇਨਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ 


ਕੀਤੀਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉੱਚ ਤਾਪ ਜਾਂ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਲਕਤਾ ਅਤੇ ਖੋਰ ` 
_ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਚਾਂਦੀ ਵਿਚ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਤਾਂਬਾ ਮਿਲਾ ਕੇ 


ਸਖ਼ਤ ਕਰਨ_ਉਪਰੈਤ ਇਸ: ਨੂੰ ਬਿਜਲੱਈ ਕੁਨੈੱਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ' 


ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚਾਲਕ ਵਿਚੋਂ ਰੇਡੀਓ-ਆਫ੍ਰਿਤੀ ੍ 


ਕਰੈਟ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 'ਸਕਿੰਨ-ਪ੍ਭਾਵ' ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 











ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਨੈੱਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹੁੰਦਾ 


ਹੈ। ਰਸਾਇਣਿਕ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੀਮਾ ਤਕ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ___. 
ਰ੍ ਉਪਰਕਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਹੀ 
ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਭੋਜਨ '..... 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈਂਸਿੰਗ ਲਈ ਅਤੇ . . : 
ਸਿਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਲੈਕਟਿਕ ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਦੀ ਸੈਭਾਲ ਲਈ। ਨਿਮਨ . `, 
ਐਲੀਫ਼ੈਟਿਕ ਅਲਕੋਹਲਾਂ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਬਨੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿ 
ਵਾਸ਼ਪ ਫ਼ੇਜ਼ ਆਕਸੀਕਰਨ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਇਕ ਹਲਕੇ ਆਕਸੀਕਰਨ __. 


ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਦਾ ਕੇਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਰਿ ਤਤ 6 
'ਉਦਯੋਗ ਹੈ। ਅਤਿ-ਨਿਮਨ-ਦਾਬ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੁਆਰਾ ਗਰਮ ___. 
ਕੀਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਫ਼ਿਲਾਮੈਂਟ ਦੀ ਸਤ੍ਰਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਾਸ਼ਪਾਂ ਦੁਆਰਾ । 


ਵੀ ਦਰਪਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 











ਰ੍ ਰ 439 
ਚਾਂਦੀ ਆਮ ਕਰਕੇ ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਰਲੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ 


ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਣਿਜ ਅਰਜੈੱਨਟਾਈਟ (ਸਿਲਵਰ ਗਲਾਸ), 4&,5 
ਅਤੇ ਕਲੋਰਆਰਗੀਰਾਈਟ (ਹਾਰਨ ਸਿਲਵਰ), 4261 ਹਨ। ਕਈ 
ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਲਫ਼ਾਈਡ ਖਣਿਜ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟੈੱਫ਼ਾਨਈਟ 


(&£, 50 $,) ਅਤੇ ਪਰਾਊਸਟਾਈਟ (42, %45.)। ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਖਣਿਜ - . 


ਵਿਚ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 


ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਕੱਢੀ _ 


ਰ੍ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਂਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰੂੰ ਮਾਤਰਾ 
ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣੀ ਮਹਿੰਗੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 

___ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣ--ਇਸ'ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ 48, ਪ੍ਰਮਾਣੂ- 
ਕ੍ਰਮ-ਅੰਕ 47 ਅਤੇ ਔਸਤਨ ਪ੍ਰਮਾਂਣਵੀਨੂਕ੍ਰਾਰ 107.88 ਹੈ। ਇਸ 
ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਸ਼ਥਾਨਕ %&'” ਅਤੇ 48 ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ 


ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ. _ਕਰਨ 


ਮੁੱਖ ਰੇਡੀਓ ਐੱਕਟਿਵ ਸਮਸਥਾਨਕ %£% (ਅਰਧ ਆਯੂ-ਕਾਲ, 
225 ਦਿਨ), &੬'? (ਅਰਧ ਆਯੂ-ਕਾਲ, 24 ਸੈਕੰਡ) ਅਤੇ &ਟੂੱ"' 


-_ (ਅਰਧ ਆਯੂ=ਕਾਲ, 7 .5 ਦਿਨ) ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਧਾਤ ਦਾ ਉਬਾਲ 


ਦਰਜਾ ਲਗਭਗ 2,000? ਸੈਂ. ਅਤੇ ਪਿਘਲਾਉ ਦਰਜਾਂ' 960.55 
ਸੈਂ. ਹੈ। ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਕਸੀਜਨ ਇਸ ਵਿਚ ਘੁਲ 
`_ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਠੋਸੀਕਰਨ ਤੇ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਨਖੇੜ ਜਾਂ ਵਿਭਾਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। 
ਇਸ ਦੀ ਘਣਤਾ (15 ਸੈਂ. ਉੱਤੇ) 10.49 ਹੈ। 


ਰਤ 


ਅਤੇ ਕੁਟੀਣਯੋਗ ਧਾਤ ਹੈ। ਇਕ ਗ੍ਰਾ. ਸ਼ੁੱਧ ਧਾਤ ਨੂੰ 1.5 ਕਿ.ਮੀ. ਤੋਂ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਬੀ ਤਾਰ ਵਿਚ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਕੁੱਟ ਕੇ 0.00025 ਮਿ. ਮੀ. ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੋਟਾਈ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾ 


ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲੋਂ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰੰਤੂ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲੋਂ ਨਰਮ ਹੈ। ਬੁੱਧ 
ਧਾਤ ਸਿੱਕੇ ਜਾਂ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ (ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ 


ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ), ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀ_ਕੁਝ 
__ ਮਾਤਰਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ-ਧਾਤ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

_`__` ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਤਾਪ ਚਾਲਕਤਾ ਦੂਸਰੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 
- ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ'ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੀ ਤਾਪ ਚਾਲਕਤਾ 100 ਮੰਨੀ 


`_` ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦੀ 736 ਸੋਨੇ ਦੀ 53,3, ਜਿਸਤ ਦੀ 19.0 
-:` ਕਲੱਈ ਦੀ 14.5, ਲੋਹੇ ਦੀ 11 .6, ਪਲੈਟਿਨਮ ਦੀ 8.4, ਸਿੱਕੇ ਦੀ 


`_ 8. ਅਤੇ ਕਿਸਮਬ ਦੀ 3੪ ਹੋਵੇਗੀ। ਚਾਂਦੀ ਦੀ ,ਬਿਜਲੱਈ 


`_ - ` ਚਾਲਕਤਾ ਵੀ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। _ 


`_ ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੁਣ- ਚਾਂਦੀ, ਾਂਬੇਨਾਲ' ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸੋਨੇ 


ਆ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ, ਇਲੈਂਕਨ੍ਰਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਟੈਂਡਰਡ ਇਲੈਂ ਕਟ੍ਰੋਡ 
_ਪੁਟੈੱਸ਼ਲ--0.7978 ਵੋਲਟ (25 ਸੈਂ. ਉੱਤੇ) ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਅਤੇ 


ਖੁਸ਼ਕ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਓਜ਼ੋਨ 
“ ` _ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
__ ਕੰਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਰੀਧਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ 
ਸਿਲਵਰ ਸਲਫ਼ਾਈਡ ਦੀ ਤਹਿ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ੈ। 


__ ਉੱਤੇ ਹੈਲਾਈਡਾਂ ਦੀ ਤਹਿ ਬਣਨ ਕਾਰਨ ਕਿਰਿਆ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿੰਦੀ 
_ ਹੈ। ਹਾਈਡੋ੍‌ਫ਼ਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ ਦੇ ਘੋਲ ਚਾਂਦੀ ਉੱਤੇ 
__ ਖ਼ਾਸ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਾਈਡੋਕਲੋਰਿਕ, ਹਾਈਡੋ੍‌ਬ੍ਰੋਮਿਕ 


੧ 


ਅਤੇ ਹਾਈਡੋਆਇਓਡਿਕ ਐਸਿਡ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਸਤ੍ਰਾ ਉੱਤੇ _ 
ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਦੀ; ਗਾੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਨਾਂਈਟਿ੍‌ਕ ਐਸਿਡ__. 


ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਘੁਲ `ਕੇ` ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਕ ___ 


ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਰਮ ਅਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਗੈਧਕ ਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬ 
ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਸਿਲਵਰ ਸਲਫ਼ੇਟ ਅਤੇ ਸਲਫ਼ਰ-ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ 
ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸਾਇਆਨਾਈਡ ਦਾ 
ਜਲੀ ਯੋਲ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਅਰਜੈਂਟੋਸਾਇਆਨਾਈਡਂ 
ਆਇਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 

___ ਕੋਲਾੱਇਡੀ ਚਾਂਦੀ-ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ 
ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਣੁਵੀ ਚਾਂਟੀਂ ਹੈ।ਇਸ ਧਾਤ ਦੇ ਘੋਲ ਤੋਂ ਇਕ 


_ਲਘੂਕਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਤਲੁਛੱਟ'ਬਣਾ ਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਘੋਲ ਵਿਚ 


ਲੌਹੇ ਜਾਂ ਜਿਸਤ ਵਰਸੈ ਧਾਤ ਦੁਆਰਾ ਸਿਲਵਰ ਕਲੌਰਾਈਡ ਦੇ 
ਲਘੂਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਬਾਰੀਕ ਪਾਊਡਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸਲ 
ਕੋਲਾਇਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਲਾਂਇਡੀ ਚਾਂਦੀ ਤਿਆਰ 

ਕਰਨ ਲ਼ਈ ਆਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਲਘੂਕਾਰਕ ਫ਼ਾਰਮਐਲਡਿਹਾਈਡ, 


ਹਾਈਂਡੋਜ਼ੀਨ ਲੂਣ ਅਤੇ ਟਾਰਟ੍ਰੇਟ ਜਾਂ ਸਿਟ੍ਰੇਟਾਂ ਵਰਗੇ ਲੂਣ ਹਨ। ਕਈ` 


ਵਾਰ ਧ੍ਰੋਟੈਕੱਟਿਵ ਕੋਲਾਇਡ ਵੀ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਰਹ 


ਇਲਾਵਾ ਪਾਣੀ ਹੇਠ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਇਲੈੱਕਟੋ੍‌ਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ : 
ਇਕ ਆਰਕ ਲੰਘਾ ਕੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕੋਲਾਂਇਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਲਾੱਇਡਾਂ ਦਾ ਰੈਗ ਨੀਲੇ ਰੈਗ ਤੋਂ ਲਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਲਾਲ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੈਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਘੋਲਾਂ ਵਿਚ 
ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਲਾੱਇਡੀ ਚਾਂਦੀ ਇਕ 
ਚੈਗਾ ਲਘੂਕਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੂਸਰੇ ਕੋਲਾਇਡਾਂ ਵਾਂਗ ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਅਪਘਟਨ ਲਈ ਉਤਹ੍ਰੇਰਕ ਦੇ ਯੋਗ 
ਵੀ ਹੈ। 

- __ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਾਂਦੀ-ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੱਧ 
ਚਾਂਦੀ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 
ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਵੀਂ ਭਾਰਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਸੀ। ਟੀ. ਡਬਲਯੂ . ਰਿਚਰਡਜ਼ ਅਤੇ ਐੱਚ. ਵੈਲਜ਼ ਦੇ (1905 ਵਿਚ) 
ਦੱਸੇ ਢੈਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਈਡੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਦੁਆਰਾ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ` 
ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਕ੍ਰਿਸਟਲੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਤਲਛੱਟ ਬਣਾਇਆ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ. ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਕਲੋਰਾਈਡ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ 


ਇਨਵਰਟ ਸ਼ੱਕਰ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਦੇ ਸ਼ੋਡੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਲਘੂਕਰਨ 
ਧਾਤ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਘੂਕ੍ਰਿਤ ਚਾਂਦੀ ਨੂੰ ਇਕ ਬਲੋਂ- 


ਪਾਈਪ ਦੀ ਲਘੂਕਾਰਕ ਲਾਟ ਵਿਚ ਚੂਨੇ ਦੇ ਬਲਾੱਕ ਵਿਚ ਫ਼ਿਊਜ਼ 


ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਬਿਜਲੱਈ ਅਪਘਟਨ ਦੁਆਰਾ 
ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਹਾਈਡੋਜਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਇਕ _ 


_ਕਿਸ਼ਤੀ-ਨੁਮਾ ਚੂਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ ਪਿਘਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 99.999% ਸ਼ੁੱਧ ਚਾਂਦੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਯੋਗਿਕ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸਦੀ _. 
ਦੀ ਸੈਯੋਜਕਤਾ ਇਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਰਜੈਂਟੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿਲਵਰ 
ਕਲੋਰਾਈਡ, ਬ੍ਰੋਮਾਈਡ, ਆਇਓਡਾਈਡ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ` 
ਹਨ। ਕੁਝ-ਕੁ ਆਰਰੈਂਟੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ ਦੋ ਵੀ 
ਹੈ। 


ਰ ` ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ 
ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਸੋਡੀਅਮ ਹਾਈਡਾੱਕਸਾਈਡ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਮਿਲਾ ਰ੍ 
ਕੇ ਤਲਛੱਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਘੋਲ ਖਾਰ ਵਾਂਗ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਜਲੀ ਅਮੋਨੀਆ ਵਿਚ ਘੁਲ ਕੋ (&8.24ਸ,]0ਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ 























ਇਸ ਰੀ 
`_ਵਿਸਫ਼ੋਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਹੈਲੋਂਜਨ ਯੋਗਿਕ--ਇਕ ਸੈਯੋਜੀ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਹੈਲਾਈਡ 


ਸਥਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਲਵਰ ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ; ਕਲੋਰਾਈਡ, ਬ੍ਰੋਮਾਈਡ 
ਅਤੇ ਆਇਓਡਾਈਡ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਣੀ 
ਵਿਚ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਾਈਡੋ੍‌ਫ਼ਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ 
ਵਿਚ ਸਿਲਵਰ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਨੂੰ ਘੋਲ ਕੇ ਨਿਰਵਾਯੂ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਲਵਰ ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ 


: ਦੀ ਬਣਤਰ ਚਟਾਨੀ ਲੂਣ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਿਲਵਰ _ 
`` ਕਲੋਰਾਈਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰੋਮਾਈਡ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਇਓਡਾਈਡ 


` ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ-ਦਰਜਾ 435? ਸੈਂ. ਹੈ। 
_ਸਿਲੰਵਰ ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ ਅਤੇ' ਧਾਤਵੀ ਸਿਲਵਰ ਦੀ 505-902 ਸੈਂ 
ਉੱਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਇਕ ਸਬ-ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ 
(&£.7) ਵੀ. ਬਣਦਾ. ਹੈ। 


ਰ੍ ਚਾਂਦੀ ਦੇਂ ਕਿਸੇ ਲੂਣ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਹਾਈਡੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਜਾਂ 
ਕਿਸੇ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਕਲੋਰਾਈਡ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 
ਸਿਲਵਰ ਕਲੋਰਾਈਡ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦਹੀਂ'' ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ 
ਤਲਛੱਟ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਗਰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਜੈਮ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ ਚਾਂਦੀ ਵਿਚੋਂ ਕਲੋਰੀਨ ਲੈਘਾਈ 


ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਲੂਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪਿਘਲਾਉ-ਦਰਜਾ , 
4555 ਸੈਂ. ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਹਾਰਨ ਸਿਲਵਰ ਖਣਿਜ ਦੇ ਰੂਪ 


ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲਤਾ 1.91 ਮਿ. 
ਗ੍ਰਾ. ਪ੍ਤੀ ਲਿਟਰ (255 ਸੈਂ. ਉੱਤੇ) ਹੈ। ਇਹ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹਾਈਡੋਕਲੋਰਿਕ 
ਐਸਿਡ ਵਿਚ ਬਹੁਤ. ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਘੋਲ ਵਿਚ (ਜ.&£(1,) 


ਤੇਜ਼ਾਬ ਬਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾੜ੍ਹੇ ਰੈਧਕ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਨਾਲ . 


ਉਬਾਲਣ ਨਾਂਲ ਇਹ ਸਿਲਵਰ ਸਲਫ਼ੇਟ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕੈਪਲੈਕਸ'ਕੈਟਾਇਨ ਵਾਲੇ ਘੋਲ ਦਾ ਜਦੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਐਸਿਡ ਨਾਲ 
ਤੇਜ਼ਾਬੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੁੜ ਸਿਲਵਰ ਕਲੋਰਾਈਡ ਬਣ 
_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸੋਡੀਅਮ ਥਾਇਓਸਲਫ਼ੇਟ ਨਾਲ ਸਿਲਵਰ ਕਲੋਰਾਈਡ ਦੀ 
ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਘੋਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਕੰਪਲੈਕਸ 
_ ਐਨਾਇਨ [48 ($,0,1”` ਹੈਂਦੀ. ਹੈ। ਸਿਲਵਰ ਬ੍ਰੋਮਾਈਡ ਅਤੇ 


ਆਇਓਡਾਈਡ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ` 


ਬਣਨਾ ਉਹ ਕਿਰਿਆ: ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਕ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਪਲੇਟ ਜਾਂ 
ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਡ੍ਰਿਵੈੱਲਪ ਅਤੇ ਧੋਣ ਮਗਰੋਂ ਇਮਲਸ਼ਨ ਦੇ ਫਿਕਸ 


ਕਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈਮ ਜਦੋਂ ਸਿਲਵਰ ਕਲੋਰਾਈਡ ਦੀ ਕਿਰਿਆ 206 8 


ਸੈਂ. ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਅਮੋਨੀਆ ਗੈਸ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 
42613, ਯੋਗਿਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅਮੋਨੀਆ 
65: ਸੈਂ. ਉੱਤੇ ਬਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਕੁਦਰਤ ।ਵਿਚ ਸਿਲਵਰ ਬ੍ਰੋਮਾਈਡ; ਬ੍ਰੋਮਆਰਗੀਰਾਈਟ 


ਉਰਿਜ ਦੋ ਰਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਦੀਦੀ ਉੱਤੇ ਬਮੀਨ ਦੀ ਰ੍ 
ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਦੋਂ' ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਲੂਣ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ 


ਹਾਈਡੋਬੋਮਿਕ ਐਸਿਡ ਜਾਂ _ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ- ਬ੍ਰੋਮਾਈਡ ਮਿਲਾਇਆ 
_ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫੁੱਟੀਦਾਰ ਪੀਲੇ ਤਲਛੱਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ-ਦਰਜਾ 4346 ਸੈਂ. ਹੈ।ਪਾਣੀ ਵਿਚ 0 11 ਮਿ.ਗ੍ਰਾ 
ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ (215 ਸੈਂ. ਉੱਤੇ) ਘੁਲਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਹਲਕੇਂ ਅਮੋਨੀਆ ਦੇ 


ਘੋਲ ਵਿਚ ਘੱਟ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਮੌਨੀਆ ਗ਼ੈਸ ਨਾਲ' 


ਐਮੋਨੀਏਟ ਬਣਦੇ ਹਨ। 


ਲਤ ਗਿ ਰ੍ 


ਗਾਈਰਾਈਟ ਖਣਿਜ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿਲਵਰ 


- 440 


ਹ ਰ੍ 1 
ਤਿਆਰ_ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ।' ਨ 

ਹੁ ਗਤ 
ਪਿਘਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਮਵਾਂਰ 


_ਵੁਰਟਜਾਈਟ, ਜ਼ਿੰਕ ਬਲੈਂਡ ਅਤੇ ਘਣਾਕਾਰ ਲੈਟਿਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਵਿਚੋਂ ਆਖ਼ਰੀ 147” ਸੈਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸਥਾਈ ਹੈ। ਘੁਲਣਸ਼ੀਲੰਤਾ 
25₹ ਸੈਂ. ਉੱਤੈ-ਕੇਵਲ 0:0025 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ ਹੈ। 


`ਸੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਆਇਓਡਾਈਡ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਇਹ/ ਲੁਣ 


ਘੁਲਣਸੀਲ ਹੈ। ਬਾਗੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਿਲਵਰ ਕਰੈਰਈਹ ਅਤੇ 


ਸਿ ਜਿਲ 


ਵੀ ਰ੍ 
ਤੋਂ ਗੁਲਾਬੀ, ਵੈਂਗਣੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ 


2੩-੩੩-੩੩=: 


ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੈਲੋਜੈੱਨ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਣ, 


ਨਾਲ 10% ਭਾਰ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਾਲੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ 
ਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ, 


ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸਬਹੈਲਾਈਡ.ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ' ਚਾਂਦੀ ਦੇ 


ਹੈਲਾਈਡ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੋਂ : 


ਰ੍ ਪੁਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੈਲਾਈਡ ਗੇਨਾਂ ਉੱਤੇ 
ਕੋਈ ਦਿਖਣਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਇਮਲਸ਼ਨ ਨ 


ਨੂੰ ਡਿਵੈੱਲਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਗ੍ਰਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੈ ਰਿ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਂਦੀ ਧਾਤ ਉੜ੍ਰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਅਰ 


ਹੈ। 

ਰੇ, ਇਕ-ਸੰਯੋਜਕ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਹੋਰ ਯੋਗਿਕ--ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟੇਟ ਰ੍ 
ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਯੋਗਿਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ 1.25--1.30 ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ _ 
ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰਵੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ 
ਰੂੰਪ ਵਿਚ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ 212” ਸੈਂ. ਉੱਤੇ ਪਿਘਲਦੇ ਹਨ। 


ਘੁਲਣਸ਼ੀਲਤਾ 2੦2 ਸੈਂ. ਉੱਤੇ'222 ਗ੍ਰਾ. ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾ. ਪਾਣੀ ` 


ਹੈ। ਇਹ ਮੀਥਾਈਲ ਅਤੇ ਈਥਾਈਲ ਅਲਕੋਹਲ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅਤੇ. 
ਦੂਸਰੇ ਕਾਰਬਨੀ ਘੋਲਕਾਂ ਵਿਚ ਘੱਟ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲੁ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਗਭਗ 


320 ਸੈਂ. ਤਕੇ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਕਸੀਜਨ ਨਿਕਲ_ ਰੱ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟਾਈਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਖ਼ ਲਾਲ 


ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਿ 






ਨਾਲ ਰੈਧਕ ਜਾਂ'ਸਲਫ਼ਾਈਡ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਂਲ ਚਾਂਦੀ ਦੇ -' ਰ 


ਲੂਣ ਦੇ ਘੋਲ ਦੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਲਫ਼ਾਈਡ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ, 











` 441 


ਦੇ 


. ਰ੍ ਰਾ ( ਕ < ਦੋ ਹੂ ਵਿ 2 
_ਸਿਲਵਰ ਸਲਫ਼ੇਟ; ਚਾਂਦੀ ਨੂੰ ਗੈਧਕ ਦੇ ਗਰਮ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਵਿਚ 


ਘੁਲਣ ਤੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਪੋਲ ਵਿਚ ਰੀਧਕ 


_ ਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ'ਸਿਲਵਰ ਸਲਫ਼ੇਟ ਬਣਦਾ ਹੈ। 
ਸਿਲਵਰ ਸੈਲੀਨਾਈਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਾਊਡਰ 
ਨੂੰ ਸਿਲੀਨੀਅਮ ਨਾਲ ਗਰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲਾ ਰਵੇਦਾਰ 
` ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਚਾਲਕ ਹੈ। ਸਿਲਵਰ ਟੈਲਿਊਰਾਈਡ ਵੀ 
` ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਲੂਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲੂਣ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲ 
_ ਸਕਦੇ ਹਨ। 


ਰ੍ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਸਾਈਆਨਾਈਡ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਕਿਸੇ 
- ਲੂਣ ਦੇ ਘੋਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਲਵਰ ਸਾਇਨਾਈਡ 
-ਦਾ ਚਿੱਟਾ ਫੁੱਟੀਦਾਰ ਤਲਛੱਟ ਬਣਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ -ਬਿਜਲੱਈ-ਲੇਪਣ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੈਦ ਹੈ। ਸਿਲਵਰ ਥਾਇਓਸਾਇਆਨੋਟ ਬਹੁਤ 
ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਲੂਣ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਐਸਿਡ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ 
ਘੁਲਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਤਲਛੱਟ ਅਮੋਨੀਅਮ ਥਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟ ਘੋਲ ਨੂੰ 
ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। 


ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਘੋਲ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਰੂਪ 


ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਿਸਫ਼ੋਟਕ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਵਿਸਫ਼ੋਂਟ-ਪ੍੍‌ਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। __ 
ਹੁ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੂਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਲੂਣੂ ਫ਼ਾੱਸਫ਼ੇਟ, 
_ ਆਰਸਨੇਟ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਮੇਟ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹਨ' ਅਤੇ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਘੋਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਐਸਿਡ ਰੈਡੀਕਲਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ 


ਜਾਂਚ ਗੁਣਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ 

ਕਾਰਬਨੀ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਦੇ ਸਿਲਵਰ ਲੂਣ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ 

_ ਜਿਹੜੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦਾ ਤੁਲਦਅੰਕੀ ਭਾਰ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਲਾਹੇਵੈਦ 
ਡੰ ਹਨ। 

ਰਹ... ਦੀ 

-_ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਆਰਜੈਂਟਿਕ ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਗੂੜ੍ਹਾ 

_ ਭੂਰਾ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਜੈਂਟਸ ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ ਦੀ ਫ਼ਲੋਰੀਨ 

ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ-ਦਰਜਾ 

. 6962 ਸੈਂ. ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਕਸੀਕਾਰਕ ਅਤੇ 

` ਫ਼ਲੋਰੀਨੇਟਿੰਗ ਏਜੈਟ ਹੈ। ਪਰਸਲਫ਼ੇਟ ਨਾਲ ਚਾਂਦੀ ਦੇ: ਐਨੋਡੀ 


_ 'ਆਕਸ਼ੀਕਰਨ ਜਾਂ ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟੇਟ ਦੇ ਜਲੀ ਘੋਲ ਨਾਲ _ 


੯. -_ ਆਕਸੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਕਾਲਾ ਯੋਗਿਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸੇ ਦਾ 
ਐਮਪਿਰੀਕਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ 429 ਹੈ। 

੍ ਖਿਸ਼ਰਿਤ ਥਾਤਾਂ--ਤਾਂਬੇ ਨਾਲੇ ਮਿਲਕੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ- 
ਧਾਤ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲੋਂ, ਵਧੇਰੇ ਪਿਘਲਣਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਕਰਕੇ`ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ 
ਕੌਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਲਿੰਗ ਚਾਂਦੀ ਵਿਚ 92.5% ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ 
7:5% ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਾਤ (ਆਮ ਕਰਕੇ ਤਾਂਬਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਸ਼ੁੱਧਤਾ 92.5% ਹੈ। ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਿਸ਼ਰਿਤ 
__ਧਾਤਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਦੈਦ-ਸਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਮਿਲਕੇ 304 ਸੈਂ. ਉੱਤੇ ਇਕ 
ਸਰਲ ਯੂਟੈਕਟਿਕ (੧੧੬੦0੦) (ਤਰਲ ਜੋ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਪਿਘਲ 
` ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਂਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤਾਂ ਦਾ 










.. ਇਕ ਹੋਰ ਗਰੁੱਪ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਟਾਂਕੇ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ 


ਨਾਦ ਵਾ ਦਗਾ ਗਲਾ ਤਹ ਚਾਂਦੀ-ਤਾਂਬਾ- : 


_ਫ਼ਾੱਸਫ਼ੋਰਸ ਸਿਸਟਮਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤਾਂ ਛ਼ਨ। 


ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਲਾਭ-ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ 


ਦਾ 35% ਚਾਂਚੀ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤਾਂ 


ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਲੀਂ 
ਚਾਂਦੀ ਇਕ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 80% ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ 20% 
ਤਾਂਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਦ-ਸਾਜ਼ੀ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਵਿੱਚ 
ਲਗਭਗ 7?5% ਸੋਨਾ, 10% ਚਾਂਦੀ, 10% ਤਾਂਬਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 
ਪੈਲੈਡੀਅਮ, ਪਲੈਟੀਨਮ ਅਤੇ ਜਿਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਲੇ 
ਪੀਲੇ ਸੋਨੇ ਵਿਚ 53% ਸੋਨਾ, 25% ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ 22% ਤਾਂਬਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ 15% ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਉਦਯੋਗ 
ਵਿਚ (ਹਰ ਸਾਲ) ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਪਲੇਟਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਸ਼ੁੱਧ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਬੈਰਿੰਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। __. 


` ਬਿਜਲੱਈ ਉਦਯੋਗ.ਵਿਚ ਸਵਿੱਚਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸੈਂਪਰਕ ਬਿੰਦੂ ਬਣਾਉਣ 


ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੂਣਾਂ ਦੇ ਉਤਪ੍ਰ੍‌ਰਕੀ ਗੁਣ ` 
ਖਾਦਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਅਮੋਨੀਆ ਦੀਆਂ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਆਕਸੀਕਰਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਲਾਹੇਵੈਦ ਹਨ । ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਸਰੀਰ 
ਵਿਚ ਕਈ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਗੈਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਭਰਨ ਲਈ ਵੀ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕੀਟਾਣੂ-ਨਾਸ਼ਕ ਗੁਣ ਹਨ। 


ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਹਲਕਾ ਘੋਲ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ 


ਰੋਗਾਣੂ- -ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲਾਭ ਰੋਗਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾ, ਬੈਧਕ 
ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਕਾਸਟਿਕਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿਲਵਰ 
ਆਇਨਾਂ ਦੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸੈਘਣਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਰਮਨਾਸ਼ਕ ਦਾ ਕੈਮ 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਰਮ-ਰਹਿਤ ਕਰਨ 
ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸੋਜ ਤੇ, ਫਿਣਸੀਆਂ ਵਗੈਰਾ ਠੀਕ _ 
ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟੇਰੇਟ ਦੇ ਘੋਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਲਹੂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਤੇਜਨਾਸ਼ੀਲ ਅਤੇ 
ਜੀਵਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ' ਗਲੇ ਅਤੇ ਕੰਨ ਦੀਆਂ 
ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ 'ਤੇੜੂਆਂ ਵਿਚ 
ਚਾਂਦੀ ਜੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਆਰਗਿਰੀਆ ਕਿਹਾ_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬ੍‌ੱਲ੍ਹਾਂ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ 
ਮਸੂੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੰਗਜ਼ੋਂ ਚਮੜੀ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੁਰਮਈ ਨੀਲਾ ਰੈਗ ਹੋਣਾ 
ਹੈ। ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟੇੇਟ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਨਾਲ ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ 


ਦਰਦ, ਉਲਟੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਹਦੇ ਅਤੇ ਅੰਤੜੀਆਂ ਨਾ 


ਵਿਚ ਸੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ 
ਸਾਧਾਰਨ ਲੂਣ ਦੇ ਘੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਅੰਡੇ ਦੀ ਸਫ਼ੈਦੀ ਅਤੇ 


ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਬਣ ਮਿਲਾ ਕੇ _ 


ਲੈਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਹਲਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਢਿੱਡ ਦੀਆਂ 
ਬਲਗ਼ਮ ਝਿੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਰ੍ 

- ਉਤਪਾਦਨ-ਸੰਨ 1900 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ 
ਉਤਪਾਦਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੈਕਸੀਕੋ `ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
2990 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 33 678 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. 





























ਚਾਂਦੀਵ, ਪੀਟਰ ਯਾਕੋਵਲੀਵਿਚ ਰ ਰ੍ 442 81 


` ਰਾਂਦੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ 268 ਕਰੋੜ 
ਰਪਏ ਸੀ। 


`ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. 20 : 679; ਸੈਬ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 12 : 375 


`. ਚਾਦੀਵ, ਪੀਟਰ ਯਾਕੋਵਲੀਵਿਚ ((॥44949੮੮, 
੯00 ੧3॥0₹1੦₹॥੦॥) : _ਇਹ ' ਰੂਸੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਲੇਖਕ 
ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ 1794 ਈ. 
ਦੇ ਲਗਭਗ _ਹੋਇਆ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਛੱਡਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ 
ਫ਼ੌਜੀ ਅਫਸਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਖੁਲ੍ਹ-ਖ਼ਿਆਲੀਆ ਸੀ। 19ਵੀਂ 


ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ_ਇਸ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਵੱਲ ਹੋ. 


ਗਿਆ। ਸੈਨ 1823-26 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 
ਕੀਤੀ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਮਾਸਕੋ ਵਿਖੇ ਇਕੱਲਤਾ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ 
ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਨੇ. ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ  ੬0ਮ€5 
1੧ਮ੧05੦]000੦5" (1827-21) ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਨੇ 
ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਤੇ ਰੂਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ 
ਪਰੋਪਰਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ! ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਦਾ 
ਪਹਿਲਾ ਪੱਤਰ ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1936 
_-ਵਿਚ “18600 ਨਾਂ ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿਚ. ਛਪਿਆ। ਇਸ 
. ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ 
ਗਿਆ, ਸੈਪਾਦਕ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਚਾਦੀਵ ਨੂੰ 
` ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ .ਨੂੰ ਛਪਣੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਅਧੂਰੀ -ਰਚਨਾ “0੧09 0# & ੧੩00੩ 
ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ'ਬਹੁਤ ਹੀ 
`_ਧਾਰਮਿਕ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦਾ ਬੈਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਰੂਸ ਵਿੰਚ ਪੱਛਮੀ ਲੀਹਾਂ 
ਉਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਾਸਕੋ -ਵਿਖੇ 26 
ਅਪ੍ਰੈਲ, 1856 ਨੂੰ ਹੋਈ। . 
_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 225 


੧ 


___ ਚਾਂਦਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
_ਵਿਚ`ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਤਅਲੱਕੇ .ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ . 


ਬਦਨੇਰਾ-ਨਾਗਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਉਤੇ ਬੈਬਈ ਤੋਂ 688 ਕਿ. ਮੀ. 


`_ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ 
ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਲ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-14,203 (1993) 
215 49' ਉ, ਵਿਥ.; 782 02'ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਉ = । 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 183 - 


ਚਾਂਦਰੂ ਬਾਜ਼ਾਰ : ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ 
` ਅਮਰਾਵਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਏਲਿਦਪੁਰ _ 
`ਤਅਲੱਕੇ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ 
ਬਾਜ਼ਾਰ” ਸ਼ਬਦ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ' ਮਹੱਤਤਾ ਰੇਲਵੇ 
ਲਾਈਨ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅੱਜਕਲੂ 
ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ , ਚੋਗੇ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਠੀਕ ਸਹੂਲਤ 
ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਕ ਵੱਧੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਉੱਨਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ 
ਨੂੰ ਮੇਲਘਾਟ `ਪਰਬਤਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਨਾ ਘਾਟੀ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਾਭ ' 


ਪਹੋਚਦਾਂਹੈ। ਮੋਲਘਾਣ ਦੇ ਜੈਗਲਾਂ ਤੋਂ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨਾ 


4. 


ਪਾਣੇ'ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਦੀ ਧੌਦਾਵਾਰ ਬਾਹਭ ਭੇਜਣ ਲਈ ਇਥੇ 


ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 
ਆਬਾਦੀ--14 9730 (1991) ' 
ਆਂ ਉ. ਵਿਥ.; 77 47 ਪੂ. ਲੈਬ.. 
ਹ, ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. ੧੦ : 170; ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਆਫ 


ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ-19 


ਚਾਂਦੌਦ : ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਰੇਵਾਂ ਕੈਥ “ਲਟ 


ਵਿਚ ਨਰਬਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਬੜੌਦਾ ਤੋਂ 48 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 


ਦਭੋਈ ਤੋਂ 19 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਚਾਂਦੋਦ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਝੀ ਇਕ ਪਿੰਡ ਕਰਨਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰਾਂ- 


ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ ਇਥੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ 
ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਚਾਂਦੇਢ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦੇ 
ਬਰਾਬਰ ਮਾਨਤਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 


215 27' ਉ. ਵਿਥ.; 87” 2' ਪੂ. ਲੰਬ 
ਹ. ਪੁੰ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 19: 165 . ` 


ਚਾਨਸਮ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ 


ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਇਸਮੰਦਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਤੇ 7 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੰਦਰ 
ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਧਰੈਧਰਾ (੧804036103) ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ-ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ 
_ਉਪਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ । ਮੰਦਰ _ 


_ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਫ੍ਰਸ਼ ਸੈਗਮਰਮਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। __ 
ਆਬਾਦੀ--16, 216 (1991) - 
235 42' ਉ. ਵਿਥ,; 725 10' ਪੂ. ਲੈਬ. ` 
_ ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ, ਗ. ਇੰਡ. ੧0 : 148 


ਨੀ ਬਰੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦਾ' ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਹੈ।ਜਿਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿਆਮ ਦੀ ਖਾੜੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ `__ 
ਕੰਬੋਡੀਆ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖ਼ੇਤਰਫ਼ਲ 6052 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. _` 
ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 2,89,000 (1980)-ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 
ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਵਰਖਾ ਜੈਗਲ ਵਰਗੀ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ _ 


ਢਕਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦਰਿਆਈ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੇ. ਵੱਸੇ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਡੈਲਟਿਆਂ ਤੇ 


੯੮੨੮ <੩੨੩ 


ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ-ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। __ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 2 : 740; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 276. 


_. _ਚਾਨਬੁਰੀ : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦਾ.ਇਕੰ _ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਥਾਈਲੈਂਡ ਖਾੜੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ' 


ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 4,485 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (1,732 ਵ..ਮੀਲ) ਹੈ ਅਤੇ 


ਆਬਾਦੀ ਲਗ਼ਭਗ 6,90,000 (1980) ਹੈ। ਇਹ ਬੜਾ ਉਪਜਾਊ . 
ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਇਥੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਬੜੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
` ਇਹ ਦੇਸ਼ ਰੀਨੇ ਅਤੇ ਕਸਾਵਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 157 ਨ 
ਕਿ. ਮੀ. ਤੱਟੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੂਣ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀ 


ਫੜਨ ਦਾ ਕੈਮ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਮੱਛੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸਿੰਗ, 
ਚੀਨੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਕੱਢਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ 
-ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਧੁਰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ੍_ਸਾਤਾਹਿਪ ਬੈਦਰਗਾਹ- ਇਥੋਂ ਦੇ 
_ਸਮੂੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੱਡਾ ਹੈ। . 


























443 


ਰ੍ ਚਾਨਬੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਦੱਖਣ ਤੋਂ 
ਬੈਂਕਾਕ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤੱਟੀ ਸੜਕ ਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। 


`ਹ.ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿਰਿ. ਮਾ. 2 : 884 


ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ : ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ 
ਕਰਨ ਲਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਮਾਰਤ ਜਾਂ ਸੈਰਚਨਾ ਨੂੰ 


_ਚਾਨਣ- -ਮੁਨਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡ- 


_ ਰੀਆ ਦਾ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸੈਕੇਤ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ 

` ਸੀ। ਇਹ ਮੁਨਾਰਾ 182 88 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ 
ਲੱਕੜ! ਨਾਲ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ 

- ਤੀਕ ਠੋਸ ਚਿਣਾਈ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਮੁਨਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸਾਰੇ ਜਾਂਦੇ 
ਰਹੇ ।ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਨ ਤੇਲ-ਲੈਂਪ ਅਤੇ 
ਮੋਮ-ਬੱਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਚਾਨਣ 

_ ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਦਾ” ਉਸਾਰੀ-ਢੈਗ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋਇਆ। 


ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ 
ਉਸਾਰੀ ਸੈਨ 1699 ਵਿਚ ਪਲਿਮੱਥੁ ਤੋ.21, ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਘੁਮਾਟੀ 


ਪੱਥਰ-ਚਟਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਰੈਨਰੀ ਵਿੰਗਟੈਨਲੇ ਨੇ 


' `ਕੀਤੀ।` ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ 


ਜਿਹੜਾ ਸੈਨ 1703 ਵਿਚ ਆਏ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਵਿ ਵਿਚ ਜਾੱਨ ਰੁਡਾਇਅਰਡ ਨੇ ਗ੍੍‌ਨਾਈਟ ਚਟਾਨ ਉੱਤੇ 

ਦਾ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਉਸਾਰਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਸੈਨ 1775 ਵਿਚ 
ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ। ਜਾੱਨ ਸਮੀਟਨ ਦੁਆਰਾ ਸੈਨ 1759 


ਵਿਚ ਤੀਜਾ ਘੁਮਾਟੀ ਪੱਥਰ-ਚਟਾਨ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ, ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ 


_ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚਿਣਾਈ ਨਾਲ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਹਰ ਪੱਥਰ ਦੀ 
ਪਿਛਲੀ ਨੋਕ ਅਗਲੇ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਨੋਕ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸੁਰਾਖ਼ ਵਿਚ 


ਸਟੈਂਡਰਡ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਜਦੋਂ ਇਸ 


_ ਦੀਆਂ ਆਧਾਰ ਚਟਾਨਾਂ ਟੁੱਟਣੇ ਲਗ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਸੈਨ 1882 ਵਿਚ 
ਸਰ ਜੇਮਜ਼ ਡਗਲਸ ਨੇ ਇਸੇ ਸੈਰਚਨਾ ਵਾਲਾ ਇਕ ਹੋਰ ਘੁਮਾਟੀ 


ਪੱਥਰ-ਚਟਾਨ-ਚਾਨਣ - ਮੁਨਾਰਾ ਉਸ਼ਾਰਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਅੱਜ ਵੀ 


_ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। - 





ਪਲੀਤ ਚੀਨ ਤੀ ਰਨ ਲਈ 


ਰ੍ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੇ ਢੇਗਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ 
ਤੱਕ ਕੋਲੇ ਆਦਿ ਬਾਲੂ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਆਂਗਸਟੀਨ ਫਰੈਨੈੱਲ ਨੇ ਸੈਨ 1822 ਵਿਚ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਅਪਵਰਤਨ 
`_ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਲੈੱਨਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਜ਼ਮਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਢੈਗ 


£ਇ”, 


ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ 


ਆ ਜਿਹੜਾ ਜਵੀਸਫਲਤ ਪਰ ਲੌ ਤਾਨ / 


ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਸੈਨ ` 1782. ਵਿਚ ਪੀ ਏ. ' 
ਇਕ ਧੂੰਆਂ-ਰਹਿਤ ਲੈਂਪ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। 
ਖੋਖਲੀ ਬੱਤੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ 
ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਚਿਮਨੀ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ 
ਸੀ। ਬੱਤੀ ਵਾਲੇ ਲੈਂਪ ਦੀ ਥਾਂ ਬਰਨਰ ਨੇ ਲੈ. । 
ਲਈ ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਢ 1901 ਵਿੱਚ ਏ. ! ੧ 
ਸਾਊਥ ਫੌਰਲੈਂਡ ਵਿਖੇ 1858 _ਵਿਚ 
ਲਗਾਇਆ _ਗਿਆੰ। ਸਵੀਡਨ ਦੇ 
ਵਸਨੀਕ ਗੁਸਤਾਵ ਡਾਲੇਅਨ (1869- 
1937) ਨੇ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਐਸਿਟਿਲੀਨ ਦਾ 
ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੇ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ 
ਬਣਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚਾਲਕ ਦੀ ਰ੍ 
ਜਾਂ ਅਟੈਂਡੈਂਟ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਖੋਜ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 1912 
ਵਿਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


“ਇਥੇ ਨਨ ਦੇ ਖਿਨ -ਚਨਗ-ਮਨਰੈ ਵਿਚ ਖਿਸਕ 
ਫ਼ਿਲਾਮੈਂਟ ਲੈਂਪ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਬਿਜਲੀ ਦੀ 
ਸਪਲਾਈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੈੱਨਰੇਟਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ 
ਸਪਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੈਂਪ ਨੂੰ ਲੈੱਨਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪਿ੍‌ਿਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਇਕ 
ਖ਼ਾਸ ਸਮੇਲ ਵਾਲੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ 


੨੬ <-%੩ 


ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਖੋਂ-ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਦੇ ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 


2੨] ਹਉ ਦ= ਕਦ ਟ 


੫੯੧੭ 
੧ 
4 


ਰਮ ਰਬ ਦਲ ਕਦ ਚ ਦੁ 
“<< << ਹਦ 





ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ 


`ਤਾਂ ਜੋ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਨੂੰ ਚਾਰਟ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ . ਰ 


ਹੋ ਸਕੇ। ਕਈ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ 
5,000,000 ਕੈਂਡਲ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਮੌਸਮ 
ਵਿਚ ਲਗਭਗ 32.2, ਕਿ. ਮੀ. (20 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਵੀ 
ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 


(6 ਗਜ 
ਲੈਂਪ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ 
ਲਾਹੇਵੈਦ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 

- _ਧੁਦ-ਸੈਕੇਤਕ--ਮੁਢਲੇ ਧੁੰਦ-ਸੈਕੇਤਕ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ 
ਵਾਲੇ ਘੜਿਆਲ ਤੇ ਘੰਟੀਆਂ ਸਨ, ਮਗਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬੰਦੂਕਾਂ 
ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੇ ਲਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦਬਾਈ ਹੋਈ 
ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇਂ ਡਾਇਆਫ੍ਰਾਮ ਅੜੇ ਸਾਂਇਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 


ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਸੱ ਤੈਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਰ੍ 


ਬਿਜਲੱਈ ਧੁੰਦ-ਸੈਕੇਤਕ!ਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਸਾਧਾਰਨ ਪਬਲਿਕ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰ 
ਰੀ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ_ਤਾਂ ਜੋ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਸਮੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰੇਡੀਓ 
ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਕੇ ਲੱਗੇ ਹੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹਰੈ ਸਮੇ' ਸਾਫ਼ ਜਾਂ 
ਧੁੰਦ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇਂ। ਰੂ 
ਰੌਸ਼ਨੀ-ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ-ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਘੱਟ 
ਡੂੰਘੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ 





























ਇ 


ਚਾਂਪਾਨੇਰ 


ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ-ਕਿਸ਼ਤੀ 1732 ਵਿਚ ਟੈੱਮਜ਼ ਮੁਹਾਨੇ ਵਿਚ 
` ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ`ਸੀ। ਕੁਝ`ਕੁ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੈਯੁਕਤ` ਰਾਜ 
-_-ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ-ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ _ 
ਨਾਲ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਲਈ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਮੁੰਤੂ 
ਅਜਿਹੀਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ_ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਤੀ ਵਰਧਕ 
ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਧੱਕ ਕੇ. 
_ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਧੁਦ-ਸੈਕੇਤਕ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ 
ਊਰਜਾ ਡੀਜ਼ਲ ਜੈੱਨਰੇਟਿੰਗ ਸੈੱਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ 
_ਰੌਸ਼ਨੀ-ਕਿਸ਼ਤੀ ਉੱਤੇ 'ਸੱਤ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਸਟਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਤੇਲ ਦੀ ਭਾਲ ਵਾਸਤੇ ਡਰਿਲਿੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ. 


ਰ੍ ਬਾਅਦ ਇਸੇ ਹੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ੁਰਾਨੀ-ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ 
-_ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ-ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਰ੍ 


ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਢੋਲ-ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਢੋਲ ਆਮ ` 
ਕਰਕੇ ਜਵਾਰਦਹਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਘੱਟ ਡੂੰਘੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ” ਰੇਤਲੇ 
ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਤੇ ਤੇਲ 
ਨਾਲ ਬਲਣ ਵਾਲਾ ਢੋਲ ਟੈਂਮਜ਼ ਮੁਹਾਨੇ ਵਿਚ 1880 ਵਿਚ 
ਛੱਡਿਆ ਰਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੈਸ (ਐਸਿਟਿਲੀਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਪੇਨ) ਜਾਂ 
ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ 


__ ਢੋਲਾਂ ਵਿਚੰ.ਐਸਿਟਿਲੀਨ ਗੈਸ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵੀਰ ਭਰੀ 


_ਹੋਈ ਗੈਸ 12 ਮਹੀਨੇਂ ਤੱਕ ਕੈਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਚਾਨਣ ਦੇਣ _ 
ਵਾਲੇ ਢੋਲਾਂ ਉੱਤੇ ਧੁੰਦ ਸੈਕੇਤਕ 'ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸੀਟੀਆਂ ਵੀ) 
ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ 
_ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਦਬਾਈ ਹੋਈ ਕਾਰਬਾਨਿਕ ਐਸਿਡ ਗੈਸ 


`ਰਾਹੀਂ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਢੌਲਾਂ _ 


ਉਤੇ ਰੇਡਾਂਰ ਰਿੱਫ਼ਲੈਕਟਰ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਰੋਡਾੱਰ 
ਸਕਰੀਨ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ । 


ਰ੍ ਜਨਕ ਤੌ ਦੀ ਸਕਲ ਉਛਂ ਦੀਆਂ ਬਦਰਗਾਂ ਦੇ 
ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਬੈਧਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੁ 


_ਹ.ਪੁ.-ਚੈਂਬ. ਐਨ. 8 : 562. ਰ੍ 


ਚਾਂਪਾਨੇਰ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੇ.ਪੰਚ-ਮਹਿਲ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਉਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਬੜੌਦਾ ਤੋਂ 40 
'ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤ੍ਰ ਵੱਲ ਇਕ ਕਿਲਾਬੈਦ ਪਹਾੜੀ ਪਾਵਾਗੜ੍ਹ ਦੇ 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਆਧਾਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 


੍ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ' ਨਾਂ “ਚੈਪਕ” ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ` 
ਦੁਆਰਾ, ਆਬਾਦਕੀੜੇ ਗਏ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਮਾਰਤ , 
ਸੈਨ 1483 ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਮਹਿਮੂਦ ਬੇਗਰਾ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ 
ਪਾਵਾਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਘੇਰ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਬਣਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਮਹਿਮੂਦ 
ਰਸ ਨੇ ਇਥੇ ਇਕ ਸੁੰਦ੍ਰ।ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਬਣਵਾਈ। ਸੈਨ 1484. ਵਿਚ 
ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਕਿਲੇ ਤੇਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਛੋਟਾ 
ਉਦੈਪੁਰ ਅਤੇ ਦਿਉਗੜ੍ਹ ਬਾਰੀਆਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ 
_ ਨੂੰ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਿਮੂਦਾਬਾਦ ਚਾਂਪਾਨੇਰ ਰੱਖਿਆ। 
` ਇਹ ਰੇਸ਼ਮ ਬੁਣਨ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ' ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
__ ਲੋਹਾ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮਗਰੀ ਨੇੜੇ ਦੇ_ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਸੈਨ 1535 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯ ਨੇ ਇਥੇ_ ਕਾਫ਼ੀ 
ਲੁੱਟ ਮਚਾਈ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


4 
ਵੀ ਗਤ [ 


ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ”ਲਗਭਗ 
ਉੱਜੜ ਹੀ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਬੋ ਹਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਨਹੀਂ . 
ਸੀ। ਸੈਨ 1803 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ _ 
ਹੇਠ ਤਾਂ ਇਥੇ ਮਸਾਂ 500 ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। 

ਖ਼ਰਾਬ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਆਬਾਦ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗੋਈਆਂ।' 


ਰਿ ਗਿ ਆ 
ਤਲੀਅ ਹੈ। ਸਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਕਾਰਰੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਤਬਾਹ 


ਹੋਈ!ਹਾਲੱਤ ਵਿਚ ਖਿਲਰੇ ਪਏ ਹੇਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਜੇ 

ਦਲ ਲਤ ਵਿਚ ਸਰਦ ਨਾ ਵਿ ਜਮ ਆ 

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੈ। ਰ੍ 
225 29' ਉ, ਵਿੱਥ.) 735 32 ਧੂ. ਲੰਬ. 


``ਹ. ਪੂ-ਇੱਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 135 . 


` ਚਾਂਪਾਮਤੀ : (ਮਸਤਾਂ ਇਹ ਦਕਿੰਆ ਭੁਟੀਨ ਕੀ ਨਿਕਲ 
ਕੇ ਵਿੰਗ-ਵਲੇਵੇ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰੋਆਲਪਾਰਾ ਜ਼ਲ੍ਂਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ 
ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਰਦਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਗ 200 ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਤੈਅ ` 
_ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ. ਪੱਖ ਤੋਂ ' 
` ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਰਿਆ 'ਹੈ। ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ 


ਦਾ_ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ.ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿਚ 


ਗਰੂਭਾਸ਼ਾ ਤੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ_ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਖੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ _ 
ਵਿਚ ਇਹ ਬਸੂਰਾਓ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੰਦੀਆਂ। ਗਰੂਭਾਂਸਾ ਅਤੇ ਰ 
ਚਪਰ ਕਾਜ਼ੀਪਾਰ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੌਢਿਆ ਉਪਰ ਸਥਿਤ 
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਹੁ 


__` ਹ-ਪੁਟ-ਇੱਪ, ਗ. ਇਡ, 36: 135 


ਦਦਰ ਅਤੇ ਚਕਰ ਸਦ ਤਿਨ ਸੜੇ ਰਾ ਸਨ ਜਹਾਂ ਨ 


ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਇਹ 


ਪੂਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਿਚਵਾਡ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ, ਰੀ ਹਰੀ ਚਾਪੇਕਰ ਦੇ 
ਪੁੱਤਰ ਸਨ। 


`ਚਾਪੇਕਰ ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1873 ਵਿਚ, 
ਚਾਪੇਕਰ ਦਸੋਦਰ ਦਾ 24 ਜੂਨ, 1869 ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਾਸੂਦੇਵ ਦਾ _..:...-`` 
` 1880 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੀ. - _. `---. 
ਭਾਵਨਾ ਹੇਠ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਰਾਂਜ-ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ` ` .._ , 
ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾਂ। . __ 


ਇਨ੍ਹਾਂ `ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ 


ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦਾ, ` : 


ਤਖ਼ਤਾ ਉਲਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੈਨ1897 ਵਿਚ ਪੂਨੇ ਪਲੇਗ ਫੈਲ 


ਗਈ. ਅਤੇ ਪਲੇਗ' ਕਮਿਸ਼ੇਨਜ਼, ਮਿਸਟਰ ਰੈੱਡ _ਨੇ ਪੂੰਨਾ` ਖਾਲੀ - ਇ 
ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ' ਲੋਕ ਰ੍ 


ਮਿਸਟਰ ਰੈੱਡ .ਦੇ ਬਹੁਤ-ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਗਏ, ਅਖ਼ੀਰ ਬਾਲ _ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸੁ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਰੈੱਡ ਨੂੰ ਕਤਲ 
ਕਰਨ ਦੀ` ਸਾਜ਼ਸ਼ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਅਧੀਨ ਮਿਸਟਰ ਰੈੱਡ _ 
ਉਪਰ 22 ਜੂੰਨ, 1897 ਦੀ ਰਾਤ _ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ` _ . 
ਰਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਲਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ 60ਵੀਂ ਬਰਸੀ ਮਨਾਉਣ _ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ _- 




















445 


ਰਜ ਆਇਰਸਟ ਵੀ ਇਸ - 


.' ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ” 


ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿ੍‌ਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ 
ਗਿਆ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ 


ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ , ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਧਿਐਨ _ਸੈਨ 1833 ਵਿਚ _ 
ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਪਿਛੋਂ, “188010੬6 01 106010£₹" ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ` 
ਕਰਵਾਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 30 ਮਈ, 1847 ਨੂੰ ਐਡਿਨਬ੍ਰਾ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 


ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਯਰਵਾਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਕੈਦ ਸਨ । ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਰ੍ 


_ਅਨੁਸਾਰ ਯਰਵਾਦਾ ਜੋਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ 12 ਮਈ, 
1899 ਨੂੰ, ਦਮੋਦਰ ਨੂੰ 18 ਅਪਰੈਲ, 1898 ਨੂੰ ਔਤੇ' ਵਾਸੂਦੇਵ ਨੂੰ 
8 ਮਈ, _1899 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰ੍ 


4 
ਹਮ ਲਿਗ 1: ੬5 


ਰ _ਚਾਬੂਆ ਭਾਰਤੰ ਦੇ ਆਸਾਮ ਗਾਜ ਲਖੀਮਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 
ਡਿਬਰੂਗੜ੍ਹ ਉਪਮੰਡਲ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਡਿਬਰੂਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 


੯੩. ੦. ੫ ਗਰਕ ਦਾ ੨੬੪੦੨੬੦ 'ਕਕੜ=- ੮ ਛ=ਦਮ==ਕ=ਲ= ਆ 32੯੩ 2੫੩ ੯੫ 


ਸਦੀਏ (64019) ਵੱਲ ਜਾਂਦੈ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਇਕ ਸਟੇਸ਼ਨ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ- 


__ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਚਾਰ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਹਰੇਕ 
`_ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ: ਇਥੇ ਚਾਹ ਦੀ ਮੰਡੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ--6 ;104 (1991) 
27” 2੩' ਉ. ਵਿਥ. ; 95? 09' ਪੂ. ਲੰਬ. ਹਾ 
. ` ਹ.ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 115 


__ _ ਚਾਮਰਜ਼, ਟਾਮਸ : _ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਧਰਮ- . 
ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਂਰਕ ਦਾ ਜਨਮ ਫਾਈਫ ਵਿਚ 


ਐਨਸਟਰੂਥਰ ਵਿਖੇ 17 ਮਾਰਚ, ਸੇਨ 1780 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਦੇਰ 
ਅਧਿਆਪਕ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਸੈਨ 1803 ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਲਮਨੀ ਵਿਖੇ 
ਪਾਦਰੀ ਬਣਿਆ। 
ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਧਰਮ _ 
ਪਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ 
ਲਈ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। __ 
_ ਸੈਨ 1815 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 
_ਗਲਾਸਗੋ ਵਿਚ ਟਰਾਨ ਗਿਰਜੇ ਦੇ 
_ ਪਾਦਰੀ ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਇਹ ਇਕ 
__ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੈਨ 1819 
`` ਵਿਚ ਗਲਾਸਗੋ ਦੇ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰ 
` ਸੇਂਟ ਜਾਨ ਦਾ ਪਾਦਰੀ -ਬਣਨ 
- ਉਪਰੈਤ ਚਾਮਰਜ਼ ਉਥੋਂ ਦੇ ਗਰੀਬਾਂ 
.. ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ 
_ਪਹੈਚਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਫ਼ਲ.ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1823 ਤੋਂ ਇਹ 5 





ਟਾਮਸ ਚਾਮਰਜ 


“. ਸਾਲ ਲਈ ਸੇਂਟ ਐਂਡ੍੍‌ਊਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ 
ਦੀ ਚੇਅਰ ਤੇ ਰਿਹਾ। ਨਵੰਬਰ, 1828 ਵਿਚ ਇਹ ਐਡਿਨਬਰਾਂ 






[ ਵਿਚ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਲੱਰਿਆ। ਮਗਰੋਂ 
.. ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਥਾਪੇ ਗਏ ਨਿਊ 


ਹੂ ` ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਰਿਆ। ਚਾਮਰਜ਼ ਨੇ ਬੜਾ _ 
ਹੂ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ` 
ਰਾ 


ਵੇ; ਇਹ ਫੀ ਚਰਚ ਆਫ਼ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦਾ ਮਾਡਰੋਟਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। 


-_ ਹ.ਪੁ.-ਐਨੇ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 243. 


ਚਾਮਰਜ ਨਗਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੇ ਮੈਸੂਰ ਰ੍ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਨੌਜਨਗੂਡ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 35 ਕਿ.ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 
ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ` ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ! 
“ਅਰਾਕੋਟਾਰਾ” ਸੀ ਅਤੇ ਇਥੇ ਸੈਨ 1117 ਵਿਚ ਜੈਨੀਆਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ' 
ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੈਨ 1818 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜਿਸ 


- ਦਾ ਜਨਮ ਇਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ 


ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਥੇ “ਚੈਮਰਾਜ ਸਵਰਗ ਨਾਂ ਦਾ 
ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ - 
ਕੀਤਾ। ਇਸ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ -ਵਾਲਾ ਬੜਾ 
ਉਪਜਾਊ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1853 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-- 44478 (1991) 
” 117 55, `ਵਿਥ; 76 56' ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਰ੍ ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 146. 


ਚਾਮਰਾਜੇਂਦਰ ਓਡੀਅਰ : ਸਿ 


(ਭਾਰਤ) ਦੇ ਗਰਲੀ' ਬੈਂਸ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਕਾਰੂ ਦਾਂ ਪੋਤਾ ਸੀ। 


ਮਹਾਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਸੀ। 27 ਮਾਰਚ, 
1868 ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌੜ ਉਪਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ 
ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰਾਜੇ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ 18 ਸਾਲ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਰ੍ 
___ ਇਹ ਬੜਾ ਦੁਰਦਰਸ਼ੀ, ਨਿਆਂਪਸੰਦ, ਉਦਾਰਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ 


ਇਿ ਪ੍ਬੋਧਕ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਖਾਸ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ।ਇਸ ਦੇ 


ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਸੂਰ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਇਕ ਭਿਆਨਕ 
ਕਾਲ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਭੈੜੀ: ਦਸ਼ਾ ਸੈਵਾਰਨ ਲਈਂ ਇਸ ਨੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅੰਨ ਦਾ ਸੈਕਟ ਹੱਲ 
ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਖਾਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ 
ਨਾ ਕੇਵਲ ਲੜਕਿਆਂ ਲਈ ਸਗੋਂ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ 


ਪ੍ਰਬੈਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋ' ਵੱਧ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ _ 


ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ-ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇਹ ਸੂਰ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ੍ 
ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਂਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਰ੍ 


ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸਨੈ' 
ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੂੰ -ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣ. ਲਈ' ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਜੀ 
ਨੇ ਬਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਜਮਾਈ ਉਸ ਵਿਚ 
ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਘੱਟ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ 


ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1864 ਨੂੰ ਗਲਘੋਟੂ ਦੀ ਬੀਮਾਂਰੀ _ 


ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰ੍ ਰ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਇੰਸ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ 
ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸ਼ੋਸਾ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਰਾਣੀ 




















ਸੰ ਉ ਦੋ“ ੍ 
ਸਾ ੩2੬ 
, ਅ੮ ਤੱਟ 
ਰੰ 7 ਮੰ 





_ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਾਣੀ ਵਿਲਾਲ ਨੇ ਵੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਕਾਜ 
ਸੈਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। 


ਹ.ਪੁ--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 187 


ਚਾਮਾਲਾੜੀ : ਇਸ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਚੌਸੋਲਾੜੀ_ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ 


` ਹਨ। ਇਹ ਭੂਟਾਨ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੇੱਛਮੀ ਨੁੱਕਰ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੀ. 


__ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਰਫ਼ ਕੱਜੀ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 7, 314, 28 ਸੀ. (23,997 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਹੈ। 


ਹੈ। 
275 50' ਉ. ਵਿਥ,; 895 16 ਪੂ.ਲੋਬ,” “' ' 
_ ਰਹ. ਪੂ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 332; ਵੈ. ਜਗ. ਵਿ. 


ਇਕ ਉੱਘਾ ਸਰਦਾਰ ਸੀ। ਚਾਂਦ ਬਰਦਾਈ ਦੀ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ' _ 


“ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਰਾਸੋ`ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ 
__ਇਕ ਬਹਾਂਦਰ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ, ਜੈ 
` ਚੰਦ ਅਤੇ ਭੀਮ ਚਾਲੂਕ- ਵਰਗੇ ਰਾਜੇ ਇਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਲੋਹਾ 
ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ 


ਕੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਮੁਹੌਮਦ ਗੌਰੀ ਨਾਲ_ 


ਆਪਣੀ ਅੰਤਲੀ ਲੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪਿ੍‌੍‌ਥਵੀ ਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾ 
_ਕਰ ਕੇ ਜੈਗ ਲੜਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਚਾਮੁੰਡ ਰਾਏ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 
੍ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ.4: 187 


ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ, ਇਸ.ਦੇ ਇਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਇਕ ਹੱਥ 


ਵਿਚ ਫਾਹੀ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਇਕ ਭਾਰੀ ਗਦ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ 


ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹਾਂਥੀਂ-ਖੱਲ ਸੀ। ਡਰਾਉਣੇ ਰੁਪ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਜੀਭ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ 


ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੜੀਆਂ ਖੂੰਖਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਚੰਘਿਆੜ੍ਹਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਰ੍ 
ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੁਰਗਾ ਕੋਲ ਲੈ ਗਈ। . 


ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਰਗਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੈਨ੍ਹ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੋਂ ਇਸ 
` ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੇਖਿਪਤ ਸ਼ਬਦ ਚਾਮੁੰਡਾ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ 
ਜਾਇਆ ਕਰੇਗਾ। 


ਰ੍ ਰੀ ਡਿਦਿਕ 


ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


` ਹ.ਪੁਨਮ. ਕੋ. 462; ਹਿ. ਸਿ. 


ਚਾਰ : : ਇਹ ਸਾਲਮਾੱਲਡੀ ਕੁਲ ਦੀ ਸੈਲਵੀਲਾਈਨਸ 
ਰ੍ ਪ੍ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮੱਛੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਮਨ 
ਅਤੇ ਟਰਾਊਟ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੇਧੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਚਾਣੇ ਸਾਮਨ ਅਤੇ ਟਰਾਊਟ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ 
ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢੱਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਲੂ ਦੇ 
ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਦੇਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਤਲੇ 
ਚਟਾਖ਼ਾਂ ਦਾ ਰੈਗ ਵੀ ਦੂਜੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾ, 


ਉੱਤਰੀ ਹਿਮ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਚਾਰ ਜਾਂ ਆਰਕਟਿਕ ਚਾਰ 


ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ 


446 





ਚਾਰਾਂ ਬਰ ਟਰਾਉਣ ਮੱਛੀ 


ਉੱਤਰੀ ਹਿਮ ਅਤੇ ਨਾਂਲ ਲਗਦੇ ਤਲ 


ਆਉ 
ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਲੋਨੀਆਂ 
ਕੁਝ ਅਲੂਣੇ-ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


_ ਨਾਲੋ_ ਦੀ ਚਾਰ (ਜਾਂ ਬਰੁਕ ਚਾਰ), ਸੈਲਵੀਲਾਈਨੰਸ 


ਫ਼ਾਂਟਿਨੈਲਿਸ,(6. 90066) ਦਾ ਮੂਲ੍‌ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ _ ਰਿ 


ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ 
ਇਹ ਕਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਸਮੁੰਦਰੀ ਟਰਾਊਟ” ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ. ਹਨ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 60 


ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ 


`ਜਿਹੜੀਆਂ ਖਾੜੀਆਂ`ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੋਈ 30 ਕੁ ਸੈਂ ਮੀ. 


ਰ੍ ਰੇਤਲੀ ਥਾਂ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 
._200-2,000 ਤੱਕ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੋ . 

ਚਾਮੁੰਡਾ : ਇਹ ਚੰਡ ਅਤੇ ਮੁੰਡ ਦੋ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ੍ 
ਇਕ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਸ਼ ਬਾਰੇ __ 
ਮਾਰਕੰਡੇ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਤਿਉੜੀ ਪਏ ਮੱਥੇ. 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ_ ਦੇਵੀ ਪੰਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਕਾਲੀ -ਅੰਤੇ 


ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਬੱਚੇ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 
`_ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ, ਉੱਤਰੀ __ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਡਾੱਲੀ ਵਾੱਰਡਨ ਟਰਾਊਟ ਸੈ. ਮਾਲਮਾ ਸਾਮਨ ਮੱਛੀ ਦੇ 


_ ਅੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ। __ 


ਉੱਤਰੀ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ,ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਅੰਡੇ .. 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ,ਚਾਰ ਮੁੱਛੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰ੍ 


ਉੱਤੇ ਲਾਲ-ਚੋਟਾਖ਼ (ਦੂਜੀਆਂ ਚਾਰ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਂ ਖ਼ਾਸੀਅਤ) ਨਹੀਂ 2 ੪੬" 


ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 45 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਸਰ ਕੀਤਾ 3 ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਯੇ ਖਾਣ ਦੋ. ਹੀ 


ਕੰਮ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਿ5: 282 


ਚਾਰਜ ਸੁਰੱਖਿਅਣ : ਭੋਤਿਕ- ਵਨ ਵਿਦ ਤਾਰਨ 


ਰ੍ ਨਿਊਕਲੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕੁੱਲ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈਂ ' 


ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰੇਖਣ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅੰਦਰ 1 


ਕਿਸੇ ਬੇਦ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚਲੇ ਕੁੱਲ ਚਾਰਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ... _ 


ਆਉਂਦੀ। ਭਾਵੇਂ'ਮਾਦੇ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਜੋ ਨਿਰੋਤਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ - : 
ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ 
ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰਜ ਦੀ ਅਸਲ ! 
ਮਾਤਰਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚਾਰਜਿੰਤ ਕਣ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ” ` 
ਕਣ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਕਣ ਵਿਚਿ ਵੀ ਉਹੀ ਚਾਰਜ _. 
ਜਿ ਜਿ ਤਿਨ 




















ਚਾਰਜ.ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਿਰੋਲ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਚਾਰਜਿਤ ਕਣ 


ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਇਕ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਕਣ ਦਾ 


ਸਾਂਝਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


ਸਾਰੇ ਚਾਰਜਿਤ ਕਣ ਇਕ ਕੁਆਂਟਮ ਜਾਂ ਕਈ ਕੁਆਂਟਮਾਂ ਦਾ 


ਚਾਰਜ ਨਾਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸੈਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ 


ਰ੍ `ਦਾ ਕੁਝ ਭਾਗ ਜਾਂ ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਮਾਨ ਲੈ ਜਾ ਸਕਣ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ 


ਕਾਰਨ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ। ਇਸ 
ਦਿ੍‌ਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਚਾਰਜ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਾਂ 
ਕਿਸੇ ਬਦ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ 


ਕੁਆਂਟਮਾਂ ਦੀ ਨੈੱਟ (ਅਸਲ) ਸੈਖਿਆ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ 


ਕਈ ਗੁਣ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ` 
ਹ. ਪੁ--ਐਲ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 :751 


ਚਾਰਜ-ਪੁੰਜ-ਅਨੁਪਾਤ : ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਬ-;ਐਟਾਮਿਕ 


ਕਣ ਦੇ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ੫ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੁੰਜ 'ਭ੧” 
ਅਨੁਪਾਤ (068) ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਿਜਲੱਈ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ 


_ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜਿਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 


ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ'। ਕੁਝੰ-ਕੁ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਲਈ (੧60) 
ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਇਹ ਹਨ :- 


ਇਲੈੱਕਟੀਾੱਨ ': 1.7677 % 10" ਕੂਲਮਮਗ੍ਰਾ. 


ਪ੍ਰਟਾੱਨ : 9.5700 % 10“ ਕੂਲਮਮਗ੍ਰਾ. 


ਇਸ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ ਕਣ ਦਾ ਵਿਸਿਸ਼ਟ ਚਾਰਜ ਵੀ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ' 


`ਹ.ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 2 : 751; ; ਵਾ. ਨਾਂ.ਸ਼. ਐਨ.: 


ਵਿ ਰਿ 


ਤਣ 1 ੧ ਦੀਆਂ 
. ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ਮਾਦੇ ਦਾ ਮੂਲ ਗੁਣ ਹੈ 
_ ਅਤੇ ਡਿਸਕਰੀਟ (ਵੱਖਰੇ) ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿਚ ਉਤੈਪਨ ਹੋਣ ਉਪਰੈਤ ਇਸ 


ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
'ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ਦੀਆਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਅਰਥਾਤ 


. ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਅਤੇ ਨੈਗੈਟਿਵ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੋ ਵਸਤਾਂ ਉੱਤੇ 


_ ਇਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚਾਰਜ ਹੋਣ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ 
_ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਉੱਤੇ ਅਪਕਰਸ਼ਣ ਬਲ 
_ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮ 
. ਦੇ ਚਾਰਜ਼ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ. 
.: ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਮ਼ਾਦੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੂਲ 
ਮਤੇ ਸਬਐਟਾਮਿਕ ਕਣਾਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ਦਾ ਗੁਣ ਹਦ ਹੈ। 
ਅਤੇ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਨਿਊਟਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
--ਯ੍ਰੰੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਲੈੱਕਟਾੱਨ ਦੇ 
` ਨੈਗੇਟਿਵ ਚਾਰਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟਾੱਨ ਦੇ 
. ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਚਾਓਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਲੈਂਕਟ੍ਰਾਂਨੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਟਾੱਨ 


- ਉੱਪਰ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਕ ਯੂਨਿਟ ਚਾਰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 
“ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਹੈ। ਮਿਲੀਕਾਨ ਦੇ ਆਇਲ 


੪ 447 ਰਹ. `___ ਚਾਰਜ ਯੁਗਮਨ 
` ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਕਣ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਉਲਟ 
-ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਚਾਰਜ ਵਾਲਾ ਇਕ ਕਣ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ - 


ਡਰਾਪ ਪ੍ਰਯੋਗ (1911) ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ 
ਇਲੈੱਕਟਾੱਨ-ਚਾਰਜ ਇਕ ਇਕਾਈ ਹੈ । ਮਾਦੇ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਿਜਲੱਈ 
ਤੌਰਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸਾਂ ਵਿਚ 


ਪੋਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਰਿ ਹੀ ਸ ੍‌ ਦੁ ਨੇ ਪੁੰਮ ਰਹੇ ਇਲੈ ਨਾਂ ਦੇ . ਰ੍ 


ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਜਲੱਈ ਕਰੈਟ ਅਤੇ ਚਾਰਜਿਤ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ 


ਉਦਾਸੀਨ ਐਟਮਾਂ ਨਾਲੋਂ .ਕੁਝ ਨੈਗੇਟਿਵ ਚਾਰਜ (ਇਲੈੱਕਟਾੱਨ) . 
ਨਿਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਰੈਟ ਇਲੈੱਕਟਾੱਨਾਂ ਦੀ . 
ਗਤੀ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਛੜ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲੁ ' 
ਰਗੜਨ ਨਾਲ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਚਾਰਜਿਤ ਛੜ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਤਲ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 


%__ ੯-> 2੩੦ ੩ 


ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਪਰਮਾਣੂ ਇਲੈੱਕਟਾਾੱਨ ਖੋ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਉੱਤੇ ਨੈੱਟ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਚਾਰਜ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਗੋਟਿਵ ਥਾਗੰਜਤ 


` ਵਸਤ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਇਲੈਂਕਟਾੱਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ 


ਵਿਚ ਨੈੱਟ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਚਾਰਜਾਂ ਦਾ 

ਅਲਜਬੱਰਈ ਜੋੜ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 
ਮੀਟਰ-ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ-ਸੈਕੈਡ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ 

ਦੇ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ਕੂਲਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਚਾਰਜ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ 


ਵਹਿਣ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਕੂਲਮ ਵਿਚ ਬਿਜਲੱਈ ` 
_ ਚਾਰਜ ਦੀਆਂ 625 > 10% ਇਕਾਈਆਂ ਹੈਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ 
ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾੱਨ ਉੱਤੇ 1.60 ੩ 10”? ਕੂਲਮ ਨੈਗੇਟਿਵ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ. ` 


ਹੈ। ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ- ਗ੍ਰਾਮ ਸੈਕੰਡ-ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ਦ਼ੇ ਦੋ 
ਯੂਨਿਟ ਅਰਥਾਤ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਯੂਨਿਟ (੪0) ਜਾਂ ਸਟੈਂਟਕੂਲਮ 
ਅਤੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਮੈਗਨੈਟਿਕ ਯੂਨਿਟ ( (੪00) ਜਾਂ ਅਬਕੂਲਮ ਹਨ। 
ਬਿਜਲੱਈ _ਚਾਂਰਜ _ਦਾ ਇਕ __ਕੁਲਮ _ 3,000,000,000 
ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਟੈਟਿਕ ਯੂਨਿਟ ਜਾਂ 1/10 ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੋਮੋਗਨੈਟਿਕ ਯੂਨਿਟ 
ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਚਾਰਜ ਦਾ' ਇਲੈੱਕਟ੍੍‌ਕੈਮੀਕਲ ਯੂਨਿਟ 'ਫੈਰਾਡੇ” ਬਿਜਲੱਈ 


ਅਪਘਟਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। 
ਇਕ ਫੈਰਾਡੇ 9. 65 % 10“ ਕੂਲਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 
1977 ਤੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਨਾਲੋਂ 
ਘੱਟ ਚਾਰਜ ਹੋਵੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ 
ਨੇ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ-ਨਾਇਓਬੀਅਮ ਸਫ਼ੀਅਰ ਉੱਤੇ ਚਾਰਜ 
ਦਾ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਚਾਰਜ ਹੋ ਸਕਦਾਂ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਇਸ 
ਦਾ ਮਤਲਬ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ 
ਦਾ.ਆਕਾਰ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਆਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੂਸਰੇ 


ਅਜਿਹੇ ਅੰਸ਼ਿਕ ਚਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਕਲਪਿਤ ਕਣ-ਕੁਆਟਕਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ 


ਮਰਦ ਚ ਬਕ 
ਹਨ। 


ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਸ਼ਿਕ ਚਾਰਜਾਂ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਕੋਈ ਨਵੀਂ 


ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਸਿੱਧਾਂਤ (ਥਿਊਰੀ) ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ 


ਕੁਆਂਟਕ ਵਿਚ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਦਾ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਜਾਂ ਦੋ ਤਿਹਾਈ 
ਚਾਰਜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 3: 832; ਸਾ. ਟੂ. ਮਈ. 79 : 15 


ਚਾਰਜ ਯੁਗਮਨ : ਭੋਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਯੋਜਨ ਨੂੰ ਚਾਰਜ਼ ਯੁਗਮਨ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਕਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ 























ਚਾਰਜ, ਵਾਹਕ 


ਰ੍ ਹਨ 
-. `. ਇਹ ਚਾਰਜ ਯੁਗਮਨ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ_ 
`- ਇਕਾਂ ਕਣ ਅਤੇ ਇਸ ਤੇਂ ਪ੍ਤਿਕਣ ਉੱਤੇ ਉਲਟ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ 


` ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਪਾਂਜ਼ਿੰਟਿਵ ਇਲੈੱਕਟਾੱਨ'ਜਾਂ 
ਪਾਜ਼ਿਟਾੱਨ ਆਮ ਨੈਗ਼ੌਟਿਵ ਇਲੈੱਕਟਾੱਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਣ ਹੈ1 


ਸੈਨ 1950 ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ 


`ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੈਕਰ ਕਣਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕਣ ਲੈ ਲੈਣ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਿਤੀ 
ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ। ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰਜ 
_ ਯੁਗਮਨਮੁਢਲੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਗਣਿਤੀ-ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ 


ਬਦਲੇਗਾ। ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ 


ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕਣਾਂ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਤੀ ਉੱਤੇ 


ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਕੁਦੇਰਤੀ ਵਿਵਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ 


ਚਾਰਜ ਯੁਗਮਨ (੦) ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਉਲਟਕ੍ਮਣ (2) ਅਤੇ ਸਮਾਂ ` 


__ਉਲਟਕ੍ਰਮਣ (7) ਨਾਲ 'ਮਿਲਾਇਆ .ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਤਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ 
ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ-ਭੋਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮੋਢਲਾ 
ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ। 


ਹਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 751 


ਚਾਰਜ ਵਾਹਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਂਬਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰਜ ਵਾਹਕ ਮੁਕਤ 


ਇਲੈੱਕਟਾੱਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੈਸਾਂ ਅਤੇ ਤਰਲਾਂ ਵਿਚ ਵਾਹਕ ਚਾਰਜ 


ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਤੇ ਨੈਗੇਟਿਵ ਆਇਨ, ਪਰਮਾਣੂ ਜਾਂ ਅਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਅਰਧ ਚਾਲਕਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰਜ ਵਾਹਕ ਮੁਕਤ ਇਲੈੱਕਟ੍ਹਾਨ ਅਤੇ _ 


- ਮੁਕਤ 'ਹੋਲ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਬੈਧਨ ਵਿਚ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ 
ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ “ਹੋਲ” ਇਕ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਚਾਰਜ ਵਾਹਕ ਦਾ ਕੈਮ 
ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੈਟ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਅਰਧ-ਚਾਲਕ ਵਿਚੋਂ ਮੁਕਤ 
_ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਅਨੁਗਮਨ ਦੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਅੰਤਰ ਹਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਜ਼. ਪ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 751 ` 


ਚਾਰਜੋਉ/  ((9402%1000) 


ਰਕਮ ਨਿਸਤਾ ਦੀ ਇਕ ਅਬਲਨੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 


_ 93,800 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਂਬਾਦੀ 7,74 ,700.(1991) ਹੈ। 
ਇਹ ਆਮੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਸ 


ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ/ਕੰਢੇ ਤੇ ਕਾਰਾਕੂਮ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ 
_ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕਜਿੰਲੰਕੂਮ ਅਤੇ ਸੁੰਡੂਕਲੀ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਾਕਿਆ ਹਨ। 
_ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪੱਧਰਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਪਰ ਧੁਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ 

ਗਿਸਾਰ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 3139 ਮੀ. ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 
ਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਵੀ 


__ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਗੈਸ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਗਾਰਡਾਕ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੀਧਕ ਅਤੇ ਸਵਿੰਟਸੋਵੀ ਰੂਦਨਿਕ ਤੋਂ ਸਿੱਕਾ 


_ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਉਦਯੋਗ ਚਾਰਜੋਉ_ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹਨ। 
__ਉਦਯੋਗਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਰਕੀ ਦਾ ਨੰਬਰ ਹੈ। ___ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 750 ਰ੍ 


ਚਾਰਜੋਉ : ਸ਼ਹਿਰ-ਤੁਰਕਮਾਨਿੱਸਤਾਨ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਇਸੇ ਰ੍ 


ਰ੍ `ਨਾਂ ਦੀ ਆਬਲਸਤ-ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 


448 


ਆਬਲਸਤ-ਇਹ 


ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ,ਤਿੰਨ ਸ਼ਲਿੰਗ ਇਕ 





& ਮਿ 





ਇਹ ਆਮੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਥਤ ਹੈ।ਇਹ ਸ਼ਿਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਲੀ 

' ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 1886 ` 
ਵਿਚ ਇਕ ਛਜੀਅੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।ਇਸ ਨੰ 1947 
ਤੱਕ ਨਵੀਂ ਚਾਰਜੋਓ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। 


ਸਿਰ ਗਤਿ ਗਤ 


ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੈਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ ਅਤੇਂ 


ਭੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਥੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ੨. 


'ਇਥੇ ਸੁਪਰ ਫ਼ਾਸਫੇਟਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰਜੋਊ ਇਕ _-.----“'. 
` ਚੰਗਾ ਸਿੱਖਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ. ਵੱਡੀ ਸੈਸਥਾ ਵਿਚ ਤੁਰਕਮਾਨੀ ਰ੍ 


ਭਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
`_ ਆਬਾਦੀ-1,66,400 (1991) . ਰ੍ 

` 39੯ 6 ਉ. ਵਿਥ. ; 63? 34' ਪੂ. ਲੈਬ. 

_ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2 : 750 ਰ੍ 4 
`_ਚਾਰਟਰ : ਵਰਨ ਉਹ (ਗੀ ਲਿਖਤੀ ਪੈਤਰਹੈ ਜਿ ਰ ਸਣ 
ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ. -ਦੇ . 
ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਰੈਟੀ-ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 





ਰ੍ ਕਿ 15 ਜੂਨ, 1215 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਨ ਦਾ ਹਸਤਾਖਰਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ੧ 
ਵੇ ੈਗਨਾ ਕਾਰਟਾ” ਆਦਿ। 


ਰੀ ਨੁੰ. 


ਰੱ ਚਾਰਟ ਕਿਸੇ ਗਰਾਂਟ, ਮੁਨੀਇਦੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੈਣ-ਦੇਣ 
ਵਿਹਾਰਕ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸ਼ਹਾਂਦਤ ਵਜੋਂ _ਰਸਮੀ ਲਿਖਤ ਹੈ, ਜਿਸ _ 
ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਹੱਕ-ਹਕੂਕ ਅਧਿਕਾਰ ਜਾਂ ਉਚੇਚੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਸ਼ੜੇ 
ਜਾਂ ਪੱਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। _ 


ਢੋ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਭਾੜੇ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਲੈਣ ਦਾ ਮੁਆਇਦਾ ਅਤੇ 
ਰਿ $ 
ਪਾਰਟੀ” ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਾਰਟਰ, ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ 
ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮੁੰਤਵ ਲਈ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਚੋਣਵੀਂ ਬਾਡੀ ਨੂੰ 
ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਲਿਖ਼ੰਤ ਹੈ, 


` ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਚਾਰਟਰ, ਕੈਪਨੀ ਦਾ'ਚਾਰਟਰ ਆਦਿ1 __ 


ਲੇਖਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਵਿਨਿਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਯੋਗਤਾ- __:... 
ਸਮਾਜਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ, 1945 ਵਿਚ “ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੈਗਠਨ” ਸਾ ਦਿਉ 
ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ. ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ 

ਦਸਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ 'ਸੈਯਕੁਤ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦਾ ਚਾਰਟਰ' ਤਿਆਰਕੀਤਾ। - ._ 
ਰ੍ ` -`ਬਲਵੈਤ ਸਿੰਘ 
ਰਜ ਬਿ ਦੀਆਂ ਮੀ ਸਹ ਰਿ 
ਅੰਦੋਲਨ ਹੈ। ਸੈਨ 1814 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੀ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤੇ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ 
ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰ੍ਹਾ 
ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਠਿਨਾਂਈਆਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ 
ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਘੱਟ ਤਨਸ਼ਾਹਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਨੇ ਹਰ੍ਹ 
ਰੋਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਗਰੀਬ-ਸਹਾਇਤਾ' 
ਕੋਸ਼ ਵਿਚੋਂ' ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਿਤ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। 
ਕਿਧਰੇ ਕਿਧਰੇ ਗਰੀਬੀ ਸਹਾਇਤਾ-ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੇਤ` 


















ਪੈਂਸ ਸੀ। ਸੈਨ 1830 ਵਿਚ ਲੈਕਾਸ਼ਿਰ ਅਤੇ ਯਾਰਕਸ਼ਿਰੁ ਦੀਆਂ ` : 

















449 . ਰ੍ ਚਾਰਟਰ ਕੰਪਨੀ, ` 


ਮਿੱਲਾਂ ਵਿਚ 12 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


_ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਲਿੰਗ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਅਜਿਹੀ ਹੀ 
ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਝੇ' ਵੀ ਸੀ। ਰੋਟੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਇਹ ਲੋਕ 


ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ 
ਇਹ,ਲੋਕ ਇੰਨੇ ਨਿਰਾਂਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸੰਨ ਕਿ ਅੱਕ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿੱਲਾਂ 


ਆਦਿ ਲਗਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਨੀਤਕ 
ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ 
ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਣਵਾਈ ਸੀ। ਬੇਸ਼ਕ 1793 ਵਿਚ 'ਫ੍ਰਂਡਜ਼ 
ਆਫ਼ ਦੀ ਪੀਪਲ” 1816 ਵਿਚ “ਬਰਮਿੰਘਮ ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਯੂਨੀਅਨ” 
ਅਤੇ 1819 ਵਿਚ 'ਮੈਨਚੈਸਟਰ ਬਲੈਕੈਟੀਅਸ” ਆਦਿ ਸੈਸਥਾਵਾਂ 
- ਇਸ ਵਰਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਸੈਗਠਤ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੌਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕੀ। ਸੈਨ 1832 ਵਿਚ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ 
ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ 


ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਰਾਬਰਟ ਓਵੇਨ ਦਾ ` 


ਯਤਨ ਵੀ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ' 
ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਫੜਦਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 


-_.` ਪਾਰਲੀਸੈਂਟ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪਾਏ 


ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਸੈਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਹੁਤਾ ਕੈਮ ਕਰਨ 
ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ 1836 ਵਿਚ “ਲੈਡਨ ਵਰਕਿੰਗ ਮੈਨਜ਼ 
ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ” ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਦੋ`ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


__` ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੀ ਸੈਖਿਆ ਵੱਧ ਗਈ। ਇਸ ਸੈਸਥਾ ਦੇ ਦੋ ਉਤਸ਼ਾਹੀ 


ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲੋਵੇਟ ਅਤੇ ਫਾਂਸਿਸ ਪਲੇਸ ਨੇ 1838 ਵਿਚ ਸੈਸਥਾ 
ਵੱਲੋਂ ਪਰਜਾਧਿਕਾਰ ਪੱਤਰ (ਪੀਪਲਜ਼ ਚਾਰਟਰ) ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 
ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਤਰ`ਵਿਚ ਬਾਲਗ਼ -ਮਤ-ਅਧਿਕਾਰ, ਗੁਪਤ 
_ ਮਤਦਾਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਚੁਣਾਓ, ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ, 
ਸੰਪਤੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੜਦਾਨ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ 


_ ਚੋਣ-ਮੰਡਲ ਆਦਿ ਛੇ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ । ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗਾਂ 


_ ਨੂੰ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਇਆ 
ਜੋ ਚਾਰਟਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮੰਤਵ 


ਲਈ ਸਰਵਜਨਕ ਸਭਾਵਾਂ, ਵਿਖਿਆਨਾਂ, ਪ੍ਰਚਾਰਾਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ, 


_ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ, ਜਲੂਸਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸੰਨ 1839 ਦੇ 


ਉ _ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਭਵਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਪੈਲਸ _ 


ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਪੱਤਰ ਦੇ _ਸਮਰਥੱਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਮੇਲਨ 


:; ` - ' ਹੋਇਆ 'ਅਤੇ 14. ਜੂਨ' ਨੂੰ 12,25,000 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ - 
`-__ਹਸਤਾਖ਼ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਧਿਕਾਰ-ਪੱਤਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ. ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲਈ 


ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਉੱਚ ਸ਼੍ਰਣੀਆਂ ਦੇ _ਅਤੇ 
ਉੱਨੇਤੀਸ਼ੀਲ ਅਮੀਰ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਇਸ 
_ ਅੰਧਿਕਾਰ-ਪੱਤਰ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ 
` ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ ਪਰਜਾ ਦਾ ਇਹ ਪੱਤਰ ਅਸਵੀਕਾਰ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਬਰਮਿੰਘਮ, 


ਦੈਗੇ-ਫਸਾਦਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਲਈ ਸਖ਼ਤੀ ਵਰਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰੰ-ਕੈਦ 


_ ਸ਼ੈਫੀਲਡ ਅਤੇ ਨਿਯੂਕੈਸਲ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਕੱਤਰਤਾਵਾਂ, 
ਹੜਤਾਲਾਂ, ਭੰਨ-ਤੋੜ ਅਤੇ ਦੰਗੇ-ਫਸਾਦੇ ਹੋਏ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 


__ ਦੋਸ਼ ਨਿਕਾਂਲਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ 
_ਗਈਆਂ। ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ 
ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਧੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਵੇਟ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ` 


ਉਸਦੇ ਸਮਰਥੱਕ ਵਿਧਾਨਪੂਰਬਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਓਕੋਨਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ 
ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥੱਕ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੌਮ 
ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਭੰਨ-ਤੋੜ ਦੇ. ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ' ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ' ਪੂਰਾ ਹੱਥ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ। ਸੈਨ 


1842 ਵਿਚ ਦੂਸਰਾ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਹਵਾ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ` 


ਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਪੱਤਰ ਜਿਹੀ ਹੀ ਹਾਲਤ ਹੋਈ ਇਸ 
ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ 
ਧਿਆਨ 1815 ਦੇ .ਪਰਜਾਪੀੜਤ ਅਨਾਜ-ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਰੱਦ 
ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਸਸਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਜਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ 1838 ਵਿਚ ਹੀ 'ਐਂਟੀ 


ਕਾਰਨ ਲਾ ਲੀਗ” ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ 


ਸਮੇਂ ਵਿਚ ` 





ਕਾਂ.ਲੈ. ਆਪਣੇ ਕੈਮ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਲਈ 


ਸੀ। ਮੱਧ-ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਮਰਥੱਕ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ 
ਦੀ ਕੱਟੜ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਕੈਮਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਸਮਰਥੱਕ ਹੋਂ ਗਏ । ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਅਨਾਜ 


ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1845 
ਵਿਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਆਲੂ ਦਾ ਕਾਲ ਪੈਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ 
ਵਰਗ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅਨਾਜ ਦੇ_ਸਥੋਧ ਵਿਚ 


ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਨੀਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮਰਥੱਕ ਵੀ ਮਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ._ 


ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਸੈਨ 1846 ਵਿਚ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ ਅਨਾਜ ਕਾਨੂੰਨ 
ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਆਉਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨਾਂਲ 
ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ 
ਪਰ ਮਤ-ਅਧਿਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਹਾਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। 
ਓਕੋਨਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ .ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਤਰ 
ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ 


`_ ਓਕੋਨਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ 


1848 ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 


ਕੀਤੇ । ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਕੈਨਿੰਗਟਨ ਕਾਮਨ ਵਿਚ _. 
-ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ .ਸਭਾ_ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ ਅਤੇ ਲੈਡਨ ਵਿਚ 


ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਸਾਮੂਣੇ ਪਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਦਾ 
ਹਮਲਾ ਵੀ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਪਰ 20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਸੜਾਖ਼ਰਾਂ` 


ਦਾ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਹਵਾ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ __ ਦਿ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਛਾਣ-ਬੀਣ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸ' ਵਿਜ਼ ਬਹੁਤ _ 
ਸਾਰੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਜਾਅਲੀ ਸਨ। ਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ . 


ਪਤੀ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁਖ ਵਿਰੋਧੀ ਵੈਲਿਗਟਨ ਦੇ ਡਿਊਕ ਦੇ 
ਵੀ ਇਸ ਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਸਨ। ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਹਵੇ ਨੂੰ 
ਮਹੱਤਵ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ 


ਅੰਦੋਲਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਚਾਰਟਵਾਂਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦੇ 


ਸਿਧਾਂਤ ਤੱਤ-ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਚੋਣ ਤੋਂ 


_ਗਈਆਂ। ਉਸ ਸਮੋ ਦੀਆਂ ਪਰਕਬਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਰ੍ 


ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਸੈਭਵ ਨਹੀਂ' ਸੀ। 


ਹੁ. ਪ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 194 


ਚਾਰਟਰ ਕੰਪਨੀ : ਉਸ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਾਰਟਰ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸੌਂਪੀਆਂ 


ਹੁੰਦੀਆਂ , ਹਨ, ਚਾਰਟਰ ਕੰਪਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ 'ਜ਼ਾਰਟਰ ਦੀ 























__ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਭੱਟ ਰੀ -ਨੰਘ ਪੂ _ 450 


੍ ਪਰਵਾਨਗੀ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਚਾਰਟ 
ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਾਇੰਟ ਸੰਟਾਕ ਉਦਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ, ਚਾਰਟਰ 
_ਕੈਪਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੈਪਨੀ, ਫ੍ਰੈੱਚ ਈਸਟ 
ਇੰਡੀਆ ਕੌਪਨੀ ਅਤੇ ਡੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੈਪਨੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ 
ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੈਂਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰਾ. 2: 771 ਰ੍ 


ਨ `ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਭੱਟ : ਚਾਰਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ 
ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ ਲੋਕ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ 


ਸਗੋਂ` ਸੁਰਗ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ-ਵਿਚੋਂ ਸਨ। (ਸਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ _ 
`. 3.1027-28) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਚਾਰਣ ਵੀ ਇਕ 


ਉਤਪਾਦਕ ਤੱਤ ਰਜੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹੰਮਾਂ ਨੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇਵਤਿਆਂ _ 
ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨਾ_ਨਿਰਪਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਮਤਸੱਯ ਪੁਰਾਣ (249/ 


ਰਲੀ 35) ਵਿਚ ਚਾਰਣਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ 


ਹਾਇ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਸੁਨੇਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ 
__ ਆਰੀਆ ਵਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਲਾ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਤਪ-ਖੇਤਰ 

ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੈਗ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਨੇਕ 
ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਿਲਦੇ ` 
ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ 
ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਾਜ 
ਰ੍ ਪਿ੍‌ਥੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਤੈਲੰਗ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ ਤੇ :' 


. ਉੱਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਤੇ ਰਾਜ _ 


ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ । ਇਥੋਂ ਚਾਰਣ ਸਭ ਥਾਵਾਂ 
_ਤੇ ਫੈਲ ਗਏ । ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਤੋ' ਮਗਰੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ 
__ ਚਾਰਣ ਵੈਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਕੱਛ 
ਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਹ ਬਚੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਹਾਰਾਜ 


`- ਪਿ੍‌ੂ ਨੇ 'ਦੇਵਤਾ ਚਾਰਣਾਂ” ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਚਾਰਣ” ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੈਨ 


ਧਰਮ ਸੂਤ੍ਰੀ੍‌ਥ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਚਾਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਲਹਨ - 


ਰੇ ਸਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਤ੍ਰੋਗਿਣੀ ਵਿਚ ਚਾਰਣ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਹਸਣ ਦਾ 


_ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ੧) 
ਆ 
_ਕਾਜ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਕਰਤੱਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 
1901 ਦੀ ਮਰੰਦਮ ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿਚ ਕੈਪੰਟਨ ਬੈਨਰਮੈਨ ਨੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ 
_ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੰਹ 
_ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਕਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ` 
ਹੋਣ ਦਾ` ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਪੂਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ 


ਸਤਿਕਾਂਰਪੂਰਨ ਵਰਤਾਉ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼- -ਪਾਤਰ ` 


ਸਮਝੇ ਜ਼ਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਹ 
ਬਾਰਹਟ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੱਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਰ੍ 'ਮਾਂਰਵਾੜ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰਣ ਮਾਰੂ ਅਤੇ ਕੱਛ ਦੋ ਕੱਛਾਂ 


ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਰੁਣ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ 


ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪਰ ਮਾਰੂ ਢਾਰਣ ਅਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਰ `ਚਾਰਣ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਿਆਰਵੀਂ ਤੋਂ ਪੰਦਰਵੀਂ 


ਸਦੀ ਤਕ' ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਰੂ ਚਾਰਣ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ /_ :' 
ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਦੀ ਵੀ ਵਾਂ : 
``ਹਨਕਰਣੀ ਉਹ ਦੀ ਭੁ ਦਵੀ ਦੈ ਬੀਕਾਨਰ ਦੋ ਕਲ ਉਨਾ ਦਾ 
ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਾ' ਦੇ ਪੂਜਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਤ ਹਨ। _ 


ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ' ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 
15ਵੀਂ ਸਦ ਦੇ, ਜੋਧਾਇਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੈਸ਼ਭਾਸਕਰ ਜਿਹੇ ਰੀਥਾਂ ਦੀ 


ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਣਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਡਿੰਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਰ੍ 
_ਗੀਡ ਰਚਨਾ ਚਾਰਣਾਂ ਦੀ ਮੂੰਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਰੂ ਚਾਰਣ ਅੱਜ 


'ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੈਦ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ਼ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ'ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਐਡੀ 


ਵੱਡੀ ਪਰੋਪਰਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਵੀ ਚਾਰਣ ਆਪਣੇ ਕਰੱਤਵ ਨੂੰ 


%੮੩੦ . ੨ <੩੦੨੪ 


ਪਾਲਣ ਵਿਚ ਢਿੱਲੇ ਮੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। 


ਭੱਟ-ਚਾਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਭੱਟ ਵੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਨਾਲ' ਸਬੈਧਤ ਰੰ 
ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸੈਕਦਾ। , : 
ਭੱਟ ਸ਼ਬਦ ਭੱਟ ਜਾਤੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵਾਂਗ _ ` _.. 
- ਭੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ` 
ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਭੱਟ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ. 


ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਇਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਤੱਕ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਦੇਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲੱਤ 
ਹਨ ਜਿਵੇਂ' ਇਹ ਖੱਤਰੀ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੀ ਔਲਾਦ 


ਹਨ। ਲੈਂਸਫੀਲਡ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪਤਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ ਜੋ ਵਧੇਰੇ . 


ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ 


ਦਾ ਜੱਸ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਇੜ ਅਜਿਹਾ ਵਰਗ ਸੀ ਜਿਹੜੇਂ ਦਾਨ ਰੀ 


ਲੈਂਦੇ ਸਨ। 


ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਰਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਂਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ 


ਸੁਣਾਉਂਦੀ.ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਰਣ ਤਾਂ ਕੱਛ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ ਪਰ` 


`ਭੱਟ ਸਭ ਥਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ. ਜੋਧਪੁਰ, ਬੀਕਾਨੇਰ, 


ਸ਼ੇਖਾਬਾਦੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਭੱਟਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ੍ 


ਵੀ ਭੱਟ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਦਾਨ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 


ਚਾਰਣ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਦਾਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ 
ਵਿਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਭੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।_` " 
ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭੱਟ ਹਨ। ਚਾਰਣਾਂ ਦੇ ਸਿ 


ਵੀ ਭੱਟ ਹਨ। ਹਰਿਦਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਚਾਰਣਾਂ ਦੇ ਭੱਟ ਹਨ। 


ਭੱਟ ਆਪਣੇ-ਤੇ ਬ੍ਰਾਰਮਣਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਪਰ ਰਹ 


ਇਹ ਗੱਲ ਅਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੈਤਰ ਵਿਚ ਜੋ 
ਯੋਗਦਾਨ ਚਾਰਣਾਂ ਦਾ ਹੈ ਉਹ'ਭੱਟਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। - 


_ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੱਟ ਕੱਟੜਾ ਹਿੰਦੂ ਹਨ।ਇਹ 
ਵੇਕਣਵ ਜਾਂ ਸਾਕਤ ਹਨ। ਬੜੇ ਬੀਰ, ਮਹਾਂਵੀਰ ਅਤੇ ਸਾਰਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ. 
ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹੱਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਵਾਨੀ ਜਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵੀ ਪੂੰਜਾ` ੱ 


ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇਹ ਗੌਰੀ-ਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਦੇਂ 
ਹਨ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭੱਟ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਾਬੂਦੀਨ ਗੌਰੀ ਵੇਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾਂ ਲਏ ਰੀਏ ਆ 
ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜਾਂ `ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਭਾਵ _ - 
ਰੀ 


ਆ ਨ ਇੰ 
ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਚਾਰਣ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਰ੍ 
ਦੀ ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਤੱਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਵੈਸ਼ 




















451 


ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੌਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਣੀ 


ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ 


ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸਹਿਤ ਖੂਬ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ..4 : 191 ਰ੍ 


ਚਾਰਦੀਨ, ਜੀਨ : ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 


ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇੱਸ ਯਾਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਨਵੈਬਰ, 1643. 


ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ 
ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ । ਇੱਸ ਨੂੰ'ਸਰ ਜਾਨ ਚਾਰਦੀਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇੰਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਕ ਜੌਹਰੀ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਿਆ 
ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਸੈਨ 1665 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪਰਸ਼ੀਆ (ਈਰਾਨ) ਅਤੇ 
ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ । ਪਰਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਇਸਫ਼ਹਾਨ ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ ਅਬਾਸ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਮਿਲੀ । ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ 
1670 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੁਲੇਮਾਨ ਤੀਜੇ ਦੀ ਤਾਜ-ਪੋਸ਼ੀ ਬਾਰੇ 
_ਲਿਖਿਆ। ਅਗਸਤ, 1671 ਵਿਚ ਇਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪਪਰਸ਼ੀਆ ਦੀ 
ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਚਲ-ਪਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ, ਕਰੀਮੀਆ ਅਤੇ ਕਾਕੇਸ਼ਸ 
ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਗਭਗ ਦੋ _ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸਫ਼ਹਾਨ 


`ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਰਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ 


- ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ 1677 ਵਿਚ ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ ਹੋਪ 


ਰਾਹੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1681 ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ . 


੩੦੭੦੨ 


ਪਰੋਟੇਸਟੈਟਾਂ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਇਹ ਲੰਡਨ ਚਲਾ 
ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਜੌਹਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਨੇ 


ਇਸ ਨੂੰ “ਨਾਈਟ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ 


ਮੁਕੈਮਲ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “10001 90 ੧੧੩8੦ 60 
06੧86 (੧੩090 1711 ਈ. ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਰਿ 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 2 : 750' 


__` ਚਾਰਲਸ (ਬਲੁਵਾ) : ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ 
_ਇਕ ਖ੍ਰੇਤਰ ਬ੍ਰਿਟਨੀ ਦਾ ਡਿਊਕ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਰਾਜੇ ਫਿਲਿਪ ਛੇਵੇਂ 


_` `_ ਦੀ ਭੈਣ ਮਾਰਗਰੇਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜੈਨਮ ਸੈਨ 1319 ਨੂੰ 
ਹਾ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਟਨੀ ਦੇ ਡਿਊਕ ਜਾਨ ਤੀਜੇ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ 


` ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਇਸ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ ਪਰ ਇਸ 
ਸਬੈਧੀ ਇਸ ਦੀ ਤਖ਼ਤ `ਦੇ ਹੋਰ ਵਾਰਸਾਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 20 ਸਾਲ 


ਸਾ ਲੜਾਈ ਹੈਦੀ ਰਹੀ ਜਿਸ,ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ 


ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਭ 
“ ਜਦੋਂ ਮਾਨਫਾਰੋ ਦੇ ਜਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਵਾਰਸ ਸੀ, ਨੇ 


੍ਰਿਟਨੀ ਦੇ ਕਾਂਫ਼ੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤਾਂ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ _ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਕੀ 
>.`` 'ਪੀਅਰਾਂ .ਨੇ ਇਸ. ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ ਵਾਰਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ _ 
੬੪ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇ' ਜਾਨ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਡਵਰਡ ਤੀਜੇ 
?- ` . ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ। 1 ਨਵੈਬਰ, 1341 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ 
ਨਾਂਟੁ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕੁਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਚਾਂਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ 


-` ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਐਡਵਰਡ ਨੇ ਨਾਂਟ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪੋਪ ਨੇ ਵਿਚ 


:'_` ਪੈ ਕੇ,ਜੰਗ-ਬੈਦੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਇਹ ਲੜਾਈ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ _ 
`. '. .ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ, 1347 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਫੜਿਆ ਰਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਰ੍ 


ਨੂੰ “ਟਾਵਰ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ” ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ 


: ___ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਬਿਿਟਨੀ ਨੂੰ ਐਡਵਰਡ ਅਧੀਨ ਰੱਖਣ ਦਾ ਰੀ 
?-_ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਰਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ 12 ਜੁਲਾਈ, 1363 ਨੂੰ .. 
 . ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਨੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਨੀ ਦੇ ਡਿਊਕ ਜਾਨ ਚੌਥੇ ਨਾਲ ਵੰਡ- 
-.. ` ਲੈਣ ਦੇ ਫੈਸ਼ਲੇ ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ 


ਚਾਰਲਸ (ਪਹਿਲਾ=ਦਿੰਗਲੈਂਡ) ! 


ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸੰਧੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 29 
ਸਤੌਬਰ, ਹੀ ਸਤੀ ਚਰ 
ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰ ਗਈ। 

ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ,. ਰਿ 
ਕਰਕੇ' ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਸੈਤ ਵਾਂਗ, 
ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਹ.ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 765 . 


ਚਾਰਲਸ . (ਪਹਿਲਾ-ਇੰਗਲੈਂਡ) : ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ 
ਇਸ ਸਟੂਅਰਟ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਡਨ ਫਰਮਲਨ ਵਿਖੇ 19 
ਨਵੈਬਰ 1600 ਈ. ਨੂੰ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਹੈਨਰੀ ਦੀ 
ਮੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1612 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਦਾ` ਵਾਰਸ ਰ੍ 
ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


ਚਾਰਲਸ ਆਪਣੇ ਭਣੌਈਏ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ' ਫ਼ਿਲਿਪ ਹਾ 


ਤੀਜੇ ਟੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ` 
ਆਪਣੌ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਚ 1625 ਈ. ਵਿਚ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਨਰੀ ਚੌਥੇ ਦੀ__ 


ਲੜਕੀ ਹੈਨ ਰੀਟਾ ਮੇਰੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। 


ਸੈਸਦ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤੀ ਕਾਰਨ ਸੈਸਦ ਨੂੰ ਭੈਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਇਸ.ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1626 ਵਿਚ ਸੈਸਦ ਦੇ ਬੁਕਿੰਘਮ ਦੇ 


` ਖਿਲਾਫ਼ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


1627 ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਰਕਮ ਦੀ 
ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈਣ ਲਈ ਸੈਸਦ ਬੁਲਾਈ। ਸੈਸਦ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਤਰ 
ਰਾਹੀਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟੈਕਸ ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ 
ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਕੈਦ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। 
ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰਨ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨੇ 
ਪਏਂ1 _ 


ਅਗਸਤ, 1628 ਈ. ਵਿਚ ਬੁਕਿੰਘਮ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ੍ 


ਜਨਵਰੀ, 1629 ਈ. ਵਿਚ ਬੁਲਾਈ ਗਈ' ਸੈਸਦ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਨੂੰ 
ਰ੍ ਵੀ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਵਿਰੁਧ ਰੋਸ- 


ਪੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
___ ਮਾਰਚ, 1629 ਨ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨੀਤੀ ਉਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ 


























__ ਚਾਰਲਸ (ਪਹਿਲਾ-ਨੇਪਲਜ਼-ਸਿਸਲੀ) _- ___ 452 


`ਆ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸੈਸਦ ਰਾਜ_ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ .ਦਿਤਾ। 


11 ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਸੈਸਦ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਨਾ ਬੁਲਾਈ। 


__ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰ ਵੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ । ਜਹਾਜ਼ 
ਵਿਚ ਕਰ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਉਤੇ ਮਾਮਲਾ ਅਦਾਲਤ ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਕਾਰਨ ਪਿਊਰੀਟਨ ਅਤੇ 
ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ । ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਜ਼ਰ 


ਆਉਣ ਉੱਤੇ 18 ਜੂਨ, 1639 ਨੂੰ ਬਰਵਿਕ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਰਾਹੀ 
-_ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ। ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ 
`” ਅਪ੍ਰੈਲ, 1640 ਨੂੰ ਸੈਸਦ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਬੁਲਾਈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰਟ 


ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ 
ਨ ਕਾਰਨ 'ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਸੈਸਦ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ 
ਵਰ: ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਰ੍ 


ਨਵੰਬਰ, 1640 ਦੀ ਸੈਸਦ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ 


ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਸੈਸਦ ਵਿਰੁੱਧ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ 


-_. ਲੈਣੀ ਚਾਹੀ ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿ੍‌ਹਾ। ਸੈਸਦ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ 


ਵਿਚ ਅਧਿਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 
`._ _` ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ-ਦੋਸ਼ ਪੱਤਰ ਨੇ 
ਚਾਰਲਸ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਭੈੜਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਪਰ 22.ਨਵੈੜਰ 1641 


ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਈ। ਸੈਸਦ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸੈ-ਵਿਚ ਮਤਭੇਦ ਹੋ 


__ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਦੇਂ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ 
ਫੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ 


ਹੋਂ ਗਈ। 
ਰ੍ ਮੈਸਦ ਲੇ ਸੰਕਾਟਲੈਂਡ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੋਰ ਨਿਆਂ। ਇਸੂੰ ਲਈ 


__ ਸਤੰਬਰ, 1643 ਵਿਚ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲੇ 'ਜੈਗ ਦੇ 
ਰਾ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਗਏ. ਅਤੇ ਨਿਊ ਮਾਡਲ ਆਰਮੀ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ 
` ਲੜਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਚਾਰਲਸ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ 


_-ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1646 ਵਿਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਂ ਲਿਆ 


ਪਰ ਚਾਰਲਸ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੋ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਨਵਰੀ. 


ਰ੍ 1647 ਵਿਚ _ਕੇਰਾਮਵੈੱਲ 'ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ 


ਵਰ ਕਰ ਦਿਤਾ ਪਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਈਲ ਆਫ਼ 
` ਵਾਈਟ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। , ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ 

. ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ ਪਰ ਮਾਡਲ 
ਆਰਮੀ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਚਾਰਲਸ 


ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਦੂ ਨ 
ਰ੍ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਪਰਵਾਂਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਦਾਲਤ ਨੇ 30 


ਰਲ ਜਨਵਰੀ, 1649 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ 


ਰ `_ ਵਿਨਜਰ ਵਿਥੇ, ਉਸਦਾ ਸੈਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। (.. ਰਾ 
. ਹ- ਪੂ” - ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 304 ', : ”. ਰੱ 


- ਚਾਰਲਸ (ਪਹਿਲਾ- ਨੌਪਲਜ਼-ਸ੍ਸਨੀ) : 


` ਨੇਪਲਜ਼ ਅਤੇ ਸਿਸਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਐਨਜੋ `ਢਾ ਕਾਊਂਟ, 
` ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਲੂਈ ਅੱਠਵੇਂ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇੱਸ ਢਾਂ 
__` ਜਨਮ ਮਾਰਚ, 1227 ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਭਰਾਂ ਦੀ_ਤਖ਼ਤ ਨਸ਼ੀਨੀ ਦੀ. 
_ਗਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਇਸ਼ੂੰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਹੋ 


ਰ੍ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ- ਧੋਬਣ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਲਾਂਚ ਨੇ 
ਕੀਤਾ। ਰ੍ 


ਸੈਨ 1232 ਵਿਚ ਇਹ ਐਲਜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮੇਨ ਦਾ ਕਾਊਂਟ ਰੀ 
_ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1245 ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰੋਵੈਂਸ ਦੀ ਵਾਰਸ ਬੀਅਤਰਿਸ _-. 


ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾ ਕੇ-ਉਥੋਂ ਦਾ ਕਾਉਂਟ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ 1248 


ਵਿਚ ਮਿਸਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਲੂਈ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ _- 
ਪਰੰਤੂ 1250 ਵਿਚ ਹਾਰ ਖਾਣ ਉਪਰੈਤ' ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਲੂਈ ਦੇ ਨਾਲ ਰ੍ 


ਹੀ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।` 


ਰਾ ਚ ਅਦਾ ਵਿ ਜਰਿਲਗਿਆ 
ਅਤੇ ਫਰੈਂਡਜ਼ ਦੇ .ਕਾਊਂਟਾਂ ਨਾਲ' ਬਾਦਸ਼ਾਹ. ਦੇ [ਖਿਲਾਫ਼ ਗੋਦੀਂ` 


ਗੰਦਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਜੇਨੋਆ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ੍ ੍ 


ਰੈਢ ਕੇ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ: ਅਧਿਕਾਂਰ ਰ੍ 


ਜਮਾ ਲਿਆ। ਕਾਮਨ ਅਤੇ ਫਿਉਡਲ ਲਾਰਡ ਵਿਚ ਆਂਪਸੀ ਝਗੜੇ 


ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੀਡਮਾਂਟ` ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ` 
ਰ੍ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਬਣ ਬੈਠਾ। ਪੀਡਮਾਂਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਵੈਂਸ ਵਿਲ਼ ਬਗ਼ਾਵੇਤਾਂ ਨੂੰ ਰ੍ 


ਦਬਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਂ ਗਈ। 


_ ਸੈਨ 1262 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪੋਪ ਅਰਬਨ ਚੌਥੇ ਨੇ ਇਟਲੀ/ਵਿਚੋਂ _ 
ਹੋਅਨੈਸ਼ਟਾਓਫੇਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਚਾਂਰਲਸ ਨੂੰ ਪੋਪ 


ਵਲੋਂ ਨੇਪਲਜ਼ ਤੇ ਸਿਸਲੀ ਦਾ_ਤਾਜ`ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ 


_ ਮੋਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਰੈੱਡਰਿਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨਰ੍ਰੱਡ ਦੀ .__ 
ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਅਧੀਨਗੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ` 


ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ 1266 ਵਿਚ ਬੈਨਾਵੈਂਟੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 
ਮੈਨਫੈੱਡ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ੍ 


__ ` ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1268 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫ੍ਰੈਡੱਰਿਕ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ `_ 
ਪੁੱਤਰ ਕਾਨਰੈਡਿਨ ਨੂੰ ਟਾਲਯਾਕਾਟਸੋ (18800220) ਵਿਚ ਹਰਾ' ` ___ 
` ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨੇਪਲਜ਼ ਲਿਆ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰਲਸ ਯੂਰਪ _ ਰ੍ 


ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ 
ਪਿਆ। 


ਸੈਨ ਨ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਲੂਈ ਨੌਵੇਂ ਦੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਨ 
ਨਿਕਰਮਣ_ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਪਰੰਤੂ ਲੂਈ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 


ਬਾਂਅਦ ਇਹ ਇਟਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। 13 ਮਾਰਚ, 1282 ਵਿਚ 


`ਪਾਲਰਸੋ ਵਿਖੇ ਸਿਸਲੀਅਨ ਵੈਸਪਰਜ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨਾਲੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ 





ਐਨਜੋ ਅਤੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਅਰਾਗਨ ਵਿਚ ਖਿਚੋਤਾਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਦਿ ਇ 


ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ਼ੀਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਸਲੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰਲਸ ___ 
_ ਇਸ ਉਪੱਦਰ ਨੂੰ. ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ _ - 


ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਲੜਾਂਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 


ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਨੇਪਲਜ਼ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ-ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ` ਨ - 
` ਕਿ ਅਚਾਨਕ 7 ਜੂਨ, 1285 ਨੂੰ ਵਜ਼ਾ,3੦॥%) ਵਿਖੇ ਚਾਰ੍ਹਲਸ ਆ 
_ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ` 


ਇੰ 2੪ '. 


ਚਾਰਲਸ (ਦੂਜਾ-ਇੰਗਲੈਂਡ) : ` ਬਰਤਾਂਨੀਆ. ਦਾ .."_ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 29 -.. ਪੰ 
“. - ਮਈ, 1630 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੈਨਰੀਟਾ ਮੇਰੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਆ 
ਵੋ... ਨੀ ਕਾਰਨ ਪ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਵਿਮਨ ਪੈ ਜਿਆਂ ਧਰ ਲਨ ਰੀ 
_ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। __... .. _.. ', 

30 ਜਨਵਰੀ 1649 ਨੂੰ ਆਂਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤੇ ਤੋਪਿਛੋਂ' :. .“% 
ਇਸ ਦਾ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਚੈਨਲ ਟਾਪੂਆਂ ਮੀ 
ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1 ਜਨਵਰੀ, ਸਿ 
ਤਵ ਸਿ ਬਿ ਬਿ - 











ਚਾਰਲਸ (ਫੁਜਾ-ਇੱਗਲੈਂਡ) 


ਤੇ ਵਿਸ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ, ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਰਾਮਵੈੱਲ 
` ਰੋ ਵਾਗੀਸਟਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਾਰ ਖਾਣ ਉਪਰੈਤ ਇਹ ਅਕਤੂਬਰ, 


1651 ਬਿਚ ਲਰਸੇ ਪ੍ਰ ਲਿਆ! 1656 ਵਿਚ ਇਜ ਨੇ ਸਹੇਠ ਰ੍ 


_ ਨਾਲ ਸਹੀ ਕਰ ਲਈ। 


` ਕਰਾਮਵੈੱਲ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਰਜਮਾਂਕ ਨੇ ਚਾਰਲਸ 


,ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ'ਦਿੱਤੀ। ਜਾਰਜਮਾਂਕ` ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ 4 

_ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1660 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਬਰੇਡਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਸੈਸਦ ਨੇ 

_ ਐਲਾਨ,ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਕੇ ੩ ਮਈ, 1660 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 

ਕਸ ਮਈ ਨੂੰ ਡਾਵਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 29 ਮਈ ਨੂੰ 
ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 


ਵਿ ਮਪ ਜਾਰਜਮਾਂਕ ਨੇ ਮਿਲਕੇ ਸੈਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ 
`ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਐਡਵਰਡ ਹਾਈਡ (੩3੧੦੦ ॥902) ਸੈਸਦ ਅਤੇ 


. ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਸੀ। ਆਮ ਮੁਆਫ਼ੀ __ 


` ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਿਲ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ 
ਸੈਸਦ ਵਿਚਕਾਰ ਮਤਭੇਦ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ 
ਜਾਂ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


!` . 23 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1661 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਤਖ਼ਤ-ਨਸ਼ੀਨੀ ਤੋਂ 
` ਬਾਅਦ 8 ਮਈ, 16631 ਨੂੰ ਪਰਿਲੀ ਸੈਸਦ ਬੁਲਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰ- 
_ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ 'ਲਾਂਗ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ” ਕਿਹਾ` ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 19 ਮਈ, 


1662 ਦੇ ਇਕਸਾਂਰਤਾ ਐਕਟ ਅਤੇ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਕਾਮਨ ਪ੍ਰੇਅਰ ਦੀ 


` ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 800 ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁੰਯਮ 
,ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 26 ਦਸੈਬਗ? 1662. ਦੇ ਡੈਕਲਾਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ 
'ਇਨਡਲਜੈਸ ਦੇ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੈਸਦ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਵਿਚਕਾਰ 


ਮਤਭੇਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਚਾਰਲਸ ਦੇ 1662 ਦੇ ਐਕਟ ਆਫ਼ 


0 
`ਗਿਆ। ੨ 


1 ਰਿਚ ਤੀ ਅਰ ਰੀ ਚੀ 
.ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਪੇਨ ਨਾਲ' ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ। 





ਜ਼ੱਵਾ ਕੇ ਟੇਂਜ਼ੀਅਰ ਅਤੇ ਬੈਬਈ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ । ਸੈਨ 
“1662 ਵਿਚ ਡਨਕਰਕ ਲੂਈ ਚੌਦਵੇਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1665 
'ਵਿਚ ਹਾਲੈਂਡ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਚਾਦਮ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉਤੇ ਹਾਰ 
:ਗਿਆ। ਪਰ ਆਰਥੁਕ ਰਾਲਤ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ 1667 ਵਿਚ ਹਾਲੈਂਡ 
'ਨਾਲੂ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ। ਸੈਸਦ ਦੇ' ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ' ਮੁਕਤ ਹੋਣ .ਲਈ 
.ਕੈਂਥੋਂਲਿਕਾਂ ਅਤੇ ਚਰਚ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ 
ਸਿ ਤਿਹ ਲਿਪੀ 


ਸਿ 453 


ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਕੈਥੇਰੀਨ ਆਫ਼ ਬਰਰੈਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 


ਰੋ ਚਾਰਲਸ (ਦੂਜਾ-ਸਪੇਨ) 


_ਸੀ। 22 ਮਈ, 1670 ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇਂ ਹੋਰ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ 
. ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਲੂਈ ਚੈਂਦਵੇਂ ਨਾਲ ਡਾਵਰ ਦੀ ਗੁਪਤ ਸੈਧੀ ਕੀਤੀ। 


ਸੈਨ 1672 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਲੈਂਡ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ 
ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਡੈਕਲਾਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇਨਡਲਜੈਸ ਲਾਗੁ, ਕੀਤਾ ਪਰ 


ਰੇ _ਸੈਂਸਦ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਟੈਸਟ, ਐਕਟ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1 
ਰ੍ 1674 ਵਿਚ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋਕੇ ਹਾਲੈਂਡ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਸਲਹਾਂ 
ਕਰ ਲਈ। ਰ੍ ਰ੍ 


ਸੈਨ 1679 ਵਿਚ ਅਰਲ ਆਫ਼ ਡੈਨਬੀ ਨੂੰ ਸੈਸਦ ਵਲੋਂ ਹਟਾਏ 
ਜਾਣ ਤੇ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਸੈਂਸਦ ਨੂੰ ਭੈਗ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਨਵੀਂ ਸੈਸਦ ਨੂੰ ਵੀ 


__ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਂਅਦ ਹੀ ਭੈਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।.ਇਸ' 


ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਤੂਬਰ, 1680 ਦੀ ਸੈਸਦ ਨੇ ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਪ੍ਰਾਂਪਤੀ 
ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ. ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਨਜਾਇਜ਼ ਪੁੱਤਰ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ 


ਮਨਮਾਬ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਗ ਅਤੇ ਟੌਗੀ ਪਿ 
_ਦੋ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹੇਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। 


ਮਾਰਚ, 1681 ਦੀ ਸਿਚ ਰਿ 


` ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭੈਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ. __ 

ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸੈਸਦ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਗ ਪਾਰਟੀ ਦਾ. 

ਰ੍ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਜੇ 
ਚਾਂਰਲਸ ਨੇ. ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਗੁਪਤ-ਸੈਧੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ 

ਨ ਪੂਰਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ। 6 ਫਰਵਰੀ, 1685 ਈ. ਨੂੰ 


ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਲੈਡਨ ਦੇ ਵਾਈਟ ਹਾਲ ਵਿਖੇ 
ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ..ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ5 : 307 


ਚਾਰਲਸ (ਦੂਜਾ-ਸਪੇਨ) : ਸਨ ਦਰ 
ਫਿਲਿਪ ਚੌਥੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਨਵੰਬਰ, 1661 ਨੂੰ 
ਮੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ ਫਿਲਿਪ ਚੌਥੇ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਆਸਟੀਆ ਦੀ 
ਮੇਰੀਆ ਐਨਾ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਪੇਨ ਦੇ ਹੈਬਸਬਰਗ ਘਰਾਣੇ 
ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਰ੍ 

ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1665 ਵਿਚ ਇਹ 
ਬਾਦਸ਼ਾਂਹ ਬਣਿਆ ਪਰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ' ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੁਦ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ 





_ਚਾਰਲਸ (ਦੂਜਾ--ਸਪੇਨ) ` 





























ਚਾਂਰਲਸ (ਦੂਜਾ-ਨੇਪਲਜ਼-ਸਿਸਲੀ) 


ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਦਸ ਸਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਬੈਧ ਦੀ 
ਵਾਗਡੋਰ ਸੈਭਾਲੀ। 


ਸੈਨ 1675 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ 


ਲਈ ਪਰ ਇਹ ਇਕ ਸਿਫਰ ਤੋਂ' ਵੱਧ ਕੁਝ; ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ` 


ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। 
ਪਹਿਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਲੂਈ ਚੌਦਵੇਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਸੀ, ਜੋ 1697 ਦੀ ਰਾਈਸਵਾਈਕ (98੧੧੬) ਦੀ ਸੈਧੀ ਨਾਲ 
, ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖਰੀ ਤਿਨ 
ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਰਲਸ 
ਨੇ 1679 ਵਿਚ ਮੋਰੀਆ ਲੂਈਜ਼ਾ ਅਤੇ 1689 ਵਿਚ ਮਾਰੀਆਨਾ 
ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ ਪੁਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ 


ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
- ਦੋਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ`ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ 
ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸਿਖਰ ਦੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਗੁੱਟਾਂ ਨੇ ਅਭਾਗੇ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਦਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਯੋਗ ਅਯੋਗ ਸਾਧਨ 
ਦੀ ਵਰਤੋ' ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰ-ਸੈਕੋਚਤਾ ਤੋਂ` ਕੈਮ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਉਕਤ ਮਾਮਲਾ ਉਠਾਇਆ 
ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਪਤਾ ਕੱਰਕੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਕ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 
_ ਕੀੜਾ ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਇਸ ਆਖਰੀ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ, 
ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਨ ਸਮੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੇਨ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਲੂਈ ਚੌਦਵੇਂ ਦੇ ਮੋਤੇ 


ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਛੱਡਣ ਲਈ ਵਸੀਅਤ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾ ਲਏ _ 


ਗ਼ਏ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1 ਨਵੈਬਰ, 1700.ਨੂੰ ਮੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਲੜਾਈ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। 


`ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : ਨ 


ਚਾਂਰਲਸ (ਦੂਜਾ--ਨੇਪਲਜ਼--ਸਿਸਲੀ) : ਨੇਪਲਜ਼ 
` ਅਤੇ ਸਿਸਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਦਾਂ ਜਨਮ 1254 ਵਿਚ 
_ਨੇਪਲਜ਼ ਅਤੇ `ਸਿਸਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ- ਚਾਰਲਸ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਘਰ 
ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1270 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈਗਰੀ ਦੇ ਸਟੀਫਨ 


ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਮੇਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1285 ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ . 


ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ,ਪਹਿਲਾਂ 5 ਜੂਨ, 1284 ਵਿਚ ਨੇਪਲਜ਼ ਵਿਖੇ 


ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਾਰ ਖਾਣ ਕਰਕੇ ਅਰਾਗਾਨ ਦੇ ਪੈਡਰੋ ਤੀਜੇ ਰ੍ 


ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 4 ਅਕਤੂਬਰ, 1288 
ਵਿਚ ਕਾਨਵਰਾਕ਼ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਰਿਹਾ ਕਰ 
'ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਨੌਪਲਜ਼ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖੇਗਾ ਅਤੇ ਸਿਸਲੀ 
ਅਰਾਗਾਨ (;੩੬੦॥) ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵੇਗਾ। 29 ਮਈ, 1289 ਨੂੰ 
ਪੋਪ ਨਿਕੋਲਸਂ ਚੌਥੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਸਿਸਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਰਗਾਨੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜੋ ਕਿ 
ਰ੍ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿਸਲੀ ਅਤੇ ਨੇਪਲਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਜੁੱਦੇ ਸਨ, ਚਾਰਲਸ 
` ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਅਰਾਗਾਲੰ ਦਾ ਅਲਫਾਸੋਂ ਤੀਜਾ 
` ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਜੇਮਜ਼ ਦੂਜਾ ਸਿਸਲੀ ਨੂੰ ਹਰ ਕੀਮਤ ਤੇ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪੋਪ ਨੇ ਅਲਫਾਸੋਂ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 
ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜੇਮਜ਼ ਦੀ 
_ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਿਸਲੀ ਵਿਖੇ ਭੇਜੀ ਫ਼ੌਜ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ-ਲਵੇ ਪਰ 


- 1291 ਵਿਚ ਅਰਾਗਾਨ ਦੇ ਅਲਫਾਸੋਂ ਅਤੇ 1292 ਵਿਚ ਪੋਪ ਦੀ ਲੀ 


ਮੌਤ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਗਏ।` 


454 


੍ / 

- ੫ 
-ਅਲਵਾਸੋਂ ਦੇ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਲਫਾਸੋਂ ਦੀ 
_ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਮਜ਼ ਨੇਂ' ਤੁਰਤ ਆਰਾਗਾਨ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ _ 


ਅਤੇ ਸਿਸਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਫ੍ਰੇਡੱਰਿਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਨਵੇਂ ਪੋਪ ਬਾਨੀਫੇਸ ਅੱਠਵੇਂ ਨੇ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ 


ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਮਦਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਜੇਮਜ਼ 1295 ਵਿਚ ਪੋਪ ਬਾਨੀਫੋਸ 


ਅੱਠਵੇਂ ਨਾਲ ਨੇਪਲਜ਼ ਦੀ ਸੈਧੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਹੋ . 
ਗਿਆਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿਸਲੀ ਵਾਪਸ ਚਰਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾਂ ਪਰ_ 
ਸਿਸਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਆਪ ਜੇਮਜ਼ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਫ੍ਰੈਡੱਰਿਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 
ਰਾਜਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਚਾਰਲਸ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸੁਕਿਆ। 


_ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲੇ ਚਾਰਲਸ ਡੀ-ਵਾਲਵਾ ਅਤੇ 
ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਆਸਟੀਆ ਅਤੇ . 


ਜੇਮਜ਼ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫ੍ਰੈਡੱਰਿਕ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ। 
ਇਹ ਲੜਾਈ 1302 ਤਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਅੰਤ 2 ਅਰਗਤ, 
1302 ਨੂੰ ਕਾਲਟਾ ਬੈਲੱਓਟਾ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਬੈਦ ਹੋ ਗਈਂ। ਇਸ ਸੈਧੀ 
ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਨੇ ਸਿਸਲੀ ਫ੍ਰੇਡੱਰਿਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਅਲੀਓਨੌਰਾ ਦਾ ਇਤ 
ਫ੍ਰ੍‌ਡੱਰਿਕ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ੧ 


ਨਰ ਨਗ 


_ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ 
ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰਾ ਜੋਰ ਲਾਇਆ। ਉਹ ਹੈਗਰੀ ਨਾਲ _ . 


ਆਪਣੇ ਸਬੈਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ 
1290 ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਭਣਵਈਆ ਲਾਸਜਲੋ ਚੌਥਾ ਬੇਐਲਾਦ ਹੀ 
ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਚਾਰਲਸ ਮਾਰਟਲ 


ਨੂੰ ਹੈਗਰੀ-ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ । ਸੈਨ 1295 ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ _ 
`ਮਾਰਟਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕੁਟਲਨੀਤੀ,ਅਤੇ 


ਪੋਪ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਤੇ ਚਾਰਲਸ ਰਾਬਰਟ ਨੂੰ ਹੰਗਰੀ . 


ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੇਪਲਜ 


ਵਿਖੇ 5 ਮਈ, 1309 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 


ਉਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਬਰਟ ਨੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਸੰਭਾਲਿਆ। 


'ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 330 . 


ਚਾਰਲਸ (ਦੂਜਾ- ਰੋਮ) : ਵੀ ਦੀ 
ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ 


ਬਦਨ ਦਾ ਨ ਚ ਜੂਨ 823 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ , 


ਇੱ 


੧੯੮੮" 














455. 


__ ਲੂਈ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਪਾਇਸ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ 
ਜੁਡਿਥ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਲੂਈ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀਂਸੀ। ___ 
___ “ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ 
` ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਤਿਨ-ਪੁੱਤਰਾਂ--ਪੈਪਿਨ, ਲੋਥੇਅਕਰ ਅਤੇ ਲੂਈ 

ਰ੍ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਮਤੇਏ 
ਵਿ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਹੱਥੋਂ ਜਾਂਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿਤਾ। 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਚਾਰਲਸ ਪ੍ਰਤਿ ਈਰਖਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਵਿਰਾਸਤ 
ਵਿਚੋਂ ਚਾਰਲਸ਼ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਵੈਡ ਨਹੀਂ ਕਚਨਾ 

ਚਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 838 ਦੀ ਖਾਨਾਜੈਗੀ ਨੇ ਜਨਮ 
੍ ਲਿਆ। 


ਰ ` ਮਨ 846 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲੂਈ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਰ੍ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਤੇਏ 
ਭਰਾ ਲੋਥੇਅਰ ਅਤੇ ਆਂਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਪੈਪਿਨ .ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ 
ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਲੋਥੇਅਰ, _ਸ਼ਾਰਲਮਾਨੀ।ਦੇ ਸਾਰੇ =਼ਰੈਕਿਸ 
ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਪੈਪਿਨ ਦੂਜਾ (ਪੈਪਿਨ 
ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ` ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲੇ 
ਇਲਾਕੇ ਐਕਵਾਟੇਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ 
ਸੀ। ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਤੇ੍‌ਏ ਭਰਾ “ਲੂਈ ਦੀ ਜਰਮਨ” ਨਾਲ 
ਗਠਜੋੜ ਕਰਕੇ ਲੋਥੇਅਰ ਅਤੇ ਪੈਪਿਨ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
_ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 841 ਵਿਚ _ਫੋਂਟਵਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਰਾਇਆ। ਅਗਸਤ , 
843 ਵਿਚ ਵਰਡਨ ਦੀ ਸੈਧੀ ਦੁਆਰਾ ਲੂਈ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ, ਲੋਥੇਅਰ 


ਨੂੰ ਲਰੇਨ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਖੇਤਰ ਰਹ 
ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਪੈਪਿਨ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੈਚਿਤ 


ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।. _ 

_`__ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਸਮੇਂ 844 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ 
ਨਾਰਮਨਾਂ ਦੇ ਸਖਤ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਪਰ 
_` ਨਾਰਮਨਾਂ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨਾਲ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਖ਼ੁਸ਼ਕਲ ਹੱਲ ਹੋ 


ਗਈ । ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਐਕਵਾਟੇਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੈਪਿਨ ਦੂਜੇ ਦੀ 
- ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਤੋ' ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 855 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ : ` 


__ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰਲਸ 
-' ਨੇ ਨਾਰਮਨਾ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇਤਾਵਾਂ 
ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 


ਕਿ ਸੈਨ 858 ਵਿਚ “ਲੂਈ ਦੀ ਜਰਮਨ” ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ 
._. ਉੱਡੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਪੁਰ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ 


__ ਚਾਰਲਸ ਬਚ ਰਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ' 
“ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 845 ਵਿਚ ਬੈਲਨ 


` :” ਅਤੇ 851 ਵਿਚ ਜੁਵਾਰਡੀਲ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਹਰਾਇਆ। ਸੈਨ 860 
.. ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ -ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਚਾਰਲਸ ਆਫ਼ ਪ੍ਰਾਵੈਂਸ ਦੀ 
“ਹੰਗੂਮਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇਂ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦੀਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਪੂਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। 


ਰਤ ਸੈਨ 864 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਜਮਾਂ ਲਏ। ਸੈਨ 869 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਲੋਥੇਅਰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ 
' ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇਂ ਰਾਜ ਲਾਰੇਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ 
ਲਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ 870 ਦੀ ਮੈਂਰਸਨ ਦੀ ਸੰਧੀ 
_ ਰਾਹੀਂ ਲਾਰੇਨ ਦਾ ਕੁਝ ਭਾਗ ਲੂਈ ਦੀ ਜਰਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। 
:_` __ ਸੈਨ 875 ਵਿਚ ਲੂਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਨੇ 
: ਇਟਲੀ ਉਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਮ ਦੇ ਪੋਪ ਅੱਠਵੇਂ ਦੀ ਮਦਦ 
[੭ ਦਿ 










ਚਾਰਲਸ (ਤੀਜਾ-ਸਪੇਨ। 
ਰੀ 876 ਵਿਚ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਪਾਵੀਆ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਸ 


ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਚਾਰਲਸ ਦਾ__ 


ਭਰਾ ਲੂਈ ਜਰਮਨ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ। 


[ 


ਸੈਨ 876 ਵਿਚ ਲੂਈ ਦੀ ਜੌਰਮਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋ 


ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ _ 
ਢੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ 8 ਅਕਤੂਬਰ, 876 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ. 


` ਦਾ ਮੂਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। 


ਜਾਹਨ ਅੱਠਵੇਂ ਦੇ ਖਤਰੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ' ਇਸ 
ਨੂੰ ਗਾਲ ਤੋਂ ਇਟਲੀ ਮੁੜਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਾਰਲਸ ਐਲਪਸ 
ਪਹਾੜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਲੂਈ।ਦੀ ਜਰਮਨ 
ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਰਲੋਮਾਨ ਉੱਤਰੀ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 
ਚਾਰਲਸ ਜਦੋਂ ਗਾਲ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਈਡੇਸ-ਲੈਸ- 


ਬੈਨਜ਼ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ. ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5: 293; ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 318 ` 


_ ਚਾਰਲਸ (ਤੀਜਾ-ਸਪੇਨ) `: ਸਪੇਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਚਾਰਲਸ ਤੀਜੇ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਜਨਵਰੀ 1716 ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਵਿਚ 
ਮੈਡਰਿਡ 'ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਫਿਲਿਪ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ 
ਪੜਨੀ ਪਾਰਮਾ ਦੀ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਫਾਰਨੈਂਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ 
ਸੀ। ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਸੈਕਸਨੀ ਦੀ ਮਾਰੀਆ ਅਮੇਲੀਆ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ 
ਕਰੱਵਾਈ। __ 


ਇਆ 


ਡਿਊਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾਂ ਗਿਆ। ਦੈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਮਦਦ 
ਨਾਲ ਇਹ ਨੋਪਲਜ਼ ਅਤੇ ਸਿਸਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ 
ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 1759 ਵਿਚ ਆਪਣੇ 
ਮਤੇਏ ਭਰਾ ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਛੇਵੇਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਸਪੇਨ ਦਾ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨੇਪਲਜ਼ ਤੇ ਸਿਸਲੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ 
ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਸਂਪ ਦਿੱਤੀ। 

ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਸਪੇਨ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੌਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਵਿਚ ਸਭ 
ਡ ਆਰੋਡਾ ਅਤੇ ਕਾਂਡ ਦੀ ਫਲੌਰਿਡਾ ਬਲੈਂਸ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਸੂਝਵਾਨ 


ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸੀ ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਆਪਣੀ _ 
`ਤਾਕਤ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੁਂਦਾ ਸੀ। 


ਰ੍ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਉਸ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੋਈ । 


ਇੰਗਲੈਂਡ ਪ੍ਰਤਿ ਘਿ੍‌ਣਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੇ ਅਗਸਤ 1761 ਵਿਚ 


ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨੇ ਜਨਵਰੀ, 


1762 ਦੇ ਯੁੱਧ 'ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਸ਼ੱਤ ਸਾਲਾ ਜੈਗ ਵਿਚ . 


ਉਲਝ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਪੇਨ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। 
ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਬੜਾ 
ਮਾਣ ਸੀ ਪਰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਾਰ ਜਾਣ ਨਾਲ 1763 ਈ..ਦੀ ਪੈਰਿਸ 
ਦੀ ਸੈਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਨੋਰਕਾ ਅਤੇ ਫ੍ਰਲੋਰਿਡਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 


_ਗਵਾਉਣੇ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਸਪੇਨ ਦੀ 


ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ। . 


ਸੈਨ 1779 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ` 


ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 
1783 ਦੀ ਵਰਸੇਲਜ਼ ਦੀ ਸੈਧੀ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੇ ਮੇਨੋਰਕਾ ਅਤੇ 
ਫਲੋਰਿਡਾ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ਼ ਲਏ। 


























ਚਾਰਲਸ (ਤੀਜਾ-ਫ਼ਰਾਂਸ) ਰ੍ 
` ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 


1765 ਤੋਂ ਬਾਅਦ` ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪੇਨ ਅਤੇ 
` ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਬੰਦਰੰਗਾਹਾਂ 


ਨ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ। . 


ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਕੀਤਾ। ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸਥਾਪਨਾ 
ਕੀਂਤੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਬਦ=ਅਮਨੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਧੀਆ 
- ਰਾੱਜ ਪ੍ਰਬੈਧ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਚਾਰਲਸ ਅਧੀਨ ਸਪੇਨ ਨੇ ਨ ਸਗ 
ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। 





ਚਾਰਲਸ ਦਿ ਦਾ 


ਰ੍ ਵਨ ਪਸਰ ਗਤਿ ਜੋਤੀ ਜਰ 
ਬਿਨਾਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰ 


ਦਿੱਤੀ। ਸੈਨ 1773 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ. 


ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸੈਸੰਥਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਤੋ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਇਹ 
ਯਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੋਗਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਪੋਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 


ਹੱਤਕ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ 1767 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ 


- ਨਿਕਾਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ 
ਤੇ ਨਿਆਂ ਸਬੋਧੀ. ਸੈਸਥਾ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ 
ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ। ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ 
ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ 
ਵਪਾਰ'ਵਿਚ ਸੁਧਾਸ਼ ਆ ਸਕੇ। ਸੂਤੀ ਕੁੱਪੜੜੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਬੜੀ 
ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਚਾਰਲਸ ਦਾਂ ਮੂਲ ਮਨੋਰਥ 
ਭਲਾਈ ਨਾਲੋਂ ਤਾਕਤ ਫੜਨਾ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ` ਉਸ ਦਾ ਦੇਸ਼ 
ਸਭਿਆਚਾਰ `ਤੇ ਆਰਥਕ ਪਖੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਇਆ। 14 


_ ਦਸੈਬਰ, 1788 ਨੂੰ ਮੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ' ਸਪੇਨ . 
ਬਹੁਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੁਸ਼ਹਾਲ ਸੀ। ਚਾਰਲਸ ਇਕ ਸੁਯੋਗ ਬਾਦਬਾਹ ਦੇ 


ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
ਦੀ ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ 5 : 311; ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 322 


ਚਾਰਲਸ (ਤੀਜਾ-ਫ਼ਰਾਂਸ) : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


890੬6 ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਜਨਮ 17 ਸਤੰਬਰ, . 


879 ਨੂੰ ਲੂਈ ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਲੂਈ ਦੂਜੇ ਦਾ ਮੌਂਤ 
ਮਗਰਲਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਈਡਗਿਫਰ ਨਾਲ 
ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। 


456 





./ 
`_ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਾਂਸ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ 
ਲੂਈ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਕਾਰਲੋਮੇਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਪਰ 
`ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ 888 ਵਿਚ ਤਖ਼ਤ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਹੋ` 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਨਾਬਾਲਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਸੈਭਾਲਣ ਦੇ __ 
ਵੀ ਹੀ ਇਕ 
ਗਿਆ। . ਹੂ 
28 ਜਨਵਰੀ, 893 ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਤਵੈਤਿਆਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ 
ਰੀਮਜ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਤਾਜ਼ਪੋਸ਼ੀ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ 


_ਓਡੋ ਦੀ ਮੋਤ ਤਕ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।/ਇੱਸ ਨੇ __ 
`ਅਸਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਊਸਟਰੀਆ ਲੈ 


ਲਿਆਂ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਓਡੋ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ ਉਹ ਰਈਸਾਂ ਦੀ ਮਦਦ _ 
ਨਾਲ ਸਮੁਚੇਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। 


ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਨਾਰਮਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ 


ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਨਾਰਮਨਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਕੋਲੋ ਨੂੰ ਰ 


ਨਾਰਮੰਡੀ ਸੌਂਪ ਕੇ ਇਸ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਕਾਫ਼ੀ 


_ਅਰਸੇ ਤਕ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਰਈਸਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲੂ- 


ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 
ਤਖ਼ਤ ਖੁੱਸ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ।. ਅਖੀਰ 911 ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ 

ਬਾਦਸ਼ਾਹ 'ਲੂਈ ਦਾ ਚਾਈਲਡ” ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬਲੇ 
ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਿਆਸਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ 
ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਲੋਰੇਨ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਿਊਸਟਰੀਆ ਦੇ ਲੈਬੀ . 
ਦੇਰ ੜਕ ਖਾਲੀ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ 


_ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ 922 ਵਿਚ ਰਈਸਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰਕੇ 


ਰਾਬਰਟ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। _ 
ਸੈਨ 923 ਦੀ ਜੈਗ ਦੌਰਾਨ ਰਾਬਰਟ ਪਹਿਲਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ_ 
ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਪੇਰਾਨ ਵਿਖੇ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ 
ਲੜਕੇ ਲੂਈ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। 

_ਕੁਝ ਚਿਰ ਉਪਰੈਤ ਰਈਸਾਂ' ਨੇ ਓਡੋਂ ਦੇ ਭਰਾ ਰੰਡਾਲਫ਼ ਨੂੰ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਦਾ 1 


ਉਤ 


929 ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ-- ਐਨ. ਬਿਰਿ. 5 : 299 ਰ੍ 


ਚਾਰਲਸ (ਤੀਜਾ -ਫੈੈਂਕਸ) : ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਫੇੱਕਸ ਦਾ ਪਿ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਰੋਮ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਦ ਫਟ' ਵੀਕਿਹਾਂ _ 





ਚਾਰਲਸ (ਤੀਜਾ-ਫੈੱਕਸ) 




















457. 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਮਨ ਦੇ ਲੂਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਦਾ-ਜਨਮ 832 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਪ 

ਰ੍ ` ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸਵੇਬੀਆ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ 

ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਬੀਮਾਰ ਭਰਾ ਦੇ 879 ਵਿਚ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਦੇਣ 

ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਇਟਲੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 


881 ਵਿਚ ਪੋਪ ਜਾੱਨ-ਅੱਠਵੇਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਮ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


__ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

____ ਸੰਨ 882 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ “ਲੂਈ ਦੀ ਧੰਗਰ” ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
_ ਬਾਂਅਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬੀ ਫ੍ਰਂਕਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੁਣ ਗਿਆ। ਦੋ ਸਾਲ 
` ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ.ਕ੍ਰਂਕਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 


ਪੱਛਮੀ ਫ੍ਰੈਂਕਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ 


ਬਰਰੀਡੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਪਰ 
ਵਿ ਬੀਮਾਂਰੀ ਕਾਰਨ ਚਾਰਲਸ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। 

ਇਸ. ਨੂੰ 'ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ _ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈੱਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 
_ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਇਟਲੀ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਿਆਂ 


`ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਸੈਰਾਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਪੋਪ ਦੀ . 


ਮਦਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਵੀਕਿੰਗਜ਼ ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ 


ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ ਪਰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਘਿਰ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ 
_ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਾਜ ਭਾਗ ਤਿਆਗਣ -ਤੋਂ` ਸੁਕਰ ਗਿਆ ਸੀ, _ ਕੰ 
ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਤੁਖ਼ਤ ਦਾ: ਅਧਿਕਾਰ ਛੱਲਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ' ਵਹ? 


ਇਸੋਂ ਨੂੰ ਹਾਰ`ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। 


ਰ _ ਇਸ ਦੀ ਅਯੋਗਤਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਆਰਲਨੂਲਫ਼ ਨੇ 
_ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਕੇ ਹਕੂਮਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੇ ਲਈ । ਚਾਰਲਸ ਇਸ ਵਾ 
ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ”ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ ਅਤੇ 18 ਜਨਵਰੀ, 888 ਨੂੰ 


ਨੀਡਿੰਗੈਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ 5: 293; ਐਵ. ਐਨ: 3 : 293 


____ ਚਾਂਰੋਲਸ (ਚੌਥਾ--ਸਪੇਨ) -: ਸਪੇਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ 
ਚਾਰਲਸ ਝੀਜੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਚਾਰਲਸ ਚੌਥੇ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਨਵੰਬਰ, 


ਰੀ 1748 ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਪੋਰਤਾਚੀ`ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ 
3 ਮੇਰੀਆ ਅਮੀਲੀਆ, ਸੈਕਸਨੀ ਦੀ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਚਾਰਲਸ ਦਾ 


ਇਆ ਪਿਤਾ 1759 ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਹਿਹ ਇਤਿ 





ਚਾਰਲਸ (ਚੌਥਾ-ਸਪੇਨ) ___ 

ਰਿ ਸੈਨ 1765 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪਾਰਮਾ ਦੀ ਵਸਨੀਕ ਮੇਰੀਆ 
... ਲੂਈਸਾ ਨਾਂਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਰਾਜ 
__ ਭਾਗ ਲਈ-ਅਯੋਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


ਲਾਪ੍ਰਵਾਹ ਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ 


_ ਇਸ ਉਤੇ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਸ ਨੇ. 


ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਦਲਾ--ਬਦਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ 
ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਦਿ੍‌ੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹੁ 
ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਗੋਡਾਏ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਰਾਜ 
ਭਾਗ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੈਮ ਆਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ।` ਰ੍ 
ਸਪੇਨ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਦਬਾਅ ਥੱਲੇਂ ਆ ਗਿਆ। ਸਪੇਨ ਨੇ 1796 


ਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਸਾਥ 


ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1800 ਵਿਚ ਲੂਈਜ਼ੀਐਨਾ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾਂ । ਦੋ 


ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਦ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


“੧੬੨ <੩- 


£ ਨੰਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਪੇਨ ਖੇਰੂ-ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਸਨ 1808 ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਸਮੇਂ ਗੋਡਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ 
ਹਟਾ ਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਚਾਰਲਸ-ਨੇ ਆਪੁਣੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ 


ਲਈ ਖੁਦ ਤਖ਼ਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 19 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਆੱਰਾਂਗਹਵੇਥ ਰ੍ ਇੰ 
ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਆਪ ਫ਼ਰਾਂਸ ਜਾ ਕੇ 


ਪਨਾਹ ਲੈ ਲਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 6 ਮਈ ਨੂੰ ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਨੂੰ ਰਾਜ 
ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾਂ ਰਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ ਚ਼੍ਲਸ ਨੇ ਜੋ 


ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਲੀ 
ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਸਪੇਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ 


__ ਰੋਮ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ' 
20 ਜਨਵਰੀ 1819 ਨੂੰ ਇੰਸ ਦੀ ਮੌਤ ਚੋ ਗਈ। 


ਹ.ਪੁ-- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 312; ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 322 
_ ਚਾਰਲਸ (ਚੌਥਾ--ਫ਼ਰਾਂਸ) : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਂਹ 


ਨੂੰ “ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਫੇਅਰ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 1294 ਵਿਚ ` 


ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਫ਼ਿਲਿਪ ਚੌਥੇ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ 
ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ, 1322 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਤਰਾ ਫ਼ਿਲਿਪ ਪੰਜ਼ਵੇਂ ਦੀ 
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਸੈਭਾਲਿਆ। ਰ੍ 


ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵ-ਪੂਰਨ ਘਟਨਾ 


` ਇਸ ਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਯੁੱਧ ਛੇੜਨਾ ਸੀ। ਸੈਨ 


1323 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ. ਆਜ਼ਾਨੇ 'ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਸੇਂਟ 


ਸਾਰਡੀਜ਼ ਵਿਖੇ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੇਂਟ ਸਾਰਡੀਜ਼ ਰ੍ 


ਨਗਰ ਸਾਰਲਟ ਦੇ ਮਹੈਤ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ 


ਇਕ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰਡੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ 'ਸਨ। __ 


ਗੀਐਨ ਗਾਸਕਨੀ ਦੇ ਸਾਮੰਤੀ ਭਵਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ 


ਕਦਮ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਾਲਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਪਾ ਹੈ, ਸੇਂਟ ` 


ਸਾਰਡੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ -ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 


__ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾਂ ਐਡਵਰਡ ਦੂਜਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਨੇ 1 
ਜੁਲਾਈ, 1324 ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਪਰ ਉਂਹ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਸੈਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਕਰ 
ਸਕਿਆ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ, 1324 ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ 


ਨਾਲ ਗੀਐਨ ਅਤੇ ਗਾਸਕੇਨੀ ਦੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ। `. 
ਮਾਰਚ, 1325 ਵਿਚ ਐਡਵਰਡ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ (ਚਾਰਲਸੰ ਦੀ ੍ 


ਚਾਰਲਸ (ਚੌਥਾ-ਫ਼ਰਾਂਸ) / 


ਵਿ ਰੀ ਰਿਤਿਕ ਸਤ 























ਚਾਰਲਸ (ਚੋਥਾ-ਰੋਮ) 


ਉਸ ਮਦ ਅਗਾਲਾਦਾ ਰਲ 


ਐਡਵਰਡ ਨੇ ਅਧੀਨਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ੍ਨ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਨਾ 
ਸਮਝਿਆ। ਇਜ਼ਾਬੈਲਾ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗਲ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ 
ਲਿਆ_ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵਰਡ 
_ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਪ੍ਗਟ ਕਰਨ ਲਈ 
ਦਰਬਾਰ-ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਲਾ 
ਰੀਓਲ (14 ੧੦੦੧੦) ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਐਡਵਰਡ 
ਦੂਜੇ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿਤਾ। 


ਰ੍ ਕਮ ਇਨ ਗਿ 
`ਲਈਆਂ। ਚਾਰਲਸ ਅਤੇ ਇਜ਼ਾਬੈਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਰੋਜ਼ਰ ਦੀ ਮਾਰਟਾਈਮਰ 


ਨੇ ਐਡਵਰਡ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਇਜ਼ਾਬੈਲਾ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਹੇ 


_ ਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 31 ਮਾਰਚ 1327 ਵਿਚ ਇਕ ਸੋਧੀ 
ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਕੀ ਜਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ 


ਕਰਨੀ ਲਿਗ ਹੀ ਇਸਦੀ 


ਦਿ, 


ਅਹੁਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇਂ ਰਕਮ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ 


ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਪਾਰ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਕਰਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ`ਕਰ ਦਿੱਤਾ! 7: 


ਹਿਰਨ ਰਿ 
ਜੁਰਮਾਨੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। 


ਨੀ ਰੀ 


ਲਗਾ ਕੇ ਪੋਪ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੁਆਰਾ ਪਾਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਦਸਵੈਧ ਵਸੂਲ 


੍ _ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਖਰਚਿਆਂ 
ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਲੰਬਾਰਡਾ 
ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ । 


ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੌਮਾਂ ਲਈ ਹਿੰਮਾਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਤਰਤਾਵਾਂ ਬੁਲਾਈਆਂ। ਇਸ ਨੇ 
ਸਿੱਕਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਧਾਰਿਆ। ਸੈਨ 1326 ਵਿਚ ਮਹੇਤਾਂ ਅਤੇ 
` ਨਵਾਬਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਸੈਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ੍ 
ਹੀ ਦਰਿ ਨਲ ਵਿ ਤਤ 
ਹੋ ਗਈ। 


ਹ.ਪੁ--ਐਨ' ਬ੍ਰਿ. 5 : 299; ਐਨ. ਐਮ. ੬: 315 


. ਚਾਰਲਸ (ਚੌਥਾ-ਰੋ ਤਮ 


ਬੋਹੀਮੀਆ ਦਾ 


ਦਾ ਜਨਮ 14 ਮਈ, 1316 ਵਿਚ ਪਰਾਗ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ 'ਦਾ 


ਹ ਸੀ। ਬੋਹੀਮੀਆ ਦੇ.ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਨ ਆਫ਼ ` 
ਲਕਸਮਬਰਗ ਅਤੇ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਦਾ ਸਭ ਦੋਂ' ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ _ 








458 


ਅਗਸਤ,.1346 ਵਿਚ ਇਹ ਕਰੇਸੀ ਵਿਖੇ ਲੜਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸ ਦਾ '' 
ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। 26 ਨਵੈਬਰ 1346 ਨੂੰ ਬੋਨ ਵਿਖੇ ਜਰਮਨੀ 


ਲੀ ਉਤ ਹੀ ਜਰੀ ਪਰਲ ਲੀ ਉਸਨ ਲੇ ਰ੍ 


੪ 


ਪਹਿਲਾ ਨਾਉਂ ਫ਼ੈਨਸੈਸਲਾਸ ਸੀ। ਸੈਨ 1323 ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ .. 


ਚਾਚੇ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਚੌਥੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗਿਆ 
ਜਿਥੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਚਾਰਲਸ ਪਿਆ। ਉਥੇ ਇਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੌਕ 


ਰਿਹਾ। ਉਥੇ.ਹੀ 1324 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚਾਰਲਸ ਚੌਥੇ ਦੇ ` 


ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਫ਼ਿਲਿਪ ਛੇਵੇਂ ਦੀ ਭੈਣ ਬਲਾਂਚੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 
ਸੈਲ 1334- -35 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ।ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਾਨ ਹੈਨਰੀਂ 


` ਦਿੱਤੀ । ਬੋਹੀਮੀਆ, ਸੀਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਲਕਸਮਬਰਗ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ _ 


`_ਗਾਰਲਿਟਜ਼ ਦੀ ਡੱਚੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। . 


ਵਲੋਂ ਟਿਰੋਲ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੈਭਾਲ ਲਈ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਪੋਪ ਕਲੇਮੈਂਟ . 


ਛੇਵੇਂ ਅਤੇ ਜਰਮਨ 'ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੂਈ ਚੌਥੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ 11 


ਜੁਲਾਈ, 1346 ਨੂੰ ਰੇਨਜ਼ ਵਿਖੇ, ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


ਚੁਣ ਲਿਆ। ਪਾਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ 'ਪਾਦਰੀਆਂ 


ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ” ਦੀ ਅੱਲ ਵੀ ਪਈ ਰਹੀ। 
ਰ੍ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। 


ਗਿਆ। 


ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1347 ਵਿਚ ਲੂਈ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


ਜਨਵਰੀ, ਤੀ ਦੀ ਗਿ ਹਨ 
ਦਾ ਹੁਕਮਰਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। 





ਸਾ ਚਾਰਲਸ (ਚੌਥਾ--ਰੋਮ) _ 
ਸੈਨ 1350 ਵਿਚ ਕੋਲਾ ਡੀ ਰਿਨਜੋਂ' ਫਲੋਰੈਂਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ __ 


ਵਲੋਂ ਚਾਰਲਸ ਲੂਈ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਆਉਣ ਲਈ ਬੇਨੌਤੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ' 


ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਂਦ ਕਰ ੨ 
ਲਿਆ। ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲੇਮੈਂਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਉ 
ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਬਿਨਾਂ ਫ਼ੌਜ ਐਲਪਸ ਪਰਬਤ ਪਾਰ ਕਰ __ 
ਗਿਆ।. 6 ਜਨਵਰੀ, 1355 ਵਿਚ ਮਲਾਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈਬਾਰਡ 
ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ੭ ਅਪ੍‌ਲ ਨੂੰ ਰੋ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 


ਚਾਰਲਸ ਨੰ.ਬੇਹੀਮੀਆ ਦੀ ਹਗੂਮੰਤ ਨੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ. 
ਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਕੀਤੇ । ਜਿਵੇਂ, ਇਸ . 
ਨੇ 1335 ਵਿਚ ਅਪਰ ਪਾਲੇਟੀਨੇਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਔਤੇ 
1367 ਵਿਚ ਲੂਸੇਸ਼ੀਆ ਬੋਹੀਮੀਆ ਨਾਂਲ' ਮਿਲਾ ਲਿਆਂ। ਹੋ 


4 ਜੂਨ, ੧3 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਰੀਡੀ ਦਾ ਬਵਬਾਰ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ 'ਪਿਛਲੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਕੇਵਲ_` 








1376 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਵੈਨਸੈਸਲਾਸ ਦੀ ਚੋਣ ਰੋਮਨਾਂ ਦੇ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਕਰਾਉਣ ਵਿਜ਼ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ। ਇਸ ਤੋਂ _ 
ਇਲਾਵਾ 1378 ਵਿਚ ਸਵਾਬੀਅਨ ਲੀਗ਼ ਅਤੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ __. ਨ 
ਵੁਰਟੇਮਬਰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ। __._` ਨ 

- ਸਨ 1377 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਂਕਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ __' 








ਪੁੱਤਰ ਵੈਨਸੈਸਲਾਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤੇ; -ਬਾਰਡੈਂਨਬਰੰਗ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ 
ਸਿਜਿਸਮੰਡ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁਤੱਰ ਜਾਨ ਹੈਨਗੀ ਨੂੰ 


੍ ਬੋਹੀਮੀਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। 
ਪਰਾਗ ਵਿਖੇ 1348 ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਂਪਨਾਂ ਕੀਤੀ। 
ਇਕ ਚਾਰਲਸ ਨਾਉਂ ਦਾ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ। ਜਨਤਾ ਦੀ ਆਰਥਕ 
ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ। ਇਹ ਇਕ ਮੰਨਿਆ ਪ੍ਮੰਨਿਆ ਕੂਟਨੀਤੀਵਾਨ 
ਰਾ 








ਰ੍ 459 


29 ਨਵੈਬਰ, (37੦ ਪਗ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਤ ਹੋ 


ਗਈ। 


ਰ. . ਪੁ.-ਐਨ. ਬਰ 5 : 293 


ਚਾਰਲਸ (ਪੰਜਵਾਂ-ਫ਼ਰਾਂਸ) : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਵਾਈਜ਼'ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ _ 


ਹੈ, ਜਾੱਨ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੂੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 21-ਜੁਨਵਰੀਂ 337 


< ਨੂੰ ਫ਼੍ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਵਿਨਸੈਨੱਜ਼ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1355 ` 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਰਮੰਡੀ ਦਾ ਡਿਊਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


` ਸੈਨ 1356 ਵਿੱਚ ਪਵਾਟੀਏ ਦੀ. ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ 

ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ 19 ਸਾਲ 

ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਗੀਜੇਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। 

_ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਂਲ ਸੌ ਸਾਲਾ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ 

ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।' 

ਰ੍ ਰਾਠਗੀਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾ ਲਈ ਜੀ।ਸੈਨ 1358 ਵਿਚ 
`_ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜੋਕਯੂਰੀ ਨਾਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਚੋਬਾਇਆ। 

ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਨਾਵਾਰ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ 

ਰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜੋ ਕਿ ਐਡਵਰਡ 

ਰਾ ਤੀਜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। 

_-ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਾੱਨ ਦੂਜੇ ਨੇ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਅ£ 


ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਕੈਦ ਤੈਂ=_ 


ਵਿ” ਛੁਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ 
` ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। `__ ਇੱ 


ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਪੈਰਿਸ ਦੀ।ਵੇਪਰੀਸੇਣੀ ਦੇ ਸਟੇਟਸ ਜਨੇਰਲ ਦੇ 
ਰੋ ਮੁਖੀ ਨੇ ਸੁਧਾਰਕ ਮੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਚਾਰਲਸ ਨੰ ਸਟੋਟਸ ਹੂ 


" ਜਨਰਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਢੈਗ 


_- ਨਾਲ 31 ਜੁਲਾਈ, 1358 ਵਿਚ ਮਾਰਸੈਲ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਕੋ 
_ ਦ਼ੀ'ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਖਤਮ-ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅੰਦ ਚਾਰਲਸ ਦੀ 


- ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ' ਹੋ ਗਈ। ਸਟੇਟਸ ਜਨਰਲ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ 

ਰਹ" ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 

ਰਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿ 1360 ਤਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਕੈਦ. 
_ਵਿਚ ਸੀ ਬੁਰੇਟਿਨੀ_ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਪਰ_ 

ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਰੰਕਮ` ਦੇਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ . 

___ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਜਿਥੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1364 

ਉਆ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

` -__ 19 ਮਈ, 1364 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵਾਂ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ। 

ਹੁਣ ਇਸ ਨੇ ਬੈਰਟਰਾਨ-ਡੁ -ਗੈਸਲੀਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ 


ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੋਂ 


ਵਰ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1369`ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾਂ_ _ 
“` . ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। 






..` ਸੈਨ 1378 ਵਿੱਚ ਨਵਾਰੇ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ` 


ਇਦਾ 1378 ਵਿਚ ਰੀ ਸਦ ਡੱਚੀ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ 


ਰਿ 
ਜੇ ਚਲ ਕਹਤ ਵੱਡਾ ਵਦਵਾਨ ਜੀ ਇਸ ਦੀਆਂ 


ਚਾਰਲਸ (ਪੰਜਵਾਂ-ਰੋਮ) _ 
ਸਫੱਲਤਾਵਾਂ ਪਿਛੇ ਇਸ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਸਕਾਂ ਦਾ ' 
ਹੱਥ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ। ਇਹ , 
ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਮੌਤ (16 ਸਤੋਬਰ, 


, 2380) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚਾਰਲਸ ਛੇਵੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ; ੫ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। 


ਰਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : ੨੦ ਨਯ.ਐਨ. ੪੬੫: ਯਦ. ਐਨ. 
3: 295 ਰ ਰਲ 


ਚਾਰਲਸ (ਪੰਜਵਾਂ--ਰੋਮ) : ਰੋਮ ਦੇ ਹਨ 
ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦਾ ਜਨਮ '24 
ਫ਼ਰਵਰੀ, 1500 ਨੂੰ ਗੈਂਟ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਹ ਬਰਰੀਡੀ ਦੇ ਫ਼ਿਲਿਪ 
-ਅਤੇ ਜੋਨਾ ਦਾ`ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਨੇ 
ਨਦਰ ਪਤ ਗੀ 





ਰ੍ `_ ਚਾਰਲਸ (ਪੰਜਵਾਂ-ਰੋਮ) 
ਸੈਨ 1506 ਵਿਚ ਆਂਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ_ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ _. 
ਬਰਰੀਡੀ ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣ 
ਗਿਆ। ਸੈਨ 1516 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨੇ ਫਰਡੀਨੰਡ`ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 


_ ਬਾਅਦ 1518 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਅਰਾਗਨ ਦਾ . 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੋਨਾ ਦਿਮਾਗੀ ਤੌਰ 


`ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ _ਸੀ। ਸੈਨ 1519, ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ __ 


ਮੈਕਸਮਿਲੀਅਨ' ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਹੈਪਸਬਰਗਜ਼ ਦੇ 
ਇਲਾਕੇ ਮਿਲ ਗਏ। 23 ਅਕਤੂਬਰ, 1520 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਐਕਸਲਾ 


ਸ਼ਪੈਲ ਵਿੱਖੇ ਸਪੇਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨ 
'ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨ 


ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ 
ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੇਸ਼ 
ਆਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ-ਵਰਡੀਨੰਡ ਨੰ 
ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਰ੍ 
ਅਪਣੇ ਗਜ ਦੇ ਉਚ ਇਨ ਤਦ ਦੀ 
ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ 1521 ਵਿਚ ਵਾਰਮਜ਼ ਵਿਖੇ ਵਿਧਾਨ- ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ 
ਬੁਲਾਈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਾਇਰਜ਼ ਦੀ ਵਿਧਾਨ- -ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਖਤਮ 


ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ `_ 


_ਫਰਾਂਸਿਸ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਪੈ ਗਈ ਪਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੇਂ ਦੀ. 
_ਮਦਦ`ਨਾਲ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੂੰ ਪੇਵੀਆ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਰਾ ਕੇ ਫਰਾਂਸਿਸ ਨੂੰ 
ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 1529 ਵਿਚ ਕੈਂਬਰੇ ਵਿਖੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੋਂ ਲੈਬਾਰਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਰ੍ 
































ਦਰ ਚਲ ਬਲਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸ) ` ਰ .``` 460. 


ਮੰਨ 1407 ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸੈਨਮੈਨਾਲ ਰੋਮ ਉੜੇ ਹਮਲਾ ਰ੍ 


_' ਕਰਕੇ ਪੋਪ ਕਲੇਮੈਟ ਸੱਤਵੇਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ 1529 ਵਿਚ 


ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਰਲਸ ਧਾਰਮਕ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ 
__ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾਂ। ਸੈਨ 1532 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ 


. 1535 ਵਿਚ ਟਿਊਨਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ। ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਆਗਸਬਰਗ ਦੀ 
ਵਿਧਾਂਨ ' ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਬੁਲਾਈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਲੀਗ ਆਫ਼ 
ਸ਼ਮਾਲਕਾਲਡਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਆਗਸਬਰਗ ਦੀਂ ਵਿਧਾਨ 


_ਤੁਰਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ 
ਬਾਅਦ ਵਿ ੍ਰਟੈਜਟੇ ਦੀਆਂ ਯੁਝ ਮੰਗਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਕੇ ਮਦਦ ਪ੍ਰਾਪਤ 


__ਕਰ ਲਈ ਗਈ।. . 


ਰ੍ ਸੋਨ 1542 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਯੁੱਧ ਕੁਰਕੇ ਕਰੇਪੀ 
ਦੀ ਸੰਧੀ ( (1੩੫੩੭ ੦ €੪੦੭) ਦੁਆਰਾ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਟਲੀ ਤੋਂ 
_ਅਧਿਕਾਰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਉੱਤੇ 
ਵੀ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਈ।. ਰ੍ 


` 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂ ਪ੍ਰੋਟਸਟੇ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ 


ਵੀ ਮਯੂਲਬਰਗ (ਗ॥0੦॥) ਵਿਖੇ ਹਰਾਇਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 


1557 ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਸੈਕਸਨੀ ਦੇ ਮਿਊਰਿਸ ਡਿਊਕ ਦੀ 

` ਇਕੱਠੀ ਸ਼ੱਕਂਤੀ ਅੱਗੇ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ 1552 ਦੀ ਪਾਸਾਉ 
`` ਦੀ ਸੈਧੀ (੬੮੧੦੦ ੦੬19੩) ਰਾਹੀਂ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣ ਲੰਈ ਮਜਬੂਰ ਹੇ 
ਗਿਆ। 


ਨ ਅਖੀਰ 25 ਅਕਤੂਬਰ, ਮਿ 
ਫਿਲਿਪ:ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ-ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਫਰਡੀਨੰਡ ਨੂੰ 


ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਵਰੀ, 


: 1557 ਵਿਚ . ਇਊਸਟ (੧੪੪੬) ਵਿਖੇ ਚਲਾ` ਗਿਆ ਜਿਥੇ. 21 
ਸਤੈਬਰ, 1558 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


` ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਦਿੱਲਚਸਪੀਂ ਸੀ। 


ਰ੍ ਆ 
ਦੇ ਮੂਹ ਵਿਚੋਂ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲੇ । 


ਹ. ਪੁ-ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 4 : 1953; ਐਵਂ. ਐਨ. 3: 293 
ਚਾਰਲਸ (ਛੇਵਾਂ “'ਵੈਲ--ਬਲਵਡ', -ਫ਼ਰਾਂਸੰ) : 


`- ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਘਰ 3 


ਦਸੈਬਰ 1368 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾਂ ਸ਼ਭ ਤੋਂ 





`_ ਚਾਰਲਸ (ਛੇਵਾਂ 'ਵੈਲ-ਬਲੇਵਡ'-ਫ਼ਰਾਂਸ) 


ਹੈਨਰੀ ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਨਾਲ 1420 ਦੀ .ਟ੍ਰਾਏਜ਼ ਦੀ ਸੰਧੀ . 
``ਦਿਤਾ। __ ਸਿ 


ਰਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਚਾਰਲਸ ਲੱਥੇ ਸਮੇਂ ਤੱ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਤਾਕਤ _ 
ਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸਤੰਬਰ, 1422. ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ 





ਪਿਤ ਬੇ ਪਾਪਤ ਰੋਇ ਮਿਤ ਦੀ/ਮੋਰੇ ਤੀ ਬਦ 


ਨਵੰਬਰ, 1380 ਨੂੰ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠਾ । ' 
ਇਸ ਦੀ ਨਾਬਾਲਗੀ ਸਮੇਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚਿਆਂ- 


_ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬੈਰੀ ਬਰਡਨ-ਬਰਰੀਡੀ-ਅਤੇ ਐਨਜੂ ਦੇ' 


ਡਿਊਕ ਸਨ। ਇਨਹਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਅਰਾਜਕਤਾ ਅਤੇ ` 
ਖਾਨਾ-ਜੈਗੀ ਵੱਲ-ਧੱਕਿਆ। ` 


ਆ 


ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅੱਤੇ। 1388 ਤੋਂ` ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਸਨ `. 


ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਆਰੈਭ ਵਿਚ ਕਰਾਂ ਦੇ 


ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆ£ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ 'ਦਬਾਇਆ। _` 
ਆਪਣੇ ਚਾਚਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ-ਭਾਗ਼,ਦੇ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇਖਲ ਖਤਮ 
` ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ _ਕੀਤੇ। ਸਰਕਾਰ਼ੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ 
``.ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1389 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ' 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਜਾਂਰੀ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਕਲੇਸੈਂਟ ਸੱਤਵੇਂ 
ਰ੍ ਨਾਲ ਐਵਿਗਾਨਾਨ ਵਿਖੇ ਕਲੇਸੈਂਟ ਨੂੰ ਰੋਮ ਦਾ ਪੋਪ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ । " 
` ਬਾਰੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ_ , 


ਵਧਾ ਸਕੇ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਇੰਗਲੈਂਡ _ 
ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਉਲਝ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਰਿਚਰਡ ਦੂਜਾ ਰੋਮ ਦੇ ਪੋਪ ਬਾਨੀਫੇਸ ਨੌਵੇਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। 


_ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ `ਹੋਇਆ।। ਜਦੋਂ 
- 1392 ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਯਤ੍ਨ ਕੀਢੇ ਜਾ ਰ੍ਹੇ ਸਨ ਤਾਂ 


ਅਗਸਤ, 1592 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ' ਨੂੰ ਪਪਾਗਲੇਪਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈ 


-`ਗਿਆ। 


ਤੀ 


ਆਰਲੀਨਜ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਫੜਨ ਲਈ ਟੱਕਰ ਸਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਠੀਕ 


ਹੋਣ ਤੇ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਯੰਤੇਨ ਕੀਝਾ।' 
ਸੈਨ 1404 ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੀ ਬੋਲਡ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ _ 


ਉਸ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਜਾੱਨ ਦੀ ਫੀਅਰਲੈੱਸ਼ ਨੇ 1407 ਵਿਚ 


ਆਰਲੀਨਜ਼ ਨੇ ਲੂਈ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ 


ਬਾਂਦਸ਼ਾਂਹ ਹੈਨਰੀ ਪੈਜਵੇਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1413 - 


ਵਿਚ ਆਰਲੀਨਜ਼ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਬਰੌਰੀਡੀਆਂ ਨੂੰ _ 


ਇੰਗਲੈਂਡ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿਤਾ। ਇਆ 


ਪਿ 


_ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਸੈਨ 1415 ਹੀ 
ਜਿਦ ਲਿਗ ਚਰੀ ਰ੍ ਇੰ 
ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਹਾਰ ਗਿਆ। 29 ਮਈ, ਦਿ 


ਬਰਰੀਡੀਆਂ ਨੇ.ਪੈਰਿਸ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ.ਲਿਆ। ਨ ਛੱ 


_`, ` ਜਾਨ ਦੀ ਫ਼ੀਅਰਲੈਂਸ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿਤਾ ` 
ਅਤੇ ਬਰਰੀਡੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ। ਦਸੈਬਰ, 
1418 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੀਜੈਂਟ - 


ਕਰਾਰ ਦਿਤਾ ਪਰ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ 
ਰਾਹੀਂ ਹੇਨਰੀ ਪੰਜਵੇਂ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਚਾ ਪਿ ਰਬ 


ਲਾ ਇਤਿ 








461. ਰ੍ ਚਾਰਲਸ (ਸੱਤਵਾਂ-ਫ਼ਰਾਂਸ) ਰੇ 


ਵਿਖੇ, ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ 'ਵਿਚ ਮੂਰਖ ` 
_ਚਾਰਲਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ਹ. ਪੁ. -ਐਵ. ਐਨ. 3: 295; ਐਨ. ਬਿ. 2 : 759 


ਚਾਰਲਸ. (ਛੇਵਾਂ-ਰੋਮ) : ਰੋਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਤੇ 


ਰ੍ ਜਰਮਨੀ, ਹੰਗਰੀ ਅਤੇ ਬੋ੍‌ਹੀਮੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 1. 


ਅਕਤੂਬਰ, 1685 ਵਿਚ ਵੀਆਨਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ 1 ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਲੀਓਪੋਲਡ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 





ਵਿਚ ਚਾਂਰਲਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ__ 
_ ਨੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ 
ਕਰ ਦਿਤਾ। ਤਖ਼ਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ. 
` ਲਈ ਲੋਬੇ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਇਹ ਸਪੇਨ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆਂ 
_`ਅਤੇ 19 ਸਤੌਬਰ,; 1703 ਨੂੰ 
``_ ਵੀਆਨਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ` 


-ਦਾ ' ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ _ਕਰ __ਚਾਰਲਸ (ਛੇਵਾਂ--ਰੋਮ) 


ਦਿਤਾ; ਗਿਆ। ਸੈਨ 1708 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਲੂਥਰਵਾਈ ਵਿਚਾਰਾਂ 


ਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਨੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਕੈਬਲਿਕ ਧਰਮ ਗਹਿਣ 


ਕਰ ਲਿਆ। 
.ਅਪ੍ਰੈਲ-1711 ਵਿੱਚ ਆਪੋਣੇ' ਵੱਡੇ ਭਰਾਂ ਜੋਜ਼ਫ਼ ਪਹਿਲੇ ਦੀ 


ਰਾ ਮੋੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 
_ਇਸਾਂ ਨੂੰ-ਹੈਬਸਬਰਗਦੇ ਜੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਏ ਪਰ 
_ਇਸ ਏੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਪੇਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੌਕੇ ਹੱਥੋਂ 
`ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ.27 ਸਤੰਬਰ, 1711 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਛੱਡਣਾ 


`` ਪਿਆਂ।ਸੈਨ ੧713 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਰੋ੍ਹੇ ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ 
- _ ਊਟਰੈਕਟ ਦੀ ਸੈਧੀ ਕਰਨੀ ਪਈ। _ ਰ੍ 

ਰਾ ਜਤ ਬਾਅਦ ਇਜੇ ਲੇ ਰਸਟਾਟ ਦੀ ਐੱਚ ਗਹੀ ਇਲੀ 
_` ਦਾ ਕੁਝ ਭਾਂਗ ਅਤੇ ਸਪੇਨੀ ਨੀਦਰਲੈਂਜ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ। 

`__ ` ਸੈਂਨ 1718 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਕੇ 

ਰਾ _ਹੋਗਰੀ ਅਤੇ ਸਰਬੀਆ ਵਿਚ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ 


2 ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਜਪੇ ਕੱ ਲੈ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨਾਲ 


ਨ, ਚਧੁਰੀ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ। 








:ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜਲਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਮੇਰੀਆ . 
ਥਰੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਂਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਵਾਰਸ਼ਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। 
.ਇਸ ਕੌਮ ਲਈ ਯੂਰਪ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾਂ 
_ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। 


ਕੰਧ ਤਰਾਂ ਲਲ ਭਿਆਨਕ ਜੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਿਆਂ ਅਤੇ: 1739 





ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਜ਼ਿਦਗੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾਂ ਕੌਮ ਉਸ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ 


ਆਪਣੇ ਅਖ਼ੀਰੀ ਸਮੇਂ` ਵਿਚ ਰੂਸ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕਾਰਨ 


ਈ. ਦੀ ਬੈੱਲਗ੍ਰਡ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ' ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਜੋ 


ਰ੍ 1718 ਈ. ਦੇ ਯੁਧ ਪਿ ਪਾਰੋਵਜ਼ ਦੀ ਸਾਹ ਹਾਸਲ 


__ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੂ 
 ਹ. ਪੁ. -ਐਵ. ਐਨ. 3: ਰਿ 1954 


# 


ਚਾਰਲਸ (ਸੱਤਵਾਂ-ਫ਼ਰਾਂਸ) 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫਰਵਰੀ, 1403 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ 
ਛੇਵੇਂ ਦੇ ਘਰ ਇਜ਼ਾਬੈਲਾ ਦੀ ਕੁੱਥੋਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ 1417 ਵਿਚ 
ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ.ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। 
_ਇਸ ਨੇ ਨੇਪਲਜ਼ ਦੋਲੂਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਮੋਗੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 
ਕਰਵਾਇਆ। ਰੰ ਰ੍ 


ਦੀ 
ਕਾਬਜ਼ ਸਨ। ਸੈਨ 1419 ਵਿਚ ਜਾੱਨ ਫੀਅਰਲੈੱਸ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਣ 
ਨਾਲ ਚਾਰਲਸ' ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਘੱਟ ਗਿਆਂ। ਸੈਨ 


1420 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਰਾਏਜ਼ ਦੀ ਸੈਧੀਂ ਰਾਹੀਂ . 
ਇਜ਼ਾਬੈਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਹੈਨਰੀ ਪੰਜਵੇ . 
ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ । ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦਾ 


ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। 





ਚਾਰਲਸ (ਸੱਤਵਾਂ--ਫ਼ਰਾਂਸ) 


_ਚਾਰਲਸ ਮਾਅਨ ਵਿਖੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੁਰਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਮਾਂਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ। ਹੈਨਰੀ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਛੇਵੇਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੈਨਰੀ ਦੇ 
ਨਾਬਾਲਗ ਲੜਕੇ ਹੈਨਰੀ ਛੇਵੇਂ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਰਮੈਗੂਨੇਕਸ ਨੇ 1422 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ 
ਪਵਾਏ ਵਿਖੇ ਚਾਰਲਸ ਦੇ.ਨਾਂ ਹੇਠ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਬਾਂਦਸ਼ਾਹ` ਬਣਾ 
ਵਿ 


` -ਇਜ ਸੰਸੇ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਝੈੱਡਬਾਰਡ ਦੁਆਗਾ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚੋਂ ਰ੍ 


.ਕੱਢੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਚਾਰਲਸ.ਉਤੇ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ 
`ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਉਤੇ ਮਲਕਾ ਦੀ ਮਾਤਾ ਯਾਲੈਡ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪਿਆ 
ਜਿਸ ਦੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਚਾਰਲਸ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਦੇ ਡਿਊਕ ਜਾਨ 
` ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰੇ। 


ਨ ਤਣ 


ਆਰਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵਾ, 


: ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ____ 























` ਚਾਰਲਸ (ਸੱਤਵਾਂ-ਰੋਮ) ੧. 42 %੧6 ' . ... 4੬ 


ਹੇਠ ਟਜਕਨੀ ਦਾ ਗੋਂਡ ਡਿਊਕ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆਂ। 1ਕੰ ਫਰਵਰੀ;. 
1742 ਈ. ਨੂੰ ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਐੱਮ. ਮੇਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ_-ਇਸ ਦੀ ' 


_ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਾ ਦਿਤੀ। 
. ਜੁਲਾਈ 1429 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਰੀਮਜ਼ ਵਿਖੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1435 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਰਰੀਡੀਆਂ 


_ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ। ਸੈਨ 1436 ਵਿਚ ਇਹ ਪੈਰਿਸ-ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ . 


ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਬਧ ਵਲ ਮੋੜਿਆ। 
ਸੈਨ 1440 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ। 
- _ ਸੈਨ 1444 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੱਚਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ 
_ਲਿਆ। ਸੈਨ 1453 ਜੱਗ ਗਰਜ ਕਲ ਰਜਿ ਚੀਕ ਦਲ ਬੈਲ 
ਦੀ ਬੈਦਰਗਾਹ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। _ ਰ੍ 


ਸੈਨ 1456 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ 
ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਔਰਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਮਦਦ ਲੈਣ' ਲਈ ਸਮਝੌਤਾ 
ਕੀਤਾ। ਜਰਮਨ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਈ ਸੈਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ 
ਅਤੇ ਲਕਸਮਬਰਗ ਅਤੇ ਲੀਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। ਉੱਤਰੀ 
ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਸਕੰਡੇਨੇਵੀਆ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਬੋਧ ਕਾਇਮ 
ਕੀਤੇ। ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣ 
ਨ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਰਗੈਡੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 
ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ। ਸੀ 
੍ ਆਂਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਕਈ ਬਗਾਵਤਾਂ . 
__` ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਲੜਕਾ ਡਾੱਫ਼ਿਨ 
` ਬਾਗੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ.ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਗੀਆਂ ਨੇ ਬਰਰੀਡੀ ਦੇ 
ਫ਼ਿਲਿਪ ਤੋਂ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 


26 ਜੁਲਾਈ, 1641 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ--ਨਿ.ਯੂ. ਐਨ.4 : 1955; ਐਨ. ਬ੍ਰ. 5: 302 


ਚਾਰਲਸ (ਸੱਤਵਾਂ-ਰੋਮ) : ਰੋਮ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਿਸ ਨੂੰ 
“ਚਾਰਲਸ ਐਲਬਰਟ ਅਲੈਕਟਰ ਆਫ਼ ਬਾਵੇਰੀਆ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ, ਦਾ ਜਨਮ 6 ਅਗਸਤ, 1697 ਈ. ਨੂੰ ਬੱਸਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੈਕਸੀਮਿਲੀਅਨ ਅਮੈਨੁਅਲ ਬਾਵੇਰੀਆ ਦਾ 
ਅਲੈਕਟਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਜੋਗ ਵਿਚ 


_ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਲੂਈ ਚੌਦ੍ਰਵੇਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ' ਵਜੋਂ 


ਆਸਟੀਆ ਨੇ 1706 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਵੇਰੀਆ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ 
ਚਾਰਲਸ ਐਲਬਰਟ-ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾਂ ਕਲੇਮੈਂਟ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। 


_ਸੈਨ 1714 ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਰ੍ 
ਸੱ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। , 


ਰ੍ _ ਸੈਨ 1717 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 
. .ਬੈੱਲਗ੍ਰੇਡ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।ਸੈਨ 1722 ਵਿਚ 
_ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੋਜ਼ਫ਼ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਲੰੜਕੀ ਮੇਰੀਆ ਆਮੇਲੀਆ ਨਾਲ ਇਸ 
ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੀਆ ਆਮੇਲੀਆ ਦੇ ਚਾਚੇ ਚਾਂਰਲਸ ਛੇਵੇਂ 
_ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾਂ ਕਿ ਚਾਰਲਸ ਐਲਬਰਟ ਉਸਦੀ ਲੜਕੀ 
ਮੈਰੀਆ ਥਰੇਸਾ ਨੂੰ ਹੈਬਸਬਰਗ` ਦੀ ਹਕੂਮਤ “ਦਾ ਵਾਰਸ ਮੰਨੇ। 
ਰ ਚਾਰਲਸ ਐਲਬਰਟ ਨ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਗੁਪਤ ਤੋਰ ਤੇ ਇਸ 
- ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਰ੍ 


ਰ੍ ਦੀ ਤਦ ਰੀ; 1726 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ 
ਬਾਵੇਰੀਆ ਦਾ ਅਲੈਕਟਰ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ 
__ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੀਆ ਥਰੇਸਾ ਦੇ' ਪਤੀ ਫਰਾਂਸਿਸ 
_ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ 24 ਜਨਵਰੀ, 1742 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਸੱਤਵੇਂ ਦੇ ਨਾਂ 





ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। 


ਦੀ 
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਾਵੇਰੀਆ ਉਤੇ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿਤਾ। ' 
-ਆਸਟੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਜੈਂਗ ਸਮੇਂ ਇਹ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ' 


ਵਿਰੋਧੀ ਗੁੱਟ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ `ਕਠਪੁਤਲੀ ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ॥ 
ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਬੋਹੀਮੀਆ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
_ਉਹ ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਰ੍ । 
ਮੇਰੀਆ ਥਰੇਸਾ ਉੱਤੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੁਆਰਾ ਰਮਲੇ ਸਮੇਂ 1744 
` ਵਿਚ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਫ੍ਰੈੱਡਰਿਕ ਮਹਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗੱਦੀ ਉਤੇ 


ਥਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ 20 ਜਨਵਰੀ, 1745 


ਨੂੰ ਮਿਊਨਿਖ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। , 
`ਰ. ਪੁ=-ਐਨ. ਬਿ 5 298 ` 


ਚਾਰਲਸ (ਅੱਠਵਾਾਂ-ਸਵੀਡਨ) : ਜਹ ਸਵੀਡਨ ਅਤੇ ਰੀ 
_ਨਾਰਵੇਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਲ ਕਨੂਟਸਨ ਬਾਂਡ ਵੀ ਕਿਹਾ ਨ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1408 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 


`- ਇਸ ਨੇ 1436 ਤੋਂ 1470 ਈ. ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ ` 
1436 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਡੈਨਮਾਰਕ, ਸਵੀਡਨ ਅਤੇ ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ 
_ ਸੰਘ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੀਰਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਥੜੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ 
- ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬਗਾਵੰਤ_ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਧੜੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ' 
- ਦੀ ਮੌਤ'ਉਪਰੈਤ ਇਹ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣ . 


`ਰਿਆ ਅਤੇ 1438 ਵਿਚ ਮੀਰਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਡਨ ਦਾ 
-ਰੀਜੈਂਟ ਚੁਣਿਆ। ਸੈਨ 1440 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਕੌਮ ਕੀਤਾ। 





1 


ਚਾਰਲਸ (ਅੱਠਵਾਂ--ਸ਼ਵੀਡਨ) 


੮ 


ਸਵੀਡਨ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵੀਬਾਰਗ ਕੈਸਲ 


ਵਿਖੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1448 ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸਟਾਫਰ ਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 


ਬਹ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮੀਰਜ਼ਾਦਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ 
ਬਿ 





ਰ੍ 1 ਰਿ 
ਮੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਡੈਨੁਮਾਂਰਕ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕ੍ਰਿਸਟਾਫ਼ਰ ਤੀਜੇ ਨੂੰ 
ਸਵੀਡਨ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਮਿਲ ਗਈ। ਚਾਰਲਸ `ਨੂੰ _ਮਜਬੂਰਨ: 




















463 


ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ ਦੂਜੇ ਰਾਜ ਉਤੇ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ 
ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ ਸੰਘ ਦਾ ਇਕੱਠਾ' ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਇਸ 
ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ. ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਮੀਰਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਚਰਚ ਇਸਦੇ 
ਖਿਲਾਫ਼ ਇਕ ਮੁੱਠ ਹੋ ਗਏ। ਚਾਰਲਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ` 
ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਦੌੜਨ 
ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਰਿਆ। ਰ੍ 


ਸੈਨ ਮੀ ਦਲ ਕਰ 
ਗਿਆ ਪਰ 1465 ਵਿਚ ਫੇਰ ਨੱਸ ਗਿਆ।ਅੰਤ 1467 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ 
ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਹੀ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੀਰਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ 
ਸੀ। 


੪੧ 


. 15 ਮਈ, 1407 ਨੂੰ ਸਟਕਰੇਮ ਵਿਖੇ ਰਸੀ ਜੋੜੋ ਲੀ 


ਹ.ਪੁ. -ਐਨ . ਬ੍ਰਿ. 5 : 312 ` 


ਚਾਰਲਸ (ਅੱਠਵਾਂ--ਫਰਾਂਸ) 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜਿੰਹੜਾ ਲੂਈ _ 
'ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ : ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ 
ਅੱਠਵੇਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਆ 
ਜੂਨ, 1470 ਈਂ. ਵਿਚ _ 
ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ_ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ 1483 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਸਰੀਰਕ 
ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ 
ਹੋਣ ਕਾਰਨ ੧492 ਤੱਕ ਇਸ 
ਰ੍ ਦੀ ਭੈਣ ਐਨ ਨੇ 'ਉਸ ਵਲੋ 
ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਸ ਨੇ 


: ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ 


5 ਚਾਰਲਸ (ਅੱਠਵਾਂ-ਫ਼ਰਾਂਸ) 
ਰਿ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੈਕਸੀ ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਲੜਕੀ ਮਾਰਰਜੋਟ 


. ਨਾਂਲੋਂ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੋੜ ਦਿਤਾ। 
ਸੈਨ 1492 ਸਿ ਸਨ 


-_ ਵਿਚ ਲੈਂ ਲਿਆ। ਇਹਾਂ ਉੱਚੇ ਉੱਚੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ 


`._ ਪਹਿਲਾਂ 1494 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਐਲਪਸ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਇਟਲੀ ਤੇ ਹੱਲਾ 
._ ਬੋਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨੇਪਲਜ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਹਾਸਲ 
ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 22 ਫਰਵਰੀ, 1495 ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ 
ਇਹ ਨੇਪਲਜ਼ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। 


_ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ` “ਲੀਗ ਆਫ਼ ਵੀਨਸ” ਦੀ 


_ ਇਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਨੇਪਲਜ਼ ਉੜੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ 


ਕੌਰ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਆਂਬਵਾਜ ਵਿਖੇ 
7 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1498 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
`ਹ.ਪੁ-ਐਨ.ਅ. 6; 316; ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 4 : 


“ਚਾਰਲਸ (ਨੌਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) : 


1955 


ਰਗ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1550 ਨੂੰ ਸਵੀਡਨ _ 


"੨ 





ਚਾਰਲਸ (ਨੇਵਾਂ-ਫ਼ਰਾਂਸ) 


ਵਿਚ ਸਟਾਕਹੋਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਗੁਸੰਤਾਵਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਉਪ 


ਸੱਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸੈਨ 1560 ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ` ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਾਂਡੇਰਮਨ ਲੈਂਡ ਦਾ ਡਿਊਕ ਬਣਿਆ। ੍ 


ਰਿ, 





ਚਾਰਲਸ (ਨੌਵਾਂ--ਸਵੀਡਨ) 


ਇਸ ਨੇ 1568 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਐਰਿਕ ਸੋਲਵੇਂ 
ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਾੱਨ ਤੀਜੇ ਦੇ 


ਗੱਦੀ ਉਤੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ (ਚਾਰਲਸ ਅਤੇ ਜਾੱਨ ਤੀਜੇ) - . 


ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਖੈਧ ਵਿਗੜ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ 
ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਪਸੇਦ ਨਹੀਂ ਸਨ। 


ਇਸ ਨੇ 1579 ਵਿਚ ਪਾਲਾਟੀਨੇਟ ਦੀ ਮੇਰੀਆ ਅਤੇ 1592 
ਵਿਚ ਹਡਸਟੀਨੂੰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ। 


ਵਿ ਵਿਨ ਬਧ 


_ਸਭ' ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸਿਜਿਸਮੰਡ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੋਲੈਂਡ 
`_ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਅਤੇ_ਪੱਕਾ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸੀ, ਲਾ 


ਨ 1595 ਵਿਚ ਚਾਂਰਲਸ ਨੂੰ ਰੀਜੈਂਟ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿਜਿਸਮੰਡ 
ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੋ 


ਵੀ 
ਚਾਰਲਸ ਤੇ ਸਿਜਿਸਮੰਡ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧੀ ਟੱਕਰ ਹੋ ਗਈ। ਸੈਨ 
_ 1599 ਵਿਚ ਸਿਜ਼ਿਸਮੰਡ ਹਾਰ ਗਿਆ ਤੇ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿਤਾ 
ਗਿਆ। ਸੈਨ 1604 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ -ਪਦਵੀ 


ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 15 ਮਾਰਚ, 1607 ਨੂੰ 


ਉਸਦੀ ਤਖ਼ਤ- ਨਸ਼ੀਨੀ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਚਾਰਲਸ ਨੇ 
ਲੂਥਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਧਰਮ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਅਤੇਂ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਉਤੇ 
ਦੇਡੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸੈਨ 1600 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ-ਪੋਲੈਂਡ 
ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਈ । ਇਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਰੂਸ ਅਤੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਨਾਲ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਅਸਫਲ 
ਹੀ ਰਿਹਾ। ਅਖੀਰ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1611 ਨੂੰ ਲਾਈਕੋਪਿੰਗ ਵਿਖੇ 


ਰ੍ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ.ਪੁ.-ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 4 : 1956 . ੧ 


ਚਾਰਲਸ (ਨੌਵਾਂ-ਫ਼ਰਾਂਸ) : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਹੈਨਰੀ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ' ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
































ਰਿ 


_ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਰੀਜੈਂਟ ਤੇ 


`ਦਾ ਰੋਗ ਸੀ। ਸੈਨ 1563 ਵਿਚ 


ਚਾਰਲਸ (ਦਸਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) 


_ਜਰਮੇਨ--ਐਨ. ਲ. ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
_27 ਜੂਨ, 1550 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ ` 
1560 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ 
ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
_ਬਣਿਆ। ਨਾਬਾਲਗ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਹੋਣ 


'ਤੌਰ ਤੇ ਕੌਮ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੂੰ ਤਪਦਿਕ 
ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਰਾਜ ਕਰਨ, | 
ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। 

ਸੈਨ 1570 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ - 


ਵਿਆਹ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਚਾਰਲਸ (ਨੌਵਾਂ-ਫ਼ਰਾਂਸ) . 
_ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਨਾਲ`ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1564 ਤੋਂ' ਲੈ ਕੇ 1566 ਤੱਕ 


ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਦੌਰਾਂ ਕਰਵਾਇਆ ਪੁਰ 
` ਇਸਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ 


ਅਤੇ ਹਯੂਸਨਾਟਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬਦਅਮਨੀ ਪੈਦਾ.ਕਰ 
_ ਦਿਤੀ। ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਭਰਾ ਡਿਊਕ ਐਨਜ਼ੋ ਦੀਆਂ 'ਜਿੱਤਾਂ ਕਾਰਨ 


_.ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। 


: ਰੈਸਪਾਰਡ-ਦਾ-ਕੱਵਾਨਯੀ 0) 


_ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲਈ ਆਇਆ ਕਿ ਹੇਠਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ _` 
ਰਹਿੰਦੇ ਸਪੇਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ। ਚਾਰਲਸ _ 


ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਇਸਨੇ 
ਇਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
1576 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਬਾਰਥੋਲੋਮਿਊ ਵਿਚ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਘਰੇਲੂ 
ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਸਿ 
ਹੋਇਆ।.ਇਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਨਿੱਘਰਦੀ ਗਈ ਤੇ 
ਅੰਤ 30 ਮਈ, 1574 ਵਿਚ ਵਿਨਸੋਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 


` ਲਈ ਖਤਰਾ .ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 13 ,ਫ਼ਰਵਰੀ, 1660 ਨੂੰ ., 
__ ਗਾੱਟਬਰਗ ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰਿਵ ੧ 


ਖੇਡਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਰ੍ 


ਵਿ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ: 760. 


__ ਚਾਰਲਸ (ਦਸਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) : ` ਸਵੀਡਨ ਦਾ 
ਬਾਂਦਸ਼ਾਹ 'ਚਾਰਲਸ ਦਸਵਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਚਾਂਰਲਸ ਗਸਤਾਵਸ 


ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਨ ਕੈਸੀਮੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ 8 


. ਨਵੰਬਰ, 1622 ਨੂੰ ਨਯੂਕਪਿੰਗ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 
ਹਨ ਹਨੀ 
ਜਿਦ 


ਸੈਨ 1649 ਵਿਚ ਮਲੋਕਾ ਕਿ੍‌ਸਟੀਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 
'ਉੱਤਰਾਂਧਿਕਾਰੀਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਛੱਡਣ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ 6 ਜੂਨ, 1654 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਡਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਫੈੱਡਰਿਕ ਤੀਜ਼ੇ੍‌ਦੀ ਲੜਕੀ ਹੈਡਵਿਗ 
ਲਿਉਨੋਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ। ਗੱਦੀ ਹਾਸਲ'ਫ੍ਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
` 1656 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 
ਵਾਰਸਾ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਕਰ਼ਾਕੋ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਪੋਲੈਂਡ 








` ਅਤੇ ਮੇਂਰੀਆ ਜੋਸਫ਼ ਦਾਂ .ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 'ਇਸ ਨੇ 1773 


( ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਇ=1 





`` 464 


ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਬਰਾਡੈਂਨਬਰਗ ਦੇ ਅਲੈਕਟਰ ਫ੍ੈੱਡਰਿਕ ਵਿਲੀਅਮ ਨੇ ਵੀ ਸਮਝੌਤੇ 


ਦੋ ਤਹੀ ਪੂਰਬੀ ਪਈਆ ਉਤੇ ਸਵੀਡਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਬੂਲ ਕਰ 
[ ਲਿਆ। 


ਸੋਨ 1657 ਵਿਚ ਡੈਨਮਾਰਕ ਅਤੇ ਰੂੰਸ ਨੇ ਸਵੀਡਨ, ਤੋਂ ਜੀ 


ਹਮਲਾ -ਕਰ ਦਿਤਾ। ਚਾਰਲਸ ਪੋਲੈਂਡ ਉਤੇ ਆਂਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਛੱਡਣ 
ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਸਵੀਡਨ ਵੱਲ ਪਰਤਣ ਦੀ 
ਬਜਾਏ ਡੈਨਮਾਰਕ , ਵਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ 
ਡੈਨਮਾਰਕ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਟਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਨੂੰ ਲੱਕ ਤੋੜਵੀਂ 


_ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਡੈਨਮਾਰਕ ਸਵੀਡਨ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ 
-ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸੈਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਵੀਡਨ ਨੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦਾਂ ਅੱਧਾ 


ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। 





ਚਾਰਲਸ (ਦਸਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) 


ਰਾ _ਕੁਝ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇਂ ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਕਈ- 
ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਡੱਚਾਂ ਨਾਲ 
ਰੀ ਪੀ ਰੂ 


ਤੀ 


_ ਸੈਨਿਕ ਕਮਾਂਡਰ ਤੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਰਲਸ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। 

` ਹ.ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 8 ੨' 

ਚਾਰਲਸ (ਦਸਵਾਂ--ਫ਼ਰਾਂਸ) : 
ਬਾਦਸ਼ਾਂਹ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਡਾਂਫ਼ਿਨ ਲੂਈ ਦੇ ਘਰ 9 ਅਕਤੂਬਰ, 
1757 ਵਿਚ ਵਰਸੇਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ `ਡਾੱਫ਼ਿਨ ਲੂਈ 


ਵਿਚ ਸੈਕਸਨੀ ਦੀ ਮੇਰੀ ਥੇਰੇ_ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ। ਗੱਦੀ _ 
ਦੀ ਇਤ ਬਿ ਕਿ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ` 


ਸੈਨ 1789 ਵਿਚ ਬੋਸੀਟੀਲ ਦੇ ਰਨ ਤੋਂ` ਬਾਅਦ _ 


ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ 'ਚੋਂ ਦੌੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ 
ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ' ਯਾਤਰਾ 
ਕੀਤੀ। 


ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ 





`੧- 

























465 


ਸੈਨ 1795 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੱਖੀਆਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਸਮੇ 
ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਆਇਆ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ 1813 ਤੱਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ-ਹੋਲੀਜੁੱਡ ਪੈਲੇਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣ 
-ਉਪਰੈਤ 1814 ਵਿਚ ਲੂਈ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ 
ਜਨਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ ਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਦਾਖਲ 
ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1824 ਵਿਚ ਇਹ ਤਖ਼ਤ 
ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕੌਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ 
ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। 16 ਮਈ, 1830 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੈਸਦ ਭੈਗ ਕਰ 
`_ਦਿੱਤੀ। 25 ਜੁਲਾਈ, 1830 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਚਾਸ਼ ਅਧਿਆਦੇਸ਼ 
_ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ । ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਲੂਈ 


ਫ਼ਿਲਿਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ! ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ 


ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਹੈਨਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ 
ਤਖ਼ਤ ਛੱਡ ਕੇ_ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ, ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਰਾਗ 
ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 2 ਅਗਸਤ, 1836 ਨੂੰ ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹੋ. ਪੁ--ਵ. ਯੂਨ. ਐਨ. 4 : ਸਿਲਾ ਕਲ 316 ' 
ਚਾਰਲਸ (ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) : ਇਹ ਸਵੀਡਨ 


ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਨਵੰਬਰ, _1655 
ਨੂੰ ਸਵੀਡਨ -ਵਿਚ ਸਟਾਕਹੋਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਚਾਰਲਸ 


`. ਦਸਵੇਂ, ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸੈਨ 1660 ਵਿਚ ਆਪਣੇ 


ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰ -ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰੈਤੂ 1672 ਤੱਕ ਰਾਜ 
ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਇਕ ਰੀਜੈਂਸੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ. ਜਿਸ ਦੀ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਲਕਾ ਖ਼ੁਦ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੁਲੀਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ 
ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ। 


ਚਾਰਲਸ (ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ--ਸਵੀਡਨ) 
` ਸੈਨ 1672 ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕੈਮ 


__ਕਾਜ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਡੈਨਮਾਰਕ ਨਾਲ 
`. ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ 1676 


ਵਿਚ ਡੈਨਮਾਰਕ ਨੇ ਸਵੀਡਨ ਉਤੇ ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰਲਸ ਨੇ 17 ਅਗਸਤ, 1676 ਨੂੰ ਫਾਈਲਾਬ੍ਰੋ ਦੇ ਸਥਾਨ 


`. ਤੇ. ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰ੍ 


___ ਦੁਬਾਰਾ ਦਸੈਬਰ ਵਿਚ ਲੰਡ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਰਾਇਆ। 





ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਘਰ ਲਏ ਅਤੇ 1 17 'ੂਨੰ, 1676 ਵਿਚ ਡੱਚਾਂ' 


ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜੇ ਨੰ ਤਬਾਹ ਕਰ 


ਦਿੱਤਾ। ਰ੍ ਰੰ 
15` ਜੁਲਾਈ; 0678 ਵਿਚੋਂ “ਆਵਦੀ !ਨੈ ਡੈਨਮਾਰਕ 


ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ_ ਵਾਰ ਮਾਲਮੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਹਰਾਇਆ। _ 
ਲਤ ਆ ਰਨ 


ਅਮਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇਕ ਸੰਧੀ ਤਿਆਂਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਉਤੇ _ 


ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕ੍ਰ` ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਇਸ 
ਨਾਲ ਡੈਨਮਾਰਕ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਲਈ ਚਗ ਸੋਧ ਸਥਾਪਤ 


<੩ ੫ ੪੍‌ 








` ਸਵੀਡਨ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਉੜੋਂ, ਲੱਗਾਇਆ। ਦੋਸ਼-ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਰਾਲਤ 
ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਵਪਾਰ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤਾ' ਅੜੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉੱਨਤੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਲੌਡ' ਵਿਖੋਂ ਯੂਨੀਵਰ- 

ਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ _ਕੀਂਤੀ। ਸੈਨਿਕੇ''ਤੇ` ਸੇਮੁੰਦੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ 
ਵਧਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਨਤੀ ਵੱਲ ਜ਼ਾਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ 
ਅਚਾਨਕ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ, 167-ਈ. ਨੂੰ ਸਾਕਰੈਮ ਵਿਖੇ ਚਾਰਲਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ 4 


























` ਚਾਰਲਸ (ਤੇਰਹਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) ਰ੍ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ 
ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। 
ਮਨੀ 497 ਐਵਚ ਪਿਤ ਜੀਤ ਬਦ ਸੀਲ ਦੀ 
ਉਮਰ_ਵਿਚ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਨਾਬਾਲਗ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੀਜੈਂਸੀ ਨੇ 
ਇਸਦੇ ਬਾਲਗ਼ ਹੋਣ ਤਕ ਰਾਜ ਦੇ ਕੈਮ ਕਾਜ ਨੂੰ ਸੈਭਾਲਿਆ। 
ਬਾਲਗ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ 
ਲਿਆ। 
ਰ੍ ਜੀਨ ਰਿ ਤੀ ਗੀ ਜੀ 
ਲਈ 1699 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ 
_ ਡੈਨਮਾਰਕ, ਪੋਲੈਂਡ ਅੜੇ`ਰੂਸ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ 


ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਛੇੜ ਦਿਤਾ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਤੇ 


ਹਮੱਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 1੩ ਅਗਸਤ, 1700 ਈ. ਦੀ ਟ੍ਰਾਵੇਨਡਾਲ 


`ਦੀ ਸੈਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿਤਾ ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ 


_ ਡੈਨਮਾਰਕ ਮੁੜ ਕੈ ਸਵੀਡਨ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਚਾਂਰਲਸ ਨੇ' ਨਾਰਵੇ ਵੱਲ ਕੂਚ. ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਸ ਨੇ 
ਨਾਰਵੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ _ਸੀ। ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਖ਼ਤ 
ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣ ਤੋਂ' ਬਾਂਅਦ ਰੂਸ ਨੂੰ ਘੇਰਾ 
ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਰ 

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਕ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ 
ਦੁਸ਼ਮਣ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਂਦਸ਼ਾਹ ਸੈਕਸਨੀ ਦੇ ਆਗਸਟਸ ਵੱਲ ਮੂੰਹ 
ਕੀਤਾ। ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਵਾਰਸਾ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ 


ਤੇ ਸੈਕਸਨੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਿਸਾਉ ਵਿਖੇ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


ਕਰਾਕੋ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾਂ। ਸੈਨ 1704 ਵਿਚ ਪੋਲੈਂਡ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾ 
ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਕਸਨੀ. ਆਗਸਟਸ `ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ 


1705 ਈ. ਵਿਚ ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਟਾਨਿਸਲਾਸ 


" ਲੈਸੈਕਜਿਸਕੀ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1707 ਦੀ ਸੰਧੀ 
ਰਾਹੀਂ ਸਵੀਡਨ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਉਤੋਂ ਆਗਸਟਸ, ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ 
ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤਾ। 


ਹੁਣ ਚਾਰ ਰਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੋਣ' ਲਈ! ਵਿਚਲਾਂ 'ਚੋ 


` ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ 1708 ਈਂ. ਵਿਚ ਰੂਸ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ` 


` ਦਿਤਾ। ਹੋਲੇਵੈਜੀਅਨ ਵਿਖੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮਾਸਕੋ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। 
ਪਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖੇ. ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਚਾਰਲਸ 
` ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸੈਨ 
1709 ਵਿਚ ਪੁਲਟੋਵਾਂ.ਵਿਖੇ ਹਾਰਨ ਪਿਛੋਂ .ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ 
_ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈਂ। ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਨੂੰ ਰੂਸ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ 
ਲੜਨ ਲਈ ਮੈਨਾ ਲਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ 
ਤੁਰਕੀ ਨੇ ਰੂਸ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ। __-. 


1 ਫ਼ਰਵਰੀ), 1313 ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਕੈਂਪ ਉੱਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਪਰ ਲਗਭਗ ਇਕ ਸਾਲ 
ਬਾਅਦ ਉਥੋਂ ਚੋਰੀ.ਨਿਕਲਕੇ ਇਹ.ਸਵੀਡਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ।. ਸੈਨ 


1717 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਤਕੜੀ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਨਾਰਵੇ ਉੱਤੇ _ 
ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਪਰ ਅਚਾਂਨਕ ਹੀ ਫ੍ਰੈੱਡਰਿੱਕਸ਼ਾਲਡ ਦੇ ਘੇਰੇ ਸਮੇਂ __ 


11 ਦਸੈਬਰ, 1728 ਨੂੰ ਦੁਬਮੇਣ ਦੀ-ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ 
ਗਿਆ।_ 


ਇਕ ਛਿਕ ਬਹਾਰ ਯੋਧਾ ਸੀ ਅਤ ਦਬ ਨਾਲ ਸਾ 
ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। __ . _. 


__ ਹ. ਪੁ--ਐਵ. ਐਨ. 3 : 297; ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 4 : 1956 





466 


ਚਾਰਲਸ (ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) : ਸਵੀਡਨ ਅਤੇ 
ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜੰਨਮ ਸਟਾਕਹੌਮ ਵਿਖੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 
1748 ਵਿਚ_ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਡਾਲਫਸ_ 
ਫ੍ੱਡਰਿਕ .ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸੈਨ 1771 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ 


_ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇ' ਇਸਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ 


ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਟਾਕਹੋਮ ਦਾ : 
ਗੰਵਰਨਰ ਅਤੇ ਸਾਡਰਮਨ ਲੈਂਡ ਦਾ ਡਿਊਕ ਬਣਾ ਦਿਤਾ! ਰ੍ 





ਰ ਚਾਰਲਸ (ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) 
: _ ਸੈਲ 1780 ਦੇ ਰੂਸੀ-ਸਵੀਡੀ -ਯੁੱਧ ਸਮੇ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਰੂਸ . 


_ ਨੂੰ ਫਿਨਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਨਲੈਂਡ 


ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸ `ਨੇ ਗਸਤਾਵਸ 
ਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ (1792) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਸਤਾਵਸ 
ਚੌਥੇ ਦੇ ਗੱਦੀ ਬੈਠਣ (1796) ਤਕ ਗੀਜੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਮ 


`_` ਕੀਤਾ। ਗਸਤਾਵਸ ਚੌਥੇ ਦੇ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਚਾਰਲਸ ਦੀ 


ਮਹੱਤਤਾ ਘਟ ਗਈ। 6 ਜੂਨ, 1809 ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗਸਤਾਵਸ 


ਚਰੀ ਦੀ ਚ ਦਿਨ ਕਰ ਨ 


ਦਿਤਾ। ਰ੍ 
ਚਾਰਲੰਸ ਇੱਸ'ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਿੱਲਕੁਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। 


_ਇਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਲੜਕਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਸ 


ਕਰਕੇ ਬਰਨਾਂਡੋਂਟ ਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ 1810 ਵਿਚ ਰਾਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ 


-ਸੈਭਾਲ ਲਿਆ। ਚਾਰਲਸ ਨਾਮ ਦਾ ਹੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਰਹਿ ਗਿਆ। 


ਜ਼ਨਵਰੀ 1814 ਵਿਚ ਕੀਲ ਦੀ ਸੋਧੀ ਰਾਹੀਂ ਨਾਰਵੇ ਨੂੰ 
ਡੈਨਮਾਰਕ ਤੋਂ` ਵੱਖ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ_ ਨੂੰ ਨਾਰਵੇ ਅਤੇ 
ਸਵੀਡਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। 5 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1818 ਨੂੰ 
ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 324 ਰ ਇੰ ੨੬ 
ਚਾਰਲਸ (ਚੌਦ੍ਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) : ਸਵੀਡਨ ਅਤੇ 
ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਪਾਉ ਵਿਖੇ, 26 
ਜਨਵਰੀ, 1763ਵਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਨਾਡੋਟ ਵੀ ਕਿਹਾ 


ਜਿਹ ਹਨੀ ਬਰ ਇਟ ਨਦੀ ਤਪ 


ਸੀ। 


<< 


ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1792 ਵਿਚ ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਕਰਕੇ 











ਸੈਨ 1780 ਵਿਚ ਇਹ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਲੂਈ ਚੌਦ੍ਰਵੇਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ, ਹ 











467 








ਚਾਰਲਸ (ਚੌਦੂਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) 


ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਫਲਿਊਰਸ ਦੇ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ 


ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1797 ਵਿਚ ਇਹ 
ਰ੍ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਦੀਆਂ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੈਭਾਲੀ ਗਈ। 


ਇਸ ਨੇ 1798 ਵਿਚ ਡੈਜ਼ਿਰੀ ਕਲੇਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 
ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ_ਇਸਨੂੰ ਵੀਆਨਾ ਵਿਖੇਂ ਰਾਜਦੂਤ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾਂ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ, 1799 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾ 


_ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ` 


1801 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾ ਵੈਨਡੀ`ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਦਾ 
ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1804 ਵਿਚ ਸਾਮਰਾਜ 
ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ _ਹੈਨੋਵਰ- ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ 
_ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਲਮ ਅੰਤੇ ਆਉਸਟਰਲਿਟਸ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੈਨਸੈਟਨਜ਼ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਅਤੇ 1805 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਨਟਾਕਾਰਵੋ ਦਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ਼ ਦਿਤਾ 
` ਰਿਆ। _. ੍ 


ਤਦ 


_ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਾਲ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਕਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਨਿਯੂੱਕਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਨਵੰਬਰ ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ 


੨੩<=੪੦੨੩੪੦ 


ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁਤਬੈਨਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ . 


ਚਾਰਲਸ ਤੇਰਹਵੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ 
ਨਾਮ ਚਾਰਲਸ ਜਾੱਨ ਰੱਖ ਲਿਆ।. ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 
` ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਝੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। __ - 
ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਨਾਰਵੇ ਨੂੰ ਹਾਂਸਲ ਕਰਨਾ ਸੀ। 


ਇਹ ਨੈਪੋਲ੍ਹੀਅਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੈਯੁਕਤ ਸੰਘ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ੋਲ ਹੋ ਗਿਆ ` 


ਅਤੇ-1813 ਵਿਚ ਲਾਈਪਸਿਗ ਵਿਖੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ 
_ ਨਾਲ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1814 
ਰ੍ ਵਿਚ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੁਆਰਾ'ਨਾਰਵੇ ਨੂੰ ਸਵੀਡਨ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ 
ਗਿਆ।. 


ਸੈਨ 1818 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਤੇਰਵਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 


ਚਾਰਲਸ ਚੌਦ੍ਰਵੇਂ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਨਾਰਵੇ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


ਰਿ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ 


_ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਨੇ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ 


` ਚਾਰਲਸ ਆਗਸਟਸ (ਸੈਕਸ-ਵਾਈਮਾਜ਼) 
ਭਲਾਈ ਦੇ -ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੌਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਕਰਬੇ ਇਹ ਜਨਤਾ 
ਵਿਚ _ਬਹੁੰਤ. ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਰਮਨ _ਪਿਆਂਰਾ ਹੋ _ਗਿਆ। 
ਮਾਰਚ, 1844 ਨੂੰ ਸੱਦੀਡਨ ਵਿਚ ਸਟਾਕਹੋਮ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮਤ ਹੋ 
ਗਈ। ' 

ਰ੍ ਹ. ਪੁ-ਐਵ. ਐਨ. 3 : 298; ਐਨ. ਅਜੈ. 6: 325 ਆ 
ਚਾਰਲਸ (ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) : ਇਹ ਸਵੀਡਨ 


ਅਤੇ ਨਾਰਵੇ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਆਸਕਰ ਪਹਿਲੇ ਦੇ 
ਘਰ 3 ਮਈ, 1826 ਨੂੰ ਸਟਾਕਹੋਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1850 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਫ੍ੱਡਰਿਕ ਦੀ ਲੜਕੀ ਲੂਈਜ਼ਾ 
ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਹੀ ਲੂਈਜ਼ਾ - 
ਮਿ ਰ੍ 





ਚਾਰਲਸ (ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ-ਸਵੀਡਨ) 

__ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਤੇ 1857 ਵਿਚ ਇਹ ਗੈਜੈਂਟ 
ਬਣਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ 8 ਜੁਲਾਈ, 1859 ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ 
ਬੈਠਾ। ਇਹ ਬੜਾ ਉਦਾਰਚਿੱਤ ਅਤੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


'ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਖੇਤਰ 


ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ! ਇਸ ਨੇ ਸੈਵਿਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਤਨੋੱ- 
ਮਨੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1866 ਵਿਚ ਸੈਸਦ ਦੇ ਦੇ ਸਦਨਾਂ ਦੀ ਰ੍ 
ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 


ਇਸ ਨੇ 1864 ਦੇਂ ਜਰਮਨ-ਡੈਨਿੰਸ਼ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੀ ਰ੍ 


_ ਮੱਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਵੀਡਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਯੁੱਧ 


ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਨਾ ਉਤਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿਣ ਦਾ 
ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। 18 ਸਤੈਬਰ, 1872 ਨੂੰ ਮੈਲਮਾ ਵਿਖੇ ਚਾਰਲਸ 


ਦੀ ਮਤ ਹੋ ਗਈ। _. '`'% 


ਚਾਰਲਸ ਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 


_ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਭਰਾ ਆੱਸਕਰ ਦੂਜਾ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। 


: ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 316; ਐਨ. ਅਮੈ. 6: -324. 


__ ਚਾਰਲਸ ਆਗਸਟਸ (ਸੈਕਸ-ਵਾਈਮਾਰ) : ਇਹ 
ੋਕਸ-ਵਾਈਰ ਦਾ ਗਡ-ਡਿਊਜ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਜਰਮਨੀ 
ਵਿਚ ਵਾਈਮਾਰ ਵਿਖੇ 3 ਸਤੋਬਰ, 1757 ਨੂੰ ਕਾਨਸਟੈਨਟੀਨ ਦੇ 























__ ਗੀਜੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੌਮ ਕ਼ੀਤਾ। ਜ 





1766 'ਈ. ` ਵਿਚ. ਅਤੇ ਪਿ ਦੀ ਮੌੜ ਏਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੀ ਉਮਰ 
ਵਿਚ ਹੀ ਡਿਊਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਰ, 1775 ਤਕ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ 
ਡੇ ਇੱਸ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਸੀ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ “ਦੋ ਕਵੀਆਂ ਨੇ: ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਇਉ 175 ਈ. ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ 





ਦੀ ਮਿਤਰਤਾ ਗੋਇਣੇ ਨਾਂਲ ਹੋਂ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਜ਼ਿਆਦਾ 
- ਤਰ ਗੋਇਟੇ ਦੀ” ਮਿੱਕ੍ਰਰਰਾ ਉੱਤੇ ਰੀ. ਨਿਰਭਭ ਸੀ. ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਰ 1775 ਵਿਚ ਹਕੂਮਤ ਸੈਭਾਲੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਸ ਆਗਸਟਸ ਨੇ 
ਵਾਈਮਾਂਰ ਵਿਖੇ ਗੁੰਪਤ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। 





ਚਾਰਲਸ 'ਆਂਗਸਟਸ' ਨੇ 'ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੜੇ _ 


`_ ਆਪਣਾ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਇਸਨੇ ਹੈਂਬਸਬਰਗ ਦੇ ਜੋਸਫ਼ ਦੂਜੇ 


-ਤੋਂ ਜਰਮਨੀ, ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ, ਲਈ 1785 ਈ. ਵਿਚ_ 


_ ਪ੍ਰਸਆਂ ਨਾਲ ਸੈਧੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਦੇ 
ਫ੍ਰੱਡਰਿਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਲੀਗ ਦੀ 
`_ਸਥਾਪਨਾ-ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1787 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਦੇ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ 


ਵਿਲੀਅਮ ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਂ ਹੈਗਰੀ ਦੀਂ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ 


ਰ੍ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1788 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਮੇਜਰ 
ਜਨਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਮ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ 
ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੇ. ਫ਼ੌਜ ਦੀ .ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਪਰੌਤੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਤੈੱਡਰਿਕ ਵਿਲੀਅਮ ਤੀਜੇ ਦੇ' ਪ੍ਰਸ਼ਆਂ ਦਾ ਤਖ਼ਤ: ਸੈਭਾਲਣ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ 1798 ਵਿਚ ਇਹੇਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ 


ਇਦਾ 








468 ੍ 
ਰ ਪਿਤ ਹੁ 


ਸੁਤੰਤਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਆ, ਆਸਟਰੀਆ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਮਜਬੂਰ 


ਕਰਨ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੈਡ ਡੱਚੀ ਵਿਚ ਪਰਸ ਦੀ ਸੁਝਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ 


ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 


14 ਜੂਨ, 1828 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਆਗਸਟਸ ਦੀ ਗ਼ਰਾਡਿਜ਼ - 
ਵਿਖੇ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ! 
.. ਵਿ ੀਿ 

ਰੀ ਵਰਸਿਟੀ ਨੀ ਰੀ ਰੀ ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 321 


ਚਾਰਲਸ ਐਡਵਰਡ (ਇੰਗਲੈਂਡ) _ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਯੋਗ ਪ੍ਰੀਟੈਂਡੌਰ” ਤਬ 


ਇਹ ਜੇਮਜ਼ ਐਡਵਰਡ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਰੈਮ ਵਿਖੇ 31 _ ` 
- ਦਸੈਬਰ, 3702. ਉਂ ਹੋਇਆਂ ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ] ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਰ੍ 
_ ਰਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਵੱ 


ਤਾ 





ਚਾਰਲਸ ਐਡਵਰਡ (ਇੰਗਲੈਂਡ) 


`ਇਸ ਨੌਜੁਆਨ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਸਟੂਅਰਟ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ` 
'ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੰਰਨ ਲਈ ਸਿਰਲੱਥ ਯਤਨ __ 
ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ _' 


ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਪੇਨ ਦੀ. ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆਂ। 


ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ. _ 


ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੋਂ ਇਕ ਬੇੜਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਹਮਲਾ 


ਕੀਤਾ ਪਰ ਤੇਜ਼ ਤੂਫਾਨਾਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਇਸ ਯਤਨ ਵਿਚ -.%ਓ 
_ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾਂ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਤੋਂ 
ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ 


ਸਾਥੀਆਂ ਸੇਮੇਤ ਦੋ ਜਹਾਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੋ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਨੂੰ ਤੁਰ. 


_ਪਿਆ। 1੭ ਅਗਸਤ, 1745 ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿਚ ਝੰਡਾ ' 

ਗੱਡ ਦਿਤਾ। ਸਕਾਚੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਇਸ ` 
`` ਨਾਲ ਆ ਮਿਲੇ। ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇਂ. ` 
ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਥ ਅਤੇ ਫਿਰ ਐਡਨਬਰਗ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਕੇ 17 ਸਤੇਬ੍ਰ _- 
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। 21 ਸਤੇਬਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ - 
`ਉਣੇ ਕਮਲਾ ਕਰਕ ਪੈਟਨਪਨਜ਼ ਦਂ ਸਬਾਨ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਂ ਤਹਾਂ 
_ਹਰਾਇਆ। _ , ਗਨ 
1 ਟੇ. ਹਫ਼ਤੇ ਬੀਤਣ ਉਤੇ ਇਸ ਨੇ ਐਪਣੀ ਭੋਜ ਨਾਲ ' 
_ ਇੰਗਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। 5. ਚਸਬਰ ਨੂੰ 'ਇਹ ਡਰਬੀ 






















469 


ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।ਇਥੇ ਭਾਵੇਂ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਸੀ ਪਰ ਉਸ 
ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਾਧੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦਿਖਾਈ' 
ਨਾ`ਦਿਤੀਂ। ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਝਿਜਕਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ 
ਦਿੱਤਾ। ਰਾ 


ਟੇ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ 16 ਅਲ, 1746 ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ 
ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। ਚਾਰਲਸ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੋ 


ਫ਼ਰਾਂਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਸਾਲ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਰਿਹਾ! ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ 
ਕਿ 1748 ਵਿਚ ਇਸ .ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਲੈਡਨ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਸਿ 


ਰ੍ ਸੈਨੇ 1766 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ: ਬਾਅਦ ਇਹ 
` ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਮ ਅਤੇ` ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੈਨ 
`_ 1772 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਸਟੋਲਬਰਗ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਲੂਈ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ 
` ਕਰਵਾਈ ਪਰ' ਉਹ 1780 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ 
ਰ੍ ਅਤੇ 1784 ਵਿਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਰੀ ਰਲੀ 


ਲੜਕੀ ਨੇ ਕੀਤੀ।30 ਜਨਵਰੀ, 1788 ਨੂੰ ਰੋਮ ਵਿਖੋਂ ਚਾਰਲਸ ਦੀ 
_ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਰ. ਪੁ--ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 4 : 1959 


ਰ ਚਾਰਲਸ ਐਲਬਰਟ (ਸਾਰਡੀਨੀਆ) : ਸਾਰੰਡੀਨੀਆ 
_ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਕਤੂਬਰ, 1798 ਨੂੰ ਇਟਲੀ 
ਵਿਚ ਟਿਊਰਿਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਚਾਰਲਸ ਅਮੈਨੁਅਲ ਦਾ 
_ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ 
ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। _- ` 

ਨਰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ 

ਪਰ 1814 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਟਿਊਰਿਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 
1821 ਵਿਚ ਵਿਕਟਰ ਅਮੈਨੁਅਲ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੁਆਰਾ 
ਰ੍ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਗੀਜੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਮ 
` ਕੀਤਾ ਚੂਕਿਂ ਨਵਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਫੀਲਿਕਸ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ 
` ਅਯੋਗ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਮਗਰੋਂ ਚਾਰਲਸ ਫ਼ੀਲਿਕਸ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਸੈਭਾਲਣ 


_ਉਪਰੈਤ ਐਲਬਰਟ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ.ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1823 ਤਰ 


__ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੁੜਿਆ। 


- ` _ ਸੈਨ 1823 ਵਿਚ ਇਸ ਨੰ ਸਪੇਨ ਵਿਖੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਰ 
ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਨੇੜਲਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਂਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 1831 ਵਿਚ 


ਚਾਰਲਸ ਫ਼ੀਲਿਕਸ ਦੀ ਮੌਤ'ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਇਸਨੇ 
_ ਪੀਡਮਾਂਟ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਨੂੰ 
ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਇਆ।ਸੈਨੇ 1848 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਮਗਰੋਂ 
ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸੈਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ 
ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਲੰਬਾਰਡੇ , 
ਵੀਨੀਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਇਟਲੀ ਦੀਆਂ ਡੱਚੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 
ਕੋਹਿਣ ਉੱਤੇ ਮਿਲਾਨ ਦੀ ਮੱਦਦ ਲਈ ਆਸਟਰੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਜੈਗ ਛੇੜ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। 


ਮ੍ਰਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਕਟਰ ਅਮੈਨੁਅਲ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਤਖ਼ਤ ਛੱਡ 


ਤ । ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਈ ਮੁਠਭੇੜਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਸਟਰੀਆਨਾਂ ਹਾਰ 
ਪਰ 25 ਜੁਲਾਈ, 1848 ਨੂੰ ਕੁੱਸਟੋਸਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਚਾਰਲਸ 


ਉਤ _ ਅਗਲੇ ਸਾਲ 23 ਮਾਰਚ, 1849 ਨੂੰ ਨੌਵਾਰਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਵੀ 
: ਨੂੰ ਭਾਂਰੀ ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। ਅਖੀਰ ਚਾਰਲਸ 


ਚਾਰਸਲ ਇਮੈਨੁਐਲ (ਪਹਿਲਾ, ਸੇਵਾਏ) 
ਕੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਇਕ ਮੱਠ ਵਿਚ 28 ਜ਼ਲਾਈ, ਰ੍ 
1849 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. 6: 325; ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 4 : 1958 
ਚਾਰਲਸ ਇਸੈਨੁਐਲ (ਪਹਿਲਾ, ਸੇਵਾਏ) : 


ਸੇਵਾਏ ਦਾ ਡਿਊਕ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜਨਛਰੀ, ਰਣ ਬਨ 


ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਰੀਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆਮ ਇਹ ਇਮੈਨੁਐਲ ਫਿਲੀਬਰਟ 


'ਅਤੇ ਮਾਰਗਰੇਂਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸੈਨ 1580 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ 


ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਿਊਕ ਬਣਿਆ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ 


ਵਿਆਹ ਸਪੇਨ ਦੇ ਫਿਲਿਪ ਦੂਜੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਕੈਬਰੀਨ ਨਾਲ ਹੋ 


ਗਿਆ। 


ਇਸ ਦੀ ਸਭ `ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਜਨੀਵਾ ਸਾਲੂਟਸੋ ਅਤੇ 
ਮੋਨਫੇਰਾਟੋ ਨੂੰ ਪਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1588 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ 
ਤੋਂ ਸਾਲੂਟਸੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਆਪੁਣੋ ਸਹੁਰੇ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ 1589 


- ਵਿਚ ਐਕਸ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ (੧੪0੪੩੦੦੬ ੦ &6%) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
` ਪ੍ਰਾਵਿੰਸ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ' ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ 


ਨੇ ਚਾਰਲੇਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ 1601 ਦੀ ਸੌਧੀ ਰਾਹੀਂ 
ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਨ੍ਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ 
ਕਰ ਦਿਤਾ ਪਰੈਤੂ ਸਾਲੂਟਸੋ ਇਸ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਦਿਤਾ। 


ਸੈਨ 1602 ਵਿਚ ਜਨੀਵਾ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਰਲਸ. 


ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਈ। ਸੋਵਾਏ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ 1619 ਦੀ 


ਸੀ ਹਲਦੀ ਗਿ ਹਿਤ ਜਬ, 
ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। 





੍ ਚਾਰਲਸ ਇਮੈਨੁਐਲ (ਪਹਿਲਾ, ਸੇਵਾਏ) 


ਵਾਰ ਲੜਿਆ ਪਰ 1618 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ _ 
ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਸ ਸਾਂਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ 
ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ` 
ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਡੱਚੀ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦ੍ਰਿਤਾ। ਬੜੀ 
ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਪਰ ਬੀਮਾਰ 
ਪੈ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 26 ਜੁਲਾਈ,, 1630 ਨੂੰ ਪੀਡਮਾਂਟ ਵਿਚ 


ਸਾਵੀਲ ਯਾਨੋ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹੁ.5: 322; ਐਨ. ਅਸ. 6: 226 


ਹੁ. - ਐਨ. ਬਰ 


























ਚਾਰਲਸ ਜ਼ਾਕ ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਚੇਜ਼ਾਰ 
____ ਚਾਰਲਸ, ਜ਼ਾਕ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਚੇਜ਼ਾਰ : _ਫ਼ਰਾਂਸ਼ ਦੇ 
ਇੰਸ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ, 
1746 ਨੂੰ ਬੋਗੈਂਸੀ, ਲਾਇਰੈੱਟ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿਚ 
_ ਕਲਰਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦਾ ਝੁਕਾਉ ਵਿਗਿਆਨ ਵਲ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1783 ਵਿਚ ਗੁਬਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰਨ 
_ਲਈ ਹਾਈਡੋਜਨ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ-ਅਤੇ 1787 ਦੇ ਲਗਭਗ, 
_ਗੇ-ਲੂਸੇਕ ਦੇ ਤਾਪ ਦੁਆਰਾ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਪਸਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਪੂਰਵ- 
ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਇਸ 
ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਗਰੇਵਮੈਂਡ ਹੀਲੀਓਸਟੈਟ 
ਅਤੇ ਫਾਰਨਹਾਈਟ ਦੇ ਏਰੋਮੀਟਰ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਇਕ 
_ਥਰਮਾਮੀਟਰੀ _ਹਾਈਡੋ੍‌ਮੀਟਰ, _ਪਰਾਵਰਤਨ_ ਦੁਆਰਾ _ਇਕ 
ਗੋਨੀਓਮੀਟਰ ਅਤੇ_ਕਈ ਹੋਰ ਅਨੋਖੇ ਭੌਤਿਕ ਯੋਤਰਾਂ ਦੀ ਕਾਢ 


__ ਕੱਢੀ। ਸੈਨ 1785 ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਾਦਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਦਾ 


ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ (0850798660€ 068 £ਹ੬ ੬ 


੍ 16੦808੦ ਵਿਖੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣਿਆ। ਅੰਤ 


ਵਿਚ 7 ਮਧ੍ਰੈਲ, 1823 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਦੀਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ 


ਇਨ ਬਿ ਤਿਹ ਰ੍ 


ਸਬੈਧਿਤ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 32 


ਨ ਚਾਰਲਸਟਨ : ਅਮਗੈਕਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲਾਈਨਾਂ ਰਾਜ ਦਾ 

ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਤੱਟ ਉਤਲੀਆਂ ਮੁੱਖ 
ਬੈਦਰਗਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਸਦਰ 
` ਮੁਕਾਮ (1785), ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸੰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ 
_ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ “ਇਹ ਐਸ਼ਲੇ ਅਤੇ ਕੂਪਰ 


ਦਿ ਬਾਰ ਇੰਦ ਤਿਹ 


ਬੈਦਰਗਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।. 


ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਚਾਰਲਸ 
ਟਾਊਨੇ ਸੀ। ਸੈਨ 1670 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ .ਨੇ ਇਸ 
` ਨੂੰ ਐਸ਼ਲੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ,ਤੇਂ ਇਸ 
ਦੀ` ਅਜੋਕੀ-ਥਾਂ ਤੇ ਇਹ 1680. ਵ਼ਿਚ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ 
ਵਪਾਰ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ ਤਜਾਰਤੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਣੀ 
ਐਨੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਚਾਰਲਸਟਨ ਦੇ ਲੋਕ ਫਲੋਰਿਡਾ ਅਤੇ 
ਲੂਜ਼ੀਆਨਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਰਜ਼ਾਈ ਹੋ 
ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਇਕ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। 
ਅੰਤ 1719 ਵਿਚੇ ਇਥੇ ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲਾਈਨਾ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਕਾਰ 


ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਸੈਨ 1722 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ_. 
ਬਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਚਾਰਟਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 1783 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ . 


ਤੋਂ ਚਾਰਲਸਟਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਨਿਗਮੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


ਇਹ 1755 ਵਿਚ ਸੂਬਾਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸੀ 
ਅਮਰੀਕਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (1780- -82) ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬ੍ਰਤਾਨਵੀਆਂ 
ਅਧੀਨ ਸੀ। ਸੈਨ 1812 ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰਲਸਟਨ 
ਇਕ ਚੋਗੀ ਵਿਕਸਤ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਚੌਲ 
ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਢਾਂ ਕਾਫ਼ੀ 
` ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤਕ ਚੁੰਗੀ ਤੋਂ ਛੋਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੋਰ 
ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖ ਤੋਂ 1865 ਤਕ ਇਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ 
ਉਤਰਾ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ। ਲੜਾਈ ਉਪਰੋਤ ਇਸ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ 


- _ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਤਰੱਕੀ ਇਕ ਖਾਦ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਲਗਣ 
ਨਾਲ ਹੋਈ । ਸੈਨ 1886 ਵਿਚ ਕਈ ਭੂਚਾਲ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ 


470 ਰ੍ 





ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਸੈਨ 1896 ਵਿਚ ਤੱਟੀ 
ਬੈਨ੍ਹ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੇ 1942 ਵਿਚ ਸਾਊਟੀ-ਕੂਪਰ, 
ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ 





ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰੱਕੀ ਮਿਲੀ। ਇਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਟਰੋਲ, ਉਦਯੋਗਿਕ 


ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਲਿਆਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ 
ਪੈਟਰੋਲ_ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੈਗਲਾਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਖਾਦ,.,ਲੋਹਾ, 
ਇਸਪਾਤ ਅਤੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਇਥੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਦਾ' ਗੁੱਦਾ 
ਬਣਾਉਣ, ਤੇਲ ਸਾਫ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਾਂਤਾਂ ਦਾ ਕੌਮ, ਐਸਬੈਸਟਸ, ਖਣਿਜ ' 


` ਪਦਾਰਥ, ਰਬੜ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, .ਸਿਗਰਣ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ 


ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। . 


੍ “ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੰਚ ਕਈਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੈਸਥਾਵਾਂ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ, 
੬ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ, ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਸਕੂਲ 
ਆਬਾਦੀ-80,414 (1990) ੫ 
325 45 ਉ. ਵਿਥ.; 79੧ 5 ਪੱ. ਲੈਬ 
ਰ੍ .ਹ. ਪੁ. ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ-2 ; 766 


ਚਾਰਲਸਟਨ : #ਮਰੀਕੀ ਦੀ ਗੋਰੀ ਇਿਡੀਨਾਇ 
ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਲਜ਼ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਐਮਬਰਾਸ ਦਰਿਆ __` 
ਦੇ ਨ ਜ਼ਦੀਕ ਇਕ. ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ 1826 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਪਾਰਕਰ ਨੇ ਆਬਾਦ 


ਕੀਤਾ ਸੀ-ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੋਸਟ ਮਾਸਟਰ, ਚਾਰਲਸ 





ਮਾਰਟਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਲਿੰਕਨ ਹੈਰੀਟੇਜ 


ਟਰੇਲ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੁਝ ਕਿਲੋਂਮੀਟੀਰ ਦੂਰ ਸ਼ਿਕਲੋ ਕਬਰਿਸਤਾਨ _ 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿੰਕਨ ਦੇ ਪਿਉ ਅਤੇ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਦਫ਼ਨਾਏ ਹੋਏ 

ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ “ਲਿਕਨ ਲਾਗ ਕੈਬਿਨ ਸਟੇਟ ਪਾਰਕ” , 
ਹੈ। ਚਾਰਲਸਟਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੀ ਹੈ। ਕੋਵਲ ੍ 
ਕੁਝ ਇਕ ਹਲਕੇ ਫੁਲਕੇ ਉਦਯੋਂਗ ਹੀ ਇਥੇ ਹਨ) ਇਥੇ ਈਸਟਰਨ: ' 
ਇੰਲੀਨਾਇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ '. 
ਪੂਰਬ ਵਲ ਚਾਰਲਸਟਨ ਝ੍ੀਲ ਅਤੇ.ਫਾਕਸ ਰਿਜ ਪਾਰਕ ਹਨ। ' ਰ੍ 


ਆਬਾਦੀ--57 287 (1990) . . 
ਮਾ 395 30' ਉ. ਵਿਥ.; 88” 10 ਪੂ. ਲੋਥ. 9 
ਭਰ ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ.2 766_ 





` ਚਾਰਲਸ ਟਾਮਸ : ਇਹ ਵਜ ਦਾਇਰ ਰਜ ਮਿਕ 
ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕਾਲਵਿਨਵਾਦ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ 
ਸਰਗਰਮੀਆਂ `ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ । ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ .14 _ 
ਅਕਤੂਬਰ, 1755 ਨੂੰ ਕਾਰਮਾਰਦੈੱਨਸ਼ਿਰ ਵਿਚ _ ਹੋਇਆ 
ਕਾਰਮਾਰਦੈਨਸ਼ਿਰ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਂਪਤ ੨ : 
ਮਗਰੋਂ, ਇਹ ਸਰਮਸੈੱਟ ਸ਼ਰਵਿਖੇ ਕਿਊਰੇਟ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1783 
ਇਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਘਰ ਬਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗੋੜ 
ਸਥਾਂਪਿਤ ਚਰਚ ਤੋਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸੁਕਣ ਕਰਕੇਂ' 
ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਘਰ ਵਾਲੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨਾਲ ਚਲੋ 
ਸੀ। ਸੈਨ 1784 ਵਿਚ ਇਹ ਮੈਥੋਡਿਸਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਾਲਾ ਦਾਤ 
ਬਣ ਗਿਆਂ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ.ਇੱਲ੍ਹ 
ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਭਾਂਸਾਂ 
ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਸੈਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਕ ਤੈਰ-ਮਾਸਿਕ ਮੈਗ 
ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰਟਗ ਪ੍ਰੈਸ ਲਗਾਈ ਤੇ 
















471 ਚ ਚਾਰਲਸ ਮਹਾਨ (ਸ਼ਾਰਲੀਮੇਨ-ਫ੍ਰੈਕਿਸ) 


ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਪ੍ਰੋਵੈਂਸ, ਲੋਰੇਨ ਅਤੇ ਡੋਫਿਨੀਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ _' 
ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ' ਦੁਰਮਿਆਨੀ ਰਿਆਸਤ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦਾ 


ਸਸਤੇ ਤਰਜਮੇ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 1804 ਵਿਚ 


ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ 1806 ਵਿਚ ਵੇਲਜ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਬਾਈਬਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ । ਇਸ- ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਸਦਕਾ 
ਮੈਂਥੋਡਿਸਟ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ਼ ਦੀ ਮੌਤ 
ਬਾਲਾ ਵਿਖੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1814 ਨੂੰ ਹੋਈ।: ਰ੍ 


'ਰ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 320; ਐਨ. ਮਾ. 2 : 763 


ਚਾਰਲਸ 'ਦੀ ਬੋਲਡ”, (ਬਰਰੀਡੀ) : : ਇਹ ਬਰਰੀਡੀ 

ਤਰ 10 ਨਵੰਬਰ, 1433 
ਨੂੰ 'ਫਿਲਿਪ ਦੀ ਗੁੱਡ” ਦੇ ਘਰ ਇਜ਼ਾਬੈਲਾ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। 

___ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ 1465 ਈ. 
_ਵਿਚ ਡੱਚੀ ਦਾ ਅਮਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ. ਇਸ ਨੇ 
_ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਲੂਈ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਇਸਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ 
ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਲੂਈ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ 


ਕੋਨਫਲਾਨ ਦੀ ਸੈਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਪਸ. 


`ਲਏ ਜੋ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ 1435 ਵਿਚ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ' ਲੂਈ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ,ਕੈਥਰੀਨ ਨਾਲ 
ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 


1467 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਬਰਰੀਡੀ 

_ਦਾਂ ਡਿਊਕ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮੁਸੀਬਤਾਂ 

_ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਹ 10 ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਯੁੱਧਾਂ 

_ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਸੈਧੀ 

__ਕੀਤੀ। ਪੈਰਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ। ਫਰਾਂਸ ਨਾਲ ਆਪਣਾ 
ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 2 











ਚਾਰਲਸ 'ਦੀ ਬੋਲਡ” (ਬਰਗੈਡੀ) 


. ਇਹ ਬਰਰੀਡੀ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਰਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
“ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਲੂਈ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇ' ਨਾਲ ਪੇਰਾਨ ਵਿਖੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਸਫ਼ਾਈ 
ਗਲਬਾਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਲੂਈ ਨੇ ਚਾਰਲਸ 
ਸਕਿਝ ਇਲਾਕਿਆ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਚਾਰਲਸ 
1476 ਈ. ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ 
`` ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ _ਹਾਰ ਗਿਆ। ਇਹ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹਾਂਰ ਜਾਣ 


ਉਪਰੈਤ ਇਸ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਈ। ਇਸ ਤਮੰਨਾ ` 


ਨੇ ਕਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿਤੇ । ਅਖੀਰ ਜਦੋਂ ਲੋਰੇਨ ਦਾ ਡਿਉਕ 


ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ' ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ` (: 
ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ 1476 ਵਿਚ ਡਿਊਕ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰੰਤੂ 5 ॥ 
- ਜੁਨ, ਸਹ ਤਿਸ 


ਗਈ/ 


ਚੀਰ ਨ ਤਨ ਵਰ ਜਰ ਐਂ ਰ੍ 


ਇਸਦੀ ਲੜਕੀ ਖ਼ੇਰੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੀ। . 0 ਰ 
ਹੇ ਹ. ਪੁ. - ਐਵ. ਐਨ. 3 : 304 ; ਨਿ. ਯੂੰ. ਐਨ. 4 : 1958 ' 


ਚਾਰਲਸ ਨਿਯਮ : ਇਹ ਇਕ ਤਾਪਗਤਿਕ ਨਿਯਮ ਹੈ 


_ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੇ-ਲੂਸੈਕ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 
ਸਥਿਰ ਦਬਾਉ ਉੱਤੇ ਗੈਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁੰਜ` ਜਾਂ ਮਾਤਰਾ,ਦਾ ` 


ਆਇਤਨ ਪਰਮ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਉਲਟ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ. ਏ. 

ਚਾਰਲਸ ਅਤੇ ਜੇ. ਐੱਲ. ਗੇ-ਲੂਸੈਕ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਗੈਸ 

ਲਈ ਇਸ ਨਿਸਸੰ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਜ ਕੀਤੀ (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ 
ਵੋਖੇ ਗੈਸ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ)। __ 


ਹ.ਪੁ.--ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 3 : 11 ੍‌ 

ਚਾਰਲਸ, ਫੈੱਡਰਿਕ : ਬਾਡੇੱਨ ਦੇ ਇਸ ਗੋਂਡ ਭਿਊਕ ਦਾ 
ਜਨਮ 22 ਨਵੈਬਰ, 1728 ਨੂੰ ਕਾਰਲਸਰੂਐ ਵਿਖੇ (ਜੋ ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ 
ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਹੈ) ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਨੇਕ ਨੀਅਤ ਅਤੇ 


`ਫਰਾਖ਼ ਦਿਲ ਰਾਕਮ 'ਸੀ। ਇਸਨੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ 


ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇਥਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ 
ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। 


- ਸੈਨ 1746 ਵਿਚ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ' ਜਲਦੀ ਹੀ 


-ਇਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਹੋਣ 
ਲੱਗੀ। ਇਸ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਜਨਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ 


ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਸੀਹੇ ਘਟਾਏ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਗ਼ਲ- ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਤੋਂ 
ਅਲਗ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ 
ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਇਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਾਕਮ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 
ਗੋਟੇ, ਵਾਲਟੇਅਰ ਅਤੇ ਕਾਰੋਲਸ ਲਿਨੀਅਸ (੯3010 1:908605) 
ਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਜੀ ਸੈਪਰਕ ਰਖਿਆ। ਇਹ ਕਾਂਤੀਕਾਰੀ 
ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਮਜਬੂਰਨ ਇਸ ਨਾਲ ਜੈਗ ਬੈਦੀ 
ਕਰਨੀ ਪਈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਖੇਤਰ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਰਿ2ਆ 
ਅਤੇ 1806 ਵਿਚ ਇ ਗੱਡ .ਡਿਊਕ-ਬਣ ਗਿਆ।11 ਜੂਨ, 1811 
ਨੂੰ ਕਾਰਲਸਰੂਐ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 2 : 765 


ਚਾਰਲਸ ਮਹਾਨ (ਸ਼ਾਰਲੀਮੇਨ-ਫੈਕਿਸ) : ਇਹ ਰੋਮ ਰ 


ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਕਿਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ _ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਾਰਲੀਮੇਨ 
(€180008£72) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ'ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਪੈਪਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਰਟ (2੪8੩ % 0੩) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, 


ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ, 742 ਵਿਚ ਐਕਸਲਾ ਸ਼ਾਪੈੱਲ (&1੩- . 


14-61%021) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। _ 

















ਆਂਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 768 ਵਿਚ ਇਹ 
ਆਸੰਟ੍ਰੇਸ਼ੀਆ ਨਿਊਸਟਰੀਆ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 
ਭਰਾ ਸ਼ਾਰਲੀਮੈਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 771 ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਆਪਣੇਂ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਫੈਂਕਿਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ 


-`'ਗਿਆਂ। . 
ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਕੁੱਲ ਛਿਆਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ 


ਲੈਬਾਰਡੇ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਡੇਸੀਡੇਰਯੋਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ 
ਕਰਵਾਈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਕੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਹਿਲਡੈਗਾਰਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਲੈਬਾਰਡੇ 
ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਸ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਨਤੀਜੇ 
___ ਵਜੋਂ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਸੂਸਾ ਦੇ ਸਥਾਨ'ਤੇ ਲੈਬਾਰਡੇ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਟੱਕਰ 
੍ ਲੈਣੀ ਪਈ। ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਪਾਂਤ, ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ 


ਵਿਚ ਲੈਣ ਉਪਰੈਤ 774 ਵਿਚ ਲੈਥਾਰਡੇ ਦੀ ਹਗੂਮਤ ਵੀ ਪ੍ਰਪਤ 


ਕਰ ਲਈ। 


ਸੋਨ 718 ਵਿਚ ਦਿਰ ਸੰਪਨ ਵਿਖੇ ਅਰਬਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ 


` ਅਤੇ ਮੂਰਾਂ ਨੂੰ.ਹਰਾ ਕੇ ਪ੍ਰੇਨੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਲੈਬਾਰਡੇ, ਬਾਵੇਰੀਆ, ਅਵਾਰਜ਼, ਬ੍ਰਿਟਨਾਂ 


_ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦੀ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਇਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੋਬੀ 
__ ਲੜਾਈ ਸੈਕਸਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ 
_ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਇਥੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। 


ਸੈਨ 800 ਦੌਰਾਨ ਰੌਂਮ ਦੇ ਪੋਪ ਲੀਓ ਤੀਜੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਮ 
ਵਿਖੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ:ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਵਾਲੇ ਦਿਨ 
__ਇਸਨੇ ਇਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 
810 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਡੇਨਜ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ 


_ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸਨੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਰ੍ 


ਅਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। 


ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਰੂਮ ਸਾਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਲਟਿਕ ਸਾਗਰ ਤੱਕ 
ਅਤੇ ਡੈਨਿਊਬ ਤੋਂ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈਗਰੀ, ਬੈਲਜੀਅਮ, ਜਰਮਨੀ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਸਵਿਟ- 
`ਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਚਾਰਲਸ 
__ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਯੂਰਪ ਦੀ ਇਕ ਮਹਾਂਨ ਹਸਤੀ ਸੀ। .. 
ਇਸ ਨੇ ਚਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਲੜਕਾ 
_ ਲੂਈ ਦੀ ਪਾਇਸ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜੋ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਇਸਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ'ਬਣਿਆ। ਰ੍ 


ਰੁ ਚਾਰਲਸ ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, ਵਿਧਾਨਕਾਰ, ਯੋਧਾ 
ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਉਸਰੱਈਆ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਈਸਾਈ 
ਧਰਮ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਲੱਥ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉੱਨਤ 
ਕਰਨ ਲਈਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ 


` ਬੁਲਾਏ ਅਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ_ਵੱਡੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾਂ -ਕੀਤੀ। 


ਇਸਨੂੰ ਸੈਗੀਤ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। 28 ਜਨਵਰੀ, 814 ਨੂੰ ਇਸ 


ਦੀ ਰਵਿ ਦਿ 


ਗਿਆ। ਰ੍ 
ਰ੍ ਹ.ਪੁ.-ਨਿ' ਯੂ. ਐਨ. 4, 1650) ਐਵ. ਐਨ. 3: 293 
ਚਾਰਲਸ ਮਾਰਕ ਫੈਂਕਿਸ : : ਫ੍ਰੇਕਿਸ ਦਾ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, 


ਹਰਸਤਾਲ ਦੇ ਪੈਪਿਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 689 ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ।ਸੈਨ 714 ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ 


472 


_ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ. 9 ਅਕਤੂਬਰ, 1735 - ਨੂੰ -ਵੋਲਫੈਨ--ਬੂਟਐੱਲ 


ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 





ਵਿ ਉਤ 
ਆਸਕ੍ੇਆਈ ਫ੍ਰੈਂਕਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਨ 
ਨਿਊਸਟਰੀਆ ਅਤੇ ਆਸਹ੍ਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵੀ 
720 ਵਿਚ ਇਹ ਫ੍ਰੈੱਕਿਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਬਾਦੇਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। _। 
ਨਾਂਮਾਤਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕਠਪੁੱਤਲੀਆਂ ਬਣ'ਗਏ। ' ' 





ਕਿਸ ਦੀ ਇਕਮਿਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਚਾਜ਼ਲਸ ਨੇ ਛਰਾਂਸ ਨੂੰ. ਅਰਬਾਂ: ਦੇ ਰੀ 


ਹਮਲਿਆਂ ਤੋ ਬਰਾਇਆ। 
ਰ੍ _25 ਅਕਤੂਬਰ 732 ਨੂੰ ਇਸਨੇ ਪਵਾਟਯੇ ਲੋੜੇ ਸਪੇਨ ਦੇ 





ਅਰ ਮਰ 
ਉਪਨਾਮ _ਮਾਂਰਟਲ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ _ਇਹ--ਕ੍ਰਿਸੈਂਡਮ ਦਾ _ . 
ਕਲਿਆਣਕਾਂਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾਂ।'ਈਸਾਂਈ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ 

ਇਸਨੇ ਸੈਕਸਨੀ ਅਤੇ ਫ੍ਿਜ਼ੀਆ 0399) ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚ 


ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। _ ੍ ਰੰ 
ਰ ਉਤ ' 
ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੱਛਮੀ. ਭਾਗਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣਾ 
ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਸੈਨ 735 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਬਰਰੀਡੀ ਵਿਚੋਂ 
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਚਾਰਲਸ ਮਾਰਟਲ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 3 
ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕਾਰਲੋਮੇਨ ਅਤੇ ਪੈਪਿਨ 
ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। 22 ਅਕਤੂਬਰ, ਗਰ ਵਿਚ ਰ੍ 
ਦੀ ਮੌੜ ਹੋ ਗਈ। 

ਰ੍ ਰ. ਪੁਟ-ਐਨ.ਅਜੇ.6: ੩27; ਐਵ. ਐਨ. 3: 393. ਮੀ 


ਚਾਰਲਸ ਵਿਲੀਅਮ ਫਰਡੀਨੰਡ_: ਜਰਮਨ ਬੋਲੀ 
ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ _ਕਾਰਲ ` ਵਿਲਹੈਲਮ ' ਫਰਡੀਨੰਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। _ 
ਇਹ ਬ੍ਰਨਜ਼ਵਿਕ-ਲਿਊਨੀਬਰਗ-ਵੋਲ-ਫੇਨਬੂਟਐਲ `ਦਾ ਡਿਊਕ, 
ਪ੍ਰਰੀਆਈ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਤੇ ਬੜਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਾਕਮ ਸੀ। _ 









“ਜਰਮਨੀ” ਵਿਖੇ ਬ੍ਰਨਜ਼ਵਿਕ ਲਿਊਨੀਂਬਰਗ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਪਹਿਲੇ ਦੇ 
ਰਿ ਰ੍ 


ਆਸਟਰੀਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੀ. ਵਿਖੋਂ ਹੋਏ 


`ਸੱਤ-ਸਾਲਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਜਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਂਫ਼ੀ' ਯੋਗਤਾ, ਵਿਖਾਈ _ 


ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ 'ਫ੍ਰੱਡਰਿਕ ਦੀ ਗ੍ਰੇਟ” ਦੀ ਮਿੰਹਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ____ 


ਰਿਆ। ਸੈਨ 1780. ਵਿਚ. ਇਕ . ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ. _ਡੱਚੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, 





ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਲਈ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਾਲੀ-ਪ੍ਰਬੈਥ 
ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਤਰਤੀਬ ਸਿਰ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰ 














473... 11 ਚਾਰੀਕਾਰ 


ਨ ਤਤ ਤਵ 
ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆਈ ਫ਼ੌਜ ਦੀ 
ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਹੋਣ 
ਕਰਕੇ ਇਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਪ੍ਰਤਿ ਹਮਦਰਦੀ ਹੀਣ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਸਗੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਲੋਂ 


` .ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੈਗਠਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਵਾ ਵੀ 


` ਆਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸਨੇ ਐਵੇਂ ਜਕੋਤੱਕੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ 
ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਘੋਸ਼ਣਾ-ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੂੰ 
ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈਸੀ। 

ਰ੍ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਵਲਮੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ 
੍ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਸਨੇ.ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਕਈ 
ਵਾਰੀ ਹਰਾਇਆ ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫੈੱਡਰਿਕ ਵਿਲੀਅਮ ਤੀਜੇ ਨਾਲ 
- ਲਈ। ਸੈਨ 1806 ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ੀਅਨ ਹਾਈ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
___ਫਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਉਰਸ਼ਟਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 
`ਤੇ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਾਰ ਨਾਲ ਨੈਪੋਲੀਅਨੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ 
ਚਾਰਲਸ ਖੁਦ ਵੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ 
ਹੀ ਹੈਮਬਰਗ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 10 ਨਵੇਬਰ, 1806 ਨੂੰ ਆਟਨਸ਼ੈੱਨ 
ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ.ਮਾ.2 : 767 ਰ੍ 

ਚਾਰਲੀ, ਚੈਪਲਿਨ : ਵੇਖੇ, ਚੈਪਲਿਨ ਚਾਰਲੀ 
ਚਾਰਲੀਜ਼, ਅਗਸਟ ਹਾਨਰ ਪੀਰੀ : ਇਸ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
. ਖਗੋਲਵੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਨਵੰਬਰ, 1864 ਨੂੰ ਲਾ ਕਾਰਡੀਏ ਵਿਖੇ 


_`_ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1880 ਤੋਂ ਨਾਈਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਖਣਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਬਤੌਰ 


'ਖਗੋਲਵੇਤਾ ਕੌਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1889 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
_ਜਾਂਨਸੈੱਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਸੈਨ 1882 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 


_ ਨਾਈਸ-ਮਿਲਾਨ ਦੇ ਲੈਬਕਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ। ਇਹ ਥੋਜ-` 


ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਫ਼ੋਟੋ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ 


ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 77 ਸੂਖ਼ਮ ਗ੍ਰਹਿਅਤੇ 104 ਛੋਟੇ . 


ਗਹਿ ਲੱਭੇ ਅਤੇ ਕੌਮੈੱਟ ਪਥਾਂ ਦੇ ਇਲਿਪਸੀ ਐਲੀਸੈਂਟਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ 


ਕੀਤੀ । ਇਸ ਨੇ 338 ਯੁਗਮ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬੁੱਧ 


_ ਅਤੇ ਏਗਾੱਸ-ਉੱਪਰ ਵੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। 


26 ਮਾਰਚ, 1910 ਨੂੰ ਨਾਈਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। _ 


ਰੱ ਹ. ਪੁ:-ਵ. ਰੂ. ਸਾ. 322 


_ ਚਾਰਲੀਵਿਲ : ਇਹ ਆਸਟੇ੍‌ਲੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ-ਕੇਂਦਰੀ 


ਰਿ ਕਵੀਨਜ਼ਲੈਂਡ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਵਾਰੀਗੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ 297 
ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੈਨ 1842 ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 


ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਕ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ 


ਵਿਚ ਇਹ ਭੇਡਾਂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ।` 
'ਸੈਨੇ 1922 ਤੋਂ' ਇਥੋਂ ਕਲੋਂਕਰੀ ਤੱਕ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾ ਚਾਲੂ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੂਰ ਦੂਰੇਡੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1894 ਤੋਂ 
'ਇਥੇ ਮਿਊਂਸਪਲਟੀ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ -- 3523 (1981) ਰ੍ 
`26524' ਦੋਂ. ਵਿਥ,; 1462 15' ਪੂ.ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ-- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 :767 


# 


ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਥੇ ਭੇਂਡਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ 


ਚਾਰਵਾਕ : ਇਕ ਸੰਦੇਹਵਾਦੀ ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ: 
ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਿਪਰਾ ਅਤੇ ਚਾਮਲਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੈਗਮ ਤੇ ਸਥਿਤ 
ਸੈਖਦਵਾਰ ਨਾਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ' 
ਇੰਦੂਕਾਂਤ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਰੁਕਮਣੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੈਚਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ . 
ਦੇ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਨਾਸਤਿਕ ਮਤ ਦਾ' 


ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ “ ਚਾਰਵਾਕ ਦਰਸ਼ਨ” ਦਾ ਰਚਣਹਾਰਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਏ ਮਤ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ॥ 
ਚਾਰਵਾਕ ਮਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਾ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ। 
ਸੈਸ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸੁੱਖ ਭੋਗਣਾ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਹੈ। 'ਪ੍ਰਮਾਣ' ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੋਂ 
ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਚੈਤਨਯ ਦੀ 
ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰਲੋਕ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰ 
ਜਾਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਤ ਨੂੰ 'ਲੋਕਾਯਤ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਚਾਰਵਾਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ 
ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਦਾ 
ਸਬੈਧ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰਵਾਕ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ 


<< 2੧੮੨੩ 


ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬੁਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ _ 


ਦੀ ਮੌਤ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਯਕਸ਼ਗਿਰੀ 
ਪਹਾੜ ਤੇ ਹੋਈ। ` 


ਚਾਰਵਾਕ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਰ੍ 
ਦੋਸਤ ਸੀ। ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਯੁਧਿਸ਼ਟੇਰ ਹਸਤਨਾਪੁਰ` 


ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਸਵਾਂਗ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ 
ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। 
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਚਾਰਵਾਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਮਿ. ਕੋ. 249; ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ..172; ਮ. ਕੋ. : 465 


ਚਾਰੀ : ਇਹ ਨਾਚ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੋਸ਼ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਆਮ 
ਕਰਕੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਭਾਵ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨ੍ਰਿਤ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਚਾਰੀ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਣ ਨੂੰ. 
ਹੀ ਇਹ ਨਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭੂ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭੇਦ ਹਨ। ` 
ਡੂਚਾਰੀ ਵਿਚ ਛੱਬੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਵਿਚ ਸੋਲਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ` 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਸੈਜਮ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ 
-ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਰ੍ 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ. 4 : 193 


ਚਾਰੀਕਾਰ : ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਨ ਰ 
ਵਲਾਇਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਸੂਬਿਆਂ 


ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ 1,600 ਮੀ. (5, 250 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ 


ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੈਨ 1841 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਅਫ਼ਗਾਨ ਲੜਾਈ ਸਮੇ 


ਇਥੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰੱਖਿਅਕ--ਸੈਨਾ ਦਾ ਕਤਲਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਇਹ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਢੰਗ ਦੀ ਇਕ ਕੱਪੜੇ ਦੀ 


ਗੁਲਬਹਾਰ ਨਾਮੀ ਮਿੱਲ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ 
ਚਾਰੀਕਾਰ- ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। _ 
_ਚਾਰੀਕਾਰ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਾਂਦੀ ਦਾ 
_ਕੌਮ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਅੱਛੀ ਕਿਸਮ 


ਦੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਲਈ ਮੰਸੂਹੂਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਕਾਰਸ਼ਾਨਾ ਹੈ।_ 
ਆਬਾਦੀ -22,424 (1979) ਰ੍ 
__ 355 02'ਉ. ਵਿਥ. ; 692 11' ਪੂ. ਲੈਬ, 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 2 : 752; ਇੰਪ. ਗ: ਇੰਡ. 10 : 176 














੨੨<੨੩ 


ਰ 


ਚਾਰੋਟੇਗਾ : ਚਾਰੋਟੇਗਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੋਸਟਾਰੀਕਾ, 
ਨਿਕਾਰਾਗੂਆ ਅਤੇ ਹਾਂਡੂਰਸ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਇਹ ਲੋਕ ਸਨ। 


ਕੋਸਟਾਰੀਕਾ ਉਪਰ ਸਪੇਨੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਇਥੇ ਵੱਸੇ` 


_ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਚੀਆਪਾਸ ਰਾਜ ਦੈ 
ਵਸਨੀਕ ਮੋਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਨੀਆਂ ਦੇ ਇਧਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ 
ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਇਥੇ ਆਏ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਆਦਿ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਧਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਕਾਫ਼ੀ ਗੱਲਾਂ 
ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੈਂਕਸੀਕੋ ਦੇ 
ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ 
ਵਾਂਗ.ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਸੀ। 
ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਬਲੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੀਭਾਂ, 
-ਕੈਨ ਅਤੇ ਜਣਨ-ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਣ ਜਾਂ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਵੀ 
“ .< ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ। ਇਹ ਮੱਕੀ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। 
_ 'ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਲੋਕਰਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਚੋਣ 
ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਰੂੰ ਦਾਰ ਕਵੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। 
ਧਨੁੱਸ਼, ਬਾਣ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਉਪਰ ਲੱਗਿਆ ਤਿੱਖਾ ਜਿਹਾ 
`_ ਪੱਥਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੈਗੀ ਹਥਿਆਰ ਸਨ। ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨਾਂ ਦੇ 
_ਹੱਥਿਆਰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ: ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵੀ 
ਦੇਵਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸ਼ਾਸ਼ ਕਿਸਮ਼ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮੈਕਸੀਕੋ, ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕੀ 
ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਚੀਆਪਨੈਕਾ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਕੇਂਦਰੀ 
` ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੇ ਫੈਲਣ ਪਿਛੋਂ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ 
ਸਿ, 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- 5 : 684 
ਚਾਲਨ ਅਤੇ ਚਾਲਕਤਾ : ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਰਜ ਦੀ ਗਤੀ 


ਨੂੰ ਬਿਜਲੱਈ ਕਰੌਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਰੈਟ ਕਿਸੇ ਚਾਲਕ 
ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੈਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਲਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


___ ਬਿਜਲੱਈ ਚਾਲਨ ਕਈ.ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਾਤਾਂ ਵਿਚ 
ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਧਾਤ ਵਿਚ 
. ਗੁਤੀਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਧ-ਚਾਲਕਾਂ ਵਿਚ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
'ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਸਿਲਿਕਾੱਨ ਆਦਿ) ਅਜਿਹੇ ਸੁਤੌਤਰ ਇਲੈੱਕਟਾੱਨਾਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੋਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 
ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਲ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਵਾਹਕ ਦੇ.ਤੌਰ ਤੇ 


_ਕੌਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੈ ਅਰਧ-ਚਾਲਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲਕਤਾ ਧਾਤਾਂ ਰ੍ 


ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਰ੍ ਆਇਨੀ ਗ੍ਰਿਸਟਲਾਂ ਦੋ ਜਲੀ ਘੋਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਬਿਜਲੱਈ 
ਕਰੈਟ ਦਾ ਚਾਲਨ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ 


ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਅਤੇ ਨੈਗੇਟਿਵ ਆਇਨ ਚਾਰਜ ਵਾਹਕਾਂ ਦਾ ਕੌਮ ਕਰਦੇ 
`_ਹਨ। ਠੋਸ ਆਇਨੀ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵੀ ਚੰਗੇ ਚਾਲਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ . 


ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ ਦੀ ਲੈਟਿਸ (ਜਾਲ) ਬਣਤਰ ! ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਵਾਂ 
_ ਤੁਝ ਆਇ ਗ੍ਰਸਟਲ ਵਿਚ ਤੁਰ ਵਿਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰ ਦਾ 
ਚਾਲਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਅਜਕਲ ਹੂੰ ਅਇਲਵੜ ਕਰ ਇਟ ੈ। ਇਹ ਰ 


474 


`ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਵਾਰਬੁਰਕ ਨੇ 0.1 ਤੋਂ 1.0 ਮਿ. ਮੀ. ਰਿ 


ਨਲ ਦਾ ਤਾਨ ਚਰ ਜੇ ਜ 
_ ਬੈਂਡ ਦੇ ਅੰ ਹੂ 





ਆਇਨ ਚਾਰਜ ਵਾਹਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਆਇਨ ਬਹੁਤ ` 1! ਰ 

ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਣ ਜਾਣ ਤਾਂ ਚਿਣਗ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। __' ਵਿ 
ਬਿਜਲੱਈ ਕਰੰਟ ਨਿਰੋਵਾਯੂਕ੍ਰਿਤ ਨਲੀ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਵੀ ਲੈਘ ਵੀ 

ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਾਮੈਂਟ ਤੋ' ਨਿਕਲੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਚਾਰਜ-. 


ਵਾਹਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ ਚਾਲਕਤਾ 


ਬੰਤ ਘੱਟ ਹੌਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਫ਼ਿਲਸੈਂਟ ਸਾਧਾਰਨ ਤਾਪਮਾਨੀ ਤੇ... 
ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਇਲੈੱਕਟਾੱਨ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। 


ਵਸੀ ਚਿਤ ਜਬ 
ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ “ਚਾਲੰਕਤਾ” ਚਾਲਕ ' ਵਿਚੋਂ 
ਬਿਜਲੱਈ ਕਰੈਟ ਲੈਘਣ ਦੀ ਸੁਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਤਾ ਦਾ 
ਉਲਟ ਹੋਣ ਕਾਂਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿ ਮੀ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਕਿਉਂ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਤਾ ਦੀ ਇਕਾਈ ਓਹਮ-ਮੀ. ਹੈ-(ਤਾਪ ਚਾਲਨ 
ਲਈ ਵੇਖੋ ਤਾਪ)। 


` ਹ.ਪੁ.- ਖ਼ੈਕ, ਐਨ. ਸ਼. ਟ. 3 : ਨ 


ਚਾਲਨ, ਤਾਪ : ਇਹ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਗਵਿਆਂ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਦਾ ਸਥਾਨ-ਅੰਤਰਣ ਹੈ, ਦੀ ਚ ਵਿਚ ਉਹ 
ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਅਣੂਆਂ ਅਤੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਕਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਊਰਜਾ ਦੇ ` 
ਵਟਾਂਦਰੇ ਨਾਲ ਸੈਬਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਗੈਸਾਂ ਵਰਗੇ ਸੂਖ਼ਮ 
ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਲਈਂ ਸਾਪੇਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ 
ਧਾਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ, ਤਾਂਬਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ) ਦੂਸਰੀਆਂ ਨ 
ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਪੁੰ-ਚਾਲਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੱਕੜ, ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ____ 





ਰ ` ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤਾਪ-ਰੋਧਕ ਹਨ। ਸੈਵਹਿਣ, ਵਿਕੀਰਣ 


ਅਤੇ_ਤਾਂਪ ਸਬਾਨ-ਅੰਤਰਣ ਦੇ ਹੋਰ ਢੰਗਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚਾਲਕ ਇਕ 
ਮੰਦ ਵਿਧੀ ਹੈ। ੨ ਰ੍ 


ਤਾਪ-ਚਾਲਨ ਦੇ ਕੁਝ ਉਪਯੋਗ-ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ , 
ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਤਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਾਰ __' 
ਤਾਪ ਚਾਲਨ ਹੀ ਹੈ। ਕੈਥੈਰੋਮੀਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋ' ਗੈਸ ਵਿਚ ਮਿਲਾਵਟਾਂ `. _ 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ' ਫ਼ਲੂ ਗੈਸਾਂ _ 
ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਪਿਤ ਦਾ .ਪੜਾ -- 
ਲਾਉਣਾ ਹੈ। _ ਰ੍ ਸਿ 

ਜਿਆ ਤਾਲ ਨ ! 
ਦਬਾਉ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਕ'ਤੌਰ` `... 










ਦੇ ਦਬਾਉ ਹੇਠ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ। 
ਰਿ ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 70; ਚੈ. ਐਨ. 3 : 848 


_ਚਾਲਨ ਬੈਂਡ : ਇਹ ਰਰ੍ਰੇਦਾਰ ਠੌਸ ਦੀ = 


੩੩ 








475 - 


ਧਾੜਵੀ ਚਾਲਕਾਂ ਵਿਚ ਚਾਲਨ ਇਲੈੱਕਟ੍ਾਂਨ ਪ੍ਤੀਨਿਧ ਪ੍ਮਾਣੂਆਂ 
_ ਦੀਆਂ ਸੈਯੋਜਕਤਾ ਇਲੈੱਂਕਟ੍ਾੱਨਾਂ ਦੇ ਤਦ-ਅਨੁਸ੍ਰਰੀ ਰੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਅਰਧ--ਚਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਰੋਧਕਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ 
ਚਾਲਨ ਬੈਂਡ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਲਨ ਇਲੈੱਕਟਾੱਨ ; 


ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਿਚਲੇ ਮਿਲਾਵਟੀ ਐਟਮਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਨਿਮਨ 


ਊਰਜਾ ਬੈਂਡ ਤੋਂ ਤਾਪ ਉਤੇਜਨਾ ਦੁਆਰਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਰ. ਪੂ. - ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ਼. ਟ. 3 : 391 


ਚਾਲਨਾ : ਇਹ ਬੈਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੁਲਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਕ_ ` 
ਬੈਦਰਗਾਹ-ਹੈ ਜੋ ਖਾੜੀ-ਬੈਗਾਲ ਤੋਂ 166 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ` 


ਪੁਸੁਰ ਦਰਿਆ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼-ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ-ਦੇਸੀ 
ਦਰਿਆਈ ਬੈਦਰਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਖੁਲਨਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 
_ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚਾਲਨਾਂ ਨੂੰ 1950 ਵਿਚ ਚਿਟਾਗਾਂਗ ਦੀ 
ਸਹਾਇਕ ਬੈਦਰਗਾਹ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੈਨ 
1952 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਬੋਦਰਗਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਘ੍ਰੋਮਣ-ਘੇਰੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਣ- ਕਰਕੇ 


ਲੈਗਰਗਾਹ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟੰਰ ਹਿਨਾੜ ਵੱਲ ਮੁਗਲਾ 


ਲੈਗਰਗਾਹ ਜਾਂ ਪੋਰਟ ਜਿਨਾਹ ਤੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਥੋਂ ਪਟਸਨ 


_ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਅਨਾਜ, ਲੂਣ 
` ਅਤੇ ਕੋਲਾ ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ -- 14, 819 (1974) 

225 38' ਉ. ਵਿਥ.; 895 30 ਪੂ. ਲ ਲੈਬ. _ 

`ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 2 : 715 ੍‌ 


_. _ ਚਾਲਾਟਅਨਾਂਗੋ : `ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ-ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਐੱਲ- 
`_ਸੈਂਲਂਵਾਡੋਰ ਦਾ ਡਿਪਾਰਟੁੱਮੈਂਟ ਹੈ। ਇਸੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਲ 
`_ਲੈਂਪਾ ਦਰਿਆ ਦੀ ਵਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਵਿਚ।ਦਰਿਆ ਸਮਪੁਲ ਹੈ ਜੋ 

ਇਸਦੀ ਹਾਂਡੂਰਸ ਨਾਲ ਜਾ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕੁੱਲ 
ਖੇਤਰਫਲ 2,017 ਵ. ਕਿ.'ਮੀ. (779 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਵਸੋਂ 
. 267,203. (1987) ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤਰ ਅਤੇ 

ਉੱਤਰ--ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੈਂਪਾ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਨੀਵੀਂ 
ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 1855 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। . 
`_ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕਣਕ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਇਥੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
_ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ' ਰੈਨਾ, ਕਸਾਵਾ, ਰੱਸੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 
__ਸਾਈਸਲ ਨੀਲ, ਕਾਹਵਾ, ਫ਼ਲ ਅਤੇ ਤੇਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਆਦਿ ਵੀ 
`: ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੌਮ ਵੀ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
:? ਮੁਰਗੀ-ਖ਼ਾਨੇ ਵੀ ਹਨ। ਤਾਂਬਾ, ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਦੇ 
`ਭੋਡਾਰ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਜੇ ਇਹ ਧਾਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ । ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਸੋਂ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚਾਲਾਟਅਨਾਂਗੋ 
.. ਅਤੇ'ਤੇਜ਼ੁਤਲਾ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੈ। ਪਾ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ.2 : 721 


` ਬਹਿਰ ਉੱਤਰੀ ਐੱਲ- 
-ਜੱਲਵਾਡੋਰ ਦੇ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ 
ਟਾਮੂਲਾਸਕੋਂ ਅਤੇ ਚਾਲ਼ਕੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ 500.ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ 
ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਇੰਡੀਅਨ ਬਸਤੀ ਸੀ ਜੋ 
91. ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ' ਤੇ . 
47 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸਬੇ ਦਾ ਅਤੇ 1871 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਉਪਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਕੀ, 
'ਫ਼ਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਸਾਵਾ-ਕੈਦ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲੰ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ- 











&==ੀ1 


ਚਾਲਾਟਅਨਾਂਗੋ : 


ਚਾਲੂਕੀਆ ਬੈਸ 


ਪਾਲਣ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 
ਸਾਲਾਨਾ' ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੇਲਾ, ਇਥੋਂ ਦਾ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਤਸਵ ਹੈ। 


ਚੀਨੀ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਰੱਸੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਨੀਲ ਪ੍ਰਾਸੈਂਸਿੰਗ ਆਦਿ ਰਿ 


ਜਿਹੇ ਹਲਕੇ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹਨ। . 
ਆਬਾਦੀ-27,600 (1992) ਹੂ 
_ 14503. ਉਂ. ਵਿਥ.; 88੭ 56' ਪੇ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿਮਾਂ.2:7)11 ' 


 ਚਾਲੀਸਗਾਓਂ : ਜਿ 
ਜਲਗਾਓਂ' ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਤਅੱਲੁਕੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। 
ਇਹ ਧੁਲੀਆ ਤੋਂ' 50 ਕਿ , ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ ਤੇ ਸਥਿਤ 
ਹੈ।ਸੈਨ 1900 ਵਿਚ ਬਣੀ ਇਕ ਬ੍ਰਾਂਚ ਰੇਲ-ਲਾਈਨ ਰਾਹੀਂ ਧੁਲੀਆ 
ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੇਲ ਲਾਈਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। _ 


ਆਬਾਦੀ--77,420 (1991) 
205 27' ਉ. ਵਿਥ.; 75 1' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਰ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 202; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 127 


_ਚਾਲੀਜ਼, ਜੇਮਜ਼ : ਇਸ ਬਰਤਾਨਵੀ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ 
ਦਾ ਜਨਮ 12. ਦਸੈਬਰ, 1803 ਨੂੰ ਅਸੈੱਕਸ ਵਿਚ ਬੇਰਸਟਰੀ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ । ਸੈਨ 1825 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕੈਂਬ੍੍‌ਜ ਤੋਂ ਗਣਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ 
ਆਂਨਰਜ਼ ਦੀ ਡਿਗਰੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1836 ਵਿਚ ਕੈਂਬਿ੍‌ਿਜ਼ ਵਿਖੇ 
ਖਗੋਲ-ਵਿਗਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੱਗ ਰਿਆ। ਇਹ 1861 ਤੱਕ ` 
ਕੈਂਬ੍ਿਜ ਪ੍ਰੇਖਣਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਖੋਜ- 
(1832-64) ਦੀਆਂ 12 ਜਿਲਦਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੈਨ 1846 ਵਿਚ 
ਬੀਲਾ ਦੇ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਗਸਤ 
ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਦਮੰਜ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ (ਪਰਿਣਾਮਾਂ) ਨੂੰ ਟੈੱਸਟ ਕਰਨ 
ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਅਚੇਤ ਹੀ ਨੈਪਚਿਊਨ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ 
ਸਥਿਤੀ ਦੋ ਵਾਰ ਵੇਖੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਕ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਖੋਜ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ 23 
ਸਤੇਬਰ , :846 ਵਿਚ ਹੋਈ । ਅੰਤ ਵਿਚ ਕੈਂਬ੍ਰਿਜਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਕੈਬ੍ਰਿਜ 
ਵਿਖੇ 3 ਦਸੈਬਰ, 1883 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਚੈ. ਐਨ. 3 : 255 ਇੱ 

_ਚਾਲੂਕੀਆ ਬੈਸ : ਰਲ 
ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੰਦੂ ਬੈਸ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਈ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚਾਲੂਕੀਆਂ ਦੇ ਅਭਿਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਨਤੀ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਤੇ ਪੱਛਮੀ 
ਭਾਗ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਤਾਪੀ (ਸ਼ਹਿਰ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਿਹੜੀ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਬੈਬਈ ਦੇ ਬੀਜਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਚਾਲੂਕੀਆ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 
ਫਜੈਸਿਮਹਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਣਾ ਰਾਜਾ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ 
ਬੈਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸੈਸਥਾਪੱਕ ਰਾਣਾ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਲਕੇਸ਼੍ੂਨ 
ਪਹਿਲਾ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਬਾਤਾਪੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। 
ਇਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆਸਰਯ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਿਥਵੀਵੱਲਭ ਦੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਧ੍ਰਾਰਨ-ਕੀਤੀਆਂ। ਪੁਲਕੇਸ਼ਨ 
ਬਹਾਦਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਹੁੰਤ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ 


੩ % 


੍ ਨੂੰ ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਭਾਰਤ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਅਨੇਕ ਗਰੈਥਾਂ ਦੀ 


ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਸੀ। 


/ 


ਦਲ 














ਕੀਰਤੀ ਵਰਮਨ ਪਹਿਲਾ'ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਕੋਂਕਣ ਦੇ ਮੇਰੀਆ, ' 
ਉੱਤਰੀ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਕਾਦੈਭਾ ਅਤੇ ਨਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ: 
ਚਾਲੂਕੀਆ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ' 


ਦੱਖਣੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਮੈਸੂਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 
ਕੀਰਤੀ ਵੇਰਮਨ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋ' ਬਾਅਦ ਇੰਸਦਾ ਛੋਂਟਾ ਭਰਾ 
ਮੰਗਲੇਸ਼ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ 602 ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਮਾਲਵਾ ਦੇ 
ਕਲਚੂਰੀ ਬੈਸ ਦੇ ਰਾਜਾ' ਬੁਧ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਤੇਂ ਦੱਖਣ ਵਿਚ 
_ ਕਲਚੂਰੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਮੰਗਲੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ- 
ਕਾਲ -ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ `_ਰਾਜ ਦਾ 
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਹ_ ਗੱਲ 
ਮੰਗਲੇਸ਼ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਪੁਲਕੇਸ਼ਨ ਦੂਜਾ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ । 


_._ ਪੁਲਕੇਸ਼ਨ ਦੂਜਾ ਚਾਲੂਕੀਆ ਬੈਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਨੇ 609 ਤੋਂ 642 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ 
ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਾਇਆਂ ਕੀਤਾ । ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ 
ਕਾਦੰਭਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਨਵਾਸੀ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੁਝ 
ਸਮੇਂ' ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਕੇਂਸ਼ਨ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਕੋਂਕਣ ਦੇ ਮੋਰੀਆ ਨੂੰ ਵੀ 
_ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ 
ਲਾਟਾਂ (ਦੱਖਣੀ ਗੁਜਰਾਤ), ਗੁਰਜਰਾਂ (ਉੱਤਰੀ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ 
` ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ) ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਮੰਨ ਲਈ । 
_ਪੂਰਬ`ਵਿਚ ਵੈਗੀ ਤੋਂ ਪਲਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਕੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ 
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਧਨ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇ' 
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜੇ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਉੱਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰੜੁ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ 
ਸੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਨਰਬਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਬੈਢੇ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਨੂੰ 
ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਬੈਧ ਕਾਇਮ 
_ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਪਲਵ ਰਾਜੇ ਮਹਿੰਦਰ ਵਰਮਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਹਿੰਦਰ ਵਰਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਨਰਸਿੰਘ ਵਰਮਨ ਨਾਲ 


`_` ਇਕ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਪੁਲਕੇਸ਼ਨ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 


ਬਾਅਦ 13 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਪੱਲਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਰਿਹਾ _ 


ਦਿ 


ਪਹਿਲਾ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਨੇ ਪਲਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ 


' ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਲਵਾਂ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਂਚੀ ਤੇ ਵੀ ਇਸਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ 
ਪਲਵਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਚਾਲੂਕੀਆ ਬੈਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਗੁਜਰਾਂਤ 
ਰ੍ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ 

_ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੋਤਰੇ ਵਿਜੈਦਿੱਤ ਦੀ 
ਮਦਦੇ ਨਾਲ ਚੋਲ, ਪਾਂਡੇ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀਂ_ਯੁੱਧ 
ਕੀਤੇ ! ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਨੇ 654 ਤੋਂ 680 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 


ਲਤ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਪੁੱਤਰ 

ਵਿਨੈਦਿੱਤ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ 
__ਕਾਰਨ ਸਤਿਆਸ੍ਰਯ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਵਿਨੈਦਿੱਤ ਤੋਂ 
ਰ੍ ਮਰਰਿੱ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਜੈਦਿੱਤ'ਚਾਲੂਕੀਆ ਰਾਜਾਂ ਬੂਣਿਆ। ਇਹ 
_ ਬੜਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। 


ਸੈਨ 733 ਵਿਚ ਵਿਜੈਦਿੱਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਦੂਜਾ 
ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਪੱਲਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਯੁੱਧ ਜਾਰੀ. 


_ਪੱਲਵਾਂ, ਪਾਂਡੇ ਅਤੇ ਗੋਗੋਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਵਿਜੈਦਿੱਤ ਤੀਜੇ ਤੋਂ - 1 
ਕਦ ਰੋਗੀ ਦੀ ਨ ਨਕ ਉਤਨਾ ਚ ੍ 


ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ' ਸੈਸਬਾਂਪਕ ਤੈਲਪੇ ਸੀ ਜਿਹੜਾ 
` ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੂਜੇ ਦੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਔਲਾਦ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਸ 
_ਚਾਲੂਕੀਆ ਬੈਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰ ; 


ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਉਥੋਂ ਦਾ ਸੁਤੈਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਿ 
ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਸ.ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਪਰਮਾਰਾਂ, ਚੇਦੀ 





476 


ਦੀ 


ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਂਚੀ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 


ਵਿਜੇ ਬਦ ਸਦਨ ਤਰ ਕੀਰਤੀ 
ਵਰਮਨ ਦੂਜਾ ਚਾਲੂਕੀਆ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ। ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਦੇ 
ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ 
ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਬਗਾਮੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਲਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਪਰੁ _ 


ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ_ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਨੇਕ _ਦੂਜੇ 
ਚਾਲੂਕੀਆ, ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ_ 
ਬਾਤਾਮੀ (ਬਾਦਾਮੀ) ਦੇ ਚਾਲੂਕੀਆਂ ਦਾ ਪਤਨਾਂਰੋਗਿਆ। ਰੰ 


ਚਲੂਕੀਆ ਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤਾਗ ਚਾ ਗਵਰਫਨਿਯਕਤ ਕੀਤਾ 


ਚਾਲਕੀਆ ਬੋ ਨੂੰ ਟਰ ਕਟ ਨਲ ਵਰ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ (ਰੀਤ 
ਪਿਆ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੂਟ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਗੋਬਿੰਦ ' ਦੂਜੇ ਨੇ ਵੈਂਗੀ ਤੇ. _ . 
ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਧਨ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ` _ 
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਧਨ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। 
ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੂਟ ਸਾਸ਼ਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਜ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਦੂਜੇ 
ਅਤੇ ਧਰੁਵ ਤੀਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਲੂਕੀਆ - 
ਸਾਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਧਨ ਨੇ ਗੋਬਿੰਦ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਗੋਬਿੰਦ 
ਦੂਜਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸਨੂੰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹਾਂਨੀ ਝੱਲਣੀ ਪਈ। ਰ੍ 


ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਧਨ ਚੌਥੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਜੈ 





ਦਿੱਤ ਦੂਜਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਕਈ. ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ 


ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈਂ ਧਰੁਵ ਤੀਜੇ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੋਬਿੰਦੇ ਤੀਜੇ ਰ੍ 
ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ. 

ਗੈਂਦੀਓ' ਲਾਹ ਕੇ ਵੈਂਗੀਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਭੀਮ ਸਲੂਕੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਨ 
ਦਿੱਤਾ। ਗੋਬਿੰਦੇ ਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਸ੍ਰਿਕਾਰੀ .` 
ਅਮੋਂਘਵਰਸ਼ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਜੈਦਿੱਤ ਦੂਜੇ.ਨੇ ਭੀਮ- 
ਸਲੂਕੀ ਨੂੰ ਹੁਰਾ ਕੇ ਵੈਂਗੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ-ਲਿਆ ਅਤੇ _ 
ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੋਇਆ ਕੈਬੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ 
ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ ਰਾਜ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ 
ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਤੋਗ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ , 
ਪਈ। ਵਿਜੈਦਿੱਤ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਵਿਜੈਦਿੱਤ ਤੀਜੇ ਨੇ ਰਾਂਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ, ਰ 





ਵਿਚ ਚੋਲ ਸ਼ਾਸਕ ਤਲੋਤੁੰਗ ਵੈਂਗੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 
ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਚੋਲ ਅਤੇ ਚਾਲੂਕੀਆ ਰਾਜ ਇਕ ਹੋ ਗਏ। ਨ 


ਕਲਿਆਣੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਚਾਲੂਕੀਆ, ਚਾਲਕੀਆਂ ਬੋਸ.ਦੀ. 7 












ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੀਜੇ ਦਾ ਜਾਗੀਰਦਾਰ. ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 973 ਦੌਰ 
ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੂਟ ਰਾਜਾ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ 


ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤਿਆਸ੍ਰਯ 
ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਚਾਲੂਕੀਆ . ਰੀ ਨੂੰ ਚੋਲੇ. 














477 


ਰਾਜਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ-ਪਿਆ। 
ਰਾਜਰਾਜਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਚੋਲ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਚਾਂਲੂਕੀਆ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ 
ਬਹੁਤ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਸਤਿਆਸ੍ਯ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ 
ਪੁੱਤਰ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਪੰਜਵੇਂ ਨੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸੈਭਾਲੀ। ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ 
ਪੰਜਵੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ.ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ 
ਵਿਚੇ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਜੈ ਸਿਮਹਾਂ ਦੂਜੇ ਨੇ ਗੱਦੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 


ਕੀਤੀ । ਇਸ ਨੇ ਪਰਮਾਂਰ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਪਰ _ 


_ਚੋਲ ਰਾਜਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਹੱਥੋਂ ਜੈ ਸਿਮਹਾ ਦੂਜਾ ਹਾਰ ਗਿਆ। 


ਜੈ ਸਿਮਹਾ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲਾ 
- ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਨੇ ਕਲਿਆਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ 
ਅੱਗੋਂ ਚਾਲੂਕੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣੀ। ਇਸ ਨੇ ਮੈਸੂਰ ਵਿਚ ਕੋਪਮ 
ਵਿਖੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸੇਂ ਵਿਚ ਚੋਲ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਧਿਰਾਜ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਇਸ ਨੇ ਲਾਟ, ਗੁਰਜਰ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ, ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਇਆ। 
ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਸਾਧ ਰੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਉਸ ਨੇ ਤੁੰਗਭਦਰਾ ਨ੍ਦੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 


ੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮਸ਼ਵਰ ਦੂਜਾ 


ਜਿ ਰ੍ ਵੇਂ ਨੇ ਗੱਦੀ ਤੇ ਉਤਰ ਦੱਤਾ ਅਤੇ ਮਪ ਰਾਜਾ ਝਣ ਗਿਆਂ। 


ਨ ਮਹਾਨ ਜੇਤੂ, ਚੰਤੁਰ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਉੱਚਕੋਟੀ ਦਾ 
ਵਿਹਕਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ।ਇਸ ਨੇ ਬੇ ਹੋ ਪ੍ਰਸਤ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀੜੇ । ਹੋਲਸਯਾਂ, ਚੋਲਾਂ, ਪਾਂਡੇ ਦੇ ਕਾਦੰਬਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਕੇ 


. _ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੈਮੰਤ ਚਲਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ 


ਚਾਲੂਕੀਅਨ ਵਿਕਰਮ ਸੈਮਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ 
ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮ੍ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਵੀ 
ਵਿਲਹਾਣ ਨਾਸ ਇਹ ਇਸ ਆਪਜੀ ਹਾਨੀ ਬਾਦਜਾਰੂ 
ਲੀ" ੨ 
ਇਿ ਤਤ ਸਰ 
._ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਬੈਸ ਦਾ 
ਪਤਨ ਸ਼ੁਰੂ _ਹੋ ਗਿਆ। 'ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਛੇਵੇਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ 
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਜੇ ਨੇ 1126 ਤੋਂ 1138 ਤੱਕ ਰਾਜ 
_ਕੀਤਾ। ਇਹ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਹੀਂ ਸੰਗੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 
- ਮਾਨਸੋਲਾਸ ਨਾਂਓ ਦੇ ਇਕ ਗ੍ਰੈਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਜੇ 
ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਗਦੇਕਮੁਲੂ ਦੂਜੇ ਨੇ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਹੋਲਸਯਾ ਦੇ ਅਯੋਗ 


__ ਦਖ਼ਲ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 


ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਜ਼ੋਂ ਤੈਲ ਤੀਜਾ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। 
ਇਹ ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ ਚਾਲੂਕੀਆ ਰਾਜ ਖਿੰਡਣ 
ਲੱਗਾ। ਸੈਨ 1156 ਵਿਚ ਕਲਚੂਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਵਿਜ਼ਲ ਨੇ ਚਾਲੂਕੀਂਆ 


ਥੇ 


ਚਾਵਦਾ, ਸਿਆਵਾਕਸ ਧਨਜੀਭੋਇ ` 


ਉਨੀ ਪਰ ਵਿ ਰ੍ 


ਚਟਾਨ' ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੰਦਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਲਾ 
ਦਾ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਚਾਲੂਕੀਆ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਵੀ 
ਉੱਨਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਈ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵੀ 
ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਕੁਨਹੇਰੀ ਵਿਖੇ ਸੀ। 


ਸਨ। 


ਰ੍ ਚਾਲੂਲਾ : ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਚਾਲੂਲਾ-ਡੇ-ਰੀਵਾਡਾਂਬੀਆ 
ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੂਐਬਲਾ ਸਟੇਟ ਦਾ 
ਇਕ ਸ਼ਹਿਚ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੂਐਬਲਾਂ ਦੇ 'ਉੱਤਰ- 
ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ.ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ 2,149 ਮੀ. (7,052 ਫੁੱਟ) ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੇਂਨ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ 


ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਟਸਾਲਕੋਟਲ ((08੩3080) ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ , 
ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਈ ਗ੍ਰੰਬਦਾਂ ਵਾਲੇ ` 
ਗਿਰਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਨੀਆਂ`' . 
ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਮੰਦਰ ਉੱਤੇ ਗਿਰਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਚਾਲੂਲਾ_ 


100 ਤੋਂ 600 ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਲਾਸਕੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਨ 
ਸੈਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਕਲਾਸਕੀ ਸਮੇਂ (900 ਤੋਂ 
1200) ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਸਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਥੇ 
ਮੈਸੋਅਮਰੀਕਨਾਂ ਦਾ ਮਗਰਲੇ ਕਲਾਸਕੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਸੁਕਾ 


ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੀਨਾਰ ਹੈ ਜੋ __ 


54 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 18 ਹੈਕ, ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਕੈਟਸਾਲਕੋਟਲ ਦੇ ਮੰਦਰ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰੀ 


` ਮੀਨਾਰ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਵਿਚੋਂ 1519 ਵਿਜ਼ ਹਰਨਾਨ ਕੋਟਰੀਜ਼ 


ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। 
ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਾਲੂਲਾ ਦੇ ਲੋਕ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਤੇ 
ਚੀਨੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਨਾਵਾਟਲ 
ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਸੈਨ 1519 ਦੌਰਾਨ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਮਾਂਟਅਜੂਨਾਂ ਨਾਲ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਂ ਮਾਤਰ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਸੀ। , 

___ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਚਾਲੂਲਾ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ 
ਲਈ ਇਕ ਸੈਰਗ਼ਾਹ-ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਆਦਿ ਖਾਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਬਜ਼ੀਆਂ 


ਆਦਿ ਵੀ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੱਪੜੇ-ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਤਿਆਰ _ 


_ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਆਟਾ ਮਿੱਲਾਂ ਵੀ ਇਥੇ` ਹਨ। ਇਹ ਰੇਲ 


ਰ੍ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ 


`__ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ 1181 
ਤਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਲ ਤੀਜੇ ਦੇ ਲੜਕੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ 


ਚੌਥੇ ਨੇ 1181 ਦੌਰਾਨ ਕਲਚੂਰੀ` ਤੋਂ ਮੁੜ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਖੋਹ _ 


ਲਿਆ ਪਰ ਚਾਲੂਕੀਆ ਬੈਸ ਦੀ ਡਿਗਦੀ ਹੋਈ ਦੀਵਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ 
ਨਾ ਸੈਭਾਲ ਸਕਿਆ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਯਾਦਵਾਂ 
ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਹੋਇਸਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ 
ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1190 ਤੱਕ ਕਲਿਆਣੀ ਦੇ 
_ ਚਾਲੂਕੀਆ ਬੈਸ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਆਂ ਚਾਲੂਕੀਆ ਬੈਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਉੱਨਤੀ ਤੇ 
- ਸੀ। ਚਾਲੂਕੀਆ ਸ਼ਾਸਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਪਾਸਕ_ਸਨ। 


ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-੨15 ,399 (1970) 
1195 04' ਉ. ਵਿਥ.; 90“ 15' ਪੱ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2 : 883 


ਚਾਵਦਾ, ਸਿਆਵਾਕਸ ਧਨਜੀਭੋਇ : ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਦਸੈਬਰ, 1914 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ 
ਨਵਸਾਰੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਲੈਡਨ ਤੋਂ` ਕੋਮਲ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ 
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾ-ਕਿਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 


ਕਈ ਪੁਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿਚ' ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ ਦੇ 
ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਜਾਇਬ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਮੌਜੂਦ 


ਵੇਦ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਕੂਲ ਮੌਜ਼ੂਦ ੍ 


ਹ.ਪੂ.-ਹਿ. ਏ. ਇੰਡ , ਅ. ਹਿ. ਇੰਡ --ਘੋਸ਼; ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ.4 66 ਰ੍ 











ਚਾਵਲੀ ਮਸ਼ਾਇਕ 
ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੰਧ-ਚਿਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ' ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 
-__` ਬੈਬਈ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੇ ਏਅਰ ਇੰਡੀਅਨ ਆਫ਼ਿਸ ਲਈ, ਨਵੀਂ 
`_ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਲਈ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਸ਼ੈਲ ਆਦਿ ਲਈ 
_ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਚਿੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀੜੇ। . ਰ੍ ਰ੍ 
__ਹੰ. ਪੁ-ਇੰਡ. ਹੂਜ਼. ਰੂ. 1982-83 ` 


ਚਾਵਲੀ . ਮਸ਼ਾਇਕ : ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਪਲਤੀਨ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸੈਲਸੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 
_` ਚਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰ -ਵੱਲ ਲਗਭਗ 24 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ 


ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮੀਆ ਚੰਨੂੰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 37 ਕਿ. 


` ਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ ਅਤੇ 
ਹੁਣ ਇਥੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਹ. ਪ.-ਮ. ਕੋ. 465 


੧ 


ਖੇਤਰ ਦੀ ਚਿਆਈ ਨਾਮੀ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 
ਰੁਮਾਨੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 'ਜਿਆਈ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 


ਤਾਈਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣੀ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਮਹਾਂ- 
ਮਾਰਗ ਉਪਰ ਅਲ-ਆਈ ਸ਼ਾਨ (411-1-51%0) ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 


ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਿਆਈ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਖੰਡ 


ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਅਤੇ “ਅਲ-ਆਈ-ਸ਼ਾਨ” ਪਹਾੜਾਂ_ 


ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਂਚ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਸੈਨ 1895- 
1945 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਸਮੇਂ ਬਣਵਾਏ 


ਸਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਿਆਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੈਸਾਰ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ 


ਵਧੀਆ ਬਣੀ ਅਤੇ ਇਹ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਡੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ 
ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ' ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1920 ਤੋ 30 
ਦੌਰਾਨ ਚਿਅ-ਨਾਨਾਂ ਸਿੰਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਂਲੀ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ 
ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੈਗਲੀ 
ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵੀਂ ਇਸੇ ਖੇਤ੍ਗੂ-ਵਿਚ ਕੀਤੀ' ਜਾਣ` ਕਾਰਨ. 
ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਟਾਇਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੀਮਿੰਟ 
`--ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ 
ਵਜ ਇਨੀ 
ਗਿਆ ਹੈ। . ਰੀ ਰ੍ 
ਰ੍  ਆਬਾਦੀਂ-2,57,597 (1991) 

23 ੯29 ਉ. ਵਿਥ.; 1207 27 ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਰ੍ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 2 ; 821 


ਚਿਆਂਗ ਕਾਈ ਸ਼ੈੱਕ : _ਇਰ -ਇਕ ਹੂਰ ਚੀਨੀ 
ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਚੀਨ ਗਣਰਾਜ (ਤਾਈਵਾਨ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈਵਿਧਾਨਕ 
_ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਿਆਂਗ ਚੁਗ ਚੈਂਗ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ 


ਸੈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਆਂਗ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1887 ` 
ਵਿਚ ਸੀਕਿਆਂਗ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਚਿਕਾਉ ਵਿਖੇ ਇਕ ਮੱਧ ਦਰਜੇ ਦੇ 


` ਵਪਾਰੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਟਰੀ ਸਕੂਲ 


ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸੈਨ 1906 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਰ੍ 


ਦੀ ਬਾਂਉਡਿੰਗ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕਾਦਮੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
1907 ਤੋਂ 1911 ਤੱਕ ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ| ਉਥੇ _ਵੀ 
ਚਿਆਂਗ ਨੇ ਮਿਲਟਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੰਸ ਵਿਚ ਹੋਰ 


ਵੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਜਾਪਾਨ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਚਿਆਂਗ ਦਾ 


ਚਿਆਈ (69043) : ਤਾਈਵਾਨ (ਫਾਰਮੂਸਾ) ਟਾਪੂ (ਚੀਨ) __ 
ਹੂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਲੀ 





478 


ਮੇਲ ਕੁਝ ਅਜਿਹੋਂ ਹਮ-ਵਤਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਵਤਨ 
ਨੂੰ ਮਾਂਚੂ ਬਾਦਸ਼ਾਂਹਤ ਦੇ` ਪੰਜੇ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ 
ਸਰਕਲ ਕਤ ਨ ਵਰਕਰ ਹੀ ੍ 


(ਹਸ ਉਰ ਦਿਰ ਤੁ 





ਸੈਨ 1911 ਵਿਚ ਚੀਨ ਅੰਦਰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , 
ਚਿਆਂਗ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਆਇਆ ਅਤੇਂ ਮਾਂਚੂਆਂ ਦੀ _ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜਨ ਸਬੈਧੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਝੜੱਪਾਂ ਵਿਚ` 
ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਬਫ਼ਾਵਤ ਚੀਨ ਵਿਚ ਮਾਂਚੂ ਰਾਜ ਦਾ 
ਤਖ਼ਤਾ ਉਲਟਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਗਣਰਾਜ 


ਦਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਯੂਆਨ ਸੀ ਕਾਈ ਯੂਆਨ ਨੂੰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। .___ :. 
ਕਾਈ-ਯੂਆਨ ਆਪਣੇ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਨਾਜ਼ਾਇਜ਼ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ . 
ਲੱਗਾ ਤੇ ਸ਼ਖੱਸ਼ੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਂ ਹੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ __-_ 
_ਦਬਾਉਣਾ ਆਰੈਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਰਵੱਈਏ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਚਿਆਂਗ ੬ 
`ਤੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫਿਰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ___'' 
_ਪਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਨਾ ਹੋਂ ਸਕੀ। ਸੈਨ 1913-ਵਿਚ ਚਿਆਂਗ __ 
ਫਿਰ ਜਾਪਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇਂ 1915 ਤੱਕ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਧਰ _ 
ਯੂਆਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਰਬ-._- 


ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਾਕਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨ 
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਚੀਨ ਵਿਚ-ਤੀਜੀ ਵੇਰ ਫਿਰ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਵੀ 


ਆਇਆ। ਇਸ ਵਾਰ ਯੂਆਨ ਨੂੰ ਮਾਂਚੂਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਸਰਬ- ਸਿ 
ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ____. 


ਚੀਨ ਵਿਚ ਰਿੱਪਬਲਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਤ 
ਸੰਨ 1916 ਵਿਚ ਚਿਆਂਗ ਲੋਕ-ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਛਿਚੋਂ ___ 
ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼ਘਾਈ ਵਿਖੇ ਅਗਿਆਤ ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ੨ 


ਤੱਕ ਇਵੇਂ' ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮ੍ਰਦੀਨ ਗੈਂਗ. 


(ਚਿਆਂਗ ਪੈਂਗ) ਨਾਮੀ ਗੁਪਤ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਧਨ ਦੇ 
ਪ੍ਬੈਧ ਲਈ ਕੈਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1918 ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਾਂਹਰਾ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਸੁਨ ਯੋੱਤ ਸੈਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰ੍ 
ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ 


ਉਦੇਸ਼ ਯੂਆਨ ਦੇਸ ਤੋਂ ਖੇਹ ਹੋ ਚੀਨ ਦਸ ਨੂੰ ਖੜ ਇਕ-ਪੱਠ_, 


ਕਰਨਾ ਸੀ।_ 

















479 ਰ ਦਿਬੋਲਮ, ਜਾਂਤਜ ਗੁਡੀ 


ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਸੈਗਠਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮਦਦ ਦੀ 
ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ-ਹਾਮੀ ਭਰਨ ਤੇ 1923 ਵਿਚ 
ਚਿਆਂਗ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਸੈਨਿਕ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 
ਲਈ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਰੈੱਡ ਆਰਮੀ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ 
ਅੰਤੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਚੀਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਚਿਆਂਗ ਨੇ 
ਕੈਨਟਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਾਮਪੋਆ ਵਿਖੇ ਸੋਵੀਅਤ ਮਾਡਲ ਦੇ ਆਧਾਰ 
ਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕਾਦਮੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕਮਾਨ ਵੀ 
ਆਪ ਹੀ ਸੈਭਾਲੀ। ਇਸ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ 


ਭਰਤੀ ਕਰਕੇ ਰੂਸੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ , 


ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੇ ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਦਾ ਡੂੰਘਾ 
ਅਧਿਐਂਨ ਕੀਤਾ। ਚਿਆਂਗ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਭਾਵੇਂ ਲੈਨਿਨ ਦੇ 
ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਹ ਚੀਨ ਵਿਚ 
ਸੋਵੀਅਤਕਰਨ ਦਾ ਹਾਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਕਾ 
ਤਾਕਤ ਤੇ ਨਰਮੀ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਤੀਰਿਆਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੇ ਚੀਨ 
'ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 
ਰੂਸ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1927? ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ 
ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਖ਼ੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਕਮਿਊਨਿਸ਼ਟਾਂ ਨਾਲ 
ਵਿਗਾੜ ਲਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਚਿਆਂਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਚਾਂਗ 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤ੍ਰੇ ਸ਼ਿੰਘਾਈ ਦੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਭਾਈਚਾਰੇ 
`ਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ. ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਈ ਵਿਖੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ 
ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਗਿ੍‌ਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਧਰ.. 
_ਕਾਓ ਮਿੰਗਤੈਂਗ ਦਾ ਥੱਬੇ ਪੱਖੀ ਧੜਾ ਰੂਸੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮਤਭੇਦ 


_`__ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਇਸ ਧੜੇ ਦੇ 


` ਨਾਲ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ ਉਪੰਰੰਤ ਸੱਜੇ ਪੱਖੀ 


ਧੜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਆਰੈਭੀ ਗਈ। ਸੈਨ 1928 ਵਿਚ ਚਿਆਂਗ 


ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਤੋ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਪੀਕਿੰਗ 
'ਆਇਆ ਤਾਂਇਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕਿੰਗ ਵਿਖੇ ਚੀਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ. ਪ੍ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਟ ਮਨੋਨੀਤ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1931 ਤੱਕ 'ਚਿਆਂਗ ਇਸ ਰੁਤਬੇ ਤੇ.ਰਿਹਾ। 


_ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਉਪਰੈਤ ਇਸ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਮਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ___ 
ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਪਰ ਇਸ _ 


___ ਘੁੰਟਨਾ ਉਪਰੈਤ ਵੀ ਚਿਆਂਗ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਕ ਪੁਨਰ-ਗਠਨ ਵਾਲੇ 
ਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। 


ਸੈਨ 1931 ਵਿਚੇ ਹੀ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਮਾਨਚੂਰੀਆ 


ਨ ਖੇਤਰ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਲਿਆ ਪਰ ਚਿਆਂਗ ਨੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ 

__. -. ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਧਹਰੋਂ ਚੁੱਪ ਵੱਟ ਲਈ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ 
ਰੀ ਦਾ ਕੈਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰਾ ਚੀਨ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੈਗੀ ਦੀ 
ਇੰ `- ਜ਼ਾਲਤ ਵਿਚ ਸੀ। ਸੈਨ . 1935 ਤੱਕ ਚੀਨ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਇਸ 
ਵਿ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੈਗੀ 'ਝੋ' ਇੰਨੀ ਉਕਤਾ ਗਈ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ 














-ਚਿਆਂਗ ਨੂੰ ਸ਼ੀਆਨ ਵਿਖੇ ਮਾਨਚੂਰੀਆ ਦੇ ਮਿਲਟਰੀ ਲੀਡਰ ਨੇ 
_ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਫਰੈਟ ਸਖ਼ਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ' ਰਿਹਾ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਸੈਨ 


_ਕੁਮਿੰਗਤਾਂਗ ਅਤੇ ਪਰਲ ਬੈਦਰਗਾਹ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜੰਗ 
ਦੂਜੇ ਸੈਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਚਿਆਂਗ 
੬੬ ਨੂੰ ਹਵਾਈ-ਸੈਨਾ ਤੇ ਥਲ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਮਾਨ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 

- ਸੈਨ 1947 ਵਿਚ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ 


(ਐਂਟੀ ਜੈਪਨੀਜ਼ ਫ਼ਰੋਟ) ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰ੍ 
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ 


1937 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ ਚੀਨ-ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਜੈਗ ਦੌਰਾਨ 


ਤਹ 


_ਸਕਿਆ। ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਚੀਨ ਵਿਚ ਖਾਨਾਜੇਗੀ ਫ਼ਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸੈਨ 
1948 ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਚਿਆਂਗ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦਾ 
ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ 21 
- ਜਨਵਰੀ 1949 ਵਿਚ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਤਿਆਗ 
ਪੱਤਰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਵਾਈਸ ਪੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਲੀ ਸੁੰਗ ਜੈਨ , ਨੂੰ 


ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨਾਲ .ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਮਨਚੂਰੀਆ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਰਿ 
ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦਾ ਕੈਮ ਸੌਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਹ 


ਕਾਮਯਾਬ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਮੁੜ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੈਨ 1955 ਵਿਚ ਸੈ. 
ਰਾ.ਨੇ ਚਿਆਂਗ ਅਧੀਨ ਤਾਈਵਾਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲਿਸਟ ਸਰਕਾਰ 


ਸ਼ੁਰੱਖਿਆ ਸਮਝੌਤੇ ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ! ਚਿਆਂਗ ਆਪਣੇ ` 
ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ (1975) ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੀ ਰਿਹਾ। 
ਪੈੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ -ਰਪ ਵਿਚ ਚਿਆਂਗ ਬੇਸ਼ਕ ਇਕ ਪੂਰਨ 


ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸੀ ਪਰ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਢਲ ਸਕਿਆ 
ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਦਿ੍‌ੜ੍ਹ ਇਰਾਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ 
ਜਨ ਸਧਾਰਨ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਰਿੱਜ ਰਹਿਣਾ 
-ਉੱਸਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਇਸ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ 
ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਚਿਆਂਗ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ 
ਨਹੀਂ ਜਾ _ਸਕਦਾ। ਉਹ ਇਕ _ਜਰਨੈਲ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, 
ਕਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤੇ ਪਰੈਪਰਾਵਾਦੀ, ਈਸਾਈ ਤੇ ਕਨਫਿਊਸ਼ਸੀ ਮਤ ਦਾ 
ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਵਰਗੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਸੀ। 

5 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1975 ਨੂੰ ਤਾਈਪੇ ਵਿਖੇ ਚਿਆਂਗ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ 
ਰੁਤਬੇ ਤੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੀ ਸਦਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੈਂ ਗਿਆ। ` 

ਹ.ਪੁ--ਐਨ. ਅਮੈ. ੬ : 418; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3 : 191 


ਚਿਸ਼ੋਲਮ, ਜਾਰਜ ਗੁਡੀ : ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ 
ਤੂਗੋਲ-ਵੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 1850 ਵਿਚ ਐਡਿਨਬਰਾ -ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ 


_ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਐਡਿਨਬਰਾ ਤੋਂ' ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 


ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ 45 ਸਾਲ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਭੂਮੀ ਸਕਾਟਲੈਂਡ 


ਵਿਚ ਹੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 1889 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ, 
ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ 'ਹੈਂਡ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ਼ੀਅਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ” _ 


ਲਿਖੀ। ਸੈਨ 1895 ਵਿਚ ਇਸੰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
“ਲਾਂਗਮੈਨਜ਼ ਵਰਲਡ ਗਜ਼ਟੀਅਰ? ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1908 
ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਚਿਸ਼ੋਲਮ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ 


ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦਾ ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1921 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕੇ ਗੈਡਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1923 ਰ੍ 
ਦੌਰਾਨ 73 ਸਾਲ ਦੀ-ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰ- . 


ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਨਰੇਰੀ ਐੱਲ. ਐੱਲ. ਡੀ. ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ 
ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। 


ਸੈਨ 1884 ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਜ ਭੂਗੋਲ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ, ਲੈਦਨ ਦਾ ਫੈਲੋਂ 


ਰਿਹਾ। 15 ਸਾਲ ਰਾਜ ਸਕਾਟਿਸ ਭੂਗੋਲ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ _ 


ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅਮਰੀਕੀ ਭੂਗੋਲ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵੱਲੋਂ 


_ ਚਿਆਂਗ ਨੇ ਤਾਈਵਾਨ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਕੇ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਕ ਛਾਉਣੀ ਕਾਇਮ _ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1950 ਵਿਚ “ਲੀ” ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ` 














_ ਚਿਹਰਾ 


- ਇਸ ਨੂੰ ਡੈਲੀ (099) ਸੁਨਹਿਰੀ ਤਮਗ਼ੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ 
ਗਿਆ। ਵਪਾਰਕ ਭੂਗੋਲ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਇੰਨੀ 
ਪ੍ਸਿੱਧੀ ਹੋਈ ਕਿ 1928 ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ 11ਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵੀ ਨਿਕਲ 


` ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਡਾ. ਡਡਨੇ ਸਟੈੱਪ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੋ ਕੇ 


-_ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ। 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗਣ ਉਪਰੰਤ 9 
ਫ਼ਰਵਰੀ, ਸੈਨ 1930 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰ 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ.ਕੋ. 4 : 232 


ਚਿਹਰਾ : ਸਿਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਚਿਹਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
`__ ਗੈੜ੍ਹਂ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ 


੮੩ .੩-੨੩ 


ਦੇ ਅੰਗ (ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ) ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
` ਏਪ-ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ (ਹੋਸੋ ਸੇਪੀਐਨ) ਤੱਕ 


ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ ਸਿਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਚਿਹਰਾ 


ਲਗਾਤਾਰ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਅਤੇ ਮਗਜ਼-ਖੋਲ 
ਤਕਰੀਬਨ ਦੁੱਗਣੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੋ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਜ਼ਬਾੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਦੇਦ ਛੋਟੇ 
ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਸਧਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਗਏ । ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਚਿਹਰਾ 
ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਦੇ ਦੇਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ 
ਖਿਸਕਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਖ਼ਾਸ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ- 
_ ਇਕ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰਵਾਂ ਨੱਕ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ ਠੋਡੀ। 
ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ, ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਦੇਦਾਂ ਤੋਂ ਕੈਮ ਲੈਣਾ ਬੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰੀਰ 
ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ 
ਵੱਧਾ ਘਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਸਿਰ ਸਿੱਧੀ ਗੌੜ੍ਹ ਦੀ 
ਹੱਡੀ ਉੱਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਸੀ। _ 

ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਨਸਲੀ 
ਫ਼ਰਕ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ 
_ ਜਾਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣੇ : ਕੁਕਾਸੋ (690635016), 
ਮੰਗੋਲੀਆ (40080006) ਅਤੇ ਨੀਗਰੋ (੪੪&੭੦੦)। ` 


ਕੁਕਾਂਸੋ ਚਿਹਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੌੜਾਈ 
-ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਨੱਕ ਉਭਰਵਾਂ ਤੇ ਨੱਕ ਦੀ ਘੋੜੀ ਉੱਚੀ 


ਤੇ ਬੁਲ੍ਹ ਪਤਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਦਮੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ' 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਦੀਂ ਦਿੱਖ ਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਉੱਤਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। . 


ਮੰਗੋਲੀਆ ਰਜੁੱਪ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਲੋਬਾਈ ਦਰਮਿਆਨੀ ਤੇ ਚੌੜਾਈ 
_ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਉਭਰਵੀਆਂ, 
ਜਬਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਨੱਕ ਚੌੜਾ ਤੇ ਨੱਕ' ਦੀ ਘੋੜੀ ਨੀਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖ ਦਾ 
ਅੰਦਰਲਾ ਕੋਨਾ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ 


ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਦੀ ਦਿੱਖ ਚਪੰਟੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ` 


-ਨੀਗਰੋ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਛੋਟਾ ਤੇ ਪਤਲਾ, ਨੱਕ ਚੌੜਾ-ਤੇ ਨੱਕ ਦੀ 


ਘੋੜੀ ਨੀਵੀ, ਬੁੱਲ੍ਹ ਮੋਟੇ ਤੇ ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 


ਜਿਸ ਨਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਤੇ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ 
ਕੁਝ ਵੱਖ ਚਿਲ ਥੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰ 


ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਵਾਧਾ ਵੱਖ 
ਵੱਖੁ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 
ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਅਤੇ ਮਗਜ਼-ਖੋਲ ਪੂਰੇ ਅਕਾਰ ਦਾ 90% ਵਧ 
ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਚਿਹਰਾ ਬੜੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ 
ਸਮੇਂ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਅਕਾਰ ਮਗਜ਼-ਖੋਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾਂ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ 
ਪਰ ਬਾਲਗ਼ ਆਦਮੀ ਵਿਚ ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿਹਰਾ 


480 


ਆਦਮੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 





| 


ਚਾਈ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਔਰਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ! 





ਹ. ਪੁ--ਐਨ..ਬ੍ਰਿ. 9 : 27 


ਚਿਕੱਡੀ - ਇਹ ਧੈਸੈਰੀਫ਼ਾਂਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦੀ ਪੈਰਾਇਡੀ. 
ਕੁਲ ਅਤੇ ਪੈਰੱਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ 
ਵਿ ਇਨ ਦਿ 


੨੭ 


' ਇਹ: ਹੌਛੀ ਤਕਰੀਬਨ“ 7,520. ਨੈ ਮੀ. ਤੱਕ ` 

ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਦੇ ਖੰਭਾਂ ਉਤੇ ਸਲੇਂਟੀ, ਪੀਲੇ, ਭੂਰੇ, ਕਾਲ ਜਰ 
ਰਗ ਦੇ ਡਿਜਾਇਨ ਬਣੇ ਹਦ ਹਲ ਪਰ ਧਰੀਆਂ ਜਾਂ ਧੱਬੇ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦੇ। 





ਰ੍ ਚਿੱਕਡੀ - ਗਾ ਣਾ 
_ਕਾਲੇਂ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਚਿਕੱਡੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਲਿੰਗ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਇਕੋ 


- ਜਿਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੰਝ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਨੋਕਦਾਰ ਅਤੇ ਛੋਟੀ 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੀੜੇ ਮਕੌੜੇ ਅਤੇ ਬੀਜ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ . 
ਦੇ ਚਿਕੱਡੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਟਿਟ ਜਾਂ ਟਿਟਮਾਈਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਕਾਲੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ 'ਚਿਕੱਡੀ _(ਪੈਰੱਸ 
ਐਟਰੀਕੈਪੀਲਸ) ਤਕਰੀਬਨ 13 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਰੈਗ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

` ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰਮਾ. 2 : 830; ਐਨ ਬ੍ਰਿ ਸੈ. 13 : 1060 


ਚਿਕਣੀ ਮਿੱਟੀ : ਵੇਖੋ, ਮਿੱਟੀ! . 
`ਚਿਕਨਾਇਕਾਨਹਾਲੀ' (6੪੪੦#॥੩॥੦8ਅਘਮ) 


ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਵਿਚ ਟੁਮਕੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਤਅਲੁਕੇ ਦਾ _ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਬਾਨਸੁੰਦਰਾ ਰੇਲਵੇ-ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 18__ 
ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ! ਇਸ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਂ 16ਵੀ'ਸੰਦੀ 
ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਹਾਗਲਵਾਦੀ (3484680) ਚੀਫ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ .ਇਕ 
ਚਿੱਕਾ ਨਾਇਕ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿਛੇ ਪਿਆ। ਸੈਨ ੧67੧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ 
ਕਸਬੇ ਉੱਪਰ ਕਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ' 









ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਬਾਗ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਉਪਜਾਂ 








481 ( &. 2” ਚਿਕਾਸਾ_/ 


ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਪਤਾਹਿਕ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਸਬੇ 
`ਵਿਚ ਸੱਤ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਸੈਨ 1870 ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਮਲਟੀ 
ਸਥਾਖਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 

ਆਬਾਦੀ-17,663 (1991) 

13 75' ਉ. ਵਿਥ.; 765 27' ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰ. 10 : 223 


__ਚਿਕਬੱਲਾਪੁਰ : ਇਹ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) 
ਦੇ ਕੋਲਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਕੋਲਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 58 ਕਿ. 


ਮੀ. ਦੀ ਵਿਥ' ਤੇ ਬੈਗਲੌਰ-ਬੇਲ੍ਹਾਰੀ ਮਾਰਗ ਉਪਰ 640 ਵ. ਕਿੰ. 


ਮੀ. ਦੇ ਰਕਬੇ ਉਪਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿਕਬੱਲਾਪੁਰ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ 
ਨਗਰ ਹੈਂ। - 


(0 ਬਿਗ 


ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਉਦਯੋਗ _ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ। ਸੈਨ- 


1870 ਵਿਚ ਇਥੇ, ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
_ ਲੈਦਨ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। 
`.. ਆਬਾਦੀ-47,221 (1991) ਰ੍ ਰ੍‌ 
135 26' ਉ. ਵਿਥ.; 77 44' ਪੂ. ਲੰਥ. 
_ ਹੁ. ਪੂ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੌ. 4 : 218; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 221 


: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ--ਰਾਂਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦਾ_` 


ਰ੍ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੂਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰਕਬਾ 7,199 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
10 17,283 (1991) ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ 


_ਢੱਕਿਆ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਘਾਟਾਂ ਦੀ 


_ਬਣੀ' ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਕੁਦਰਮੁਖ 
(1,893 ਸੀ.) ਅਤੇ ਮੈਰੂਤੀ ਗੁੱਡਾ (1,660 ਮੀ.) ਹਨ। ਇਸ ਦੇ 
ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਘੋੜੇ ਦੇ ਖੁਰਨੁਮਾ ਬਾਬਾ-ਬੁਡਨ ਪਰਬਤ-ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਮੁਲੇਨ ਗਿਰੀ 
(1,926 ਮੀ.) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲੜੀ ਨੇ ਮੈਦਾਨੀ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਅਤੇ 

`_ ਸਿੰਜਾਈ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਪਾਹ ਦੀ 
___ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਵਧੀਆਂ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਿਆ ਤੁੰਗ ਅਤੇ, ਭਦਰਾ ਹਨ ਜੋ` ਨੇੜਿਉਂ ਘਾਟਾਂ ਵਿਚੋਂ 


ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ: ਅੱਗੇ' ਜਾ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸ਼ਤਨਾਂ ਦੀ 


!: .. ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਤੁੰਗਭਦਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ 
/.. ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹਿਰਾਂ ਨਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬੈਨ੍ਹ ਕੇ ਸਿੰਜਾਈ 
`_ ਲਈਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਕਮਗਲੂਰ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਮਾਇਆ 


__` ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੈਗਲ ਹਨ ਜੋ ਵੰਧੀਆ ਲੱਕੜੀ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਟੀਕ ਮੁਹੱਈਆ 


_.. ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇ ਜਖ਼ੀਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 
2: "ਕੱਚਾ ਲੋਹਾ ਇਥੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕਿਤੇ ਕਿਤੈ ਕੋਰੋਡਮ ਧਾਤ _ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੁਹੱਈਆ ਹੈ। ਚਿਕਮਗਲੂਰ 
ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 497 







: ਸ਼ਹਿਰ--ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ 
ਚ ਲੋ ਨਾਂ ਦੇ ਜਹੇ ਦਾ ਸਰ-ਮੁਕਮ ਹੈ ਜੋ ਕਦਰ ਰੇਲਵੇ 


ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 40 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ . 
ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂ ਕਦੂਰ ਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਬਾ-ਬੱਡਨ ਪਰਬਤ- ` 


_ਲੜੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ 1865 . 


ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਾਬਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਕਦੂਰ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਇਥੇ. 
ਆਇਆਂ ਤਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਨੌਂਵੀਂ ਸਦੀ 
ਵਿਚ ਇਥੇ _ਇਕ ਕਿਲਾਂ ਸੀ ਜੋਂ ਗੈਗ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ ਅਤੇ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੋਇਸਲਸਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ। ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ 
1865 ਵਿਚ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ 
ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਪੱਛਮ ` 


`ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਬਾਬਾ-ਬੁੱਡਨ 


ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤਲਾਅ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੈਨ 1870 ਤੋਂ ਇਥੇ 


_ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦ਼ਾ` “ 


ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ___ 
__ ਆਬਾਦੀ-60,816 (1991) 
ਹੀ 19 ਉ. ਵਿਥ.; 75? 46' ਪੂ. ਲੈਬ. 
_ਹ, ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 497; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 222 
ਚਿਕਨਪਾੱਕਸ : ਵੇਖੋ, ਛੋਟੀ ਮਾਤਾ। 
ਚਿਕਰੀ : ਵੇਖੋ, ਕਾਸ਼ਨੀ। 
ਚਿਕਲਾਟੀਓ : ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਪੀਰੂ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਰੈ ਜੋ 


ਲਾਮਬਿਯੋਕੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਅਤੇ ਚਿਕਲਾਟੀਓ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਸਦਰ- 


ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਨ-ਅਮੈਰੀਕਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਾਹ-ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਲੀਮਾ 
ਤੋਂ 640 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਇਕ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ _ 
ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਪਾਹ, ; ਕਮਾਦ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
1720 ਵਿਚ ਹੋਈ ਅਤੇ 1835 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ 
ਮਿਲਿਆ। ਇਥੇ ਇਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ 


` ਦੁਆਰਾ ਪੀਮੈਨੱਟੇਲ ਅਤੇ ਏਟਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-4,19,600 (1991) ` 
65 46' ਦੱ. ਵਿਥ.; 795 56/ ਪੱਂ. ਲੈਬ, 
_ਹ. ਖੁ.--ਐ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 831 


_ਚਿਕਾਇਆ _ ਉਤਾਮਸਾਈ _ (900੩੩ ੫. 
18881) : ਇਸ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਅਗਸਤ; 
193) ਨੂੰ ਮਪਿਲੀ (%8॥-ਜੋ ਹੁਣ ਕਾਂਗੋ ਵਿਚ ਹੈ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਿਰਤਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 
ਇਸਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ .ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀਆਂ 
ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ 
ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਕਾਲ 
ਦਾ ਇਹ ਕਵੀ ਖੂਬ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੀਮਿਤ ਜਿਲਦਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ 
ਦੀਆਂ -ਕਿਰਤਾ ਘੱਟ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ੧੧੩੪੧ 5892” 
(1955), 80 0 0000552" (1957), 1. ੧੬ਸ02" (1964). 
ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਹਨ। 98006 ਕਜਿ੦8੧0੦8' 
(1969) ਲੋਕ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਧੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। 


ਹ, ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 9 : 854 , ਰ੍ 
` ਚਿਕਾਸਾ : ਰਾ ਸੀ 


.ਐਲਾਬਾਮਾ ਰਾਜ ਦੀ ਮੌਬੀਲ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਉਪ-ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 




















ਚਿਕਾਕੋਲ ਵਡਾ 482 _ 


ਮੋਬੀਲ ਤੋਂ 56 ਕਿ..ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋਬੀਲ ਦਰਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਕ 
ਨਦੀ ਚਿਕਾਸਾਬੋਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਇਕ ਇੰਡੀਅਨ ਕਬੀਲੇ 'ਚਿਕਾਸਾ” ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 
- ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂ-ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ 
ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 1917 ਵਿਚ ਇਕ ਕਸਬਾ 
ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ 1946 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਗਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਦਾ ਧੈਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਇਹ ਐਲਾਬਾਮਾ`ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ 
`_ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਬੈਦਰਗਾਹ ਵੀ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਇਸਪਾਤ 
ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-8,447 (1970) 

305 46' ਉ. ਵਿਥ.; 88” 05' ਪੈਂ. ਲੈਬ. 

ਰ ਰਿ 930: ਐਨ... 6: 455 

ਵਿ ਆਲੀ ਆ ਹਿਤ 
ਨਗਰ_ਹੈ ਅਤੇ ਬੈਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਉਪਰ ਇਕ ਚੈਗੀ ਬੈਦਰਗਾਹ ਹੈ। 
ਇਹ ਵਿਜੈਨਗਰ ਤੋਂ 56 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ 


ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮਲਮਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਥੋਂ ਦੀ ਹੱਥ ਦੀ ਬਣੀ ਮਲਮਲ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 
ਇਥੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਮੋਟੇ ਰੱਸੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


185 17' ਉ. ਵਿਥ.; 835 55' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ. 4 : 211. 


ਚਿਕਾਪੀ : ਦੱਖਣੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਸਾਚੂਸੇਟਸ (ਸ.ਰਅ.) ਰਾਜ 


ਵਿਚ ਹੈਂਪਡਨ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾਂ ਸਪਰਿੰਗਫ਼ੀਲਡ ਤੋਂ 5 


ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਿਕਾਪੀ ਅਤੇ ਕਲੈਟੀਕਟ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ 
ਸੈਗਮ ਉਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1634 ਵਿਚ 


ਹੈਨਰੀ ਚੈਪਿਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੈਨ 1884 ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 


_ ਬਾਕਾਇਦਾ ਨਿਗਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ 1890. ਵਿਚ 
ਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕਾਂਸੀ ਦੇ 


ਕੈਮ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਨੱਅਤੀ. ਵਿਕਾਸ 
1825 ਵਿਚ ਚਿਕਾਪੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਬੈਨ੍ਹ ਬਣਾ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ 
ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋਇਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਥੇ ਰਬੜ ਅਤੇ ਰਬੜ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਟਾਇਰ, 


_ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਟੈਲੀਵਿਯਨ ਸੈੱਟ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ,. 


_ ਐਲਮਸ (1928) ਅੰਤੇ ਫ਼ਾਰਮੇਸੀ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ 
ਹੈ। 
ਨੀ ,676 (1970). 
425 10' ਉ. ਵਿਥ.; 725 364, ਲੈਬ, 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2 : 831; ਕੋਲ. ਐਨ. 4 : 670 . 


_ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ : ਇਹ ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ ਜਨ ਸਿਹਤ 
ਵਿਟਾਟ ਵਿਚ ਵਿ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ 


ਵੈਸਟੋਦਰ ਵਿਖੇ ਸੋਯਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਹਵਾਂਈ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਅੱਡਾ ਰ੍ 


ਦੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਸੈਗਠਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿ੍‌ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪੇਚੀਦਾ ਹਨ। ਹਰ 


_ਸਾਲ ਲਗਭਗ 5,000 ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕਰੀਬ 180,000 ਖੋਜ _ 


ਰਪੋਟਾਂ ਛਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 10,000 ਪੁਸਤਕਾਂ 
ਚਿਕਿਤਸਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੋਜੀ 


` ਅਕਾਦਮਿਕ, ਲੋਕ-ਹਿਤ, ਉਦਯੋਗਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ 


ਇਨੀ ਸਿ ਹਨ 


ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ।ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਦੋ ਕੇਸ ਇਕੋ ਜਿਹੇ , 


ਤੱਥ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਰੀਜ਼ ਦਾ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਜਾਂਚ- 
ਪੜਤਾਲ ਵੀ ਬਦਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਤੇ 


ਤਰੀਕੇ ਲੱਭਣ ਦੇ ਕੇਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਤਾਵੇਂਘੱਟ 
ਸਿਸਟੇਮੈਟਿਕ ਸਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ 


ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀ' ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 


ਚਿਕਿਤਸਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਨਹੀ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ __. 


ਵਰਣਨਾਤਮਕ ਸੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਜਿਪੋਕਰੇਟੀਸ ਨੇ 


ਸਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਐਵੀਸੈਨਾ ਜੋ ਹ.. 
ਅਰਬ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ 
`ਚਿਕਿਤਸਕ ਗਿਮਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ 


ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ 


ਅਸਰਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਬੈਸਲ ਵਿਚ 1543 ਵਿਚ ਐਂਦਰੀਅਸ - _ 


ਵੈਸੋਲੀਅਸ ਨੇ ਸਰੀਗ-ਰੂਚਨਾਂ- ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੈਧੀ ਇਕ ਮਾਅਰਕੇ 
ਦੀ ਕਿਤਾਬ (0੬ ॥॥ €000% 308) ਅਤੇ ਖੁਲਾਸਾ 


ਤਿਆਰ ਕੀਤਾਂ ਜੋ ਅਜ ਵੀ ਇਕ ਸਰਵੋਤਮ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਦੁਆਰਾ ਖੁਰਦਬੀਨ ਦੀ ਕਾਢ ਵੀ ਇਕ 





ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਵਰਗੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਦੇਖੇ ਜਾ 


ਸਕਦੇ ਸਨ। ਸੈਨ 1796ਵਿਚ ਐਡਵਾਰਡ ਜੈਨਰ ਨੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ 
ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਚੇਚਕ,ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈਂ ਗਊ-ਚੇਚਕ (€੦ਜ- 


9੦੩) ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਗਾਇਆ। ਉਨ੍ਹੀਵੀ' ਸਦੇ ਦੇ ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ ੍ 
ਕੈਮ ਵਿਚ ਥੀਓਡੋਰ ਸ਼ਵਾਨ ਦਾ ਸੈੱਲ ਸਿਧਾਂਤ, ਵਿਲੀਅਮ ਅਰਟਾਨ _ 


(1846) ਦਾ ਈਥਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬੋਹੇਸ਼ੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਕੰਮ, 


ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਦਾ “ਦੀ ਆਰਿਜਨੇ ਆਫ਼ ਸਪੀਸ਼ੀਜ਼' (1859)  - 
ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਭਿਕਸ਼ੂ ਗਰੈਗਰ ਜੌਹਾਨਨ ਮੈਂਡਲ (1865)`ਦਾ _ - 


ਅਨੁਬੈਸਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੈਧੀ ਕੈਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 


ਲੂਈ ਪਾਸਚਰ ਨੇ ਪਾਸਚਰੀਕਰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ..', ,ਬ੍ਰ 
ਦੁਆਰਾ ਹਲਕਾਅ ਦੇ ਰੋਗ ਦੇ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਟੀਕੇ ਵੀ ਲੱਭੇ ਗਏ। __ 
ਰਾਬਰਟ ਕਾਕ ਨੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆਂਲਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪੂਰਨ ਵਿਗਿਆਨ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਐਂਥਰੈਕਸ ਬੈਸੀਲਸ (ਤਪਦਿਕ)ਅਤੇ ਹੈਜ਼ਾ ਫੈਲਾਉਣ 


ਵਾਲੇ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ। ਇਕ ਹੋਰ ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੇ 


ਹੇਮੇਟਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਇਮਿਊਨਿਟੀ ਸਿਧਾਂਤ (1897) ਆਦਿ ਵਿਕਸਿਤ __, 
ਕੀਤੇ । ਵਿਲਹੈਲਮ ਕਾਨਰਡ ਰੈਟਜਨ ਦੁਆਰਾ (1895) ਐਕਸ-ਰੇ ਦੀ - 


ਖੋਜ ਅਤੇ ਕਿਊਰੀਜ਼ ਦੇ ਰੇਡੀਅਮ ਦੀ ਖੋਜ (1898) ਨਾਲ ਇਸੇ ਹੀ 


ਸਮੇਂ ਰੇਡੀਆੱਲੋਜੀ ਦੀਂ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਸੈਨ 1900 ਵਿਚ ਵਿਆਨਾ_ _ 
ਦੇ ਪੈਥਾਲੋਜਿਸਟ ਕਾਰਲ ਲੈਂਡਸਟੀਨਰ ਦੁਆਰਾ, ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ 
ਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1906 ਵਿਚ ਗਲੈਂਡ_ਹਾੱਪਕਿਨਜ਼ ਨੇ, _ 
ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਵਿਟਾਮਿਨ ਦੀ ਥੋਜ ਕੀਤੀ। ਛੂਤ 


ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ (1935) ਵਿਚ ਸਲਫ਼ਾ 











-_ 483 


ਹੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਕੌਮ ਬਹੁਤ ਤਜ ਜੋ 
ਗਿਆ। 

ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ _ਦਾ ਸਗੋਠਨ--ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ 

` ਸੈਸਥਾਵਾਂ, ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਬੀਮਾਰੀ ਜਾਂ ਸਖੋਥਤ ਸਿਹਤ ਔਕੜਾਂ ਦੀ 


ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਗਠਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਮਾਰੀ 


_ਨਿਰਧਾਰਤ ਖੋਜ ਸੋਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿਚ 
` ਹੈਨਰੀ ਲਿਪਸ ਦੁਆਰਾ ਤਪਦਿਕ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ (1903) ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤੀ ਸੈਸਥਾ ਅਤੇ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੈਂਸਰ 
ਸੈਸਥਾ (1937) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।' 


ਰ੍ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ . ਖੋਜ-ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਬੈਧੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ; 
ਮਲੇਰੀਆ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ । ਬੈਬਈ ਵਿਖੇ 1899 
ਵਿਚ ਪਲੋਗ ਖੋਜ ਸੈਸਥਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜਿੱਸ ਦਾ ਨਾਂ ਫਿਰ 'ਰੈਫਕਿਨ 


ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ” ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1900 ਵਿਚ ਕਸ੍ਰੌਲੀ 


ਵਿਖੇ ਚੇਚਕ ਦੇ ਟੀਕੇ ਲਈ ਲਿੰਫ਼ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਸਬੋਧੀ 
ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ 'ਪੈਸਚਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ” ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸੈਂਟਰਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਹੈ। ਸੈਨ 


1911 ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਰਿਸਰਚ ਫੈਡ: ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਜਨਮ. 
ਰ੍ ਲਿਆ। ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਸਰੰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀ 


ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਤਾ 
ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਰਿਸਰਚ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ” ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ 
._ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ (1. €. ੧#. 8.) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ 
ਨ ਆ ਹਉ 


ਖੋਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ 'ਫਾਰਮੇਕਾੱਲੋਜੀ' 
_ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਕਮੇਟੀ” ਬਣਾਈ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ 


`ਦੁਆਰਾ' ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ 
ਤੇ 1951-52 ਵਿਚ “ਵਾਇਰਸ ਡਿਜ਼ੀਜ਼ਿਜ਼ ਐਡਵਾਇਜ਼ਰੀ ਕਮੇਟੀ' 
_ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਦੂਜੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ ਆਈ. ਸੀ. 
ਐੱਮ. ਆਰ. ਨੇ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ 
ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਉਪ 
` ਸੋਮਤੀਆਂ 'ਬਣਾਈਆਂ_ਗਈਆਂ, ਇਕ ਰੋਗਾਂ `ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ 


ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸਿਹਤ- 


ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ। ਮਲੇਰੀਆ ਅਤੇ ਫਾਈਲੇਰੀਆ ਦੀ 


__ ਖੋਜ ਲਈ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮਲੋਰੀਆ ਐਂਡ 


ਡਿਜ਼ੀਜ਼ਿਜ਼ ਸਬ ਕਮੇਟੀ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ 
ਰਹ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ'ਇਕ ਮੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸਬ ਕਮੇਟੀ” ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ 
ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ 'ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸਬ ਕਮੇਟੀ” ਬਣਾਈ ਗਈ। 


___ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਕੌਮ ਲਈ 


`12 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ, ਉਥੇ ਦੂਜੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ 
312 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ। _ 


ਇਨੀ 12 


__ਸਲਾਂਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ 13 ਉਪ-ਕਮੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ _ 


ਇਲਾਵਾ ਖ਼ਾਸ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਕੈਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸੈਗਠਨ ਵੀ ਹੱਨ 
ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਹਨ : - 


ਰੋਗ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ-ਛੂਤ ਦੇ ਰੋਗ, ਦਦਾ ਸਬਧੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ 
ਸਿਹਤ, ਮਾਨਸਿਕ `ਸਿਹਤ ਸਰੀਰ-ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ, 
ਵਿਕਿਰਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ 
ਯੁਕਤ ਰੋਗ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਉਪ ਕਮੇਟੀਆ ਵੀ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੈਮ ਦਿਲ ਅਤੇ ਲਹੂ 





ਗੇੜ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ, ਜਿਗਰ-ਰੋਗ ਚਿਕਿਤਸਾ, ਹੈਜ਼ਾ, ਕੋੜਹ, ਇਨ . ੧ 


` ਅਤੇ ਐਂਥ੍ਰੋਪਾਇਡਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਰੋਗ, ਤਪਦਿਕ, ਲਿੰਗੀ ਰੋਗ, ਬੁਧੀ ਨੂੰ 
ਮਾਪਣ ਦੇ ਤਗੀਕੇ , ਪੋਸ਼ਣ-ਸਰਵੇਖਣ, ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸਰੀਰਕ 
ਅਤੇ ਸਰੀਰ-ਕਿਰਿਆ ਸਬੇਧੀ ਖੋਜ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਹੈ। 


ਤੀਸਰੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ ਛੂਤ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਨੂੰ 
ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਸਤਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਧਿਆਨ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ. 


ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾਂ ਮਹੱਤਵ 
ਪੂਰਨ ਕੌਮ ਦੇਸੀ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਬੋਧੀ' ਖੋਜ ਹੈ। 


ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਅੱਠ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਤ ਇਹ ਕੌਮ ਕਰਨ ਵਿਚ __ 
_ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਗਰੁੱਪ ਖੋਜ ਲਈ 


ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਪੈਥਾੱਲੋਜੀ ਅਤੇ ਜੀਵ- 
ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ 


_ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।. 


ਚੌਥੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ (1969, 74) ਵਿਚ 343 91 
ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸਿਹਤ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਵਿਚੋਂ 78.74 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਚਿਕਿਤਸੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਲਈ 
ਵਰਤੇ ਗਏ। ਚੌਥੀ' ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ 100 


ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, 15 ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ, ਅਤੇ )1 ਹੋਰ ਸੈਸਥਾਵਾਂ 


ਕੌਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ ਕੈਂਸਰ ਦੀਆਂ' _ 


ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਸਬੈਧੀ ਖੋਜ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾ 
ਰਹੀ, ਨੀ= ਗਿਰਦ ਇੱਸਟੀਰਿਬਟ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ; ਐੱਸ. ਐੱਨ. 


ਚਿਤਰੰਜਨ ਕੈਂਸਤ ` ਹਸਪਤਾਲ, ਕਲਕੱਤਾ; ਚਿਤਰੰਜਨ ਕੈਂਸਰ 
ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ,-ਕਲੱਕਤਾ; ਕੈਂਸਰ,ਵਿੰਗ, ਐੱਸ. ਸੀਂ. ਬੀ. ਮੈਡੀਕਲ 
ਕਾਲਜ, ਕਟਕ; ਕੈਂਸਰ ਹਸਪਤਾਲ ਐਂਡ ਰੇਡੀਅਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, 


ਹੈਦਰਾਬਾਦ; ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਰੇਡੀਆਂਲੌਜੀ ਐਂਡ ਕੈਂਸਰ, 
ਮਦਰਾਸ; ਇੰਟਰ-ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੈਂਸਰ ਸੈਂਟਰ, ਪਟਨਾ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ 


' ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਤਿ੍‌ਵੈਂਦਰਮ। ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ 


ਰਿਸਰਚ ਨੇ ਕਈ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖੋਜ-ਸਕੀਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ 
ਜਿਥੇ ਮੂੰਹ, ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਹੋਵੇਗੀ। 


ਪੰਜਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿਚ ਚਿਕਿਤਸਕੀ-ਵਿੱਦਿਆ 


ਅਤੇ ਖੋਜ ਲਈ 1975-76 ਵਿਚ 11.97 ਕਰੋੜ, 1976-77 _ 


ਵਿਚ 16.63 ਕੌਰੋੜ; 1977-78 ਵਿਚ' 22.72 ਕਰੋੜ ਅਤੇ 
1978-79 ਵਿਚ 37.48 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ । ਭਾਰੰਤ 


ਵਿਚ ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ ਲਈ ਆਈ. ਸੀ. ਐੱਮ. ਆਰ ਦੀਆਂ 9 
ਅਬਾਦੀ ਉਸ ਬਾਵਗਓ-ਕ ਦਰ ਹਨ ਹਵਨ ਇਟ ਚ 


ਰਿ ਕੀ ਮੀਰ ਜਲ 


ਇੰਸਟੀਚਿਉਟ ਫ਼ਾਰ ਲੈਪਰੋਜ਼ੀ, ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਗਰੁੱਪ ਰੈਫਰੈਂਸ 


ਸੈਂਟਰ ਬੈਬਈ। ਚਿਕਿਤਸੀ ਵਿਗਿਆਨ. ਦੀਆਂ ਬਹੁੱਤ ਸਾਰੀਆਂ __ 


ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਸਥਾਈ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਆਲ 
ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਨਵੀਂ' ਦਿੱਲੀ 
ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗਰੈਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ 














__ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਕੌਂਸਲ ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ 





ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ` 


_ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ । ਵਿ ਹੋਰ ਸੈਸਥਾ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ 
_ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੀਚ ਐਂਡ ਹੀਅਰਿੰਗ, ਮੈਸੂਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ 
ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਅਧੀਨ 1965 ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। 


ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੇਸੀ ਚਿਕਿਤਸਾ_ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ 
__ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਵੀ ਕਈ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਕਰਨਲ ਰਾਮ ਨਾਥ ਚੋਪੜਾ ਕਮੇਟੀ (1948), ਡਾ. ਸੀ. 
ਜੀ. ਪੰਡਿਤ ਕਮੇਟੀ (1952), ਸ਼੍ਰੀ ਡੀ. ਦਵੇ ਕਮੇਟੀ (1955) ਅਤੇ 
ਡਾ. ਉਡੱਪਾ ਕਮੇਟੀ (1958) ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਹੋਮਿਓਧੈਥਿਕ 
ਨੂੰ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ 


ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਨ 1969 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ - 
ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਕੌਂਸਲ ਅਧੀਨ 15 ਖੋਜ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ 120 
ਖੋਜ ਯੂਨਿਟਾਂ ਹਨ ਜੋ ਬਹੁ-ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ । 
ਲਦਾਖ਼ ਵਿਖੇ ਇਕ ਖੋਜ ਯੂਨਿਟ “ਏਮਚੀ ਸਿਸਟਨ.ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ” 
ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰ੍ 


ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ- 

ਉਨ੍ਹੀਂਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ _ਸੈਯੁਕਤ- ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ ਬਹੁਤ ਟਾਂਵੀ ਟਾਂਵੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ _ 
ਹਲਕੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਵਿੱਦਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਬਾਹਰਲੇ 
ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਸੂਝ-ਬੂਝ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਲਗਾ. ਦਿੱਤੀ । ਮੁਢਲੀ ਖੋਜ 


ਰੰ ਵਿਚ ਬਾਸੰਟਨ ਵਿਚ ਮੈਡੀਕਲ ਸੋਸਾਇੰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (1735), 


ਅਮਰੀਕਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ (1773), ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ 
ਹਸਪਤਾਲ (1778) ਆਦਿ ਹਨ। ਖ਼ਾਂਨਾ-ਜੰਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1862 
ਵਿਚ ਆਰਮੀ ਮੈਡੀਕਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਾਅਦ “ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਐਂਡ ਸਰਜੀਕਲ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ 
ਦੀ ਰੈਬੈਲੀਅਨ” ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਾਨ ਸਾ ਬਿਲਿੰਗਜ਼, ਵਾਲਟਰ 
ਰੀਡ ਅਤੇ ਕੇਮਜ਼ ਕੈਰਲ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਜਾਂ ਨਾਲ ਇਕ 
ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ _ਅੱਜ- 'ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿੱਜ਼ ਇਸੈਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ - 
ਪੈਥਾਲੋਜੀ' ਵਿਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਜਨ 
ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ 1887 ਤੋਂ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜ਼ੌਸਫ਼ 
ਜੇ. ਕਿਨਿਊਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ 
ਵਿਚ ਹੈਜ਼ੇ ਦੇ ਆਰਗੇਨਿਜ਼ਮ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ। ਇਸ ਮੁਢਲੀ 


_ ਲੈਬਾਟਰੀਨੂੰ ਡੀ. ਸੀ ਵਿਖੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ 
ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ; ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਹੈ। ਇਹ 


ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਚਿਕਿੰਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਭ ਤਂ ਵੱਡਾ ਕਦਰ ਹੈ, 


ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ' 
ਖੋਜ ਦਾਂ ਕੈਮ 1893 ਵਿਚ ਜਾਹਨਜ਼ ਹਾਪਕਿਨ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਦੇ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1901 ਵਿਚ ਰਾਕਫੈਲਰ 
ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ . 'ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ 1902 ਵਿਚ 
ਕਾਰਨੇਗੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਰ੍ 


ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ 1904 ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲ 
ਟਿਊਬਰਕਿਊਲੋਸਿਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, 
ਅਮਰੀਕਨ ਕੈਂਸਰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਰਨੁ ਹਰਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ 
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਰ੍ 


_ ਸੈਨ 1946 ਵਿਚ ਚਿਕਿਤਿਸਕੀ ਖੋਜ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖ਼ਰਚ 75,000,000 ਡਾਲਰ ਸੀ ਜੋ 1960ਵੇਂ 


_484- 





ਹਿਰ 
ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ “ 
ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਰਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ. 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ` ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਣ ਹੈਲਥ ਸਰਵਿੰਸ, 
ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਂਫ਼ ਡਿਫੈਂਸ, ਐਟਾਮਿਕ ਐਨੱਰਜੀ ਕਮਿਸ਼ਨ, 
ਵੈਟਰਨਜ਼ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ੍ 
ਆਦਿ ਹਨ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਦੀਆਂ (9 . __ 
ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਘਾਤਕ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਹਾ 
ਸਬੋਧੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰ੍ 

-'ੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਦਿਕਿੰਤਕਬੀ' ਥੋਜੇ--ਬੰਘਲੈਂਡ ਵਿ 
ਚਿੰਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ. 
ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ 
ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਜਿਵੇਂ ਲੇਂਬਰ, ॥ 
ਪੈਨਸ਼ਨ, ਐਟਾਮਿਕ ਐਨੱਰਜੀ ਅਥਾਰਟੀ ਆਦਿ ਵੀ-ਚਿਕਿਤਸਕੀ __. 


ਵੀ 
` 
| 
-. ਹਿੱਟ 
1 


੍ ਖੋਜ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪਾ ਰੰ ਆ 


ਅਦਾਰੇ ਵੀ ਚਿਕਿਤਕਸੀ ਖੋਜ ਵ੍ਰਿਚ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ 
ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਮਪਾਇਰ ਕੈਂਸਰ ਕੈਂਪੇਨ, ਦੀ' 
ਇੰਮਪੀਰੀਅਲ ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਫ਼ੈਡ, “ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਂਡ ਫਾਰ ਰਿਸਰਚ 
ਇਨ ਟੂ ਪੋਲੀਓਮਲਾਈਟਿਸ ਐਂਡ ਅਦਰੇ ਕਰਿਪਲਿਗ ਡਿਜ਼ੀਜ਼ਿਜ਼', 
“ਦੀ ਨਫ਼ੀਲਡ ਫਾਂਊਂਡੇਸ਼ਨ” ਦੀ ਵੈਲਕਮ ਟ੍ਸਟ ਅਤੇ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ 
ਹਰਟ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਪਾ: ਰਹੇ ਹਨੰ। 

` ਬਰਤਾਨਵੀ ' ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਵਿਚ ਚਿਕਿਤਸਕੀ _ਖੋਜ-- 
ਗਰਾਂਟਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।'ਦੀ ਵਾਲਟਰ ਐਂਡ ਐਲਿਜਾ ਹਾਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ' _. 
ਫ਼ਾਰ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ, ਮੈਲਬੋਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਨਵਲੂਐਂਜ਼ਾ ਦੀ । 
ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।ਸਿਡਨੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ _ 
ਹੈਲਥ” ਫਿਲਰੀਏਸਿਂਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦੇ।ਰੋਗਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੋਈ 
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ _ਹੀ ਲੈਂਡ `ਇੰਸਟੀਜ਼ਿਊਟ, 
ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਐਡੇਲੇਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵੀ ਰ੍ 
ਖੋਜ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵੀ ਖੋਜ ਦਾ ਰੀ 
_ਕੰਮ ਮੈਡੀਕਲਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਰਾਹੀ' ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ __ 
ਅਦਾਰੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਲਥ, ਰਿਸਰਚ ਗਰਾਂਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ . 
ਰਿਸਰਚ ਕੌਂਸਲ ਖੋਜ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨੰ। ਮਲੋਸ਼ੀਆ ਵਿਚ-ਸੈਡੀਕਲ 
ਰਿਸਰਚ ਦੀ ਸੈਸਥਾ ਜੋ ਕੁਆਲਾਲੈਪੁਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਰਿਕੋਸੀਅਲ 
ਇੰਨਫ਼ੈਕਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਕੈਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਾਨਾ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ, 
ਕਿਤ 
ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਉਥੇ ਖੋਜ ਦਾ ਕੌਮ ਨਿਰੈਤਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰ੍ 1 

ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਚਿਕਿਤਸੀ ਖੇਜ-ਦੂਜੀ ਸੈਸਾਰ-ਜੰਗ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ 
_ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਆਰਗੇਨਿਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ - 
ਲਈ ਪੈਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਹੈ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ` 
ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੁਝ ਜ਼ੈਰ 
ਹਰਿ ਚ ਚ ਨਿਹ 
ਹਨ। 











੮੨ 











ਰੂਸ ਵਿਚ ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਕੁੱਝ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਹੈ! 
ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਡਾਕਟੋਰਾਂ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ੜੇ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ :.“ 










485 ... ਰ੍ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰ 


ਰ੍‌ ਹਨ। ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਖੋਜ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਂਟਰਲ 


ਹੈ। ਕਰੀਬ 40 ਰਿਸਰਚ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਅਕੈਡਮੀ ਅਧੀਨ ਕੈਮ ਕਰ . 


ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਖੋਜ ਸੈਗਠਨ, ਪੋਲੈਂਡ 
ਜਿ ਵਿਦ 
ਵੀਹੈ। 


ਰਿ 7 ਿੰ. ਵਿ. ੋ.4 : 215 


_ਚਿਕਿਤਸਾ : ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੀਮਾਰੀ. ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ 
_ਲਈ ਜੋ ਇਲਾਜ ਕੀਂਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਵਿਆਪਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ-ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਲਾਜ ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਧੀਨ ਆ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੈਂ ਛੁਟਕਾਰਾ.ਪਾ ਕੇ ਸਿਹਤ ਦੀ 
ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਚਿਕਿਤਸਾ 
ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ-ਐਲੋਪੈਥਿਕ, ਹਮਿਓ ਬਿ) 
ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ। ਰੰ 
___- ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਥੇ ਐਲੋਪੈਥਿਕ 
ਪ੍ਣਾਲੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵੀ 
ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਇਲਾਜ_ ਕਰਨ ਲਈ' ਕਈ 
`_ਹਸਪਤਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। _ 
ਰ੍ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 
ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾ ਮਿਲਣ 
ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਵਧੀ-ਫੁੱਲੀ। ਇਸਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਵੀ ਅੱਜ 
__ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ 


ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਮਾਨਤਾ 


ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ (ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ)। 


ਰ੍ `_ ਆਯੂਰਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। 
'ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ ਪਰ ਅਨੇਕਾਂ 
ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਰੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ 
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਹੁਤ ਪੱਛੜ ਗਈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਹੈ। 
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਵੱਲ 
ਰ ਕਾਫ਼ੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ` ਹੈ। ਸਨ 1979 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 
_ਭਾਂਰਤ ਵਿਚ 80 ਆਯੁਰਫ਼ੈਦਿਕ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਸਨ। ਸੈਨ 1976 
ਵਿਚ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦਾ ਇਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਣੂ ਵੀ ਸੰਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤਾ। ਦੇ 


`ਜੂਨਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਈਂ 


`ਤੇ ਵਧੀਂ-ਫੁੱਲੀ ਪ੍ਰੰਤੂ 'ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ_ਇਸ ਨੂੰ ਉਕਾ ਹੀ 
``_ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਠੰਢੀ ਪੈ ਗਈ। ਅੱਜਕਲੂ 15 ਦੇ 


__ ਕਗੈਬ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। _ 
ਨ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰ : ਇਹ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣ 
ਦਾ ਇਕ ਤਰੀਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇਕ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚਿਕਿਤਸਕਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, 


_ਹੈ।” ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਰੋਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ 
ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦਵਾਈ ਨਾ ਮਿੱਲਣ ਤੇ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ 
_ਰੋਗੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


“ਚਿਕਿਤਸਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ` 


ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਸੁੱਧ ਹਵਾ, ! 
ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਮਿੱਟੀ, ਖਣਿਜ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਪੱਤੇ ਆਦਿ 
ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਗੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ 
ਹੋਣ ਕਰਕੇ. ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੇਵੀ- 


_ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰੋਂਪੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ` 


ਜਾਂਦੂ=ਟੂਣੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ' ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ . 
ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਦੇਵੀ-ਚਿਕਿਤਸਾ `ਦੀ_ ਥਾਂ ਅਨੁਭਵਿਕ 
ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਚਿਕਿਤਸਾ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਸ਼ ਦੀਆਂ 
ਗਤਿ ਸਦ ਇਹ ਹਿਰਨ 
ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ :- 


ਰੈਗ ਨਿਵਾਰਕ ਚਿਕਿਤਸਾ--ਇਸ ਵਿਚ ਸਫ਼ਾਈ, ਰੀਦੇ 
ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ, ਮੱਖੀ, ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਫ਼ੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ 
ਕੀਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ, ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾਂ ਰੱਖਣਾ, ਹੈਜ਼ਾ ਵਰਗੇ 


ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਟੀਕੇ ਲਗਾਉਣਾ, ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ _ 
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਲੀਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਧ _ 
_ ਵੰਡਣਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਮਨੋ-ਚਿਕਿਤਸਾ-ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ 

ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਜ ਲਈ 
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ, ਗਾਉਣ, 
ਵਜਾਉਣ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਆਦਿ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੋਂ ਉਪਾਅ ਕਰਨੇ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰ੍ 
ਦਵਾਈ__ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਵਾਈਆਂ ' ਦਾ 
ਇਸਤੇਮਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਰੋਗ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੱਕਰ-ਰੋਗ, ਸਰੀਰਕ 
ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ 


_ਹਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਕੈਟਰੋਲ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ _ . 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਚਿਕਿਤੋਸਾ ਆਹਾਰ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। `_ 


ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਗੀਲੇ ਨਹੀਂ 
`__ ਐਂਡੋਕ੍ਾਈਨ ਜਾਂ ਅੰਦਰ-ਰਿਸਾਵੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਚ ਅੰਦਰ 
ਰਿਸਾਵੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਮਾਲਸ਼, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਸਰਤ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੇ 
ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਯੋਤਰਿਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜੀਵ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਚ ਸੀਰਮ, `ਟੀਕੇ, ਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ ਆਦਿ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਰਾਹੀ' ਚਿਕਿਤਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਰਾਹੀਂ, ਵਾਂਯੂਦਾਬ 
ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ।. 

ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :- 


1. ਮੁਢਲਾ ਕਰਤਵ-ਇਸ ਵਿਚ ਰੋਗ ਦਾ ਤਤਕਾਲ ਕਾਰਨ 
ਪਤਾ ਕਰਨਾ, ਮੁਢਲਾ ਇਲਾਜ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਨਿਰਧਾਰਨ 
ਕਰਨਾ, ਛੂਤ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 


'__ 2. ਹਸਪਤਾਲੀਕਰਨ-ਇਸ ਅਧੀਨ ਘਾਤਕ ਅਤੇ ਕਠਿਨ _ 
ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਿੱਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ- 




















ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਧਾਨ 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਤ. ਜਰਮ-ਰਹਿਤ ਕਰਨਾ--ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਲਸ਼ਾਂ, ਠੋਕੇ 


ਵਿ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿਕਿਤਸਕਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ 


ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਰਹਿਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ' ਹੈ। ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ 

`ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹ ਤੇ ਛੁਹ ਨਾਲ ਰੋਗਾਣੂ ਪਹੁੰਚਣ' ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ 
ਚਿਕਿਤਸਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਰਾਵਾ `ਦਸਤਾਨੇ ਆਦਿ ਪਹਿਨਣਾ 
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। 


4. ਨ ਵਕ 


ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਮਾਤਰਾ,.ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ 
ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਵਾਈ ਟੀਕਿਆਂ, ਮੂੰਹ, ਚਮੜੀ ਉਤੇ ਮਲਣ 
ਅਤੇ ਕਿਰਨਾਂ ਤੇ ਵਿਕੀਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
੪... ਮਦ ਸਰਜਰੀ-ਇਸ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਸਰਜਨ ਰੋਗੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕਟ 
_ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
6. ਸਿਹਤ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਧੀਨ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ 
ਸਾਧਾਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧੀਤਰਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ, 
ਚਿਕਿਤਸਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ। ੍ 
ਰ੍ 7. ਪੁਨਰਵਾਸ--ਅਰੋਗ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗੜੇ ਰੋਏ ਅੰਗਾਂ 
ਲਈ ਭਵਿਖ ਵਿਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ 
ਰ੍ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕ੍ਰਨਾਂ ਵੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। 
_`_&. ਚਿਕਿਤਸਾ ੜੋ' ਬਾਅਦ ਸੈਪਰਕ ਸਥਾਪਤ ਰਖਣਾ- 
ਆਧ੍ਨਿਕ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਪੂਰਨ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਚ ਅਰੈਗ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ 


ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਖਣਾ ਅਤੇ 


ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਪਰਿਚਾਲਨ-ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਦਿਕ , 
ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਜੇਮਣ ਬਾਰੇ ਵਿਦਿਆ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੀ। ਬਾਅਦ 


ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ` 


ਇਆ 
ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ.ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋਂ. 4 : 231 
ਡੀ 


੍ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਧਾਨ : ਲਿਖਤ ਇਤਿਰਾਸ ਦੇ ਬੂਰ ਤੋਂ ਚੀ 
ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ' ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 


___ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾਂ ਕੈਮ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਚੀਨ ਵਿਚ ਚਾਊ ਬੋਸ `_ 
- (900 ਈ. ਪੂ.) ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ 


ਲਈ ਸਰਕਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਮਤਿਹਾਨ 
ਪਾਂਸ ਕੀਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ 


ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ'ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ਰੁਤ (ਲਗਭਗ 500 -` 


_ਈ. ਪੂ.) ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 


__ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 
1140 ਈ. ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਸਿਸਿਲੀ ਦੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰੋਜਰ ਨੇ ` 


ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਇਲਾਜ 
ਕਰਨਾ ਗ਼ੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇਕ 
ਸਦੀ ਮਰਰੋਂ ਰੋਜ਼ਰ ਤੇ ਪੋਤੇ ਫ਼ੈ੍‌ਡਰਿਕ ਦੂਜੇ ਨੇ'ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਧਿਐਨ ` 
ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ। ਰ੍ 


ਕਾਰਜ਼-ਖੇਤਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੇਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ੧ 


486 


ਨਿਯਮਿਤ ਪ੍ਰੇਖਣ , ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਯੋਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਗੀਆਂ ਦਾ ਹਸਪਤਾਲੀਕਰਨ ` 


ਸੈਨ 1858 ਵਿਚ ਗ੍ਰੇਟ-ਬ੍੍‌ਟੇਨ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ /ਨੇ 
ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਐੱਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਯੂ ਕੇ. 
ਦੀ “ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ” 


-ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ`ਕੌਮ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਨ 


ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਰਜਿਸਟਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੌਂਸਲ ` 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਦਾ ਸਿਲੇਬਸ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। - 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ' ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੋ _ 
ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸ਼ੁਦਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂ ਲਿਸੇ ਹੋਣ ਡਾਕਟਰੀ 


ਸੈਸਥਾ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ ਹੀ ਇਸ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿਚ ਨਾਂ 
ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਭਾਰਤ ਦਾ 1916 ਦੀ ਮਡੀਖਿ ਰਿਚਰਡ ਰਤ- 


ਵਿਚ ਇਹ ਐਕਟ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾਕੰਟਰ਼ੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ, 


ਇਸ ਖ਼ਾਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਡਾਕਟਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ _ 
ਅਤੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਸ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਗਾਂ 


`ਦਾ ਇਲਾਜ, ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਰੋਗ 'ਚਿਕਿਤਸਾ ਆਉਂਦੇ 
_ਹਨ। _“ 


ਪੁਆਇਜ਼ੈਨਜ਼ ਐੱਕਟ, 1919 (ਜ਼ਹਿਰ ਸਬੋਧੀ ਐੱਕਟ)- 
ਇਹ ਐੱਕਟ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਮੰਗਵਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 


` ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਉੜੇ ਨਿਯੋਤਰਣ ਲਈ -ਬਣਾਇਆ 


ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਜਿਸ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਕਰਾਰ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ .ਥੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ 


ਲਾਇਸੰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਵੇਚ ਸਕਣਗੇ। ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਰਜਿਸਟਰ ਰਖੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਖਰੀਦਦਾਰ ਦਾ . 


ਨਾਂ, ਪਤਾ, ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਥਾਨ ਆਦਿ ਸਭ 7 


ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਕਰੇਗਾ । ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ 


ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬੈਦ ਡੱਬਿਆਂ ਜਾਂ 


_ਰੱਖਿਆ ਜਾਏਗਾ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। _ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਹੋਵੇਗੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ 


ਰਿ ਰਿ 


ਹੋਵੇਗਾ।` 






ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ. ਤੇ 
ਨਿਯੋਤਰਣ ਇਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੈਮ 
ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕੇਂਸਲ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਕ 
ਐਂਕਟ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਸੈਨ ! 
ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈ ਡੀ 
ਕੌਂਸਲ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ “ਇੰਡੀਅਨ ਮੈਡ 
ਰਜਿਸਟਰ” ਵੀ ਰੱਖੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਦੀ ਕੌਂਸਲ 
ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਨਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਣਗੇ। ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਸ 


1933 ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਮੈਡੀਕਲ ਕੌਂਸਲ ਐੱਕਟ-ਇਸ ` 
'ਐਕਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮਿਆਰ ਉੱਚਾ _ 
_ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ '.: 


__ਡੇਜਰਸ ਡਰੱਗਜ਼ ਐੱਕਟ, 1930 (ਭਿਆਨਕ ਦਵਾਈਆਂ _.' 
ਦਵਾਈਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਗ਼ਲਤ :. ਇਆ 
ਕਲ ਤਣ ਲਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੇਰ ਲਾਉਣੀ 




















ਰ 487 ਰ ਚਿਕਿਤੰਸਾ ਵਿੰਧਾਨ _., 
ਰ ਨ 
ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਭਾਰ ਇਸ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਲੇਬਸ ` 


ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇ਼ਾਂ 
ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ 
ਸਲਾਹ ਦੇਣਾ, ਇਸ ਕੌਂਸਲ ਦਾ' ਹੀ ਕੈਮ ਹੈ। 


ਡਰੱਗਜ਼ ਐੱਕਟ, ੧940 (ਦਵਾਈ ਐੱਕਟ)-ਇਸ ਐੱਕਟ 


`ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਹੀ ਕੋਟਰੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 


ਤੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 


ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵੰਡ ਜਾਂ ਵਿਕਰੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਕ ਸਰਕਾਰਾਂ 


ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ। ਇਕ ਤਕਨੀਕੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਮੰਡਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ 
ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਤਕਨੀਕੀ ਮਸਲਿਆਂ ਤੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਐੱਕਟ 
ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

'ਇੰਡੀਅਨ ਨਰਸਿੰਗ ਕੇਂਸਲ ਐੱਕਟ, 1947-ਹਰੇਕ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਨਰਸਿੰਗ ਕੌਂਸਲ ਹੈ, ਜੋਂ ਨਜ਼ਸਾਂ, ਹੈੱਲਥ ਵਿਜ਼ੀਟਰਾਂ ਅਤੇ 
ਦਾਈਆਂ ਦਾ ਰਜਿਸਟਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਰਸਾਂ, ਦਾਈਆਂ 
ਅਤੇ ਹੈੱਲਥ ਵਿਜ਼ੀਟਰਾਂ ਲਈ ਟ੍ਰੋਨਿੰਗ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਂ ਤੇ ਸਿਲੇਬਸ ਦਾ 
ਮਿਆਰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੈਨ 1950 ਦੇ ਐੱਕਟ ਨੇ: 75 
ਅਤੇ ਸੈਨ 1957 ਦੇ ਐੱਕਟ ਨੰ: 45 ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ 
ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। 

_ ਡੈਂਟਿਸਟ ਐਕਟ, 1948-ਸੰਨ 1948 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੈਗਾਲ 
ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂ ਅਨਪੜ੍ਹ, ਦੇਦ- 
ਚਿਕਿੰਤਸਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰ ਸਕਦਾਂ ਸੀ ਪਰ 1948. ਵਿਚ 
ਮੈਡੀਕਲ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਦੇਦ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ 


ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਸਿਲੇਬਸ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਿਤ ` 


-ਕਰੇ। ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ 


ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ _ ਨੁ 


ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਂਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੈਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 


ਦਵਾਈ ਨਿਯੋਤਰਨ ਐੱਕਟ, 1950--ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ _ 


`ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਰੋਕਣ ਲਈ 
-ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1950 ਵਿਚ “ਡਰੱਗਜ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਐੱਕਟ” ਪਾਸ ਕੀਤਾ, 
.. ਇਸ ਐੱਕਟ ਦਾ ਮੰਤਵ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਉਤੇ 
ਨ ਕੈਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਇਸ 
“ਐਕਟ ਲਈ ਦਵਾਂਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਐੱਕਟ ਦੀ 
ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


`_ਦੀ ਪ੍ਰੀਵੈਨਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਫੂਡ ਅਡਲਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐੱਕਟ, 1954-- 


` ਇਹ ਐੱਕਟ ਖੁਰਾਕ ਵਿਚਲੀ ਮਿਲਾਵਟ ਨੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ 


._ਵਿਚ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਖ਼ੁਰਾਕ ਸਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸਥਾਨਕੀ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ 
_ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ੂਡ 
ਐਂਡ ਡਰੱਗਜ਼ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਲਾਗੂ_ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਸ 
ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ 





ਹਦ 


ਸਿਹਤ ਦੋਨੋਂ' ਖਰਾਬ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਐੱਕਟ ਅਨੁਸਾਂਰ ਹੁਣ ਅਜਿਹੇ 


ਡਰੱਗਜ਼ ਪਰਾਈਜ਼ ਕੋਟਰੋਲ ਆਰਡਰ 1970 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਧੀਨ 


ਨਿਯਮਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਸ ਆਰਡਰ ਰਾਹੀਂ 17 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ __ 
ਦਵਾਈਆਂ ਦੀਂਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਮਈ, 1970 ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਰੱਖ _. 
_ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰਚੂਨ ਕੀਮਤਾਂ 


ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਵਾਈਆਂ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਥੋਕ ਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਡੀਲਰਾਂ ਦਾ , 
ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਧਾਉਣ , 


ਰ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 


ਡਰੱਗਜ਼ _ਐੱਡ _ਕਾਸਮੈਟਿਕਸ _ਐੱਕਟ-ਇਸ _ਰਾਹੀਂ 
ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਬਰਾਮਦ, ਤਿਆਰ ਕਰਨ, 


_ਵਿੱਕਰੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਆਦਿ ਨਿਯਮਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ 


ਸਰਕਾਰ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਫ਼ਾਂਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ- 
ਪੜਤਾਲ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਛ਼ਵਾਈਆਂ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਉਣ ਦੀ 


ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ 


ਤੇ ਕੈਟੰਰੋਲ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਸੈਂਟਰਲ -` ਡਰੱਗਜ਼ 
ਲੈਬਾਰਟਰੀ, ਕਲਕੱਤਾ ਬਾਰਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ 
ਜਲਾ ਪਲਰਮਲ- ਕਲੀ ਹੈ. 






1972 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜੋ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ 


ਰਿ ਐੱਕਟ-ਮਾਂ ਦੀ ਰ੍ 
ਸੀ ਇਵ 


ਗਰਭਪਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਣ ਤੇ ਸੱਜ਼ਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ. ਜੇਕਰ . 


ਗਰਭ ਰੱਖਣ ਰਾਹੀਂ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਜਿੰਦਗੀ, ਮਾਨ ਸਿਕ ਸਹਿਤ 


੨ 


ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦਲਾਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹਾ ਗਰਭਪਾਤ ਕਿਸੇ ਵੀ 
ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂ ਮੰਨਜ਼ੂਰ ਸ਼ੁਦਾ ਸੈਸਥਾ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

__ਰੋਮਿਉਪੈਂਥੀ ਸੈਂਟਰਲ ਕੌਂਸਲ ਐੱਕਟ--ਇਹ ਐੱਕਟ 1973 
ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਅਧੀਨ 8 ਅਗਸਤ, 1974 ਨੂੰ ਇਹ 
ਸੈਂਟਰਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਹੋਮਿਉਪੈਥੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ 


ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਂਸਿਉਪੈਥੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਘਟੋ-ਘਟ ਮਿਆਰ 


ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਮਿਉਪੈਬੀ ਪਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰਾਂ ਦਾ ਇਕ 
ਸੈਂਟਰਲ ਰਜਿਸਟਰ ਵੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। `_. `.._ 
ਦੀ _ਫ਼ਰਾਮੇਸੀ_ਐੱਕਟ, 1976-ਇਸ ਐੱਕਟ ਰਾਹੀਂ 


ਫ਼ਾਰਮੇਸੀ ਐੱਕਟ 1948 ਵਿੱਚ ਤਰਮੀਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ . 


ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ਼ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੌਂਸਲ ਫ਼ਾਰ 
ਟੈਕਨੀਕਲ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕੌਂਸਲ 
ਆਪਣਾ ਕੌਮ ਹੋਰ ਵੀ ਚੇਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਸਕੇ। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ 
ਦਵਾਈਆਂ ਜਾਂ _ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਬੈਧੀ_ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਜੋ ਸਮਾਨ ਦੀ 
ਦਰਾਮਦ ਵਧੇਗੀ, ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਨਿਯਮ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੇਂ 


ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੈਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਕੂ 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ 4; ਇੰਡ-1964 : 97; ਇੰਡ-1973 : 98; 
ਇੰਡ-1974 : 84; ਇੰਡ-77-8 : 391; ਇੰਡ--1979 : 102 


ਰੱ 














੮੩ 


-___ ਚਿਕੌਰੀ : ਨੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਇਹ ਬਹੁ-ਵਰਸ਼ੀ ਪੌਦੇ ਹਨ ਜੋ 
ਐਸਟਰੇਸ਼ੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਉੱਗਦੇ ' 


ਹਨ। ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 


ਵੀ ਉਗਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ਇਥੇ ਇਹ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ 


ਕਿਨਾਰੇ ਜੈਗਲੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 


ਪੌਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ, ਬੈਲਜੀਅਮ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ 
ਵਿਚ ਵਡ ਪੇ ਤੇ ਉਗਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਗੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਰ੍ 


ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੁਝ ਘੱਟ ਹੈ। 








`ਚਿਕੋਰੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਬੇਸਲ ਪੱਤੇ 


ਚਿਕੋਰੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਗਰੰਦਦਾਰ ਰਦੀ ਹੈ ਅਤ ਠੋਸ, ਟਾਰਣੀਦਾਰ 


ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਤਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਤੋਂ 1-1/2 ਮੀ. ਦੀ 
ਪਿਆਂ ਇਤਿ ਉਸ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ_ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਬਾਲ ਕੇ ਜਾਂ ਮੱਖਣ ਨਾਲ 
ਰਾ ਪੱਤੇ ਸਲਾਦ ਅਤੇ ਸਬਜੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਪੀਸਕੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲਈ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨੂੰ 
ਕੁੜੱਤਣ ਦੇਣ. ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 

ਪੈਂਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਚਾਜ਼ੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਰਪ 
ਵਿਚ ਇਸ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਗਰਮੀ ਦੀਂ ਰੱਤ ਵਿਚ ਉਗਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ 
ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਮੁੜ ਸਲਾਦ ਲਈ ਬੀਜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ 
ਪੌਦੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਛੋਟੇ, ਤੇਜ਼ ਸਿ ਤਨਿ 
ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ' ___ ਦਾ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ.2: 831; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 493 


'ਚਿਕੋੜੀ : ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੇ ਬੈਲਗਾਓਂ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬੈਲਗਾਓਂ ਨਗਰ ਤੋਂ 64 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ _ 


_ਇਕ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਤੇਬਾਕੂ, ਗੈਨਾ, ਬਾਜਰਾ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫ਼ਲੀ ਦਾ 
ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਸੌ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਲਾ- 
ਦੁਆਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ. ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ` 
ਆਬ'ਦੀ--27,270 (1991) 
165 26' ਉ. ਵਿਥ.; 742 35' ਪੂ. ਲੈਬ, 
ਹ. ਪੁ.-ਰਿ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 218; ਇਪ. ਗ. ਇੰਡ, 10 : 223. 


/ 


488 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮੇਲਘਾਟ ਤਅਸੁੱਕੇਂ ਦਾਂ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਏਲਿਜਪੁਰ ਤੋਂ . ਇੱ 
32 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ `ਸਤਪੁੜਾ ਪਰਬਤ ਦੀ ਮੇਲਘਾਟ ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ, 


_ਨੇ ਚੀਨੀ ਉਪਰ 1644 ਤੋਂ 1912 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ 


ਤੀਕ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਾ. ਇਕ ਸਦੀ ਦਾ ਪੜਾਅ ਪਤਨ, ਹਾਰੂ ਅਤੇ 





/ 
ਚਿਖਲਦਾ : ਆ ਵਾ 





1,110 ਮੀ. (3,664 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਪਠਾਰ਼ ਦੀ ਉਚਾਈ ਗਾਵੀਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚਿਖਲਦਾ ਵਿਖੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਆਸਪਾਸ ਦਾ ਦਿ੍‌ਸ਼ ਬਹੁੜ 
ਹੀ ਦਿਲਬਿੱਚਵਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੇਲੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ 


_ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੈਗਗਾਹ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਥੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਬੈਗਲੇ ਬਣੇ 


ਰੋਏ ਸਨ। ਬ੍ਰਾਂਚ ਦੇ ਕਈ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ. ਮੁੱਖੀ 
_ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀਂ ਸਮਾਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰਦੇ_ 
_ਸਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਬੜੌਰ ਵਧੀਆ ਸੈਰਗ਼ਾਹ ਹੀ 
ਉੱਨਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਹਿਮਾਲਾ 1 
_ ਅਤੇ ਨੀਲਗਿਰੀ ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ' ਵੱਸੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ __ 
_ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਅੱਜਕਲ੍ਹ' ਇਹ _.. 
.ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਏਲਿਜਪੁਰ ਨਾਲ 
ਤਿੰਨ ਸੜਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੈ। ਇਸੇ ' 
ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 2.4_ ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ` 
ਗਾਵੀਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਪਾ 
(ਖੋਲਦਾ ਬੜਾ ਹੀ ਨਗਨ“ 
ਘੱਟ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ _ 
ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਚਾਹ ਦੀ ਪੈਂਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਕਪਾਹ ਅੰਤੇ ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਵੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ।` 


ਆਬਾਦੀ--3,081 (1991) .` 

215 24" ਉ. ਵਿਥ.; 77 22' ਪੂ. ਲੈਬ. _ 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ . 10 : 220; ਜਗਰਾਫ਼ੀਆ ਆਫ਼ ਮਹਾਰਾਸ਼- ਰ੍ 

ਟਰ-192. 


ਚਿਖਲੀ : ਰੀ ਮਾ 
ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਤਅਲੁੱਕੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਬੁਲਡਾਨਾਂ ਅਤੇ _- 
ਮੇਹਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਨ ਅਤੇ ਲਾ 
ਇਹ ਕਸਬਾ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ--3 7,862-(1991) 
_ 20521' ਉ. ਵਿਥ.; 762 18' ਧੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇਡ, 19 : 221 


ਰ੍ `ਚਿੰਗ (ਖ਼ਾਨਦਾਨ) : ਇਹ ਚੀਨ ਦੇ ਸਹੀ ਖਾਨਦਾਨਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ, ੧ 
ਗੁਣਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਂ ਮੰਚੂ ਲੋਕਾਂ -ਨੇ ,“ 
ਮੰਚੂਰੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਘਾੜਨ 
ਲਈ 1636 ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਮੰਚੂ ਲੋਕਾਂ ' 























ਤੌਰ ਤੇ ਚਿੰਗ ਜਾਂ ਮੰਚੂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ 
ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਂਅ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਸੀ ਜੋ ਦੋ ਸਦੀਆਂ 


ਸੈਧੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ 10 ਬਾਰ ੋਏ ਨ ਜਹਾ ਦੇ ਨਾਂ 





੯੪ 


`ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਨ-ਚੀਹ (5840-6900; 1644-61), ਕਾਂਗਸੀ (€੦॥- 


੧6੧; 1661-1722), ਯੈਗ-ਚੈਂਗ (੯੫੦-6॥੦0; 1723-35), 
ਚੀਐਨ ਲੂੰਗ (6080-100; 1736- 26), ਚੀਆ-ਚਿੰਗ (6144- 
69002, 1796-1820), ਤਾਓ-ਕਵਾਂਗ (786 %ਗ02; 1821- 
51), ਸ਼ੀਨ-ਫੈਂਗ (33160-€2; 1851- 62), ਤੁੰਗ ਚੀਹ (100੬ 
6008; 1862-75), ਕਵਾਂਗ-ਸ਼ੂ (%੫੩੦੬-030; 1875-1908), 
ਸੁਆਨ-ਤੁਗ (ਜ੪੪੪॥ 1੫02; 1909-12) ਹਨ। ਰ 
ਸੈਨ 1644 ਵਿਚ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਇਕ ਨੇਤਾ ਲੀ ਤਜ਼ੂ-ਚੈਂਗ 
(.%੫ 60682) ਨੇ ਚੀਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੀਕਿੰਗ (ਬੀਜਿੰਗ) 
ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਿੰਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ 
ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੰਚੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਮੰਚੂਆਂ ਨੇ 
ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾ ਲਿਆ। ਸਿੰਗ ਰੂਪ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ 'ਮਿੰਗ 
ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਚੀਨ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਠੰਢਿਆਂ 
ਲੇ ਕਰਾ_ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਉਪਰ ਮੰਚੂਆਂ ਦਾ' ਕੋਟਰੋਲ ਯਕੀਨੀ 
` ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਚ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅਧ ਤੋਂ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੰਚੂ ਲਗਾ ਇਤੇ ਗਏ। ਫ਼ੌਜੀ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮ 
ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਰੁਤਬੇ ਦਿੜੇ ਗਏ। ਫੌਜੀ 


2 ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਗਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸੈਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ` 


`. ਗਿਆ ਜਿਹੜੀ ਮੰਚੂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਰੱਖਿਆ 
ਕਰਦੀ ਸੀ। ਨਿਯਮਤ ਮੰਚੂ ਬੈਨਰ ਟਰੂੰਪਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਅਹਿਮ 
ਸਥਾਨਾਂ ਉਪਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਾਂਗ-ਸੀ ਅਧੀਨ ਮੰਚੂਆਂ ਨੇ ਰੂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 
_ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਮੂਰ ਦਰਿਆ (/0ਘ ਸ੮ਛ) ਉੱਤੇ 
_ ਸਥਿਤ ਐਲਬੇਜ਼ਿਨ (&16428) ਵਿਖੇ ਕਿਲਾ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ 
ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਸੈਨ 1689 ਵਿਚ ਨਰਚਿਨਸਕ ਵਿਖੇ ਰੂਸੀਆਂ 
_ ਨਾਲ ਮੰਚੂਰੀਆਂ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਸਬੈਧੀ ਇਕ 
ਸੈਧੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਰਗੂਨ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਮੰਨਿਆ 
ਗਿਆ। ਅਗਲੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜੰਗਮਾਰ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਾਹਰੀ ਮੰਗੋਲੀਆ, ਤਿੱਬਤ, ਜੁੰਗਮਾਰੀਆ, 
__ਤੁਰਕਿਸਤਾਂਨ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਗਏ । ਦੋ ਬਾਂਦਸ਼ਾਹਾਂ 
-ਧੁੰਗ-ਚੈਂਗ ਅਤੇ ਚਾਈਮ-ਲੂੰਗ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ' ਦੌਰਾਨ ਵਪਾਰ ਵਿਚ 
__ਨਿਰੈਤਰ ਉਨਤੀ -ਹੋਈ , ਦਸਤਕਾਰੀ ਪੁਫੁੱਲਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰੋਮਨ 
ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀਆਂ - ਨੂੰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਖ਼ਗੋਲਵੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 


੪ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ . 


` ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ . ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ 

ਰ੍ ` ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਵਿੰਕਸਿਤ ਹੋਏ ਪਰੰਤੂ ਅਗਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਧ 
ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ' ਪੈਂਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ 
__ . ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ। ਮੰਚੂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਆਪੋ ਧਾਪੀ, ਹੜ੍ਹ ਤੇ ਕਾਲ ਨੇ 
__ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ' ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਟੈਪਿੰਗ (780ਮ%2; 
1850-64) ਅਤੇ ਨੀਨ (4੧੦8; 1853-68) ਵਿਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ 
'ਬਣੀਂ। ਦਫ਼ਤਰੇਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ । ਓਪੀਅਮ 
ਜੋਗ (01800 ੮8; 1839-42), ਐਂਗਲੋ-ਫਰਾਂਸੀਸੀ _ਜੈਗ 
(&010-126860 ੧੩; 1856-58), ਸਿਨੋ-ਜਾਪਾਨੀ ਜੋਗ 
(6010-1380656 #/ਗ; 1894-95) ਅਤੇ ਬਾਕਸਰ ਵਿਦੋਹ 
(੧੦੩੬ ੧6611168; 1900) ਸਾਰੇ ਚੀਨ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਨਤੀਜਾ 
ਬਣੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ। 
_ ਸੈਨ 1900 'ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (੪0068 ੧੯੮੦- 













489 





ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- ਮਾ. 2 : 858 . 2 
ਚਿਗਹਾਈ (॥80£8%) : ਇਹ ਤਿੱਬਤੀ ਉੱਚ-ਭੂਮੀਆਂ 


ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ 
4,000 ਮੀ. ਦੀ ਔਸਤ _ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 


(626606੪॥) ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਲ ਤਿੱਥਤੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੇਤਰ 


ਅਤੇ _ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਿਨਜੀਆਂਗ ਵੀਗੁਰ (6009%£. 


੧੬0੦) ਨਾਮੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਤੌਰ ਤੇ ਟੱਪਰੀਵਾਸ ਆਜੜੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਨਾਂ ਇਕ 
“ਚਿੰਗਹਾਈ” ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਝੀਲ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ ਜਿਸ ਦਾ 
ਮਤਲਬ ਨੀਲੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਝੀਲ 'ਕੋਕੋਨਾਰ' ਨਾਂ ਹੇਠ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ੀਨਿੰਗ ਹੈ। 

`ਚਿੰਗਹਾਈ ਦਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ 
ਚੀਨੀਆਂ. ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਆਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ 
ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਤੇ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ. ਅਤੇ ਕੋਕੋਨਾਰ - 


ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿੰਹੇਂ & 


ਚੀਨੀ ਆਬਾਦਕਾਰ ਸਨ। ਪਿਛੋਂ. ਚੀਨੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। 
ਸੋਨ 1928 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। 

ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 9੦ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਖੇਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ 
ਪਠਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਚਿਲੀ (60120) 
ਨਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪਠਾਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚੋਂ ਦੀ 
ਪੇਯੈਨ-ਕ-ਲਾ (4788-%8-14) ਨਾਉਂ ਦੀ ਪਰਬਤ-ਲੜੀ ਲੈਘਦੀ 
ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਹੁਆਂਗ ਅਤੇ ਯੋਗਸੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਵੱਖ 
ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਠਾਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਚਿੰਗਹਾਈ-ਤਿੱਬਤੀ ਸਰਹੱਦ 
ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਂਲ ਟਾਂਗਕੂਲਾ ਨਾਉਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਉੱਚੇ ਪਰਬਤ ਹਨ । ਪਠਾਰ 
ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਾਈਡਾਮ ਬੇਸਿਨ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ 


- ਤੋਂ ਇਹ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 2,654 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਭੂ-ਭਾਗ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਜਿਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ 
ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ, ਭੋ' ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵੀ ਭਿਨਤਾਭਰਪੂਰ ਹੈ।.ਸਮੁੱਚੇ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਲਵਾਯੂ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉਪਰ 
ਔਸਤਨ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 10 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ਕ, 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਰ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ_ਪੰਠਾਰੀ ਭਾਗ 
ਵਿਚ ਭੇਡਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਯਾਕਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਚਰਾਂਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਬਾਰਾਂ ਸਿੰਗਾ, ਜੈਗਲੀ' ਘੋੜਾ, ਬਘਿਆੜ, ਲੂੰਬੜ ਅਤੇ ਸੂਰ 
ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਪੰਛੀ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਚਿਰ ਨੀ 





ਕੰ ਰੇ 7 
1੩6੦8) ਫੈਲ ਰਈ ਜਿਸਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੁਆਨ ਤੁੰਗ ਜੋ ਕਿ ` 
ਅਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਰਾਜ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ . 
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੂਆਨੇ,ਸ਼ੀਕਾਈ (੪੫੧੪0 610081) ਅਧੀਨ ਆਰਜ਼ੀ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜ-ਪਦ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। 


ਚਿੰਗਹਾਈ ਵਿਚ ਤਿੱਬਤੀ ਹਾਨ (੧੩੪) ਮੰਗੋਲ ਅਤੇ ਵੀ- ` 


(ਸੰਘ ਚੀਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ) ਆਦਿ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ 
ਆਬਾਦੀ 35% ਤਿੱਬਤੀ, 30% ਹਾਨ, 20%' ਵੀ ਅਤੇ 10% ਮੰਗੋਲ 
ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੇ 5% ਵਿਚ ਕਈ ਹੋਰ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ 
































ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੱਬਤੀ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲ ਜਾਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ 
ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਦੋਵੋਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣ 

ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹਾਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਧਰਮ ਧੱਥੋਂ 

-_ ਚੀਨੀ ਹਨ। “ਵੀ? ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਭਾਵੇਂ ਚੀਨੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਧਰਮ 

ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ। ਵਸੋਂ ਦੀ ਘਣਤਾ 209 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵ. ਕਿ. 
-ਸੀ. ਹੈ। 


ਇਥੇ _ਅਜਾਇਬਘਰ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੇ ਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ 
_ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਦਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਮੰਗੋਲ ਤੇ 


ਤਿੱਬਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਲੜਕਾ ਲਾਮਾ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਤੇ. 


ਇਹ ਬੱਚਾ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ 
_ਹੈ।ਸੀਨਿੰਗ ਤੋਂ ਲ. 30 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਧੀਆਂ ਦਾ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਠ'ਹੈ। __ 

ਵਜ ਗਦਰ 
ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਪ੍ਰਾਰੋਭਕ ਸਕੂਲ ਦੋ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ-ਛੇ-ਸਾਲਾ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੁਸ਼ਾਗਰ ਬੁੱਧ ਅਤੇ 4 ਸਾਲਾ 
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਜੂਨੀਅਰ ਸਕੂਲ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਮੰਦਰ ਵਿੱਦਿਆ 
ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਆਹੀ ਮਾ ਰਤ 


` ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ `ਕਰਕੇ ਖੇਤੀ 
ਚੈਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਣਕ, ਜੌਂ ਤੇ ਆਲੂ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ 
ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪਠਾਰੀ ਬੇਸਿਨ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਰਾਗਾਹਾਂ , 


`ਹਨ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ, ਯਾਕ ਤੇ ਘੋੜੇ ਪਾਲੇ ,ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਨਲੂਨ 


ਮਦ - <(00੪॥) ਅਤੇ ਚਿਲੀਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਜੈਗਲਾਂ ਵਿਚ ਚੀੜ, ਪੌਜ- 


ਬਿਰਛ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਚੀਨੀ ਚੀੜ, ਬਿਆਰ ਕੋਲ ਅਤੇ ਚੀਨੀ 
ਜੂਲੀਪਰ ਆਦਿ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਜੈਗਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਵਾਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ 


੭ ਉਥੇ ਆੜੂ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਨਾਸ਼ਪਾੜੀ, ਸੇਬ ਅਤੇ ਅਖੰਰੋਟ ਦੇ ਬਗ਼ੀਚੇ 
ਹਨ। 

ਜਾਈਐ ਥੋਸਿਨ ਦੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕੱਚਾ ਤੋਲ ਅਤੇ ਕੋਲਾ 
ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋ' ਖ਼ਾਦ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਕੱਪੜਾ , ਡੇਅਰੀ ਆਦਿ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ 
ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। . 
ਚਿੰਗਹਾਈ ਪਰਾਂ ਚੀਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਰੇਲਾਂ ਤੇ. 


ਸ਼ਾਹਰਾਹਾਂ ਰਾਹੀ' ਹੋਇਆ ਹੈ। ਢੋਅ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਖਾਸ 
ਕਰਕੇ ਟਰੱਕ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. ਸੈ. 18 : 731 


__ ਚਿੰਗਡਾਂਊ (॥੪੦%੦) : : ਚੀਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਸ਼ਾਨਤੁੰਗ ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਦਾ ਬੈਦਰਗਾਹੀ_ ਅਤੇ ਉ -ਪੱਧਰ _ਦਾ ਖੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ 
ਮਿਊਂਸਪਲ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਨਤੁੰਗ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ 
ਉਪਰ 'ਜੀਆਊ ਜੋ (੮08੦ €॥00) ਖਾੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ਤੇ 
ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੁਦਰਤੀ 
ਬੈਦਰਗਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ 
_ ਬੈਦਰਗਾਹ ਜੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਮੂਮਨ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਸਦਾ 
._ ਖੁਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸ਼ੀ-ਮੋ 
ਰ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਚਿੰਗ ਕਾਂਲ 


ਮੋ (੯98-00) ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇਹ. ਇਕ ਰ੍‌ 





490 


(17ਵੀਂ-20ਵੀ ਸਦੀਆਂ) ਦੋਰਾਨ ਇਥੇ ਮਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਲ ਦਾ 1 ` 
ਵਪਾਰ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਥੇਂ ਇਕ ਕਸਟਰ__ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ,ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ' 
ਪੇਯਾਂਗ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀਂ ਸਾਂਗਰ ਨਾਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਾਰਨ ਚੀਨ 
ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚਿੰਗਡਾਊ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋਈ ਅਤੇ 
ਇਥੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ 
ਕਿਲੇਬੈਦੀ `ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1897 ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਸਰਕਾਰ /ਨੇ. 
ਚਿੰਗਡਾਊ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ। ਸੈਨ 1898 ਵਿਚ 7 
ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਚੀਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹਰਜਾਨਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਜੀਆਊ ਜੋ 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਤੇ ਖਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਲੇ- 
ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਖੇਤਰ 99-ਸਾਲਾ ਪਟੇ ਤੇ ਜਰਮਨ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ 


__ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਸੈਨ 1899 ਵਿਚ ਚਿੰਗਡਾਊ ਬੈਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਕਰ ਮੁਕਤ ਰ੍ 


ਬੈਦਰਗਾਹ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਆਧੁਨਿਕ ਬੈਦਰਗਾਹੀ ਸਹੂਲਤਾਂ 
ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਜੀਨਾਨ (10080) ਤਕ ਇਕ __ 
ਰੇਲ-ਲਾਈਨ ਬਣਾਈ ਗਈ । ਅਜੋਕੇ ਯੂਰਪੀ ਨਮੁਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ _ 


ਯੋਜਨਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ । __ 


ਗਈ । ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਮੈਰੀਟਾਈਮ ਕਸਟਮ ਦੀ ਬ੍ਰਾਂਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ , 
ਗਈ । ਸੈਨ 1914 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਜਰਮਨ ਉਤੇ ਜੈਗ ਦਾ_ 
ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਚਿੰਗਡਾਊ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰਨਾ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ 1914 ਵਿਚ ਨਾਕਾਬੈਦੀ ਉਪਰੈਤ ਇਹ 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ_ ਹੋ ਗਈ। ਸੈਨ 1922 ਦੀ . 
ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕਾਨਫਰੈਸ ਤੱਕ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਚੀਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ੍ 
ਗਿਆ। ੍ 


ਸਰ ਵੰਨ ਵਿਚ ਵਿਨ ਸਜ ਦਰ ਚ 
-ਅਧੀਨ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਊਂਸਪਲਟੀ ਬਣ ਗਈ।. . 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਦਾ ਨਿਰੈਤਰ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸਦਾ ਨਵਾਂ ਵਪਾਰ 


ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਾਪਾਨ ਨਾਲ ਸੀ। ਸੈਨ 1938 ਵਿਚ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ. ਆ 


ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 1945 ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 


- ਅਧੀਨ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ 
ਰ੍ _ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਲਈ ਇਹ ਮੁੱਖ ਬੈਦਰਗਾਹ ਸੀ। 
ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੂਣ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੋਂ' ਬੋਰੈਕਸ ਦੇ ਭੰਡਾਰ . ਰ੍ 


____ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਨਅਤੀ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਇਆਂ।ਸੈਨ _ 
1941 ਤੱਕ ਚਿੰਗਡਾਂਊ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ 10 ਮੁੱਖ ਮਿੱਲਾਂ ਸਨ __ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੀ . 
ਮਲਕੀਅਤ _ਸੀ। _ਰੇਲ-ਇੰਜਨ _ਮੁਰੈਮਤ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ 
ਸਿਲਾਈ, ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਰੈਗ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਲੋਈ 


ਕਾਰਖਾਨੇ ਵੀ ਮੋਜੂਦ ਸਨ। ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਸੱਨਅਤ ਵਿਚ ਇਹ ਚੀਨ. ਜਿ 


ਵਿਚ ਸ਼ਘਾਈ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਸੀ।_ ` 


ਸੈਨ 1949 ਤਕੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁੱਖ ਸੱਨਅਤੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਰ੍ 
ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1963 ਤੱਕ ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਨਅਤ ਦਾ ` 
ਵਿਕਾਸ ਹੋ. ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੇਲ-ਇੰਜਨ ਅਤੇ ਰੇਲ ਦੇ 
ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ. ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਰਬੜ ਦੇ ਟਾਇਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਸੈਨ 1950 ਦੇ 
ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਇਸਪਾਤ ਦੀ ਸੱਨਅਤ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ` 
ਗਈ ਅਤੇ 1960 ਤੱਕ ਕੱਚੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ_ਉਤਪਾਦੇਨ ` 
5,50,000 ਟਨ ਅਤੇ ਢਲੇ ਹੋਏ ਇਸਪਾਤ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 
4,00,000 ਟਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਥੇ ਇਕ ਵੱਡੀ 
ਰਸਾਇਣਕ ਸਨਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਲੂਣ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਤਿਆਰ 











ਵੀ 


` ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮੀ ਰੇਲ-ਲਾਈਨ ਦਾ ਇਹ ਅੰਤਲਾ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦੀ ਵੀ ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੈਦਰਗਾਹ 


__ ਆਬਾਦੀ-15,00,000 (1970) 
365 04, ਉ. ਵਿਥ.; 120” 19' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਰ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 10 : 160 


ਚਿੰਗਲਪੇਟ : ਦਿ 
ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਮੈਟਰੋਪਾਲਿਟਨ ਖੇਤਰ 
ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਦਾ ਤੱਟ 
ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
ਰਕਬਾ 7,920 ਵੇ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 46,53,593 
(1991) ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੀਕਣੀ ਹੈ ਪਰ 


` ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲਾਲ ਰੇਤਲਾ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਸਜ਼ਿਲੀ ਪੱਟੀ ਦੇ 


ਨਾਲ ਨਾਲ ਭੂਰੇ ਰੈਗ ਦੀ' ਰੇਤ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਪਾਲਾਰ 


ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਲ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਸੁੱਕਾ ਰਹਿੰਦਾ` ਹੈ। ਸਿੰਜਾਈ . 


`ਤਲਾਵਾਂ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਜੋ ਸਰਦੀ ਦੇ ਤਿਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ 
ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਭੁਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਲ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਜਵਾਰ, 
_ਬਾਜਰਾ ਅਤੇ ਅਖਰੋਟ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਕੇਂਦਰੀ ਮਦਰਾਸ 
ਤੋਂ 25 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਰੋਮਪੇਟ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
ਸੱਨਅਤੀ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ਕਰੋਮ ਚਮੜੇ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ 
ਮੰਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। _ 


_ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ, `ਮਮਾਲਪੁਰਮ (ਮਹਾਂਬਲੀ-ਪੁਰਮ) ਅਤੇ ਸੇਂਟ - 


ਥਾਮਸ ਮਾਊਂਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਮਦਰਾਸ ਦੇ 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਟ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਮਮਾਲਪੁਰਮ ਜਾਂ (889੦ £4&6685) 
ਦੀ ਨੀਂਹ ਹਿੰਦੂ ਪੱਲਵ ਰਾਜੇ ਨਰਸਿਮਹਾ ਵਰਮਨ (ਮੌਤ 674 ਈ.) ਨੇ 
_ ਰੱਖੀ ਸੀ।ਬਾਕੀ ਬਚੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਪੱਥਰ ਵਿਚੋਂ ਤਰਾਸ਼ੇ 
ਗਏ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਥ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪੂਰੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਅਤੇ 
_ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਬੁੱਤ ਹਨ। ਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਥ ਲਗੇਭਗ 12 
ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੈ। ਕੌਚਨਪੁਰਮ ਪੱਲਵਾ (600- 750) ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 


ਹੈ. _ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੋਲਾ (907-1054) ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ 


` ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ। ਚਿੰਗਲਪੁਰ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਹੈ` ਜੋ 
- ਵਿਜੈਨ੍ਗਰ (1336- 1565) ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। 
`ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਵਿਜੈਨਗਰ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ 
_ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ । 


_ ਰ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ 5: 655; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2 : 859 


ਦਿ ਇਤ 58 ਕਿ. 
ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। “ਚਿੰਗਲਪੇਟ” ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ 
'ਲਾਲ ਕੈਵਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ” ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਹਿਮ ਇਮਾਰਤ 
ਇਥੋਂ ਦਾ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ 
ਵਿਜੈਨਗਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 
$੮-` ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 





: ਸ਼ਹਿਰ--ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ 


1751 ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਲਾ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਾ ਪਰ ਸੰਨ 
1752 ਵਿਚ ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਬੈਬਾਰੀ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਪਾਸੇ 
ਲੈ ਲਿਆ। ਚਿੰਗਪੇਲ ਦੇ ਡੇਢ ਕੁ ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਗੁਫ਼ਾ ਹੈ' 
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਬੋਧੀ ਡਿਪੂ ਦੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਥੇ ਬਿਵ ਦਾ ਮੰਦਰ 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

__ ਅਕਤੂਬਰ, 1696 ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਸਥਾਪਿਠ 


` ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਤਿਰੱਚਨਾਪਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ 


ਉਪਰ ਇਹ ਇਕ ਰੇਲਵੇ ਜੈਕਸ਼ਨ ਹੈ'। ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਟਰੇਡਾਂ,ਦੀ 
ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਇਥੇ ਇਕ ਵਧੀਆ ਸਕੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਰਰਡਿਲ ਰ੍ 
ਤਟ ਤੇ ਇਹ ਇਕ ਤਜਾਰਤੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਹੀ ਰ੍ 

ਆਬਾਦੀ:-54,127 (1991) 

_ 125 41' ਉ. ਵਿਥ.; 795 58' ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 5 : 655; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 268 1 

_ਚਿਗਫੈਲ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਅੰਸਿਕਸ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਡਿਸਟ੍ਿਕੰਟ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 
ਰਕਬਾ ਲਗਕ੍ਰਗ 36 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। 'ਡੂਮਜ਼ਡੇ ਬੁੱਕ” ਵਿਚ ਇਹ 


_ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਦਰਿਆ ਰੋਡਿੰਗ _. 


ਉਪਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬਕਹਰਸਟ, ਪਹਾੜੀ ਲਫਟਨ, 
ਐਗਿੰਪ ਤੇ ਹਾਈਨਾੱਲਟ ਜੈਗਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਚਾਰਲਸ ਡਿਕਨੇਜ਼ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ: `ਸ੩0੧੮੧ ੧00੬ਟ' ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ _ 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਯਾਰਕ ਦੇ ਆਰਕ ਬਿਸ਼ਪ ਸੈਮੂਅਲ 
ਹਾਰਸਨੈਟ ਨੇ ਇਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। 
ਲੰਡਨ ਸਰਕਾਰ ਐੱਕਟ 1963. ਅਧੀਨ ਦੱਖਣ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ 
ਖੇਤਰ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1965 ਨੂੰ ਰੈੱਡਬ੍ਰਿਜ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲੰਡਨ ਬਰੋ ਨਾਲ _ 
ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰ੍ 

ਰਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ, 5 : 496 


ਲਹ ਦੀ ਹਾ 


ਉਚਾਈ ਉਪਰ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੀਟਵੇਂ' ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 
48 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਸ 
ਦੀਆਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜਾਂ ਇਥੋਂ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਇਹ ਆਲੋਂ ਦੁਆਲੋ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਚਾਗਾਂ ਦੀ ਤਾਂਬੇ 
ਦੀਆਂ, ਖ਼ਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ 


_ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੋਂ ਕੀਟਵੇ, ਮੁਫ਼ਲਿਰਾ ਅਤੇ ਬੈਨਕ੍ਾ ਫਟ ਵੱਲ 


ਆਵਾਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1943 ਵਿਚ ਹੋਈ 


_ ਸੀ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ 1957 ਵਿਚ ਇਹ ਮਿਊਂਸਪਲਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। 


` ਆਬਾਦੀ-2,01,000 (1989) 
_ 125 32' ਦੱ. ਵਿਥ.; 27 52' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪ੍‌ ਐਨ. ਬ੍ਰਿ.ਮਾਂ.2: 859 
ਰ੍ ਚਿਚਖੇਦ : ਵੇਖੋ, ਮਾਹੇਜੀ ੍ 
ਚਿੰਚਲੀ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਕੋਲ੍ਹਾਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 70 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ 


_ ਸਥਿਤ ਇਕ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਥੋ ਮਹਾਂਕਾਲੀ ਜਾਂ 

















ਚੱਢ 


ਰ੍ ਮਾਯਾਦੇਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ਹੈ।ਸਾਲ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵਾਰ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ 


ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਇਥੇ ਭਾਰੀ 
ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


16 34' ਉ, ਵਿਥ? 745 50' ਪੂ. ਰੀ 
ਰ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 216 
ਚਿੱਚੜ : ਇਹ ਆਸਥ੍ਰੋਪੋਡਾ ਫ਼ਾਈਲਮ ਦੀ ਐਰੋਕਨਿਡਾ 


ਰ ਰ੍ ਸਰਣੀ, -ਐਕਾਰਾਈਨਾ ਵਰਗ ਅਤੇ ਇਕਸੋਡੀਜ਼ ਉਪ-ਵਰਗ ਦੇ ਸੈਸਾਰ ਰੰ 


ਭਰ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੋਂ ਕੀੜਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 850 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕੁਲਾਂ ਵਿਚ 


ਕਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ--ਆਰਗੈਸਿਡੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਰਮ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ੬ 


ਚਿੱਚੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੁੱਟੈਲੀਲਿਡੀ ਤੇ ਕਿਸਾੱਡਡੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਸਖ਼ਤ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਚਿੱਚੜ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ੀਲਡ (ਸਕਿਊਟਮ) 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
_ (ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ) ਦਿੰਦੇ, ਕਈ ਨਿਫ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ 
ਦੀ ਥਾਂ ਘਰਾਂ ਜਾਂ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਚੱਕਰ 
ਪੂਰੋ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੱਟੇਲੀਲਿਡੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋਂ ਅਫ਼ਰੀਕੀ 
ਜਾਤੀ ਸ਼ਾਮਲਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਤ 

ਚਿੱਚੜੀਆਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 30 ਮਿ. ਮੀ. ਲੰਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ 


ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 15 ਮਿ. ਮੀ. ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਮਾਈਟਾਂ ਝੋਂ` 
ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੇ 
ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਸਖ਼ਤ 


ਰ੍ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਬ਼ੈਰ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਮਾਮੂਲੀ ਫ਼ਰਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੱਚੜੀਆਂ` 
ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਸਖ਼ਤ ਚਮੜੀ _ਵਾਲੀਆਂ' 


ਚਿੱਚੰੜੀਆਂ, -ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਨ ਕੁੱਤਾ 'ਚਿੱਚੜ (00860 
₹89801105) ਆਪਣੇ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚਿਬੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ 


ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਚੂਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਆਫਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਦਾ ਚਿੱਚੜ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਕਿਸੇ 
_ ਢੁਕਵੀਂ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
` ਅੰਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਛੇ:-ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਲਾਰਵੇ, ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਾਰਵੇ 
__ਫਿਰ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਘਾਹ ਵਿਚ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਦਾ ਪਰਪ੍ੋਸ਼ੀ ਆਮ ਤੌਰ.ਤੇ ਕੋਈ ਥਣਧਾਗੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਪੋਸ਼ੀ 


ਨੂੰ ਚਿੰਬੰੜ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਇਹ ਫਿਰ 


- ਉਤਰ੍‌ ਜਾਂਦੇ ਰਨ ਅਤੇ ਕੁੰਜ ਲਾ ਕੇ ਅੱਠ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਨਿੰਫ਼ ਵਿਚ 


ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿੰਫ਼ ਵੀ ਕਿਸੇ ਢੁਕਵੇਂ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਦਾ 
ਖ਼ੂਨ ਚੂਸਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਜ ਜਾਂਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਕੁੰਜ 
ਲਾਹ ਕੇ ਬਾਲਗ਼ ਨਰ ਜਾਂ ਮਾਦਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਬਾਲਗ ਜਿੱਚੜ ਚੋਗੇ ਪਰਧੇਸ਼ੀ ਦੀ. ਭਾਲ ਲਈ ਤਿੰਨੇ-ਸਲ ਤੱਕ 


ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਚਿੱਚੜ ਜੈਗਲੀ ਅਤੇ ਪਾਲਤੁ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ। 


ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨ੍ਹਵੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਬੀਮਾਰੀਆਂ __ 
ਦੇ ਵਾਹਕ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ 


ਪਰਜੀਵੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਕਦੀਂ ਕਦਾਈਂ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਹਮਲਾ 
ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


. 492 


_ ਉੱਤੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਚੈਨਲ ਦੇ ਸਾਹਿਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ 


_ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਨੇਕ ਗਿਰਜਾ-ਘਰ_ 
-ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ 
_ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਜਾਰਜੀਅਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ 
ਕਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਉਸਾਰੀ- ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ 
ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


] 
ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਤ ਜਿਵੇਂ ਬਰੀ ਭੱਤਾ ਚਿੱਚੜ ਨ 
(ਸ1ਮ੧੦00੩105.38020:05) ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਇਹ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਦਾ ਲਹੂ ਚੂਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 


. ਜ਼ਹਿਰ ਰਿਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵੀ ਫ਼ੈਲਾਉਂਦੀਆਂ__. 
__ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਟੈਕਸ੍ਰਾਸ ਕੈਟ੍ਲ਼ “ਵੀਵਰ, 


ਐਨਪਲੈਜ਼ਮੋਸਿਸ, ਰਾੱਕੀ ਮਾਊਂਟੈਨ ਸਪਾੱਟਿਡ ਫ਼ੀਵਰ, ਕਿਊ, ਫ਼ੀਵੇਰ, 
ਟੁਲਰੀਮੀਆ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਦੌਰੇ ਆਦਿ ਹਨ। ਨਰਮ ਜ਼ਮੜੀ 
ਵਾਲੇ ਚਿੱਚੜ ਸਪਾਇਰੋਕੀਟਲ ਰਿਲੈਪਸਿੰਗ ਵੀਵਰ ਤੇ ਕਈਂ ਹੋਰ . 
ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਹਕ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 9 : 998; ਮੇਕ. ਐਨ.ਸ.ਟ. 1੩੨ 629 


ਚਿਚਾਸਟਰ : ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਿਊਂਸਪਲ ਬਰੋ ਅਤੇ 
ਪੱਛਮੀ ਸਸੈਕਸ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕ੍ਹਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਪੋਰਟਸਮਥ ਤੋਂ` 
4 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਅਤੇ' ਲੰਡਨ ਤੋਂ 210 ਕਿ. ਮੀ: 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਚਿਚਾਸਟਰ ਹਾਰਬਰ ਤੋਂ 2 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੁਰੀ। 





ਹਾਰਬਰ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਨਹਿਰ ਜਾਂਦੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜਾਈ ਹੁੰਦੀ . 
ਹੈ। ਇਹ ਹਾਰਬਰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿਚਾਸਟਰ 
ਤੋਂ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ- “ਗੁਡਟੁਡ' ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 


ਦੌੜਾਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਦੌੜਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ 


ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ _ 
ਅਨੇਕ ਹੋਟਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪੱਖ ਵਪਾਰਕ 
ਕੇਂਦਰ, ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ-ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵੀ 


ਹੈ। ਮੱਧ ਕਾਲੀ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇਹ ਵਪਾਰੁ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਹਾ 


-ਹੈ। ਇਥੇ ਉੱਨ ਦਾ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


<<. 


ਜਹਿਰ ਤੀ ਇਜਿਹਸੰਕ ਮਹੰਤ ਥੀ ਕੜੀ ਹ। ਮਨ ਦੇਵਲੇ 
ਦਾ ਵਸਿਆ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੈਗਨਮ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
5ਵੀ' ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੈਕਸਨਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ___ 
-ਆਪਣੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿੱਸਾ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿਸਿਸਟਰ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਮੱਧ __ 
ਕਾਲੀਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਖ਼ਾਨਾਜੇਗੀ (1642-43) ਤੱਕ ` 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਹਾ। 13 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਖਾਨਾਜੈਗੀ , ਰ 
ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਲਤਨਤਾਂ ਅਧੀਨ ਆਇਆ। __ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ। ਮੁਢਲੇ - ..` 





-ਨਾਰਮਨ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਗਿਰਜਾ-ਘਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਲਾਦਾ . _! ਨ 


ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।ਸੈਨ 1500 ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਬਣਿਆ' 
“ਮਾਰਕੀਟ ਕ੍ਰਾੱਸ” ਹੈ ਜਿਥੇ ਸਾਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ੍। ਇਹ 
ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੀਵਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 
ਅਜੇ ਤੀਕ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਰਾਂਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ` 








ਆਬਾਦੀ--24,189 (1981) ਥ 
505 50' ਉ. ਵਿਥ.; 02 48' ਪੱ. ਲੈਬ . 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 828; ਐਨ. ਅਜੈ. 6: 450; ਕਲੀ 
ਰਿ ੍ 2 


< 





493. 


ਚਿਚਿਹਾਰ- : ਚੀਨ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ 
੨ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ । ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈਗਜੀਆਂਚ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ 


ਵਿਚ ਟ਼ਸੀਟਸੀਹਾਰ ਵੀ ਕਰਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਚੀਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ _ 
ਹੇਲੁੰਗਜੀਆਂਗ ਪਾਂਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਦੁਜਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ _ 


_. ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਰਥਿਨ (ਬਿ੍‌ਨਜੀਆਂਗ) ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 255 
-ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਨਨੀ (ਨਨਜੀਆਂਗ) ਦਰਿਆ ਦੇ 'ਉਪਜਾਊ 
_ ਮੈਦਾਂਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕੁਝ 


ਟੱਪਰੀਵਾਸ਼ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1333 ਵਿਚ ਇਥੇ 


-_ ਕੁਝ ਮੰਗੋਲ ਵੀ ਆ ਵਸੇ ਪਰ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 
ਕੋਈ ਖਾਸ ਵਿਕਾਸ ਨਾ.ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ-ਰੂਸੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ- 
ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਮੁਰ ਦਰਿਆ ਦੀ ਵਾਦੀ 
_-ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਹੇਲੂੰਗਜੀਆਂਗ ਖੇਤਰ 
ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੈਨਚੂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 
੍ ਮੰਗੋਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 
ਵਧੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਚਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦਾ ਸੈਚਾਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 
ਉਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਰੱਖਿਅਕ ਸੈਨਾ (ਗੈਰੀਸਨ ਛਾਉਣੀ) 
ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੜ੍ਹ ਵੀ ਸੀ। ਹੇਲੂੰਗਜੀਆਂਗ ਦੀ 1684 ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ 

`.. __ਕੀਤੀ' ਫ਼ੌਜੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 1699 ਵਿਚ ਇਥੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
` ਸੈਨ 1865 ਤੱਕ ਮੈਨਜੂ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ 


_ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਈ 


ਨਿਪੁੰਨ” ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ 
"ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ 
ਅਸਭਿਅਕ, ਫ਼ਰੋਟੀਅਰ.ਕਸਬਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 
__ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸੀ। ਸੈਨ 1744 ਵਿਚ ਇਥੇ ਰੱਖਿਅਕ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਲਈ 
ਅਤੇ 1796 ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਕੂੰਲ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ। ਚੀਨੀਆਂ 


ਰ੍ ਉੱਤੇ ਇਥੇ ਆ ਕੋ ਵਸਣ ਦੀ ਪਾਬੈਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 


ਮੈਨਚੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 
ਰ੍ ਇਥੋਂ ਦੀਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ 


_ਹੋ ਗਈ। ਸੈਨ 1860 ਵਿਚ ਆਮੁਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦਾ . 


__ ਖੇਤਰ ਰੂਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਣ ਤੋਏਬਾਅਦ ਚੀਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ 
ਰਿ 
ਇਥੇ ਵਸਤੀਵਾਦ ਮਹਿਕਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ 
ਇਤ ਗੀ ਵਿ 
_. ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਥੇ ਕੁਝ ਉਦਯੋਗ ਵੀਂ 
_ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। 


ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਅੰਧੀਨ (1931- 32 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ) `ਇਹ 


_ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕ 
_ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ। ਸੈਨ 1945 ਵਿਚ ਦੁਜੇ 








“-_ ਅਤੇ 1970 ਤੋਂ ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਥੇ 
__ ਭਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਰੇਲ-ਇੰਜਨ ਅਤੇ ਡੱਬੇ, ਮੋਟਰ-ਕਾਰਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ 
(6 ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਲੱਕੜੀ, ਕਾਗਜ਼, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, 


`ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੋ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਵੀ ਹਨ। 
_ ਆਬਾਦੀ-12,00,000 (1970) 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 829; ਐਨ. ਅਮੈ. 27 : 190 


$` ``. . _ ਚਿਜ਼੍ਹਮ, ਹਿਊ (90000, ਸੂ) : ਇਹ ਐਨਸਾਈ- 


ਹੀ ਸੈਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ!ਤੱਕ ਇਹ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ - 


ਅਤੇ 1897 ਵਿਚ ਸੈਪਾਦਕ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1900 ਇਚ ਇਹ 
“ਟਾਈਮਜ਼” ਦਾ ਅਤੇ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਦਾ ਸਹਿ“ 
ਸੈਪਾਂਦਕੇ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1903 ਵਿਚ ਇਹ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ 
ਗਿਆ ਅਤੇ- 1910-11 ਦੌਰਾਨ, 11ਵੀਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1913 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 'ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ” ਵੀ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੈਨ 1913 ਤੋਂ 1920 ਤੱਕ ਇਹ “ਟਾਈਮਜ਼' 
ਦਾ ਸਿਟੀ-ਐਡੀਟਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਬਿਰਟੈਨਿਕਾ ਦੀ 12ਵੀਂ ਐਡੀਸ਼ਨ 
(3921- 22) ? ਦੀਆਂ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਸੈਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। 


29 ਸਤੋਬਰ, : 3924 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌੜ ਹੋ 
ਗਈ । 


ਚ. ਪੁਐਨ. ਬਰ. 
ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ _ਚਿਤਾ : ਆਬਲਸਤ--ਇਹ ਰੁਸ 


ਆਬਾਦੀ 11 ,45,000 (1970) ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਰਬਤ-ਲੜੀਆਂ, 
ਪਠਾਰਾਂ, ਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੇਸਿਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਬਲਸਤ 


ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਨੀਵਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜੈਗਲੀ' ਸਟੈਪੀ ਅਤੇ ਸਟੈਪੀ- ` 
` ਬਨਸਪਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਖੁਸ਼ਕ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਹੈ _ 


ਵੀ ਹਨ ਪਰ ਵਸੋਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਰੂਸੀਆਂ ਦਾ ਹੈ ਜੋ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਮੱਧ ਵਿਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੋਏ।ਸੈਨ 1654 ਵਿਚ ਇਸ 


ਨੈਰਚਿਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਸੈਨ 1689 ਵਿਚ 
ਨੈਰਚਿਸਕ-ਸੈਧੀ , ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੂਸੀਆਂ ਦਾ ਅਮੂਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ 
ਰੁਕ ਗਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਿਟਾ ਖੇਤਰ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ 
ਜਲਾਵੰਤਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣ.ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ 


ਵਿਚ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਰੇਲ ਆਉਣ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ 
_ ਆਜ਼ਾਦ ਬਸਤੀ ਸੀ। ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਰੇਲ ਹੀ ਹੈ।ਧਾਤਾਂ 


ਕੱਢਣਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। 


ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਚਿਤਾ 
ਸੰ _ਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਦਾ ਐਡੀਟਰ ਸੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਿਆ- ।_ 
ਰਰਵੀਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬਹੁਤ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1866 ਨੂੰ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੋਨ 


1888 ਵਿਚ ਆੱਕਸੇਫੋਰਡ ਤੋਂ ਬੀ. ਏ.-ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 1892 ਵਿੱਚ _ 
ਇਹ 'ਸੇਂਟ ਜੇਮਜ਼ ਗਜ਼ਟ' ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸੈਪਾਦਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ 


ਦੀ 
ਆਬਲਸਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 4,31,500 ਵ. ਕਿੰ. ਮੀ. ਅਤੇ 


“ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚੀਨ ਨਾਲ ਇਕ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ 'ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ __ _ 


ਧਾਤਾਂ ਵਿਚ ਸੋਨਾ, ਟਿਨ, ਟੇਗਸਟਨ, ਮੋਲੀਬਡਨਮ, ਸਿੱਕਾ, ਜਿਸਤ, 


ਫਲਰਸਪਰ ਲਿਖੀਅਮ, ਟਟੈਲੇਮ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੋਲਾ ਅਤੇ 
ਲਿਮਨਾਈਂਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜ ਦਾ_ਕੌਮ ਵੀ ਦੁਰ ਦੁਰ 


`ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੀਟਰੋਵਸਕੀ ਜਾਬਾਕਾਲਸਕੀ ਧਾਤੂ ਸਾਫ਼ 
ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 


ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਕੈਮ 
ਦਹ ਲਿਓ ਹੀ 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 868 ` 


ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਚਿਤਾ : ਸ਼ਹਿਰ--ਦੂਰ ਪੂਰਬੀ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ 
` ਦੀ ਚਿੱਟਾ ਆਬਲਸਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜੋ ਚਿੱਟਾ 


ਅਤੇ ਇੰਗਾਡਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੈਗਮ ਉੱਪਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ । ਸਰਦੀਆਂ 
ਦੇ ਕੈਂਪ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 1653 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਨੀਹ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।ਸੈਨ 
1690 ਵਿਚ ਇਥੇ ਚਿੱਟਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੀਨ 


























ਟਰ 2 


ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਡਿਸੈਬਰਿਸਟਾਂ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ, 1825 ਵਿਚ ਇਸ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇਥੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਇਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਾਸ 
ਕੀਤਾਪਰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਾਸ 1900 ਵਿਚ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਰੇਲ- 
ਰੋਡ _ਆਉਣ _ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ। ਅਜੋਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਰਿਆਈ 
ਘਾਟੀਆਂ ਤੋਂ ਚੈਰਸਕੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਪਰ 
ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ  ਟ੍ਰਾਂਸੰ-ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਦਾ 
ਜੇਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਜੇਕਸ਼ਨ ਸਦਕਾ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਅਤੇ ਰੋਲਿੰਗਸਟਾਕ 
“ ਮੁਰੈਮਤ ਦਾ” ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ .ਇਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ, ਭੇਡਾਂ 
ਦੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅੰਤੇ ਕਈ.ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਣ- 
_ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ _ਵਸਤਾਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਨੇੜਿਓ'.ਹੀ-ਲਿਗਨਾਈਟ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਲਾ.ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ--3,77,000 (1991) 

525 03' ਉ. ਵਿਥ.; 113 30 ਪੂ. ਲੈਬ. 

_ਹ. ਖੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿਮਾਂ. 2 : 868 


ਮੰਡਲ--ਬੈਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬੈਗਾਲ ਦੀ 


__ ਖਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਇਕ ਮੰਡਲ -ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 
`- 45,415 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (17,535 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 


2,70,96,904 (1991) ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਚਿਟਾਗਾਂਗ ਪਹਾੜੀ 
ਖੇਤਰ, ਚਿਟਾਗਾਂਗ ਨੋਆਖਲੀ, ਵਿ ਮਿ 
ਸ਼ਾਮਲ ਰਨ। 4 


ਹ-ਪੁ:-ਐਨ. ਬਿਆਂ-2 870 


ਗਣ 


ਸਿਲਸਿਲੇ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਘਾਟੀਆਂ ਪੱਟੀ ਤੋਂ ਵੱਖ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਾਂਟੀਆਂ ਵਿਚ ਰੇਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ 
ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਰੇਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਰੁੜ੍ਹ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਆ 


ਆ _ 


ਰੈਨੀ; ਸਗੂ ਅਤੇ ਮਾਤਾਸਹਰੀ ਹਨ 


` ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪੈਦਾਵਾਰ ਚੌਲ, ਚਾਹ, ਗੈਨਾ, ਆ 


ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਗਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ 
ਵਿਚ ਬੈਂਤ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਥੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦਾ ਧੰਦਾ 
ਦੀ ਜਿਤ ਗਲੀ ਦੀਦ 
ਹਨ। _ ੍ 
ਗਾ ਨਾਦ ਸ਼ਹਿ ਹੀ ਇਸ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦ ਸਰ-ਮਕਮ 
-ਹੈ। ਇੱ 
ਰ `ਚ: ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 2 : 870 


ਚਿਟਾਗਾਂਗ : ਸ਼ਹਿਰ--ਬੈਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਿਟਾਗਾਂਗ ਜਿਲ੍ਹੇ 


੬੨ .੯੩ 


ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਕਰੁਣਾਫਲੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਢਾਕਾ 


`ਤੋਂ 192 'ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਸੇ ` 


ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ 
ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸੱਨਅਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਰਗਾਹ 


494 


`ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਕੁਮੀਲਾ ਨਾਲ ਰੋਲ! 


ਰ੍  ਜਿਲ੍ਹਾ-ਖਗਲਾ ਦੈ ਦੇ ਚਿਟਗਾਂਗ ਮੰਡਲ. 
ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 7,457 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 
ਅੰਤਮ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਬਾਦੀ 54,91,000 (1981). 
ਰ੍ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੌਢ਼ੇ ਉਪਰ ਇਕ ਤੰਗ ਸਾਹਿਲੀ ਪੱਟੀ 

` ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਐਦਰ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ 





॥ 
1 
1 
- 
ਉਵ] 
[੨ 4 
੧ 


ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਵੀ ਹੈ। 
ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ 16 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਘੇਰੋ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲਿਆ . 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰ੍ ੪. 1 


ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੈਡ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਰਿ 


ਮਗਰੋਂ ਚਿਟਾਗਾਂਗ ਅਣਵੰਡੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ. ਦੀ ਇਕ ਉੱਨਤ 1 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਬਣ ਗਈ। ਅੱਜਕੋਲ੍ਹ ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਣ 


ਅਤੇ ਚਾਹ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਦਾ -ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੌਲ, 'ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਖੱਲਾਂ ਵੀ ਬਾਹਰ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ _ 
ਹਨ। ਇਥੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ, ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ, ਸਾਬਣ, . 
ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ, ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


- ਸੈਨ 1967 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸੀ, 


ਇਥੇ ਫ਼ੌਲਾਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੈਨ ਨ 


ਰ੍ 1864 ਤੋਂ ਇਥੇ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਕਾਇਮ.ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਥੇ ਕਈ 


ਹਸਪਤਾਲ, ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਅਜਾਇਬ_ ਘਰ, 'ਤਕਨੀਕੀ : 
ਸਿਖਲਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਚਿਟਾਗਾਂਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। 
ਕੈਡਟ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੈਨਾ ਅਕੈਡਮੀ ਵੀ ਇਥੇ ਹੈ।. 





` ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, “ਸੀਤਾ ਕੌਡ” ਨਾਮੀ ` 


ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਕਈ.ਬੇਹ ਵੀ 


_ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। _ 


ਵਿ ਰੀ 
ਅਰਬਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬੈਦਰਗਾਹ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ। ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਵੀ ਵਾ 
ਇਥੇ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਗਾਲ ਦਾ ਇਕ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰ . 
ਦੱਸਿਆ। 14ਵੀ' ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। 
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਅਰਾਕਾਨੀਆਂ ਕੋਲ ਤੇ 1666 ਵਿਚ-ਫਿਰ ਮੁਗਲਾਂ, ਰ੍ 
ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ 'ਇਸਲਾ-- 


- ਮਾਬਾਦ? ਰੱਖਿਆ। ਸੈਨ 1760 ਵਿਚ ਇਸ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ 


ਇੰਡਿਆ ਕੈਪਨੀ: ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ _ 
ਵੈਡ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲੋ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ _ 


€੩੩੬ ੩ 


ਪਿਛੋਂ ਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਨ,ਨਾਲ ਇਹ ਇਸ ਦੇਸ਼-ਦੀ- ਇਕ ਪ੍ਸੱਖ' 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। 


ਆਬਾਦੀ-20,40,063 (1991) 
225 20' ਉ. ਵਿਥ.; 915 50' ਪੂ. ਲੈਬ. ਨ ` 
__ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 870; ਐਨ. ਪਲੇ. : :104 ਰਾ 


ਚਿੰਡਵਿਨ : ਅਪਰ ਬਰਮਾਂ ਦੇ ਇਰਾਵਦੀ ਦਰਿਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰ੍ 





ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਭਾਰਤ ਤੇ ਬਰਮਾ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਪਰ , 


ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿ 
ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨੀਪੁਰੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੰਗਥੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੂਕਾਂਗ 
ਵਾਦੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛੇਮ ਦੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ 
ਆਪਣਾ 840 ਕਿ.ਮੀ. ਲੰਬਾ ਪੰਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਡਵਿਨ ਦਰਿਆ 
ਸਿੰਗਕਾਲਿੰਗ, ਹੋਮਲਿਨ 'ਸਿਟਾਉਂਗ, ਮੋਲਾਈਕ, ਕਾਲੇਵ ਅਤੇ 
ਮੋਨਯਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ; ਹੈ। ਹੂਕਾਂਗ ਵਾਦੀ ਤੋਂ ਹੋਠਾਂ 
ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਝਰਨੇ ਅਤੇ ਚੌੜੇ ਦਾਅ ` 
ਭਿੱਤੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਕਾ` ਵਿਖੇ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ . 
ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲਣਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈਂ। “__ 


















495 


ਊਯੂ ਅਤੇ ਮਾਈਥਾ ਮਿਯਠਾ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ 


_ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਲਗਭਗ ੧,14,000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. 
ਰਕਬੇ ਦੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ 


(ਜੂਨ-ਨਵੈਬਰ) ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਗਕਾਲਿੰਗ ਤੱਕ 600 ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ ਵੱਧ 


ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਇਸ ਵਿਚ ਸਟੀਮਰ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਯਿਨਜਾਨਾ 
(66908) ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਹ ਇਰਾਵਾਦੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ 35 
ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 
__ਇਸ` ਦਾ ਧੁਰ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਦਾ ਮੁਹਾਣਾ ਬਣਾਵਟੀ ਹੈ ਜੋ 
`_ਕਿਸੇ ਪੈਗਾਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੁਹਾਣਾ ਕਈ ਸਦੀਆਂ 


ਤੱਕ ਬੈਦ ਰਿਹਾ ਪਰ 1924 ਵਿਚ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੇ ਹੜ੍ਹ ਆ. 
ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਚਾਲੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਚਿੰਡਵਿਨ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਭੂਰਾ 


ਕੋਲਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਕਦਾਰ ਵਿਚ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੱਢਿਆ ਨਹੀਂ 
-_ਜਾਂਦਾ। ਰ੍ 
215 26' ਉ. ਵਿਥ.; 95 15' ਧੂ, ਲੈਬ. 
ਹ.ਪ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 853 
ਚਿੰਤਪੂਰਨੀ ਪਰਬਤ-ਲੜੀ : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ 


`ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਕ ਪਰਬਤ- ਲੜੀ ਹੈ ਜੋ ਜਸਵਾਨ ਦੂਨ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ 
ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਲਵਾੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ 


_ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ . 


ਰ੍ ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ' ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ 
ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਲੜੀ_ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਉਚਾਣ ਵਿਚ 
ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ. ਤੱਕ ਕਿ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪਰੁ ਤੋਂ 45 
`_ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸੜਕ ਤੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ 1 418 
ਮੀ. (3,896 ਫੁੱਟ) ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਭਰਵਾਈ ਦੇ 
_ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਹਾੜੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਉਪਰੋਂ ਇਹ 
` ਸਤਲੁਜ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੱਕ ਇਸੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


_` ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਢੁਲਾਣ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਿਆਸ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ-ਧੱਸਦੀ _ 


ਰੱ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਢਾਲਵਾਂ ਕੈਢਾ ਤਕਰੀਬਨ 91 ਮੀ. 
(300 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਖੜ੍ਹੀ ਚਟਾਨ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
_ ਪਰਬਤ-ਲੜੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਸੰਮਤਲ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ 


ਨ -ਜੈਗਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਲੇ 
ਇਸ ਪਰਬਤ-ਲੜੀਂ ਨੂੰ ਸੋਲਾਂ ਸਿੰਘੀ (ਸੋਲਹ ਸਿੰਗੀ) ਵੀ 


` ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਜਸਵਾਨ ਦੂਨ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 
ਕਰਦੀ ਹੈ। 


_` ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 23 : 73; ਮ. ਕੋ. : 466 


`. ` ਚਿੜਰਕ : ਇਹ ਇਕ 05 ਤੋਂ 09 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਪੌਦਾ ਹੈ 
%੪ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਲਾਲ ਚਿਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਇਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਪਲੰਪਬੈਗੋ ਇੰਡੀਕਾ (£1000320 
[06੧੦3) ਹੈ। ਇਸ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੋਧਕ ਰਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਔਸ਼ਧੀਜਨਕ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੌੜੀਆਂ 
` ਰਸਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਛਾਲੇ ਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਹ਼ ਉਤੇਜਕ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਇਸ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਤੇਲ ਨਾਲ 
ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ 
ਦਰਦਾਂ ਅਤੇ ਅਧਰੈਗ ਆਦਿ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
%ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਅੰਦਰਲਾ ਸਲਾਈਵਾ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ 

















ਨ _ਜਸਵਾਨ ਦੂਨ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇਕ ਖੁਲ੍ਹੀ ਪਠਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਉਪਰ ਸੈਘਣੇ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸੈਕੰਡਰੀ ਆਤਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕੋਹੜ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਰ੍ 
ਦੀ ਵਰਤੋ' ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


`_ਰ.ਪੁ-ਗ. ਵਿ ਸੰ. 197 ਹ 
`ਚਿਤਰ-ਕਾਵਿ : ਚਮਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲ 
ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਚਿਤਰ-ਕਾਵਿ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮੰਮਣ ਇਸ ਨੂੰ ਘਟੀਆਂ 
ਕਾਵਿ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਮਤਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਲਾਂ ਦੀ 


ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਚਿਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਚਿਤਰ ਅਤੇ 


ਅਰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿਤਰ ਨੂੰ ਅਰਥ- -ਚਿਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ- 
ਚਿਤਰ ਨਾਲੋਂ ਅਰਥ-ਚਿਤਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨਤਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। 


ਅਲੰਕਾਰ ਭਾਵੇਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਲੋੜ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕਾਵਿ ਲਈ ਦੂਸ਼ਣ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ। ਚਿਤਰ- ` 
ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਕਿਉਂਕਿ ਚਿਤਰ-ਅਲੈਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਤੀ 
ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਚਾਰੀਆ ਇਸ ਅਲੈਕਾਰ ਨੂੰ ਰਸ ਦਾ 
ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅਲੈਕਾਰ ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ __ . 
ਸਮਝਦੇ। ਰ੍ ਰ੍ 

ਇਸ ਦੇ ਪੰਜ ਭੇਦ ਹਨ--1) ਵਰਣ-ਚਿਤਰ 2) ਸਥਾਨ-. 
ਚਿਤਰ 3) ਆਕਾਰ-ਚਿਤਰ 4) ਗਤਿ-ਚਿਤਰ 5) ਭਾਸ਼ਾ-ਚਿਤਰ । 

__ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਅੱਖਰ ਨਾਲੋਂ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ 
ਮਹੱਤਵ“ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਜ਼ਲਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ “ਸੋਹਣੀ 
ਮਹੀਂਵਾਲ” ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਸ਼ਬਦ-ਚਮਤਕਾਰ ਤੇ ਇਕ ਇਕ ਸ਼ਬਦ 
ਨੂੰ ਕਈ ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤ ਕੇ ਚਿਤਰ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ 
ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ 
ਆਮ ਰਹੀਂ ਹੈ: ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਖਾ ਕੇ 
ਸੁਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ 
ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਰ੍ 


ਹ.ਪੁ.-ਪੰ. ਸਾ. ਕੋ. 1 : 266 ' 


ਚਿਤ੍ਕੂਟ : ਨ ਨਾਂ ਸਰ 


ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋ' 6 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਆਸਪਾਸ 


ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ 30 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ- 


ਅਸਥਾਨ ਹਨੰ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸੇ ਸੀਤਾਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 
ਰਾਮ, ਲਛਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਣਵਾਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ 
ਠਹਿਰਨ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਬਾਲਮੀਕੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੌਮੀ 
ਦਰਿ ਰਿ ਦਿ 
ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ੍ 

ਆਬਾਦੀ : 37,595 (1991) 

25” 13' ਉ. ਵਿਥ,; 805 46 ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਖੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ, 10; ਮੰ. ਕੋ. 468 


ਚਿਤਰ ਗੁਪਤ : ਇਹ ਜਮ-ਲੋਕ ਦਾ ਵਾਸੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਇਕ . 
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪ-ਪੁਨ ਦਾ ਲੇਖਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ 
ਕਾਇਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ-ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਇਸਥ (ਦੇਹਧਾਰੀ) ਕਿਹਾ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ 





ਚਿਤਰ ਗੁਪਤ 























ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਇਸਥ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡਾ ਵਡੇਰਾ 
ਇਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਮ ਅਤੇ ਦਵਾਤ ਲੈ ਕੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 
_ਕਾਇਸਥ ਯਮਦੂਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਕੈਦ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ 
ਇਕ ਚਿਤ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਿਸਾਬ ਵਿਚ ਬੜਾ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। 


ਨੂੰ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਕੌਮ ਉਸ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ। 
ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮ੍ਹਾ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇੱਛਕ ਮੌਤ ਦਾਂ ਵਰ 
ਲਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਯਮਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਕ ਹੈ। 


ਹ. ਪ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 22; ਮ. ਕੋ. 


ਗਿ 
ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ.ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਲੱਗ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਾਲਲ੍, ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ 
ਗੈੱਸਟ ਹਾਊਸ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।. 

ਆਬਾਦੀ--47,186 (19911 

235 56' ਉ. ਵਿਥ.; 862 55' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ4:218 ਰ੍ 


_ਚਿਤਰਦੁਰਗ _: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ--ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ 
ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵੇਦਾਵਤੀ ਦਰਿਆ ਦੀ 
ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾਂ ਰਕਬਾ 10,852 ਵ. ਕਿ. 
ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 21 ,80,443 (1991) ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 


ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਤੁੰਗਭਦਰਾ ਦਰਿਆ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 


ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੈਘਦਾ 
ਹੈ। ਵੇਦਾਵਤੀ ਦਰਿਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ 
` ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆਂ ਹਿਰਿਯੂਰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਥੇ 
ਆਂ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੇਦਾਵਤੀ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ਹਗਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲਗਭਗ_25 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜੀ ਪਰ ਟੁੱਟਵੀਂ 
ਪਰਬਤੀ ਪੱਟੀ ਲੈਘਦੀ-ਹੈ। ਇਸ ਪੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਜੋਗੀਮਰਾਦੀ, ਨੂਨਕੇ, 
ਰੈਰਵ ,-ਜਾਟਿੰਗਾ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਹੋਸਦੁਰਗ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਗੂਡਾ ਪਹਾੜੀਆਂ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ ਇਹ 


ਡੱ ਪਹਾੜੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦਾ ਤਕੜਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਸ 


ਅੰਦਰ ਬਲੌਰੀ, ਸ਼ਿਸਟੋਜ਼-ਹਾਰਨ-ਬੈੱਲਡੀ ਆਦਿ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ 
`ਚਟਾਨਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਅਗਨੀ ਚਟਾਨਾਂ ਹਨ। 
ਜੋਗੀਮਰਾਦੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ (1,150 ਮੀ.) 
ਚੋਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਬਤੀ ਪੱਟੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪੱਧਰੇ 


ਸੈਂਦਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ।ਮੈਦਾਨ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਬਨਸਪਤੀ ਤੋਂ 


ਹੀਣੇ ਤੇ ਬੇਰੌਣਕੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹੰਨ। ਚਰਾਂਦਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਥੇ ਹੋਰ 
ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ ਬਜਰ 


_ ਪਈ ਜ਼ਮੀਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਾਹੀਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪੁਰ. ਸਿੰਜਾਈ . 
ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਵੇਦਾਵਤੀ ਦਰਿਆ ਦਾ ` 


ਪਾਣੀ ਹੀ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਥਰੀਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ 
ਕਾਰਨ ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ 
ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦੂਰ 
ਤੱਕ ਕੈਕਰ-ਪੱਥਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਮੀਮੋਸਾ 
ਵੈਨਗੀ ਦਾ ਘਾਹ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ! ਆਬਾਂਦੀ ਬਹੁਤ 
ਵਿ ਇਨ ਦਿ ਚ ਪਹਿ ਜਦ 
ਹਨ। 


496 ਹੂ ਰ੍ “. 2. ਉਰ 





੫ ੪੨੨੯ 2. 
__` ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਉੱਤਰੀ “ - 
ਭਾਗ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ.'ਪੂ. `ਸੋਰੀਆ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 'ਸੀ।. ਸਿ 
ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਸ਼ਰਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮਿਲੇਂ ਸਾਤਕਰਨੀ ਸਿੱਕੇ, [-. 
ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀਆਂ. ਰੰ 

ਸੂਚਕ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੰਧਰ ਜਾਂ ਸਤਵਾਰਨ 
ਰਾਜੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ। ਫਿਰ ਕਦੰਬਾ ਰਾਜਿਆਂ `ਦਾਂ ਗਜ 
ਆਇਆ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਚਾਲੂਕਿਆਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। . 
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਥੇ ਗੰਗਾ, ਰਾਂਸ਼ਟਰਕੁਤਾ ਤੇ ਚਾਲੂਕਿਆ ਬੈਸੁ ਦੇ 








_ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਕੁਬਜ਼ਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ।ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਤੇ: ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ __1 


ਉਛਾਂਗੀ ਦੇ ਪਾਂਡਯਾ. ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਆਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 


___ ਹੋਇਸਲਸ ਰਾਜ ਪਿੱਛੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦਿਓਗਿਹ੍ਹੀ ਦੇ 


ਯਾਦਵ ਜਾਂ ਸਿਉਨਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੇ ਹਾਵੀ ਰਹੇ। ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ 


ਦੌਰਾਨ ਵਿਜੇਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਂਤੀ 


ਗਈ । ਵਿਜੇਨਗਰ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜ 1779 ਤੱਕ ਇਕ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ___.___ 
ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਨੇ, _,... ..- 
ਚਿੰਤਰਦੁਰਗ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹਮਲੇ .ਕੀਤੇ ਜਿਸਦੇ: 
ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਵਸਨੀਕਾਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਵਾਂਝਾ. ` 
ਹੋ ਗਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤਬਾਹੀਦਹੋਈ। ਸੈਨ 1830 ਦੀ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਚਿਤਰਦੁਰਗੁ ਦਾ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ 
ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ। 


ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਵਿਖੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾ-ਲੋਖ, ਮੋਰੀਆ ਦੇ. __। 
ਮਕਾਨ, ਮੋਰੀਆ-ਡਾਈਨ, ਅੰਕਲੀ ਮਠ, ਹਰੀਹਰ ਈਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ _, . 
ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦੇ 
ਭੈਡਾਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਲਾ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ. ___ 
ਹਮਲਿਆਂ ਸਸੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ-ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ-ਕਰਨ ਰਿ 
ਤੋਂ ਸੈਕੋਚ ਕੀਤਾ। ` ਇ 

ਚੌਲ, ਛੋਲੇ, ਤੇਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬੀਜ, ਕਪਾਹ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ___ 





ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵੀ ਹ 


ਕੀਂਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਸ਼ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਾਲ ਪੈਣ 
ਦਾ ਤੌਖ਼ਲਾ ਅਕਸਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਸਰਕਾਂਰ __ 
ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਂਗ. ਵਿਚੋਂ. 

ਸੋਨਾ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਐਕਟੀਨੋਲਾਈਟ, 


ਐਸਬੈਸਟਾਇਡ ਅਤੇ ਲਿਗਨੀਫਾਰਮ _ਐਸਬੈਸਟੋਸ ਆਦਿ ਖਾਧ ੧ 
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 





ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਇਸ ਨੀ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹਨ। ਮੋਲਕਾਲਮੁਰੂ. ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਲਈ _ .: 
ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਬੈਗਲੌਰ, ਹਰੀਹਰ ਵਿਖੇ ਵੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ. 
ਹੈ। ਹਿਰਿਯੂ, ਹੋਸਦੁਰਗ ਅਤੇ ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਲੋਹੇ ਤੇ ਸਟੀਲ ਦੇ 






ਸੈ ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗੁ. ਇੰਡ. 10 : 289; ਹਿ. ਵਿ.ਕੋ. 4: .੩. ਐਨ 
ਬ੍ਰਮਾ.2; : 869 


ਵਿ ਦਿ ਦਿ ਦੀ ਦੀ ਵਿ 












497 


` ਨਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਥੇਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ 


_ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਸਿੱਕੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ,ਕਿ ` 


ਇਹ ਨਗਰ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਦੌਰਾਨ ਅੰਧਰ ਜਾਂ ਸਤਵ੍ਰਾਹਨ ਰਾਜਿਆਂ 
ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਅਜੋਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ `ਰਾਸ਼ਟਰਕੁਤਾ, 
ਆ ਹੋਇਸਲਸ ਸਿਉਨਾ ਅਤੇ ਵਿਜੇਨਗਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ 
ਕਬਜ਼ੇ ਥੱਲੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ_ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਈ 
`_'ਉਤਰਾਅ ਚੜ੍ਹਾਅ ਵੀ ਆਂਏ। ਬੇਡਾਂ ਜਾਂ ਬੋਇਆ ਜਾਤੀ ਦੇ ਚੀਫ਼ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਦੇ ਜੱਦੀ ਵਸਨੀਕ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਲੋਕ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਥਾਂ ਥਾਂ ਫਿਰਨ ਉਪਰੈਤ ਇਥੇ ਆ ਕੇ 
ਟਿਕੇ। ਵਿਜੇਨਗਰ ਰਾਜ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਸਮੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ 
ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੇ ਹੀ ਜੈਮ ਗਏ। 

ਚਿਤਰਦੂਰਗ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਮੋਰਚੇ _ਅਤੇ 
ਕਿਲੇਬੈਦੀਆਂ ਹੁਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ 
ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਦੁਆਰਾ 


ਬਣਵਾਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੋਦਾਮ _ 


ਅਤੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਘਿਓਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਖੂਹ ਵੀ _ਬਣਵਾਏ। 
ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਵਿਖੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਿਲ ਵੀ ਟੀਪੂ 
ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਹੀ ਬਣਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਇਕ 
` ਬਹੁਤ ਨਫ਼ੀਸ ਫ਼ਲਾਂ ਦਾ ਬਾਗ -ਵੀ ਲਗਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 
_ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੈਨ 
1799.ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਥੋਂ ਦੀ 
_ਕਿਲੋਬੰਦੀ ਸੈਭਾਲੀ ਪਰ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ' ਹਾਲਾਤ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਥੋਂ 
ਛੇਤੀ ਹੀ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ। 

`ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਤਰੀਕਲ ਪਠਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ 
_ਚੋਟੀ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਛਤਰੀਨੁਮਾ ਆਕਾਰ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 
_ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਚਿਤਰਕਲ ਦੁਰਗ ਪਿਆ 
ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ_ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਠਾਰੀ ਚੋਟੀ ਉੱਪਰ 
_ਓਬਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਉਛਾਂਗਿਆਨਾਂ ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਮੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ. ਅੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਅਤੇ 


_` ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ 
ਵਿਚ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ' ਦੂਰੀ ਤੇ ਮੁਰਗੀ ਮਠ ਨਾਮੀ ਸ਼ਿਵਭਗਤਾਂ ਦੇ ` 


< ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੇਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਅੰਕਲੀ- 
`_` ਮਠ ਹੈ। ਅੰਕਲੀ-ਮਠ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੋਜ਼ 
ਚੈਂਬਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੰਦਰ, ਲਿੰਗਮ, ਹਮਾਮ ਅਤੇ 


2 ` ਯੋਗ-ਆਸਣਾਂ ਲਈ ਚੌਕੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ 
-.__ ਚੌਕੀਆਂ 300 ਤੋਂ 500 ਸਾਲ ਤੱਕ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। 


'. ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਤੋਂ ਕੋਈ 4-5 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ 


._  --  ਜੋਗੀਮਰਾਦੀ ਨਾਂ ਦੀਂ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ 
. `- - ਲਗਭਗ 1,150 ਸੀ. (3,830 ਫੁੱਟ. ਉੱਚੀ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 


`ਹੁਨਾਲ ਰੁੱਤ ਦੀ ਵਧੀਆ ਸੈਰਗ਼ਾਹ ਹੈ। 


-ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਕਪਾਹ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਇਸੇ 
_ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ ਤੇ- ਗੱਠਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਂਰਖ਼ਾਨੇ 


ਇਤ _ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ' 


ਆਬਾਦੀ--1 03,435 (1991) 
145 14'ਉ. ਵਿਥ.; 745 14' ਪੂ. ਲਬ. _ 


ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 297; ਐਨ. ਬਿ.ਮਾ.2: 869; ਹਿ. 
ਵਿ.ਕੋ.4: 221 ' 


ਰਸ ਰਾ ਚਿਤਹਾਲ , 
___ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਪਹਾੜੀਆਂ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ .ਮੱਧਵਰਤੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਤੋਂ 
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪੱਟੀ ਹੈ ਜੋ 
135 36' ਤੋਂ 145 42' ਉ. ਵਿਥ. ਅਤੇ 762 24' ਤੋਂ 765 36' ਪੂ. 
ਲੰਬ. ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਿਤਰਦੁਰਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ _ 
ਜੋਗੀਮਰਾਦੀ ਪਹਾੜੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਇਕ ਅਰਾਮਗ਼ਾਂਹ; ਹੈ 
ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 1 ,160 ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਚਿਤਰਦੁਰਗ'ਦੀ_. 
ਆਪਣੀ ਉਚਾਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 985 ਮੀ. ਹੈ।ਸੈਨ 
1782 ਵਿਚ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੁਰਗ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਕਿਲੇਬਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ 


_ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਲੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਅਖ ਕਰਕੇ ਨੰਗੀਆਂ ਤੇ 


ਪਥਰੀਲੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਧੀਆ ਘਾਹ 
ਨਾਲ ਕੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰੰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ 
ਵੀ ਹਨ। 


ਹ- ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 298 


ਚਿਤਰ ਰਥ : ਪਰੀ 


ਵਿਅਕਤੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਰਾਜਾ ਦਰੁਪਦ ਦਾ ਇਕ ਪੁੱਤਰ, 


ਅੰਗਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜੋ. ਧਰਮ ਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ 
ਦਾ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਜਿਸ ਦਾ ਇਕ੍ਰ ਹੋਰ ਨਾਂ ਰੋਮਪਾਦ” ਸੀ। ਇਹ 
ਨਿਰਸੈਤਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਨਿਰਸੈਤਾਨਤਾ: ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਾ 


_-ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਜ਼ਾਂਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 


ਵਿਆਹ ਇਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਗੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ 
ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ` 
ਦੇ ਸਿੱਟ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੇ ਘਰ ਚਤੁਰੈਗ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ 
ਹੋਇਆ। _ 


-.ਹ, ਪੁ-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋਂ.4: 222. 


ਚਿਤਰਾਦੀ : ਜਿ 
ਖੇਤਰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ) ਵਿਚ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ 
ਜੋ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੈਢੇ ਇਕ ਵਧੀਆ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ _ 
ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਾਹਮੋਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦਾ 
ਸਮਕਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 
ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। _ 

325 27' ਉ. ਵਿਥ. ; ; 765 25' ਪੂ. ਲੈਬ. 


ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ, 10 : 300 _ 


ਚਿਤਰਾਲ : ਰਿਆਸਤ--ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ 


`ਸਰਹਦੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਦੀਰ, ਸਵਾਤ ਅਤੇ ਚਿਤਰਾਲ ਏਜੈਸੀ (ਮੌਜੂਦਾ _ 
_ਮਾਲਕੈਦ ਏਜੈਸੀ) ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 


ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ ਲਗਭਗ 11,500 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (4,500 ਵ. 
ਮੀਲ) ਸੀ। ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਸੀ। 
ਚਿਤਰਾਲ ਨਾਂ.ਦਾ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ ਮਾਸਾ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 


ਹੈਦਾਸੀ। ਰੱ 


ਇਜਾਜਤ ਆਰ 
ਤਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ 
ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ` ਇਕ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦਾ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ 


ਇਤਿ ਵਿ ਰਿ 




















੨੧ 


ਚਿਰਤਾਰਲ ___ ਕਰ 498 


ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸੀ। ਸੈਨ 1570 ਵਿਚ 


ਸ਼ੈਗੀਨ ਅਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ. ਗਈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਛੱਡ 
ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੂਰੀ 
ਧਾਕ ਜਮਾਈ ਅਤੇ ਰਈਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਦ। ਦੂਜੇ 
_ ਲੜਕੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਹਤਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ 
ਆਦਮਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਸੈਗੀਨ ਅਲੀ ਦੇ ਪੋਤਰਿਆਂ 
` `ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਪਿਛੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੇ ਕੋਈ 
300 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ' ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਸੈਭਾਲੀ ਰੱਖੀ੧ 


-_ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਚਿਤਰਾਲ _ 
ਮਸਤੂਜ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ- 


ਗਿਲਗਿਤ, ਯਸੀਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗਵਰਨਰ, ਚਿਲਾਸੀਸ਼ ਅਤੇ 
ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਣ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1854 
_ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਗੌਹਰ ਅਮਾਨ (ਯਸੀਨ ਅਤੇ ਮਸਤੂਰ 
ਦਾ ਹਾਕਮ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਿਤਰਾਲ ਦੇ ਮਿਹਤਰ-ਸ਼ਾਹ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ 
ਗਠਜੋੜ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਬਦਖ਼ਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਕ 
`_ਹਾਕੰਮ ਨੇ 1868 ਵਿਚ ਚਿਤਰਾਲ ਉੱਤੇ ਇਕ ਅਸਫ਼ਲ ਹਮਲਾ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1880 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹ ਅਫ਼ਜ਼ਲ 
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਅਮੀਨ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਚਿਤਰਾਲ, ਮਸਤੂਜ 
ਯਸੀਨ, ਅਤੇ ਗਿਜਰ ਦੇ ਇਕ ਕਾਮਯਾਬ ਮਾਲਕ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ 
- ਆਇਆ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ 
ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਰ੍ 


ਸੈਨ 1889 ਵਿਚ ਗਿਲਗਿਤ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ 
ਏਜੈਸੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਅਮੀਨ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਕੋਲੋਂ 6,000 ਰੁਪਏ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ 
ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ 1891 ਵਿਚ 12,000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 
1892. ਵਿਚ ਅਮੀਨ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ _ ਹੋ 
ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਅਫ਼ਜ਼ਲ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਤੇ 
ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ (ਲਿਆ। ਅਮੀਨ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ-- 


ਘਰ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ-ਮੁਲਕ (ਯਸੀਨ ਦਾ ਸਵਰਹਰ) ਗਿਲਗਿਤ ਨੂੰ ਦੌੜ 
-ਮੁਲਕ ਅਜੇ ਆਪਣੇ ਮਤਰਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ . 


ਗਿਆ। ਅਫ਼ਜ਼ਲ-ਉਂ 
ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਜੈਡੋਲ ਦੇ ਉਮਰਾ ਖ਼ਾਨ (ਜਿਹੜਾ 
ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਦੀਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ) ਨੇ ਚਿਤਰਾਲ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ. ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਨਰਸਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 
ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਅਫ਼ਜ਼ਲ-ਉ -ਮੁਲਕ ਅਜੇ ਉਸ ਵਿੱਰੁਧ ਕੂਚ 
ਕਰਨ ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਉਸਦਾ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ 
ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਰਿੱਫਿਊਜੀ ਚਾਚਾ, ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਆਪਣੇ ਕੁਝ 
ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਂਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਚਿਤਰਾਲ ਦਾ ਕਿਲਾ ਉਸ ਲਈ 
ਖੁਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਈ ਗੜਬੜੀ ਵਿਚ ਅਫ਼ਜ਼ਲ- 


'ਉਲ-ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਨੇ ਆਪਣੇ 


ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਹਤਰ! ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਨਿਜ਼ਾਮ- 
- ਉਲ-ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਗਿਲਗਿਤ ਵੱਲੋਂ ਚਿਤਰਾਲ ਵਿਚ ਮੁੜ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ 
ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਨੇ ਇਹ ਸੋਚ ਲਿਆ 
ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਥੱਲੇ ਹੀ ਉਹ ਉਥੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ- 
ਮੁਲਕ ਨੇ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਸੈਭਾਲ ਲਈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ 


ਰ੍ ਦੇ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਏਜੋਸੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਰ੍ 


ਗਈ। 


__` ਜਨਵਰੀ 1895 ਵਿਚ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉ -ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਉਸਦੇ 
ਮਤਰਏ ਭਰਾ ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਮੁਲਕ (ਜਿਹੜਾ ਉਮਰਾ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹੱਥ 


ਠੋਕੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ॥) ਨੇ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਮਰਾ ਖ਼ਾਨ ਦਾ / 
ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਰਸਤ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਜ਼ਲ _ - 


ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਸੀ। ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਨੇ ਕਿਲੇ ਤੇ ' 
ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆਂ। ਉਮਰਾਂ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ- 
ਲਾਵਾਰਾਈ ਦੱਰਾ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ' 


ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਯੁੱਧ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ _ 


ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਲਣ 
ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ 
ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਮਰਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਡਰੋਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ 
ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ. ਲਿਆਂ। ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ 
ਗਿਲਗਿਤ ਵਿਖੇ ਲਾਏ ਗਏ ਰਾਜਨੀਤਕ ਏਜੈਟ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਦੀ 
ਰਪੋਟ ਭੇਜਣ ਲਈ ਚਿਤਰਾਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਗਾਰਦ 


(ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਦਮੀ ਸਨ) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰ 


ਉਸ ਨੇ ਕਿਲੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਠੀਕ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸ਼ੇਰ 


` ਅਫਜ਼ਲ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਉਮਰਾ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ 
ਰਿਹਾ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਾਸਕ ਵਰਗ ਅਤੇ ਆਦਮਜ਼ਾਦੇ ਵੀ ! 
ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ। ਅਮੀਰ- ' ਇੰ 
ਉਲ-ਮੁਲਕ੍ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ , _ ` “੭. 
ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਸੁਜ਼ਾ-ਉਲ- ਵਾ 


ਮੁਲਕ ਜਿਸਦੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਸੀ, ਨੂੰ 


` ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਹਤਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ । ਕਿਲੇ ਦੀ 
ਰੱਖਿਅਕ ਸੈਨਾ ਨੇ ਇਕ ਵਿਅਰਥ ਜਿਹਾ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 3 ਮਾਰਚ _ 


ਤੋਂ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਇਹ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹੀ। ਇਸ ਘੇਰੇ ਦੌਰਾਨ 


ਦੁਸ਼ਮਣ' ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਿੱਤਾਂ ਮਾਰ ਲਈਆਂ ਪਰ ਮਗਜ਼ੋਂ __ ( 


26 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਿਲੀਫ਼ ਫੌਜ ਦੀ ਇਕ ਅਗੇਂਤੀ ਗਾਰਦ 
ਲਾਵਾਰਾਇ ਦੱਰੇ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਚਿਤਰਾਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ 
ਗਈ। ਸ਼ੇਰ ਅਵਜ਼ਲ ਨੂੰ ਬੈਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਮਰਾ ਖ਼ਾਨ 
ਅਫ਼ਗਾਨ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਜ਼ਲ, ਅਮੀਰ-ਉਲ- 


ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਢਵੇਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਭੇਜ 


ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਜ਼ਾ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਦੀ ਮਿਹਤਰ ਵਜੋਂ ਚੋਣ ਨੂੰ 


ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਿਤਰਾਲ ਵਿਚ ਰ੍ 
-ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਰਹੀ। ` 


ਸੈਨ 1895 ਵਿਚ ਜਦੋਂ' ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਉੱਤੌਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ 


ਲੜਾਈ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰ੍ 


ਕਰ ਲਿਆ। 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 


ਦਾ-ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ। ਸੈਨ 1969 ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਪਾਂਕਿਸਤਾਨ ਦੀ 
`ਮਾਲਕੰਦ ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ __ 
ਰਿਆਸਤ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਦੇ ਸੀਮਿਤ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਰੇ 


ਰ੍ਹੀ। 


ਲੈਬ. 
`ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 300; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 
ਚਿਰਤਾਰਲ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ 


_ ੩ 


ਸੀਮਾ-ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਲਗਭਗ -.'. _ 
14,833 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 1,59,000 (1972) ਹੈ।. ਆ 
ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਉੱਤਰ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼` _ 


ਪਰਬਤ-ਲੜੀ, ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਸਵਾਤ ਕੋਹਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਦੀਰ ਤੇ __ 
ਕਾਲਾਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਗਿਲਗਿਤ ਏਜੈਸੀ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰਿਆ 


35% 15-375 08' ਉ. ਛਿਕ, 7] 22=7੯ 06: . 














_499 -ਚਿਤਾਪੁਰ ! 


ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਾਖਾਨ ਵਾਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ 
-ਅਲੱਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੀਆਂ ਪਰਬਤ-ਲੜੀਆਂ (7,690 ਮੀ.) ਅਤੇ 
ਉਪਜਾਊ ਵਾਦੀਆਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚੀਲ, ਦਿਆਰ ਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਜੋਗਲਾਂ 
ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਇਹ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਕੁਨਾਰ ਦਰਿਆ ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ 
ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੱਗਦਾ ਹੋਇਆ 
_ ਲਗਭਗ 480 ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਰਸਤਾ ਤੈਹ ਕਰਕੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੋ 
ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ-ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
__ਹਨ। ਅਖ਼ਰੋਟ, ਅੰਗੂਰ, ਖ਼ੁਰਮਾਣੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਵੀ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ 
`_ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਪਰ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣਾ 
ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਛੁਰੇ ਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਮੁੱਠੇ ਅਤੇ ਕਢਾਈ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ 
ਇਨ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 869 


ਲਤ ਚਿਤਰਾਂਲ _: ਸ਼ਹਿਰ--ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ _ਉੱਤਰ- 
ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ 


ਰ੍ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਿਤਹਾਰ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਕਾਰ ਵੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਦੀਰ ਤੇ ਲੋਵਾਰਾਏ ਦੱਰੇ (3,118 ਮੀ.) ਅਤੇ 
`ਗਿਲਗਿਤ ਤੇ ਸੰਦੂਰ ਦੱਰੇ (3,734 ਮੀ.) ਰਾਹੀ' ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨਾਲ ਇਹ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ 
ਰੈ - 
ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੁ. ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਦੀ ਉੱਪਰ ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ 


___ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅੰਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਇਸ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 


_- ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਏ 
- 'ਸਨ, ਉਹ ਇਸਮਾਇਲੀ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਮਹਿਤਾਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ 

ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 
__ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਰੱਖੀ। 


ਚਿਤਰਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ _ 


`_ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਲਈ ਮੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਵੇਚਣ 
ਅੱਡਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1889 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਚਿਤਰਾਲ 
ਵਾਸਤੇ ਮਸਤੁਜ ਵਿਖੇ ਸਹਾਇਕ ਏਜੈਸੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
_ 1947 ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ 





ਲਈ ਸੈਨਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਬੀਲਾ ਖੋਸ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ _ 
“ ` ਦੀ ਖੋਵਾਰ (ਚਿਤਰਾਲੀ) ਸਰਬ ਸਾਂਝੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। 


ਰਾ ਨ ਤਤ ਵਿ ਰੀ ਇਹ 
.? ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਹੈ। ੍ 

_ ਆਬਾਦੀ--13,376 (1972) 
__ 355 50“ਉ. ਵਿਥ. ; 71” 45' ਪੂ. ਲੰਬ. . 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 869 ਰ੍ 
ਵਿ _ ਚਿਤਵਾਈ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪਾਲਕਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਸਿ `ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੋਚੀਨ ਅਤੇ ਟਾਵਨਕੋਰ ਲਈ 
£`“ ` ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ। 
ਇਆ ਇਸ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਪੋਨਾਨੀ` ਤੱਕ ਰਹਿ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ 





_`ਦੀ ਪਿਰਤ ਨੇ ਚਿਤਰਾਲ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ` 


ਨ 
1717 ਵਿਚ ਵਲੰਦੇਜੀਆ ਨੇ ਜਾਮੋਰਿਨ ਤੋਂ' ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 


ਇਥੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਪਾਪੀਨੀਵਟਮ ਦੀ 


ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1776 ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਹੈਦ੍ਰ 
ਅਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1790 ਵਿਚ ਇਸ 
ਉਪਰ ਅੰਰਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1805 ਤੱਕ ਇਹ ਕੋਚੀਨ . 
ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਉਪਰੈਤ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ 
ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। 

105 32' ਉ. ਵਿਥ. ; 762 3' ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੂ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 194 


ਚਿਤਾਂ : ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਬੈਧ ਅਸਲ ਵਿਚ ਚਿਤਾ ਜਾਂ 


'ਚਿਤਾ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਚੈਤਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 


ਹੈ। ਚਿਤਾ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਖ ਦੇ . 
ਉੱਪਰ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ _ 


ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬੋਧੀ ਤੇ ਜੈਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ `_ 
ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਤੇ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ _ 


ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਦੀ, ਦੇਵਸਥਾਨ, ਮਹਿਲ, ਧਾਰਮਿਕ ਰੁੱਖ ` 


` ਆਦਿ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 
` ਤਿੰਨ ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜੀ ਇਕ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਕੁਨਾਰ ਦਰਿਆ ਉੱਪਰ _ _ 


ਬੋਧੀਆਂ ਤੇ ਜੈਨਾਂ ਵਿਚ ਭਿਕਸੂ ਜਾਂ ਸੈਨਿਆਸੀ ਦੇ ਸਮਾਧੀ- 


_ ਸਥਾਨ ਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰੈਪਰਾ ਹੀ ਚੱਲ 


ਪਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦਾ 
ਕਾਫ਼ੀ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਤੂਪ 
ਲਈ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਚਿਤਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪਵਿੱਤਰ 
ਸਥਾਨ, ਮੰਦਰ, ਅਸਥੀ ਪਾਤਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ ਲਈ ਵੀ ਹੋਣ 
ਲੱਗਾ। _ 

ਆਧੁਨਿਕ ਇਮਾਰਤੀ ਕਲਾ-ਮਾਹਿਰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ 


`ਇਮਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ 


ਚੈਤਯ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲਈ 
ਸਕੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਚੋਤਯ ਪਰਸਾਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ 
ਇਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਰ੍ 


ਆਪਣੇ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੈਤਯ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ 
ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਬੋਧੀ ਤੇ ਜੈਨੀ ਸਾਹਿਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਸਮਾਂ 
ਪਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਾਰੀ 
ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਚੈਤਯ ਪ੍ਰਸਾਦਾਂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬਣਾਉਣਾ 


ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਖੜ੍ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਵਿਚ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੈਸਾਰ ਰਚਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਅੰਦਰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮੰਡਪ, ਸਤੇਭ ਦੇ ਸਤੂਪ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਲੇਖਾਂ 


ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੇਲਘਰ, ਚੇਤੀਗਰ, ਸੇਲ ਮੰਡਪ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ 
ਹੈ।ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੋਬਈ ਦੇ ਨਿਕਟ ਵਰਤੀ ਨਾਸਿਕ ਦੇ ਚੋ ਸੌ ਮੀਲ 
ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਤਗ 900 ਚੈਤਯ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ-ਕਾਲ ਦੂਸਰੀ ਸਦੀ ਈਸੁਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਸੱਤਵੀ' 
ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 293 


ਚਿਤਾਪੁਰ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ “ਵਿਚ 
ਗੁਲਬਰਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਗੁਲਬਰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋ' 


35 ਕਿ. ਮੀ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਖਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੂਨਾ ਰ੍ 




















ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਚੂਨਾ ਇਥੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦਾ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

_ ਆਬਾਦੀ-19,767 (1991) 

ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 218. 


ਚਿੰਤਾਮਣੀ : ਇਹ ਰੀਤੀ ਕਾਲ ਦੇ ਦੋ ਹਰ ਪ੍ਸਿੱਧ ਕਵੀਆਂ 


ਮਤੀਰਾਮ ਤੇ ਭੂਸ਼ਣ ਦਾ ਸਕਾ ਭਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 


__ 1609 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 
ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਤਿਕਵਾਂ ਪੁਰ (ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ) ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ _ 


ਦੇਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਰੰਤਨਾਕਰ ਤ੍੍‌ਪਾਠੀ ਸੀ । ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਅਜੇ 
_ ਤੱਕ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ, ਰੁਦਰਸਿੰਘ, 
ਸੋਲੈਕੀ, ਜੈਨਦੀ ਅਹਿਮਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਸੂਰਜਬੈਸ਼ੀ 
ਭੈਂਸਲਾ ਰਾਜਾ ਮਕਰੈਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜ 
ਕਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਰ੍ 


ਇਸੇ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਛੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰੀ੍‌ਥ ਮਿਲੇ ਹਨ :-__ 


ਰ੍ 11 ਕਾਵਯ ਵਿਵੇਕ 2) ਕਵਿਕੁਲਕਲਪਤਰ 3) ਕਾਵਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ੍ 


4) ਰਾਮਾਯਣ 5) ਛੰਦ ਵਿਚਾਰ ਪਿੰਗਲ 6) ਰਸਮੰਜਰੀ। 'ਰਸਮੰਜਰੀ” 
` ਵਰਗੀ ਇਕ ਹੋਰ/ਪੁਸਤਕ 'ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਮੰਜਰੀ” ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ 


ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੌਲਿਕ ਰਚਨਾ ਨੇਹੀਂ ਸਗੋਂ ਤੇਲਗੂ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ` 
ਗਏ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਾਰਤਕ ਗਰੈਥ ਦਾ ਛੈਦ-ਬੱਧ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ ਪਰ ਕੁਝ __ 


__ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਮੰਜਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। 
ਰੇ `“ਰਾਮਾਯਣ” ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਰ੍ਰਥ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ 
ਰ੍ ਸਹ ਹਨ ਉਇ ਸਿਧੀ ਕਚਿਕ ਲਲਕਾਰ 
__ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਗਰੈਥ ਕਾਰਨ ਹੈ। ' 

ਇਹ ਰੀਤੀ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਚਾਰੀਆ ਕਵੀ ਰੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਆਚਾਰੀਆ ਪੱਖ ਕਾਵਿ-ਪੱਖ ਨਾਲੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਦੇ 


ਰੂਪ,ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ` ਮੰਮਟ- ਤੇ ਵਿਸ਼ੰਵਨਾਥ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ 


ਅਪਣਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਰੀਤੀ-ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੇਕ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ 


ਵੀ ਇਸੇ ਪਰੈਪਰਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਰੀਤੀ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ 


ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ_ ਰੈਤੀ-ਕਾਲ ਦਾ ਆਦਿ 
ਆਚਾਰੀਆੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।ਆਚਾਰੀਆ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ 


ਦਾਸ ਅਤੇ ਕੁਲਪੜੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।ਉਸ ਨੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ 


ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਜ਼ੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪੈਸ਼ ਕੀੜਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆਂ 
. ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਕਵੀ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੜੀ ਮਾਂਜੀ ਸਵਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ 


__ ਰੈਤੀ-ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਤੇ ਆਂਚਾਰੀਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੀਤੀ 
ਗਿ ਉਮਰ ਗਤਿ 


ਜ਼. ਪੁ.-ਹਿ. ਸਾ. ਕੋ.2 : 172 


੬ `ਚਿੰਤਾਂਮਣੀ : ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ 
_ ਵਿਚ ਕੋਲਾਰ ਨਗਰ ਤੋਂ 43 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤ੍ਰ-ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
_` ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਨਗਰ ਹੈ। ਇਥੇ 
`_ਅਧਿਕਤਰ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ, ਦੀ ਵਸੋਂ ਹੈ। ਹੋਰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਵਪਾਰਾਂ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਜਵਾਹਰਾਤ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ।ਅਤਰ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 


ਆਬਾਦੀ-50, 394 (1993) 
ਹ. ਪੁ.-ਰਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 210; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਗੂ 10: 286 


500 
ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਤਾਪੁਬ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਬਣੋ ਹੋਏ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ 


ਤੀ ਇਰ(ਉੱਤੰਰੀ ਅਕਾਰ 


ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕ ਕਬੀਲੇਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ' - ` 
ਇਹ ਕਬੀਲਾ ਫਲੋਰਿਡਾ ਰਾਜ (ਅਮਰੀਕਾ) ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ,. 

ਉੱਤਰੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਲ ਉਪਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਸ ਖੇਤਰ ' 
` ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਜੈਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 
ਦੱਖਣੀ ਲੂਈਜ਼ੀਐਨਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਗਰੈਂਡ ਲੇਕ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਦਾ _ 
ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਹੀ ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ _ ' 


ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੈਨ 1950 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ 3000;ਦੇ 


ਲਗਭਗ ਸੀ। ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ' ਨੂੰ 


“ਚਿਤੀਮਾਚਾ” ਦਾ ਨਾਂ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਚਿਤੀਮਾਚਾ” ਭਾਸ਼ਾ-ਗਰੁੱਪ 


ਦੇ ਪੱਖੋ “ਵਾਸ਼ਾ” (੧੩੪) ਅਤੇ “ਚਵਾਸਾ” (0੪੧੩੪) ਨਾਮੀ 


ਇੰਡੀਅਨ ਕਬੀਲੇਂ ਵੀ ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਵਿਚ,ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਦਾ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। 


ਚਿਤੀਮਾਚਾ ਕਬੀਲੇ ਵਿਚ 'ਸਗੋਬਗਰ ਵਿਆਹ ਦੀ ੫ ਪ੍ਥਾ` 
ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਉ 
ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਈਸ ਘਰਾਣੇ ਚਾ.ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ , 
ਸਾਧਾਰਣ ਘਰ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ, ਕੇ 'ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਨੂੰ 


ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਰਣ ਦਾ ਮੌਕਾਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰ 
ਚੰਗੇ ਲੀਡਰ ਬਣਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲੀਡਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ- ___ 
ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਇਕ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ 


ਸਨ' ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ। ਚਿਤੀਮਾਚਾ' ਕਬੀਲਾ 
ਸੁਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਉਪਾਸ਼ਕ ਸੀ। ਮਰਨ-ਸਸਕਾਰ ਉਪਰੈਤ ਇਹ 


ਵਰਗੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਆਦਮੀ ਨੱਕ ਵਿੰਚ 


ਗਹਿਣੇ ਪਾਉਂਦੇ ਤੇ ਲੈਬੇ ਲੰਬੇ ਵਾਲ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਬਾਹਾਂ, ਇਆ 


ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਦਵਾਉਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ। 


ਹਲ ਚਿੰਤੀਮਾਚਾ ਆਪਣੇ ਘੜ ਝੁੱਗੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਨ 
ਸਨ। ਟੋਕਰੀਸਾਜ਼ੀ ਦਾ' ਧੈਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ _ _ 
` ਸੀ। ਨਵੀਆਂ ਤੋ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਬੁਣਤੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ _ 
-ਟੋਕਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕਬੀਲਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਮੱਕੀ, 
-ਲੋਂਬੀਆ ਤੇ ਸੀਤਾਫ਼ਲ ਤੋਂ` ਬਿਨਾਂ ਜੈਗਲੀ ਹਿਰਨ, ਹੀ 
- ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੱਛੀ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। 


ਥੀ ਦੀ ਵਿ ਰਿ 
ਫਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ` ਸਾਰੇ __... _` 
ਚਿਤੀਮਾਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਏ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇਂ 
ਗਏ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਇੱਧਰ ਉਧਰ ਠੋਕਰਾਂ.ਖਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਕੀ 


ਰੱ 


ਦੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਇਹ ਲੋਕ 1881 ਵਿਚ ਲੂਈਜ਼ੀਐਨਾ ਰਾਜ ਦੀ ਗਰੈਂਡ _`_ ਕੰ 


੬੧ ੫੯੨੪ ਪਦ 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2 : 868. 


ਕੰ” 


_ਲੋਕ ਕੰਢੇ ਸੈਰੈਟਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਸੈਨ 1960-70 ਦੇ 
ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ. ਮਸਾਂ 250 ਕੁ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਸਾ 
` ਨਿਵਾਸ.ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 


ਰ : ਜ਼ਲ੍ਹਾ--ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜੇ ਵਿਚ _' 
ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭੀਲਵਾੜਾ, 'ਪੂਰਬ ਵੱਲ -; 
ਮੰਦਸੌਰ, ਦੱਖਣ-ਧੱਛਮ ਵੱਲ ਉਦੇਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਗਦਾ. ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ : 
ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 10,858 ਵ. ਕਿ. ਮੀ.(4, 192 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਵਸੋਂ - 
14,84,190 (1991) ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ `.` 
ਨੂੰ ਕਈ ਪਹਾੜੀਆਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ. ਨਾਲ ਕਈ ਤੋਹ . 

























501 


` ਜਿਹੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ 
ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਚਰ੍ਹੀ, ਤੇਲ ਦੇ ਬੀਜ, 
ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਚੂੰਨੇ ਦਾ ਪੱਥਰ ਵੀ` ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਂ 'ਦਾ 
_ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 868; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ.4 

: ਸ਼ਹਿਰ--ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਇਕ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇਥੋਂ ਦੇ 
-ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ 


, ਇਸ ਨੂੰ ` ਚਿਤੌਂੜ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਚਿਤਰਕੋਟ ਜਾਂ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਕੋਟ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ 
`ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ 
ਲਗਦੇ ਇਕ ਲੈਬੀ ਸਾਰੀ ਤੋਗ ਪਹਾੜੀ. ਉੱਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ 


ਨ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲ. 150 ਮੀ. (500 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 


_ ਇਸਦੀ ਲ਼ੈਬਾਈ ਲ. 5 ਕਿ. ਮੀ. (3 1/4 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਲ. 
1,110 ਮੀ. (1,200 ਗਜ਼) ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਕਿਲੇ ਨੇ ਕੋਈ 275 ਹੈਕ. 


__ (ਲੂ. 690 ਏਕੜ) ਰਕਬਾ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਤਿਨ 


-ਦਰਫ੍ਰਾਜ਼ੇ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਾਮ ਪੋਲ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੂਰਜ ਪੋਲ ਅਤੇ 
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲਾਖੋਤਾ ਬਾਰੀ ਹਨ। 


ਕਿਲੋ ਦੀ ਲੀਹ ਦੀ ਸੌਂ ਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਤੋਰ ਤੇ ਕੁਝ 
ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਆਮ ਰਵਾਇਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਲੇ 
ਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਭੀਮ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਇਹ 


`ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਲਾ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਮੋਰੀ ਰਾਜਪੂਤ' 


ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ 
ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿਛੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੈਨ 743 
ਵਿਚ ਬਾਪਾ ਰਾਪਾਲ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਮੋਰੀਆ 'ਕੋਲੋਂ ਖੋਹ ਕੇ 
ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਉਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 


ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਮਲੇ :ਕੀਤੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਆਲਾਉੱਦੀਨ 


ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੇ 1303 ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਮੇਵਾੜਪਤਿ 


ਰ੍ ਰਾਜਾਂ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚਾ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ 
ਰਾਣੀ ਪਦਮੁਨੀ (ਹਮੀਰ ਸ਼ੈਕਰ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਰ੍ 


ਅਲਾਉਂੱਦੀਨ ਨੇ ਕਿਲਾ 'ਤਾਂ ਸਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ 


. .__ ਕਿਲੇਂ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪਦਮਾਵਤੀ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੀ ਭਸਮ 


ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਕਿਹਾ 


--_ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਣਾ ਰੱਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ 

`-. ਅਤੇ ਪਦਮਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹਰਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ ਤੇ 

ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਪਦਮਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ 

``_. ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤੀਬਰਤਤਾ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ,ਬਰਕਰਾਰ 

,;. ਨਪੋਣ' ਲਈ ਜੋਹਰ ਦੀ ਅੱਗ ਜਲਾਈਂ ਅਤੇ ਆਂਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ 
ਕਰ ਦਿਤਾ। 


੍ _ਅਲਾਉਂਦੀਨ ਦੀ ਮੇਵਾੜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਬੰਧੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ 
` ਬਰਨੀ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ` ਅਨੁਸਾਰ “ਰਥਖੋਰ” ਦੀ ਫਤਹਿ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


#`_ ਸੁਲਤਾਂਨ ਨੇ`ਚਿਤੌੜ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਇਕ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਦੀ 
ਰ੍ ਇਆ 


ਰ ਐਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਜਿਹੜਾ ਮੇਵਾੜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸਮੇਂ ਸੁਲਤਾਨ 


ਰਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ 


ਉ. ਲਿਖਦਾ ਹੈ : -- 


ਰ ਰ ਉਰ 
“ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲਾ ਦਿਨ ਸੋਮਵਾਰ, 11 ਮੁਹਰਮ 703 


ਹਿਜਰੀ (26 ਅਗਸਤ, 1303) ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆਇਆ।” ਰਾਏ . 


ਬਹੁਤ ਭੱਜਿਆ ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ 


`- ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਅਲਾਉਂਦੀਨ ਨੇ 30,000 ` 


ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿਤਾ ਇਸ ਉਪਰੈਂਤ 
ਅਲਾਉਂਦੀਨ ਨੇ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਆਪਣੇ , 
ਪੁੱਤਰ ਖਿਜ਼ਰਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਖ਼ਿਜ਼ਰਾਬਾਦ 
ਰੱਖ ਦਿਤਾ। ____ 

ਖਿਜਰਖਾਨ ਚਿਤੋੜ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਰ ਹੀ ਰਿਹਾ।ਰਾਜਮੂਤਾਂ ਦੇ - 
ਵਧ ਰਹੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ 1311 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਖ਼ਿਜ਼ਰਖ਼ਾਨ ਨੂੰ 
ਚਿਤੌੜ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਸੁਲਤਾਨ ਅਲਾਉਂਦੀਨ' ਨੇ 
ਚਿਤੌੜ ਨੂੰ ਸੋਨੀਗਰਾ ਸਰਦਾਰ ਮਾਲਦੇਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਤਾ। 


ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੈਨਸੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਲਦੇਵ ਨੇ ਚਿਤੌੜ ਨੂੰ ਸੱਤ 


ਰਾਣਾ ਹਮੀਰ ਨੇ 1326 ਵਿਚ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਸਾਜਸ਼ ਨਾਲ ਚਿਤੌੜ ਨੂੰ ` 
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਣਾ ਹਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ 
ਦੌਰਾਨ ਚਿਤੌੜ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਿਚ ਆ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਬੋਸ ਦੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ 
ਮਹਿਮੂਦ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ 1449 ਵਿਚ ਇਥੇ ਕੀਰਤੀ ਥੈਮੂ ਬਣਵਾਇਆ।' 
ਚੌਦੂਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਮੱਧ ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ 
ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਅੱਜ ਤੀਕ ਪੁਸ਼ਟੀ 
ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਕਿ ਕੀ ਕਦੀ ਉਸ਼ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂ 
ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। 


ਦੂਜਾ ਹਮਲਾ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬਹਾਦਰਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਲਈ 1534 ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਰਾਣੀ 
ਕਰੁਣਾਵਤੀ ਨੇ ਜੌਹਰ ਦੀ ਅੱਗ ਜਲਾਈ। ਕਿਲਾ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ 
ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆ ਗਿਆ ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ 


`ਰਿਹਾ। 


` ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ 
ਬਾਕੀ ਦਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤਾਂ ਉਸ ਅਗੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਝੁਕ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ 
ਮੇਵਾੜ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ, 
1563 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ , 1565 ਤੱਕ ਤਾਂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ 
ਉਡਾ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਕਿਲੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ 
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਜੌਹਰ ਦੀ ਅੱਗ ਜਲਾਈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਦੇ ਸਿੰਘ 
ਤਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜੈਮਲ ਅਤੇ ਪਤੋ (ਫੱਤਾ) 
ਬਹਾਦਰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਾਂਗ ਰਣਤੂਮੀ ਵਿਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ` 
ਸੈਨ 1615 ਵਿਚ ਚਿਤੌੜ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਪਰ 


ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ . 
ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਯੁੱਧ ਨਾ 


ਹੋਇਆ। 


ਵਿ ਆਨ ਲਗਾ ਆਲ 


- ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਬਨ । ਕਿਲੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ` 


ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕੀਰਤੀ ਸਤੇਭ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ` ਬੁਰਜ” ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਾਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜੀਜਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਬਾਘੜਵਾਲ 


ਮਹਾਜਨ' ਨੇ ਉਸਾਰ ਕੇ ਪਹਿਲੇ, ਜੈਨ ਤੀਰਥੈਕਰ ਆਦਿਨਾਥ ਨੂੰ - _ 


ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ ਉਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਾਦਗਾਰ 
120 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਜੈ ਸਤੋਭ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਰਾਣਾ ਕੁੰਭ ਨੇ 























ਚਿਦਮਬੋਰਮ ਹਦ ੯ ```- 502 





ਜੈ ਸਤੇਭ 


ਪਾਪਤ ਕੀਤੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਤਹਿ (2440; ਨੰ ਸਦੀਵੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 
ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਰ੍ ਸੈਨ 1448 ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ_ ਗਿਆ ਸਿੰਗਾਰ ਚਾਉਰੀ 
`ਨਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੰਦਰ ਜਿਹੜਾ` ਕਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ 
ਕੀਂਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਇਸ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ 
ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਉਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਬੋਧੀ ਸਤੂਪ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ 
_ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗਮ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਪੋਲਾਂ. ਦੇ ਕੋਲ ਜੈਮਲ ਅਤੇ ਕੱਲਾ ਦੀਆਂ ਛੱਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਫੱਤਾ 
(ਪਤੋ) ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਪੱਥਰ ਹੈ। ਕਿਲੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਜੈਨ ਕੀਰਤੀ 


`_ਥੈਮਹ, ਮਹਾਂਵੀਰ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਪਦਮਨੀ ਦਾ ਮਹਿਲ, ਕਾਲਿਕਾ ਮਾਈ 


ਦਾ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਅੰਨਾਪੂਰਣਾ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 
ਮਿਲੀਆਂ ਕਈ ਵਸਤਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥੇਤਰ ਭਾਲ਼ਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਆਬਾਏ 


`. ਹੈ। 


ਰ੍ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਇਕ ਖਾਲੀ ਸਤੌਭ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 
“ਅਕਬਰ ਦਾ ਲੈਂਪ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਤੇਭ ਦੀਂ ਉਸਾਰੀ ਉਦੋਂ 
ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ੰਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਚਿਤੌੜ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ 
ਹੋਇਆ`ਸੀ। 


ਚਿਤੌੜ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ- ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੋਂਦਰ ਰਿਹਾਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਜੈਨ ਆਚਾਰੀਆ ਹਰਿਭਦਰਾਸੁਰ ਚਿਤਰਕੋਟ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ। 


ਇਹੀ. ਮੀ ਬਦ ਚ ਮਗ ਹਸ ਦੀ ਬਚਨੀ ,ਕੀਬੀ 


ਸੀ। 

ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋ-ਦੁਆਲੇ 
ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੋਇਆ ਹੈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 
ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਇਕ 





॥ 


1 
ਕਾਲਜ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾਨ ੂਲੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਰਧਤਰੈ। 


ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਲਾਨੀਂ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। “ 
__ ਆਬਾਦੀ-71 ,569 (199%) 
24553. ਉ. ਵਿਥ,; 74 39 ਪੂ. ਲੈਬ. 


ਹ. ਪੁ.--ਮ. ਕੋ,; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 219; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 
298; ਹਿ. ਮੀ. ਇੰਤ. 226, ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ 2 : 868 . 


ਚਿਦਮਬਰਮ : “ਚਿਦਮਬਰਮ”, “ਚਿਤਮਬਰਮ”, “ਚਿਤ- 


ਅੰਬਲਮ” ਅਤੇ “ਚਾਮਰੈਗ” ਇਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾਂ ਹਨ। 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਰਕਾਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਤਅਲੁੱਕੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਮਦਰਾਸ- 


_ ਤੌਜੌਰ ਸੜਕ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਰੇਲ-ਲਾਈਨ ਉਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੈਨ 


1873 ਤੋਂ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾਂ ਸਥਾਂਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ 
ਕਰਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 
1749 ਵਿਚ ਕਪਤਾਨ ਕੋਪ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਦੇਵੀਕੋਟਾਈ ਦੇ.- 
ਖਿਲਾਫ਼ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸਮੇਂ ਇਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਠਹਿਰਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਉਤੇ, 
1753 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜਾ ਹੋਇਆ । ਸੈਨ 1759 ਵਿਚ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ/ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫ਼ਲੇ ਰਹੀ ਪਰ 1760 
ਵਿਚ ਮੇਜਰ ਮੋਨੌਸੋਨ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰੇ ਸ਼ਰਤਨਾਮਾ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਬੈਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਏ. 
ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਜ਼ੌਜ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਸੈਨ 1781 
ਉਦਰ 
ਪਛਾੜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 


ਚਿਦਮਬਰਮ ਸ਼ਹਿਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਮੰਦਰ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ 
ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ 5 ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਲਿੰਗ 
ਪਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਨੂੰ 'ਹਵਾਂ ਲਿੰਗ! ਜਾਂ ਚਿਦੰਬ੍ਰਮ ਦਾ ਰਹਸ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ - 
ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਿੰਗ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ 
ਇਕ ਕੌਧ ਉਤੇ ਪਰਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਵਾ 
ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੈਧ ਉਤੋਂ ਪਰਦਾ ਪਿਛੇ 


_ਕਰ ਕੇ ਕੰਧ ਵਿਖਾ ਦਿੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਹਵਾ ਲਿੰਗ ਅਦਿ੍‌ਸ਼ ਹੋ _ 
੍ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦੱਖਣੀ-ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਲੈਕਾ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ 


ਮੰਦਰ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ, ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ 


ਲਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਰ _ 
ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਨਮੂਨਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ `' 


ਵਿਚਕਾਰ ਜਲੌਢ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉਤੇ ਗ੍ਰੇਨਾਈਠ ਪੱਥਰ ਜੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਵਿਚ -__ 
ਇਕ ਹਾਲ ਕਮਰਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 1000.ਥੰਮੂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ __ 
ਸਰੋਵਰ 45 ਮੀ. ਲੈਬਾ ਅਤੇ 30 ਮੀ. ਚੌੜਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘਾ _- 


ਹੈ।(ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨ ਲਈ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖੌੜ ਬਣੇ ਹੋਏ 


ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਨੁਹਿਰਨ ਲਈ 


ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਥੇਂ ਅਨਾਮਲਾਈ 
ਵਰਦੀ ਮਤਿ ਦਿ ਗਿ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। 


` ਆਬਾਦੀ--67 ,949 (1991) ਹੈ 
115 25' ਉ. ਵਿਥ.; 79 42' ਪੂ. ਲੰਬ . 


ਸਿਉ 218; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 831; 


ਮ.ਕੋ. : 482 




















ਚਿਨ (ਕਬੀਲੇ) : ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਆਸਾਮ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ 
_ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਬਤ-ਲੜੀਆਂ ਦੇ ਧੁਰ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਰਗੁੱਪ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਗੋਲ 
` ਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ 19ਵੀ' ਸਦੀ ਤੱਕ ਦਾ 
ਇਤਿਹਾਸ ਕਬਾਇਲੀ ਲੜਾਈਆਂ ਤੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਨਿਰੋਤਰ 
`ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਸੈਨ 1889 ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਬਰਤਾਨਵੀ 


ਸਰਕਾਰ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਸ਼ੀਪੁਣੇ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮਾਂ . 


ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬੋਦ ਕਰ ਦਿਤਾ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਈ ਕਈ ਸੌ ਘਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਪਿੰਡ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਪੂਰਨ ਇਕਾਈ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ 
ਦਾ ਪ੍ਰਬੋਧ ਤਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਰਾਇ-ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦਾ ਸੀ 
ਪਰ ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ- ਮੁਖੀ ਰਾਂਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬੈਸਾਗਤ 
ਮੁਖੀ' ਪਰੋਪਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ। ਇਹ ਮੁਖੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇਂ ਵੱਡੇ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਉਪਰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 
ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨੰ।'` . 


ਚਿਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਪਰ ਹੀ ਇਤ 
ਨਿਰਭਰ ਹੈ ! ਸੈਨਮੀ ਢੰਗ ਦੀ ਵਾਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲ 


ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਹੁਣ ਉਪਰੈਤ ਉਸ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਜੈਗਲਾਂ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ 
ਰ੍ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਗਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਨਵੀਂ ਭੂਮੀ ਵਾਹੀ 
` ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਲ, ਬਾਜਰਾ, ਮੱਕੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
__ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਵਾਹੀ ਦਾ ਕੈਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮਿਥਨ 
(0੩) ਨਸਲ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਜੈਗਲੀ ਬਲਦ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ 


ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵੀ ਸਮਝਿਆ . 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੂਰ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਵੀ 
ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਮੇਂ -ਬੀਰਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ, 
ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਾਰਨ 


_` ਵਾਲੋਂ ਵਿਅਕਤੀਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਉੱਚੀ ਉਪਾਧੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ 


`- ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉਪਰੋਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
`__ ਦੌਰਾਨ ਚੰਗਾ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


__ ਚਿਨ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਾਅਵਤਾਂ ਦੇਣ, 


ਨੂ ਵਿਆਹ'ਸ਼ਾਦੀ ਤੇ ਜੋਮਣ;ਮਰਨ ਸਬੰਧੀ ਗਸਮਾਂ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ 


੍ _ਉਪਰ ਹੀ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। . ਰ੍ 
- ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਕੀ,. ਲੁਸ਼ਈ ਅਤੇ ਝੱਖਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ 
ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਤਿੱਬਤੀ-ਬਰਮੀ ਸਾਂਝੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ 


;__ -ਹਨ। ਇਹ ਲੌਕ ਆਪਣੀ ਜੱਦ ਪਿਤਰੀ ਲੜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 


“ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੌਜੁਆਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀਆਂ ਪਿਤਰੀ ਕੁਨਬੇ 
. ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ 
ਬਹੁ-ਪਤਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਪਰੈਪਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 


ਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 


ਰੂਹਾਂ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸ਼ੁਕਦੇ 


ਦੇ ਹਨ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਰ ਅਧੀਨ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 


% .. ਧਰਮ ਬਦਲ ਲਏ ਹਨੀ। 





ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਰਿ ਮਾ. 2 : 848 


` &03 ਰ੍ ਰ੍ ਰ੍‌ -ਚਿਨ ( (ਬੈਸ) 


ਚਿਨ (ਪਹਾੜੀਆਂ) ਜਰੀ ਪੂ. . ਏਸ਼ੀਆ) ਦੇ ' 
ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸਾਮ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਪਰਬਤ ਇ 
ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅਰਾਕਲਯੋਮਾ ਤੋਂ ਪਟਕਾਈ ਲੜੀ ਤੱਕ ਇਕ 
ਵੱਖਰਾ ਜਿਹਾ ਪਰਬਤੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਂਈ . 
2,100 ਤੋਂ 3,000 ਮੀ. ਤੱਕ ਹੈ ਪਰ ਮਾਊਂਟ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਇਸ ਦੀ . 


ਸੰਭ ਤੋਂ ਉਚੀ ਸਿਖਰ ਹੈ ਜੋ 3,036 ਮੀ. (10,018 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਹੈ॥ 


ਇਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਯਿੱਤਤਾ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪੱਛਮ, ਵੱਲ ਕਾਲਦਾਨ 


ਦਰਿਆ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਸ਼ਾਖਾ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੈਗਲਾਂ ਨਾਲ 
ਢਕੀਆਂ ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 900 ਮੀ. (3,000 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ 
ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਬਲੂਤ ਅਤੇ ਚੀੜ੍ਹ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਅਤੇ 2,100 ਮੀ./ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਤੇ ਮਰੂਆ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਢਲਾਣਾਂ 


`ਉੱਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਖੇਤੀਯੋਗ ਭੂਮੀ . 
ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ?- 3 ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਫਿਰ ਬੈਜਰ ਛੱਡ ਦਿਤੀ. 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ 
ਤੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਅਨਾਜਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ, ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ-ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਬਰਮਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਧੱਖੋਂ 
ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਇਸ ਦੇਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿ।' 

225 30' ਉ. ਵਿਥ.; 935 30 ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਖ੍ਰ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ.2 : 860 


ਚਿਨ (ਬੈਸ) : ਚੀਨ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ੱਲੰਦਾਨ ਹੈ 


ਜਿਸਨੇ ਇਥੇ 221 ਤੋਂ 20 ਈ. ਪੁ. ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲਾ ਸਾਮਰਾਜ 


ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬੈਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉਤੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਚੀਨ 


ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ 
ਹੌਦਬੰਦੀ ਅਤੇ , ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੈਥ ਦਾ ਆਰੈਭਕ ਸਿਲਸਿਲਾ ਨਿਯਮਬੱਧ 
ਕੀਤਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੈਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਉਪਰੈਤ 2000 ਸਾਲ 
ਪਿਛੋਂ ਤੱਕ ਇਥੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ'ਬਾਕੀ ਦੇ ਰਾਜ-ਬੈਸ ਵੀ ਆਪਣਾ 


ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। 


ਰ੍ ਇਸ ਬੈਸ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਭੂਮੀ “ਚਿਨ ਰਾਜ” ਮੰਨੀ ਜ਼ਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਹ 


ਸਟੇਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਟੇਟ ਚੀਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ 


ਵਿਚ “ਵੇ” ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ_ 


ਸਟੇਟਾਂ ਵਿਚੋਂ 'ਚਿਨ” ਸਟੇਟ ਉਪਰ “ਚੀਨ” ਦਾ ਅਸਰ ਬਾਕੀ ਸਟ੍ੇਟਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਰਸ਼ਲ ਸਟੇਟਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੀ 
ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਈ. ਦੌਰਾਨ “ਚਿਨ” ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ 


` ਸਟੇਟਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
_ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਨੂੰ 


ਕਮਾਂਡਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਫ਼ੈਕਚਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਉਪਰੈਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਪ੍ਰਬੋਧ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯਕੁਤ ਕੀਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਧੀਨ “ਚਿਨ' ਖ਼ਾਨਦਾਨ 

ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੋਲੀ ਆਪਣੇ-ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਸਟੇਟਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ 


_ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਬਣ ਬੈਠੇ। 


ਕਾਰਨ ਪੂਰਬ ਤੋ' ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। _ 
ਸਭਿਆਚਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੜਵੇ ਹਨ। ਸੈਨ 1947 ਵਿਚ _ 




















ਚਿ ਨਓਟ 


. 246 ਈ. ਪੂ. ਸ਼ੀਹ ਹਵਾਂਗ ਡੀ ਪਹਿਲਾ ਸਾਮਰਾਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਚੀਨ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉਪਰ ਬੈਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਲੀ ਸ਼ੂ (4. 


680) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 'ਚਿਨ” ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਬਾਕੀ 


ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਨੇ . 


ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਉਪਰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦਿੜ੍ਹ 
ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ 


- ਮਿਆਰਬੱਧ ਕੀਤਾ। ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ` 


ਕਰ ਦਿਤਾ । ਚੀਨ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਈ ਗਈ। 
213 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਜਨਤਾ ਦੇ ਚੱਕ-ਥੱਲਕਾਰੀ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ 
ਦਿ ਰਗ 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦਾ 


ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟੈਕਸ, ਲਗਾਨ __ 


ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਤਲਖ਼ ਢੰਗ ਅਪਣਾਉਣ ਕਰਕੇ 210 ਈ. ਪੂ. 
ਵਿਚ ਸ਼ੀ ਹਵਾਂਗ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਇਥੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ 
206 ਈ..ਪੂ. ਤੱਕ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰ ਦਿਤਾ 
ਅਤੇ ਹਾਨ ਬੈਸ ਨੇ ਚਿਨ-ਬੈਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਉਪਰ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਭਾਵੇ 


-_ਜ਼ਾਹਰਾ ਤੌਰ ਤੇ ਕਨਫਿਊਸ਼ਿਅਸੀ ਨੀਤੀ ਹੀ ਅਪਣਾਈ ਪਰ ਮੂਲ ਰੂਪ 


ਵਿਚ ਇਹ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵੀ ਚਿਨ-ਸਿਸਟਮ ਨਾਲੋਂ' ਨਾ ਟੁੱਟ ਸਕੇ। 
ਹ. ਪੁ“-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 847 


ਚਿਨਓਟ : ਨ - 


ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਝੰਗ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 83 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ 
ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਫ਼ੇਦ 
ਹੂਨਾ ਦੀ ਸਕਾਲਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ 


ਆਇਆ ਸੀ। 18ਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੇ 
ਹਮਲਿਆਂ' ਵੇਲੇ ਅਤੇ _1848 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ 
__ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈਆਂ'ਵੈਲੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇ' 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖੋਜਾ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ 
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਕਲਕੱਤਾ, ਬੈਬਈ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ 
ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਚੋਗਿਰਦਾ ਬੜਾ` ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 
ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ। ਮਸਜਿਦ ਸ਼ਾਹ`ਜੰਹਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ 
ਗਵਰਨਰ ਸਾਦੁਲਾ ਖ਼ਾਨ ਤਾਹਿਮ ਨੇ ਬਣਵਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 


`ਸੀ। 


ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਟ (ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਦਾ 
ਮਾਹਿਰ) ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜੈਮ-ਪਲ ਸੀ1 


315 43' ਉ. ਵਿਥ.; 735 0' ਪੂ. ਲਬ. 
ਸਿ ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ- 30 : 285 


ਚਿਨਸਰਾ : ਪੱਛਮੀ ਖੈਗਾਲ (ਭਾਰਤ) ਰੀ 


ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ 35 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ 
ਵੱਲ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਚੌਲ 
ਕੱਢਣ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਿੱਲਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। “ਹੁਗਲੀ” ਨਾਂ ਦਾ ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਕਾਲਜ ਹੈ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵਲੰਦੇਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨਗਰ ਉਪਰ ` 


504 _ 


- ਕਬਰਗਾਹ ਅਤੇ.ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸੇ ਆਦਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੀ ਉਸ 9 


ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਬੈਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਰਫ਼ ਨੇਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ 


_ ਸੈਨ 1958 ਤੋਂ ਬਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨੇੜੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਰ-ਮਨ- 


ਪਿ ਕਦੀ ਦਿ 


ਚਿਨਓਟੁ ਦੇਂ ਰਾਜ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਗਰਾ ਦੇ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੌਮ ਵੀ ਕੀਤਾ 


ਇਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ 


_ ਲੜਕੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚਿਨ ਕਲਿਚ ਖਾਂ ਨੂੰ ਅਵਧ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ 





ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1656 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਇਕ 
ਵਪਾਰ ਕੌਪਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਉੱਚ ਵਲੈਦੇਜ਼ੀ ਗਿਰਜਾ, 





ਰਾਜ ਦੇ ਯਾਦ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਸੈਨ 1685 ਵਿਚ ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ 
ਬਰਤਾਨਵੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਕੱਢ ਦਿਤਾ ਪਰ 1825 ਵਿਚ 
ਇਹ ਨਗਰ ਫਿਰ ਸੁਮਾਟਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ 
ਸਮਝੌਤੇ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਚੰਦਰਨਗਰ ਦੀਆਂ, 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬਸਤੀਆਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 


ਆਬਾਦੀ--1,50 2776 (1991) ਰਹ ੨੭੨ 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 228 . 


ਚਿਨ-ਹਵਾਂਗ ਦਾਓ : : ਉੱਤਰ=ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਦੇ ਪੇ ਪਾਤ 
ਦੀ. ਲੀਆਉਡੈਗ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੈਢੇ ਇਕ ਬੈਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ 
ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਧੀ ਬੈਦਰਗਾਹ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੈਨ 1901 ਵਿਚ 
ਬਰਾਮਦ ਕਰਨ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ 
ਖਾਣਾਂ ਕੋਈ 100 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਬੈਦਰਗਾਹ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹਨ। 





`ਇਥੇ ਕੋਲੇ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੋਕ, ਇੱਟਾਂ, ਰਿ ਸਰ ਕਾਦਰ 


ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਲੇ ਦੇ 


ਰੇ ਸਕ 


ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਚਿਨ-ਹਵਾਂਗ-ਦਾਓ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ` 


ਇੱਥੋਂ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਤੀਐਨਸਿਨ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਮਨਚੂਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਲ __ 

ਭੇਜਣ ਦਾਂ ਵਪਾਰ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਉੱਤਰੀ 
ਚੀਨ ਤੇ ਮਨਚੂਰੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਲ-ਲਾਈਨ ਦੇ ਉਪਰਹੈ। __. .। 
ਰ ਸੈਨ 1931 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬੈਦਰਗਾਹ ਜਪਾਨੀ ਮਾਲ ਦੀ ਰਿ 
ਰ੍ `_ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਚੀਨ ਅਧੀਨ 1952 ਤੋਂ ਬਾਂਅਦੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ __ ਰ 

ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। _ 
ਚਾਇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ__ 
ਦਾ ਬਿਟੂਮਾਈਨਸ ਕੋਲਾ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
`_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 656 ਨ 6 
ਚਿਨ ਕਲਿਚ ਖਾਂ (ਨਿਜਾਮੁਲ £ ਮੁਲਕ ਆਸਫ਼ _ 
ਜਾਹ) : ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਮੀਰ ਕਮਰੁਦੀਨ ਚਿਨ ਕਲਿਚ'ਖਾਂ ._ ' 
ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1082 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਮੁਗ਼ਲ __ 
ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਾਂਦੂਲਾਂ ਖਾਂ ਦਾ ਦੋਹਤਾ ਸੀ। 2੧ 
ਚਿਨ ਕਲਿਚ ਖਾਂ ਨੇ ਔਰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ! 









ਨੂੰ ਚਿਨ ਕਲਿਚ ਖਾਂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਹਜ਼ਾਰੀ ਮਨਸਬ ਮਿਲੋ। 


ਰਨਰਜੇਬ ਵੀ. ਬਦ ਗਿ ਨ 
ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1124 ਈ. ਨੂੰ ਔਰੈਗਜ਼ੈਬ ਦੇ 


ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਰ੍ 
ਸੈਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। . 














ਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਾਮੁਲ ਮੁਲਕ ਬਹਾਦਰ ਫ਼ਤਹਿ ਜੰਗ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ 


ਅਤੇ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰੀ ਮਨਸੂਬੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੱਖਣ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਾ 


ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਚਿਨ ਕਲਿਚ ਖਾਂ ਨੇ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਅਤੇ 
ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਭੈੜੀ ਨੀਅਤ ਨੂੰ 
ਭਾਂਪ ਕੇ ਔਸੀਰਪੁਰ ਅਤੇ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਉਤੇ ਆਪਣਾਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ 
__ਲਿਆ। ਸੈਨ 1132 ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। 
ਮੁਹੈਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਸਮੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ 
_ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਔਰੈਗਜ਼ੇਬ ਵਾਲੀ ਕਠੋਰ ਨੀਤੀ 
ਅਪਣਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਇਸ 
ਨੀਤੀ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ 
ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਅਸੈਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਮੰਤਰੀ ਪਦ 
ਤਿਆਂਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। 
. _' ਸੈਨ 1150 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚਿਨ ਕਲਿਚ ਖਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ 
ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਨੇ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਥਾਂ ਸੈਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ 
ਇਸ ਨੀਤੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ 
_ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 
ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ 
ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਚਿਨ ਕਲਿਚ ਖਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਆਪਣਾ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਹ. ਪ.-ਹਿੰ. ਵਿ ਕੋ. 6 : 355 


_ ਚਿੰਨਚਨੀ : ਵੇਖੋ, ਤਾਰਾਪੁਰ ਚਿਨਚਨੀ। ਰ 

ਰ ਚਿਨਚਿਲਾ` : ਇਹ ਰੋਡੇਂਸ਼ੀਆ ਵਰਗ ਦੀ ਚਿਨਚਿਲਡੀ 
ਕੁਲ ਅਤੇ ਚਿਨਚਿਲਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਦੱਖਣੀ 
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਕੁਤਰਨ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਕਈ 
ਅਤੇ ਕਈ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ, ਨੀ ਪਲ ਆਨਾ ਨ ਿਲਉਨੀ ਗਜ 

ਹੀ ਹਿਲ ਵਿਨਰ 


__ ਇਲਾਕਿਆ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਗਰ 


_ ਫੋਟੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਛ ਸਮੇਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤਕਰੀਬਨ 35 ਸੈਂ. 
ਵਿ 








505 ਚਿੰਨ੍ਵਾਦ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਰ ਦਾ 


ਰੈਗ ਕਾਲੀ ਭਾਹ ਮਾਰਦਾ ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਪੂਛ 


ਉਤੇ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਕਾਲੀ ਧਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। | 
ਇਹ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾੜਾਂ ਵਿਚ ਖੁੱਡਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਵੇਲੇਂ ਬਹੁਤ ਚੁਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਮੂਲੀ 


ਜਿਹਾ ਖ਼ਤਰਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਦੌੜ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ , 


ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ ਵੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ ਬੀਜ, 
ਫ਼ਲ, ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਜੜੀ ਬੂਟੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 


ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਝੋਲ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ . 


<੩. ੨੦੯੩ 


ਰਿ 110 (ਹੈ ਦਿ ਬੂਦਾ 
ਹੈ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕ ਜੈਗਲਾਂ 
ਵਿਚ._ਹੁਣ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ. ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਰ-ਫਾਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ.2 : 852 . ਰ੍ 
ਚਿਨਲਿੰਗ ਸ਼ਾਨ (15101914£ $॥੩॥) : ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ 


ਵਿਚ ਕੁਨਲੁਨ (00100) ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਧਾਓ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣ- 
ਪੂਰਬੀ ਕਾਂਸੂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਤੋਂ ਸ਼ੈਨਸੀ (508) ਅਤੇ ਹੋਨਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ 


ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ੍ 


ਇਹ ਵੇ (੧੦) ਅਤੇ ਹਾਨ (ਸ੩॥) ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਲ- 
ਨਿਖੋੜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ 2,452 ਮੀ. ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੜੀ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਧਰਾਤਲੀ ਮਹੱਤਤਾ 
ਵਾਲੀ ਇਕ ਭੌਤਿਕ ਵੰਡ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰ ਦੇ ਖੁਸ਼ਕ ਪੀਲੀ 


ਸਿੱਟੀ ਦੇ ਮੋਦਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦੀਆਂ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੋਗਲਾਂ ਨਾਲ ਕੱਜੀਆਂ - 


ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
34੯੧ 00' ਉ. ਵਿਥ.; 108” 00' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 10 : 161 
ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ : ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ '$੯੩0੦11510" 


ਦਾ ਸਮਭਾਵੀ ਹੈ।-ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਸ਼ਬਦ 
ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਸ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਸਤੂ ਲਈ 


ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਦਿਸ਼ਟ, ਅਗੋਚਰ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰ ਵਿਸ਼ੇ ` 


ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਾਂਝ ਕਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
ਅਮੂਰਤ, ਅਦ੍੍‌ਿਸ਼ਟ, ਅਸ਼ਵ, ਅਪ੍ਸਤੁਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੂਰਤ, 
ਦਿਸ਼, ਸ੍ਵ, ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਸ਼ ਜਾਂ 
ਅਪ੍ਰਸਤੁਤ ਈਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਉਸ 
ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਕਰ: ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮੌਲਿਕ 


ਅਰਥ ਵਿਚ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਿਸ਼ੇ, ਘਟਨਾ ਜਾਂ 


ਕਿਰਿਆ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਹੀ 


ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਲਿਪੀ, ਹਿਸਾਬ ਤੇ ਸੈਗੀਤ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ 


ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਸੂਤਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ 
ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਹੈ। 
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਚੇਤ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 
ਕਰਨ ਵਿਚ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ 


ਮੰਤਰ ਹਿਲ ਰਾ 
ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੈ। 


ਮਿਤਿ 


ਹੈ। ਮੁਢਲੀ ਲਿਪੀ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੋ 




















ਚਿਨਾਰ 


_ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ-ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਜਾਂ ਸੈਦਰਭ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਘਨਿਤ। ਪਹਿਲੇ 


ਵਰਗ ਵਿਚ ਬੋਲ ਕੇ ਜਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ 


-__ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਘਨਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਉਦਾਹਰਣ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ 
_ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਗੁੰਝਲਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ 
ਤਾ 
ਮਿਸ਼ਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਲ 
ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਹੀ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਅਮੂਰਤ ਚਿੰਤਨ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਸ਼, ਕੌਮ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹ 
ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਕਲਪਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਆਦਿ ਨਾਲ 
ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ.ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਦਰਖ਼ਤ 
ਕਿਸੇ ਕਬੀਲੇ ਲਈ ਹਰਾਮ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਂਰ ਲਈ ਹਲਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ 
ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਿੱਪਲ, ਤੁਲਸੀ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਹੀ 
_ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। -' 

_ ਧਾਰਮਿਕ ਬੇਤਰ ਵਿਚ ਚੰ੍ਹਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਮੰਦਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਉਸਦਾ 

ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। 
____ਰਹੱਸਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ 


ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ 


ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਸਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ 
ਸਮਝਣ ਲਈ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਂ ਭਾਵ ਜਾਣਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। 

ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਜਿਵੇਂ 1) ਸਰਵਜੀਵ ਵਾਦ 2) ਰੂਪਕ 3) ਉਪਮਾਂ 4) ਚਰਿਤਰਾਂ ਦੇ 
ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਭਾਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ 
`_ 'ਕਾਮਾਇਨੀ', 'ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ” 5) ਜੋ ਸਾਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ 
ਰ੍ ਕਹੀ ਕਰਦ ਹਿਹ ਦਿ 
ਆਦਿ। 


__ ਬੰਨ੍ਹ ਕਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ 1) ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ _. 


ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ 2) ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਕਰਨਾ 3) ਪਲਾਇਨਾ ਜਾਂ 


ਭਾਂਜ ਦਾ ਰਾਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨਾ, 4) ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਗੁੱਝੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ 
ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ 5) ਸਜਾਵਟ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੋਣਾ। 


ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲ਼ਾ ਦੇ ਇਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ 

ਦਾ ਆਰੈਭ ਪਿਛਲ਼ੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ (1885) ਵਿਚ, ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ 
__ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ--ਮੂਰਤ ਦੁਆਰਾ 
ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ, ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਗਿਆਨ 
_ ਆਪ੍ਣੀ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦਾਂ ਜਨ- 
ਜੀਵਨ ਗੈਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
-ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ 
ਫਲਸਰੂਪ ਚਿਤਰਕਲਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦ` ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 
ਰਵੀ ਦਹ ਰਿਵ ਦਿ 
'ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ ਦੋਹਾਂ 

ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸੋਨ 1885 ਵਿਚ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋ' ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਦਾ 
ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਚਿਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਹਗੇ ਜਗਤ ਦਾ 


ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੰਕ ਨਾਂ ਪਠੈਟੋਨਸ ਓਰੀਐਂਟੋਲਸ ਹੈ। ਇਹ 


506 


ਯਬਾਰਥਵਾਦੀ ਚਿਤਰਣ ਛੱਡ ਕੇ ਚਨ੍ਹਾੜਮਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਤੇ ਕਾਈ “ 
ਸ਼ਿੰਗਾਰਕ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੇ. 
ਸੈਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 
1886 ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਾਲ ਹੈ। ਕਵੀ ਜੀਨ ਮੋਰੇਆਸ ਨੇ 
ਇਸ ਸਾਲ 'ਫਿਗਾਰੋ” ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ 18 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅੰਕ 


ਵਿਚ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਛਾਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ 


ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ ਕਿ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ.ਜੋ 
ਕਲਾ ਵਿਚ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ 


ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਉਸ ` 


ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਤਰ ਸੀ--ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸੈਵੇਦਨਾਤਮਕ ਰੂਪ 


-ਦੇਣਾ। 


ਹੱ 
ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗੋਗਿਨ, ਰੋਨਾਲੜ, ਵਿਲਾਰੜ , ਰਜੇਲ, 


ਮਾਰਿਸ, ਡੈਨਿਸ, ਗਸਟੇਵ, ਕੋਵੈਨਸ ਤੇ ਰੋਢਾਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 


ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦੀ ਚਿਤਰਕਾਰ ਹਨ। 


ਜਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਿੰਨ੍ਰਾਵਾਦ ਸ਼ਬਦ ਦਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ 1880 । 
ਦੇ ਲਗਭਗ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੇਸੀ ਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਇਕ `' 
ਵਰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਨ੍ਹਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ` 
ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਤੇ `ਨਵ-` 
- ਅਫ਼ਲਾੜੂਨਵਾਦੀਂ-ਰਹੱਸਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ 


ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ ਤੇ ਪਾਰਨੇਸਿਯਨਵਾਦ `__ 


(ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਕੋ ਵਾਦ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ 


, ਅਤਿ ਸਥੂਲ ਤੇ ਅਤਿਅੰਤ 'ਸਪਸ਼ਟੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ 


ਵਿਦਰੋਹ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਕਵੀ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਐਡਗਰ ਐਲਾਨ ਪ੍ਰੋ, 
ਬਾਦਲੇਯਰ, ਵਾਗਨਰ ਤੇ ਰੈਫ਼ੇਅਲ ਤੋਂ' ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ 
ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ 


ਮਾਧਿਅਮ ਥੋਜ' ਰਹੇ ਸਨ। ਚਿੰਨਹਵਾਦ ਦੇ ਸਰਵਸ੍ਰਸ਼ਟ ਕਵੀ ਰੱਬ, ਰ੍ 


ਕੋਰਬਿਏਰ ਤੇ ਮਾਲਾਮੇ ਹਨ। 


ਚਿਨ੍ਹਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰ੍ 
ਪਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹਾਨ _ 


ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਈਲੀਅਟ, ਜੇਮਜ਼ 
ਜਾਇਸ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਡਵਲਯੂ . ਡੀ. ਯੀਟਸ, ਸਿੰਜ, ਕੈਰਲ 
ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ੈਖਾਫ, ਯੂਜੀਨ 


ਰ੍ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ. 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਪਰੋ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅਸ 





ਕਮਲ, ਈਸ਼ਵਰ ਚਿਤਰਕਾਰ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਆਦਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ` 


ਭਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਪਰਗਟ ਕਰਨ 


ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਕਵੀ ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, . _ 
ਪਰਮਿੰਦਰ ਜੀਤ, ਫਤਹਿਜੀਤ, ਅਮਿਤੋਜ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ` 

ਵਿਚ ਵੀ ਚਿਨ੍ਹਵਾਦ ਦਾ ਪਰਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। _ 
ਜੁਝਾਰੂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਨ 





ਲਈ ਪਰੋਪਰਾ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ 'ਚੋਂ' ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਏ ਤੇ ? ਕੂ 


ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਾਹਿਤਿਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਏ ਹਨ। 


_ਰ.ਪੁ.-ਿੰ. ਸ. : ਕੋ.: ਕਾਵਿ ਨ ਲੱ ਨ ਫ਼ ਰ੍ 


ਉਤ ਰੀ ਤਰ ਵਿਚ ਮਿਲਨ ਵਲ ਇਕ ਉਹ ਇਸ 











507 ੍ ਇ ਚਿਪਲੂਨ , 
ਰੱਖ ਕਰੀਬ 24 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਤਣੇ ਤੇ 


ਬਹ ਵਰ ਦਿ ਦਿਉ 
ਰੈਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਛਿੱਲ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ 


` ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਤਾਜ਼ੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕ ਪੀਸ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ 


ਬੀਮਾਰੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਛਿੱਲ ਸਿਰਕੇ.ਵਿਚ 
ਉਬਾਲ ਕੇ ਕੈ, ਦਸਤਾਂ , ਰਿ ਵਿਦ 
ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.--ਸ. ਸਾ. ਹਾ. 3 : 2707; ਗ. . ਇੰ. ਰਾ ਪ: 196 


ਚਿਨੂਕ : ਇਕ ਗਰਮ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਪੌਣ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉੱਤਰੀ 


ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਜੈਮੀ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਮਾਰਦੀ ਹੈ 


_ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪੌਣ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਫਾਨ 
` (8010੧) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੌਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੀ 
`ਚਿਨੁਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਆਰੇਗਾਨ ਰਾਜ ਦੇ 


ਗਰਮ-ਤਰ ਹਵਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਵਾ 
ਕੋਲੈਬੀਆ ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਤੇ ਚਿਨੂਕ ਇੰਡੀਅਨਜ਼ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵੱਲੋਂ 


`- ਇਧਰ ਨੂੰ ਵਗਦੀ ਸੀ।ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਹਵਾ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਲੋਂ ਦੀ 


__ਉਪਰ ਉੱਠ ਕੇ. ਆਪਣੀ ਨਮੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਢਲਾਣਾਂ ਦੇ 


ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨ ਵੇਲੇ ਇਹ ਗਰਮ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਦੇ ਵਾ-ਵਰੋਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਖ਼ੁਸ਼ਕ 


`ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ 'ਸਨੋਈਟਰ” (ਬਰਫ਼ ਖਾਣੀ) ਪੌਣ ਵੀ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵੇਰ ਜਿਥੇ ਇਹ ਹਵਾ ਮਹਾਦੀਪੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ 
ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ 


_ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 22 ਜਨਵਗੀ, 1943 ਦੇ ਦਿਨ ਦੱਖਣੀ ਡਾਕੋਟਾ ਰਾਜ 


ਦੇ ਰੈਪਿਡ ਸਿਟੀ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ ਇਕ ਦਮ ਘਟਿਆ ਫਿਰ ਇਕ ਵੇਰ 


_- __ ਵਧਿਆ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਤਾਪਮਾਨ 122 ਤੋਂ 9? ਸੈਂ. ਤੇ ਫਿਰ 135 ਸੈਂ. 


- _ ਡਿ. ਜਗ. 


ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 15 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ 246 ਸੈਂ. ਦਾ ਭਾਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ 


_ਵੀ ਰਿਕਾਡ਼ਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਹਵਾ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ 


ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤਕ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਉੱਤਰ 


ਰ੍ ਵੱਲ ਦੇ ਘੱਟ ਵਾਯੂ-ਦਬਾਓ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰਵਾਤ ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ 
_` ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੱਨ।- 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ. 2 : 862: ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 228; ਲਾਂ. 


(ਨਰ ਆਂਧਰਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਭਾਰਤ) ਰਾਜ ਦੇ ਅਦਿਲਾਬਾਦ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਸੇਂ ਨਾਂ ਦੇ ਤਅਲੁਕੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ 
ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 16 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ 


ਵਿਥ ਤੇ ਵਾਕਿਆਂ ਹੈ। ਇਥੇ ਟਸਰ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ 


`__ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ, ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ 


___ -ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲਭਧ ਹਨ। ___ ' 





185 15' ਉ. ਵਿਥ.; 795 48'ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 285 _ 


ਚਿਪਲੂਣਕਰ, ਵਿ ਵਿ 
ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ੁਗ-ਪਲਟਾਊ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੂਨੇ ਦੇ ਇਕ 
ਵਿਦਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ 1850 ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਣੂ 


ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਚਿਪਲੂਣਕਰ ਨੇ ਸੈਸਕ੍ਰਿਤ ਅੰਗ੍੍‌ਜ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਰਾਠੀ ਦਾ ਰ੍ 


ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਈਸਾਈ 
ਮਿਸ਼ਰਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ 


ਮਾਣ ਜਾਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਨਿਬੈਧਮਾਲਾ ਨਾਂ ਦਾ' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਕਢਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ 
ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ 
ਲੱਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਇਕ `'ਸਫ਼ਲ ਸੈਪਾਦਕ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ 
ਨਿਬੰਧ ਮੌਲਿਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਦਿ੍‌ਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ 


ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਆਦਿ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਮ ਹੈ। 


ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਢੈਗ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ, 
ਕਲਾ-ਪੂਰਨ ਜੀਵਨੀ ਰਚਨਾ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਬੈਧ ਤੇ 
ਸਮਾਜਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ 
_ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਮੈਕਾਲੇ ਐਡੀਸਨ, ਸਟੀਲ, ਜਾਨਸਨ ਆਦਿ ਦੀ 


ਲਿਖਣ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਲੋਚਨਾ 


ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਰਾਠੀ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ __ 


ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ 
ਇਸ ਨਾਲ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ 
ਦਿੱਤੀ। 


ਵਿ ਉਇ 
ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਕੇਸਰੀ” ਤੇ 'ਮਰਾਠਾ” ਕੱਢੇ । ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ 
ਜਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਨਿਊ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਲਈ ਲੋਕਮਾਨੀਆ ਬਾਲ ਰੀਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਤੇ ਸ੍ਰੀ 


ਆਗਰਕਰ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ। ਸੈਨ 1822 ਵਿਚ _ 


32 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਯੁਗ ਪਰਿਵਰਤਕ 
ਗਿਲ ਸਿਤ ਸਦ ਚ ਰਿ ਇਉ ਦਾ 
ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹ.ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋਂ. 4 : 228 


ਚਿਪਲੂਨ` : ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਰਤਨਾਗਿਰੀ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਤਅਲੁੱਕੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 


_ ਬੈਬਈ ਤੋਂ 212 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਤੋਂ 


40 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਵਾਸ਼ਿਸ਼ਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ 
ਹੈ। ਚਿਪਲੂਨ- ਕੁੰਭਾਵਲੀ ਦੱਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਚੰਗਾ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ। ਦੱਰੇ ਦੇ ਐਨ ਸਿਰੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ.ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ 
ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ' ਤੱਟ ਵੱਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵੀ 
ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੈਨ੍ਹ 
ਮਾਰ ਕੇ ਡੈਮ ਜਿਹਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ 1876 ਤੋਂ 
ਮਿਊਂਸਪਲਟੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਜਿਹੀ 
ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪਹਾੜ 
ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਬੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕੋਨਕਨਸਥਾਂ ਜਾਂ ਚਿਤਪਾਵਨ (ਚਿਤਪੋਲਨ ਦਾ 
ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ) ਬੁਹਿਮਣਾਂ ਦਾ ਘਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ 

















ਚਿਪਾਵਾਂ ਦਰਿਆ ___ ਰ੍ 508 


ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੀ ਬਹਿਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂ ਚਿਤਖੋਲਨੇ ਪਿਆ ਸੀ 
ਜਿਹੜਾ ਮਗਰੋਂ ਚਿਪਲੂਨ ਹੋ ਗਿਆ। __ 
ਆਬਾਦੀ--34,294 (1991) . ਰ੍ 
175 32' ਉ. ਵਿਥ.; 735 31' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 287 
ਚਿਪਾਵਾਂ ਦਰਿਆ : ਪੱਛਮੀ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸਕਾਨਸਨ (ਸ. 
ਰ. ਅ) ਰਾਜ ਦਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ 292 ਕਿ. ਮੀ. (183 ਮੀ.) ਲੰਬਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਸਾਯਰ ਕਾਊਂਟੀ ਦੀ ਝੀਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ 
ਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਝੀਲ ਪਿਪਨ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਓ 
ਕਲੈਰ ਅਤੇ ਦੁਰੈਂਡ ਦੋ ਸਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। 292 ਕਿ. ਮੀ. ਲੈਬਾ ਇਹ 


._ ਦਰਿਆ 80 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਓ ਕਲੈਰ ਤੱਕ ਹੀ 


ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਕਿਸੇ ਸਮੇ' ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਢੋ-ਢਾਈ 
_ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 2 : 866: ਵੈ. ਜਗ, ਡਿ. 260 

ਪੱਛਮੀ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸਕਾਨਸਨ ਰਾਜ ਦੀ ਚਿਪਾਵਾ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸੋਟਾ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਿਪਾਵਾ ਦਰਿਆ ਉਤੇ “ 
_ ਵਾਕਿਆ ਹੈ।ਇਹ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਸੱਨਅਤੀ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਊਨੀ ਕੱਪੜਾ, ਲੱਕੜੀ ਦਾ` ਸਾਮਾਨ, ਭੋਜਨ 
ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਦਿ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1837 ਵਿਚ ਲੱਕੜੀ ਚਰਾਈ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ 
ਤੇ ਹੋਈ । ਸੈਨ 1853 ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਕਸਬਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ 1869 
ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਨਿਗਮਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 


- 445 56' ਉ. ਵਿਥ.; 9੧੯ 24' ਪੱ. ਲੈਬ. 
_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 866; ਕੋਲ. ਐਨ. 5 : 38 
ਚਿੰਪੈਂਜ਼ੀ : ਇਹ ਪਾੱਨਜਡੀ ਕੁਲ ਦੀ ਪਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ 
ਮਨੁੱਖ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਰਿੰਆਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਅਤੇ 


ਕਈ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗੋਂ ਅਨੇਕਾਂ 
ਰ੍ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਚੈਗੋ (1੦੦੦੬੦) > 1900 99 
॥ ਰੰ 





ਭੇਖੀ ਚਿਪੈਂਜ਼ੀ (78ਸ608104₹8€5 ੯੪੦5) 


੧੩੦ 170£1069%5) ਆਮ ਜਾਂ ਭੈਖੀ ਚਿੰਪੈਂਜ਼ੀ (2 7; ੧੯੧੦੦) ਅਤੇ 


ਬਣਾ ਚਿੰਪੈਂਜ਼ੀ (2 2੧੦੦੦) ਜਾ (2 1. 7੩੧੦੦੪੦) ਹਨ। 


ਚਿੰਪੈਂਜ਼ੀ ਤਪਤ ਖੰਡੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਜੈਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸਵਾਨਾ ਵਿਚ, 


ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਉਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਤਨਜ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਸਿਰਫ਼ ਬੋਣੇ ਚਿੰਪੈਂਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੰਹਾ ਤਕਰੀਬਨ 1-॥.7 
ਮੀ. ਲੈਬੇ (ਜਦ ਸਿੱਧੇ.ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ) ਅਤੇ ਲਗਭਗ 40-50 ਕਿ. ਗੁ.' 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਬੜੇ 


ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ.ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ 
ਕਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਜੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਜਿਹਾ ਜਾਂ ਗੂੜ੍ਹੇ 
-ਰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿਹਰੇ ਉਤੇ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਹਰੇਕਤ ਯੋਗ 


ਪੀ ਦਿ 


ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
“ਇਰ ਵੱਖਖਤਾਂਉੱਤੇ ਅਤੇ ਜੀਨ ਦੋਨੋਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੰਦੇ ਰਲ 


੨੯੩ =%, 


`ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਇਹ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀਂ ਵਰਤੋਂ. ਰ੍ 


ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਹ ਇਕ ਟਹਿਣੀ ਤੋਂ ਦੁਜੀ ਤੱਕ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਲਟਕ 


ਲਟਕ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਿਨ੍ਹਫ਼ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ. ਹੈ 
_ਵੀ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਦੋਹਾਂ . . ._ 
`ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਨ ਨੂੰ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ” ` 


ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸੌਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ 
ਅਤੇ ਫ਼ਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ, ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭੋਜਨ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਆਹਾਰ 


ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਸਿਉਂਕ, ਰੀ 


ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਦਲ ਪਤ ਗੇ ਵਿਚੇ 


ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੈ-ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਢਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ 


`_ਤਣਿਆਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ___` 
ਹਨ। ਮਾਦਾ ਚਿਪੈਂਜ਼ੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਇਕ (ਜਾਂ ਕਦੀ _ 
ਕਦਾਈਂ ਦੋ) ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਰਭ-ਕਾਲ ਲਗਭਗ 227 _- _ ! 
ਦਿਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਕਰੀਬਨ 40 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 


ਤੱਕ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਰਚ ਚਿਪੈਂਜ਼ੀ ਸਿਆਣਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਨੋਂ- 


ਵਿਗਿਆਨਕ, ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਜੀਵ- ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਜਰਬੇ ਕਰਨ 
ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। __, 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ.. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 847 . 


____ ਚਿਪੈਨਡੇਲ, ਟਾਮਸ : ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ____ 
ਦਾ ਕੈਬਨਿਟਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ. ਡਰ 
ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਭਰਵੀਂ -` ` 


_ਸਖ਼ਸੀਅਤ ਸੀ। 5 ਜੂਨ 1718 ਨੂੰ ਯਾਰਕਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਆੱਟਲੀ ਵਿਖੇ 


ਇਸ ਦੇ ਬਪਤਿਸਮੇ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ 
` ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਸੈਨ 1748 ਵਿਚ ਲੰਡਨ _ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1753 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਮਾਰਟਿਨ 


ਮਕਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਸੈਨ 1754 ਵਿਚ .ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸ਼ਤਕ' 


ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੈਸ਼ਨੇਬਲ ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। _ _. 











509 ਸਾ ____ ਚਿਬਚਾ 





ਟਾਮਸ ਚਿਪੈਨਡੇਲ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਇਕ ਕੁਰਸੀ 


ਤਾਵੇਂ ਚਿਪੈਨਡੇਲ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ਰਮ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ 
` ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਬਣਾਉਣ 


ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ` 


ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ 
ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰੋਕੋਕੋ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਨਕਲ ਹਨ। ਸੰਨ 1760 
` ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚਿਪੈਨਡੇਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡੀਜ਼ਾਈਨਾਂ ਲਈ 


ਨੁਵ-ਕਲਾਸਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾਈ। ਘਰਾਂ ਲਈ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ 


ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਤੋਂ ਇਲ਼ਾਵਾ ਇਸ ਦੀ ਫ਼ਰਮ ਨੇ ਘਰਾਂ: ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ 
_ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਕੈਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਰੈਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਨਵੰਬਰ, 
_ 1779 ਵਿਚ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋਈ। 
ਹ, ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 658: ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 865 


-ਚਿਫ਼ਲੇ ਜੋਜ਼ੇਫ ਬੈਨੀਡਕਟ : ਇਹ' ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦਾ 


: ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਸਤੈਬਰ, 1885 
._ ਨੂੰ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੈਲਜ਼ ਵਿਚ ਬਾਥਾਰਸਟ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਸਨੇ 
`ਆਂਪਣੇ ਜ਼ਿਦਗੀ ਇਕ ਰੇਲਵੇ ਡਰਾਈਵਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ। 
``ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ. ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ ਰੇਲ-ਵਰਕਰ 
ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ 
. ਕੌਮ ਕਰਦਾ `ਰਿਹਾ।. ਕੁੰਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਆਇਰਿਸ਼- 





_ -ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ 


`_ ਲੱਗਾ। ਸੈਨ 1928 ਵਿਚ 'ਚਿਫ਼ਲੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ 
__ ਗਿਆਂ ਅਤੇ 1929 ਵਿਚ ਲੇਬਰ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਜਾਣ ਉਪਰੈਤ ਉਸ 
ਨ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1937 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿਚ 


ਉ( ਰਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1935- -36 ਦੌਰਾਨ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸਬੈਧੀ 
!. ਬੈਠੇ ਰਾਇਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਚਿਫ਼ਲੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਸੈਨ 1938 ਵਿਚ 
-__ਛਿੜਨ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੈਗ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਰ ਜੀ ਮੈਂਜ਼ੀ ਦੀ 
ਸੁਰੁਕਾਰ ਵਿਚ ਲੇਬਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਸੈਨ 1940 ਵਿਚ ਚਿਫ਼ਲੇ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਦੋਬਾਰਾ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1941 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਲੇਬਰ 











ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਜਾਨ ਕਰਟਿਨ ਨੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਦਾ ਕੈਟਰੋਲ ਸੈਭਾਲਿਆ ਤਾਂ 
ਚਿਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਖ਼ਜਾਨਾ ਸੈਭਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ 
ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1945 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਕਰਟਿਨ 
ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਪਦ ਸੈਭਾਲਣ 


ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ 


ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੋ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਂ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਬੈਂਕਿੰਗ 
ਬਣਤਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ) 


ਚਿਫ਼ਲੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਧੀਨ ਪਬਲਿਕ _ ਹੈਲਥ, _ਲੇਬਰ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ` ਕੈਨਬਰਾ ਵਿਖੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਪੋਸਟ 
ਗ੍ੂਏਟ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੰ ਮੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ 
ਗਈ। ਰ੍ = 
__ ਸੈਲ 1948- 4 ਗਨ ਨੇ ਜੀਅ ਮੀਤ 
ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਚਲੀ. ਆ ਰਹੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਪਰੰਤੂ 
ਉਸ ਦਾ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਨਰਮ ਰਵੱਈਆ 


ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਬੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮੀਕਰਨ ਦੀਆਂ, ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ 


1949 ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ 
ਬਣੀਆਂ। ਚਿਫ਼ਲੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਦਮ ਤਕ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ 


ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੌਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 13 ਜੂਨ, 


1951 ਨੂੰ ਕੈਨਬਰਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 833 
__ਚਿਬਚਾ : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ ਜਾਤਾਂ ਦੀ 
ਇਕ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਵੀਸਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ 
ਕੇਂਦਰ ਕੋਲਬੀਆ ਵਿਚ ਬੋਗਾੱਟਾ ਅਤੇ ਟੁੱਨਜਾ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚ- 


ਡੂਮੀਆਂ ਦੇ ਮੂਲ-ਵਾਸੀ ਸਨ। ਚਿਬਚਾ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ 


ਧੈਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੀ। ਮੱਕੀ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ 
ਸਥਾਨਕ ਜਿਨਸਾਂ ਬੀਜਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਗਰਾਂ ਜਾਂ 
ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਨਗਰ`ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ. 


_ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 'ਚਿਬਚਾ ਬੋਗਾਟਾ' ਵਿਚ 


ਕੋਈ 20,000 ਕੇ ਕਰੀਬ ਘਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਲਕੜੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ 


ਸਨ ਤੇ ਕੰਧਾਂ ਬੈਂਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਚਿਬਚਾ ਲੋਕ ਰ੍ 


ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਬੁਣਦੇ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਪੰਨੇ 
ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਗਹਿਣੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਗੁ ਲੋਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। 


੬੧੯੨੨ ੨੫੧੩ 


ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਨਗਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਮੁਖੀ ਸੀ। 


ਇਹ ਸਭ ਮੁਖੀ ਆਪੋ ਵਿਚ ਲੜਦੇ-ਝਗੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸੋਲਵੀਂ 


ਸਦੀ ਦੇ ਆਂਰੈਭ ਵਿਚ ਬੋਗਾੱਟਾ ਦੇ ਜ਼ਿੱਪਾ ਬੈਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ “'ਚਿਬਚਾ” 
ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮੰਤਵਾਦੀ ਰਾਜ 


ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ.ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਬਣਾਇਆ. 


ਸਵਾਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿਬਚਾ ਮੁਖੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਬ 


ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1536 ਅਤੇ 1541 ਵਿਚ _ 


ਸਪੇਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ “ਚਿਬਚਾ” 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ 
ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੱਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਬ 























ਗਈਆਂ ਤੇ ਮੁੜ ਉੱਠ ਨਾ ਸਕੀਆਂ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਤਾਂ 


_ਚਿਬੱਚਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਮਰ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ_ 


`ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਾਂਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਦਿਹਾਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ । 


ਚਿਬਚਾ ਲੋਕ ਕੁਦਰਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ 


ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ 


ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਲੀ ਤੱਕ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
`ਦਾ ਧਰਮ ਮਿਥਿਹਾਸ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਪਰੋਪਰਾਗਤ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਨ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ 
ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭੇਟਾਵਾਂ, ਬਲੀਆਂ ਆਦਿ ਦਿੱਤੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਚਿਬਚਾ ਜਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ “ਪਾਦਰੀ” ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੈਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਵਿਰਸਾ ਮਾਂ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਸੀ ਇਸੇ 
_ਕਰਕੇ`ਕੰਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਣਜਾ (ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤ) ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ 
ਵਾਰਸ ਪਿਤਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦਾ ਸੀ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 825; ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 436 


ਇੰਡੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗਰੁੱਪ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ 
1500 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਕਾਰਾਗੂਆ, ਕਾੱਸਟਾ ਰੀਕਾ, 
ਪਾਨਾਮਾ, ਪੱਛਮੀ ਕੋਲਬੀਆ ਅਤੇ ਇਕਵੇਡਾਰ ਵਿਚਿ ਬੋਲੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਰ੍ 

ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਧੁਨੀ ਪੱਖੋਂ ਬੜੀਆਂ ਸਰਲ ਹਨ ਪਰ 
ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ 
ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਲ ਸਨ। ਇਹ ਨਾਮ ਚਿਬਚਾ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ 
ਹੈ।ਸੈਨ 1960 ਤੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਕਿ 
ਜਾਣ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਭਾਗ ਬਣਾਏ ਗਏ 
ਹਨ ਤੇ ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਇਕ ਤੋਂ' ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। 


- _ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ-ਪਾਯਾ, ਵਾਟਸੂ ਟਾਲਾਮਨਕੈਨ, ਬਸੇਬੀ, ਕੇਬੇਕਰ, 


ਬੋਰੂਕਾ, ਗਊਮੀਆਂ, ਗਊਮੀ, ਟੈਰਾੱਬਾ, ਡਾੱਰਸਕ , ਕਿਊਨਾ, 
ਰਹਿਨ ਨਿਤ ਕਿਤ ਦੁਕੂਆ, ਮਿਊਸਿਕਾ, 
ਨ 5 : 480 ਲੇ, 
_ਚਿੰਬਾਰਾਜ਼ੋਂ : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਕਵੇਡਾਰ ਦੇਸ਼ 
ਦਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ ਜ਼ਿਸਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 6,569 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
3,64,682 (1990) ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ ਇਕਵੇਡਾਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ 


ਉੱਚ-ਭੂਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਰਬਤੀ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 


ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭੇਡਾਂ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਅੰਦਰ-ਪਰਬਤੀ ਬੇਸਿਨਾਂ ਵਿਚ ਗਊਆਂ ਵੀ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ 
_ ਪੈਦਾਵਾਰ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ, ਆਲੂ, ਫ਼ਲ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਉਪੂਜਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ 


ਰ੍ - ਵਿਚ ਸਲਫ਼ਰ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਹਨ ਪਰ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ 


ਆਏ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗੋਓਬਾਂਬਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਵਾਨੋ ਅਤੇ 
ਆਲਆਉਸੀ ਸਨਅਤੀ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ 


510 


ਜਿਥੇ ਕੱਪੜਾ, ਜਨ ਦੀਆਂ ਚਂ ਤੀਆਂ ਮਤ ਕਲਚੇ ਤਿਆਰ ਰ 
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਹ.ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 845; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. ੍ 
ਚਿਬਾਰਾਜ਼ੋ : ਚੋਟੀ--ਕੇਂਦਰੀ ਇਕਵੇਡਾਰ ਦੇ ਚਿੰਬਰਾਜ਼ੋ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਐਂਡੀਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਡੀਲੇਰਾ ਆਕਸੀਡੈਂਟਲ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ 


6,267 ਸੀ. (20,561 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਜਵਾਲਾਮੁੱਖੀ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਬਰਫ਼ _ 


ਨਾਲ ਢਕੀ ਇਹ ਚੋਟੀ ਕੀਟੋ ਤੋਂ 144 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ _ 
ਅਤੇ ਰੀਓਬਾਂਬਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋ' 32 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। _ 
ਇਸ ਦਾ ਚਿੰਬਾਗਾਜੋ ਨਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਸ਼ਬਦ 'ਚਿੰਪੂ ਰਾਜਾ” ਤੋਂ ਪਿਆ 
ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦਾਰਥਕ ਮਤਲਬ 'ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਪਹਾੜ” 
ਹੈ। ਇਹ ਚੋਟੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਰਾਂਸਾਗਰ ਤੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੈਨ 1827 


ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਐਂਡੀਜ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖ਼ਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ” 


ਪਰ ਇਹ ਭਰਮ 1880 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਰਵਤਾਰੋਹੀ ਐਡਵਰਡ 
ਹਵਿਮਪਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਚੜ੍ਹਾਈ 
ਵੀ ਇਸ ਉੱਤੇ 5;725 ਮੀ. (18,893 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਚੰੜ੍ਹਿਆ। 

ਇਸ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5,000 ਮੀ. 
(16;496 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਕੈਚੀਵਾਈਰਾਜ਼ੋ ਇਕ .ਹੋਰ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ 
ਪਹਾੜ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਲੋਕ “ਚਿੰਬਾਰਾਜੋ ਦੀ ਪਤਨੀ” ਕਹਿੰਦੇ 


ਹਨ। ਸੈਨ 1689 ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿੰਬਾਰਜੋਂ ਜਿੰਨਾਂ ਉੱਚੀ ਹੀ 
ਸੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਕ ਭੂਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ 


ਖੋਖਲਾ ਹਿੱਸਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਉਚਾਈ ਦਾ ___, 
ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਰਫ਼-ਰੇਖਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਦੀਆਂ 
ਸੰਘਣੇ ਜੇਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਚੋਈਆਂ ਹਨ। _ ਰ੍ 
015 28' ਦੱ. ਵਿਥ.; 78” 4' ਪੱ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 2 : 845; ਕੋਲ. ਐਨ. 4 : 704 


ਚਿਮਕੈਂਟ : ਆਬਲਸਤ--ਇਹ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਜ ਵਿਚ `` । 


ਇਕ ਆਬਲਸਤ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 1962 ਤੱਕ ਯਿਊਜ਼ਨਾ ਕਾਜ਼ਾਕਸਤਾਨ ' 
ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਚਿਮਕੈਂਟ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਖੇਤਰਫ਼ਲ 1,20,600 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 11,28,000 
(1970) ਹੈ। ਆਬਲਸਟ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੇਤਰ ਵਿਚ ਮਿਊਯੂਨਕੂਮ ਅਤੇ 
ਬੈੱਟ ਪਾਸ ਡਾਲਾ ਮਾਰੂਥਲ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਿਜ਼ਲਕੂਮ 
4,300 ਮੀ. ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। ਆਬਲਸਤ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰ __ 
ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਲੇਘਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਗਰਮ ` 

ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹੈ। ਸਿੰਜੀ ਹੋਈ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਕਪਾਹ, ਅਨਾਜ, ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ 


ਪੈਦਾਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ___ ਵਿ 
ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਖਾਣ-ਖ਼ੂਦਾਣੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ੍ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਨੱਅਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਕਾ, ਢਲਾਈ, ਕੱਪੜਾ ੩ 
_ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਮੱਦਾਂ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸ ਕਰਨ ਦਾ ਕੇਮ ਹੁੰਦਾ- _ | 
ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲੀ ` ! 


ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਭੇਡਾਂ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ 
ਦੀ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਵਸੋਂ ਕਜ਼ਾਕਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰੂਸੀਆਂ, 
ਉਜ਼ਬੇਕੀਆਂ ਅਤੇ ਯੁਕਰੇਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਬਲਸਤ ਰੇਲਾਂ 




















511 ੍ ਚਿਮਣੀ 


ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਸ਼ਹਿਰ 
ਚਿਮਕੈਂਟ, ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ, ਕੈਂਟਵ, ਲੈਂਗਰ ਅਤੇ ਐਰੀਜ਼ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2 : 846; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 256 


ਚਿਮਕੈਂਟ : ਸ਼ਹਿਰ--ਇਹ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਜ ਵਿਚ 
'ਚਿਮਕੈਂਟ ਆਬਲਸਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਗਾਮ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ 
ਉੱਤੇ 512 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਤਾਸ਼ਕੈਤ ਤੋਂ 120 ਕਿ. ਮੀ. 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਕੈਦ, ਐਲਮਾ 
ਆਤਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਰੇਲਾਂ ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ 
ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ 
ਚੀਨ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਫਿਰਤੂ-ਘਿਰਤੂਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵੇਲੇ ਇਹ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰੀ 
ਤਬਾਹ ਹੋਇਆ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਕੋਕੈਂਡ ਦੇ ਖ਼ਾਨਾਂ ਦੀ 
ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਪਿਛੋ' 1864 ਵਿਚ ਰੂਸੀਆਂ 
ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1885 ਵਿਚ ਇਥੇ ਦਵਾਈਆਂ ਤਿਆਰ 
ਕਰਨ ਦੀ ਸਨੱਅਤ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਨੱਅਤੀ ਕੇਂਦਰ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੈਸਕ੍ਿਤਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਿੱਕਾ ਢਲਾਈ, 
ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਸੈਂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਕੈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ ਕਾਲਜ, 
ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਸੈਸਕ੍ਿਤਕ ਸੈਸਥਾਂਵਾਂ, ਸੀਮਿੰਟ, ਕਾਰਾਕੁਲ 
ਨਸਲਕਸ਼ੀ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਕਜ਼ਾਕ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਥੀਏਟਰ ਵੀ ਇਥੇ 
ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 


`.  ਆਬਾਦੀ--4,38,800 (1991) 

425 18' ਉ. ਵਿਥ.; 692 36' ਪੂ. ਲੈਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 846; ਕੋਲ. ਐਨ. 4 : 704 
ਰ੍ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਅੱਪਾ, ਪੇਸ਼ਵਾ-: ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਮਾਰਾਜ ਦੇ 
- : ਇੱਸ ਪੇਸ਼ਵਾ ਦਾ ਜਨਮ 1784 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਪੇਸ਼ਵਾ ਮਾਧੋ ਰਾਓ 
ਦੂਜੇ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਉਪਰੈਤ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਗੜਨੇ 


੍੍ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਲੱਗਭਗ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ 


ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਮਾਧੋ ਰਾਓ ਦੇ ਸੈਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣ 
_ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਰਾਘੋਵਾ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ 
ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੂਜੇ ਦਾ ਬਣਦਾ ਸੀ ਪਰ ਨਾਨਾ ਫ਼ਰਨਵੀਸ ਉਸਦੇ ਪੱਖ 
ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਾਜੀਰਾਓ.ਦੀ ਥਾਂ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਨੂੰ 


ਰੀ ਨਾ ਢਾਹੁੰਦਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ 


_ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕੈਮ ਵਾਸਤੇ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਅੱਪਾ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੂੰ 
ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕੰਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਧੋ 
` ਨਓ ਦੀ ਵਿਧਵਾ 'ਯਸ਼ੋਦਾਬਾਈ” ਦੀ ਗੋਦ (25 ਮਈ, 1796 ਵਿਚ) 


` _ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਇਸ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਥਾਪ ਦਿਤਾ 
` __ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ_ਰਾਜ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ 
: - ` ਜਿਸ ਤੇ ਨਾਨਾ ਫ਼ਰਨਵੀਸ ਨੇ ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਅਤੇ 


_ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਪਖੰਡ ਜਿਹਾ ਰਚਾ ਕੇ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਨੂੰ 
`` ਬੇਦੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਪੇਸ਼ਵਾ ਨੂੰ 6 ਦਸੈਬਰ, 1796 ਨੂੰ 
ਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਤਲੇ ਐਂਗਲੋਂ 
੬; _ ਮੌਰਾਠਾ ਯੁੱਧ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅੱਗੇ 
-` `ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਬਨਾਰਸ ਚਲਾ 


ਚਿਆ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਇਥੇ ਹੀ.1830 ਦੇ ਲਗਭਗ ਉਸ £ 


ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਰ. ਪੁ.-ਹਿ.'ਵਿ: ਕੋ. 7 : 341 


ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਦਾਮੋਦਰ ਦਰ ਪੇਸ਼ਵਾ ਰਾਜ ਸਮੇਂ 
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਪ ਨਾਂ, 
ਮੋਘੇ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਓ ਦਾਦਾ ਖ਼ਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ “ਰਿੰਗਣ” ਨਾਮੀ ਪਿੰਡਦੇ _ ` 
ਜਾਗੀਰਦਾਡ ਸਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1708 ਤੱਕ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਉਥੇ ਹੀ . 


ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਪਹਿਲੇ ਸ੍ਰੀ ਮੋਰੋਪੰਤ ਪਿੰਗਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੈਮ 
ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਤਾਰਾਬਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ. ਇਸ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ 
ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ । ਔਰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕੈਦ ਤੋਂ ਛੁੱਟਣ ਉਪਰੈਤ 
ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਹੂ ਨੇ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਵਾ 
ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸੱਦੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 
ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੇ 
ਗਿਆ। ਪੇਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਦਾਮੋਦਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਨੇੜਤਾ 
ਹੋਈ ਕਿ ਪੇਸ਼ਵਾ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਨੂੰ “ਚਿਰਜੀਵ” ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ । 
ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਸ਼ਾਹੂ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਸ਼ਾਹੂ ਨਾਲ ਇਸਦੀ 
ਅਣਬਣ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸੈਭਾ ਜੀ ਕੋਲ ਕੋਹਲਾਪੁਰ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਇਥੇ ਇਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਰਿਹਾ। 
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਾਜੀਰਾਓ ਵੱਡੇ ਦੇ_ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾ ਮਿਲਿਆ। 


` ਜਬਕੇਰਾਓ ਦਾ ਫ਼ਾੜੇ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਡਭੋਈ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਾਰ 


ਗਿਆ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ 
ਪੇਸ਼ਵਾਂ ਨੇ ਖੋਰ ਲਈਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਗੀਰਾਂ ਬਹੁਤ 
ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਹਲਾਪੁਰ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵੱਲੋਂ ਇਨਾਮ ਵੀ 


ਲਿਹ ਇਤਿ ਦਿਰ ਰਲ ਇਆ 


ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ` 


ਚਿਮਣਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ 1731 ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋਈ। __.. ਲੀ 


ਹੰ.ਪੁ.-ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 228 


ਖੜ੍ਹੇਦਾਅ ਬਣੀ ਇਕ ਖੋਖਲੀ ਬਣਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਮਾਰਤ ਦੇ 


ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ (ਉੰਆਂ) _ 
ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਮਨੀ ਦੀ - - 
ਉਚਾਈ ਇੰਨੀ ਕੁ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ_ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੈਸਾਂ; 
ਆਪਣੇ-ਆਪ ਉਪਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਆਲੂ£ ` 


ਦੁਆਲਾ ਵੀ: ਪਲੀਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਉਚਾਈ ਆਮ ਤੌਫ ਤੇ ਛੱਤ 
ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ ਇਕ ਮੀਟਰ ਵੱਧ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ.ਜੇਕਰ 


'ਚਿਮਨੀ ਤੋਂ 3 ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਚੀ-ਚੀਜ਼ਿ ਜਾਂ 


ਇਮਾਰਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ.ਦੀ ਉਚਾਈ ਇਸ ਤੋਂ 60 ਸੈਂ ਮੀ, ਵੱਬਹੋਣੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 


੮੮੨ <%੩ ੮੨ ੬੨੩ 





ਵਡੇ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਡਰਾੜਦ ਪੱਖੇ ਲਗੇ ਹੁੰਦੇ 


ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕਢਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਚਿਮਨੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਂਹਰ ਕਢਦੀਆਂ ਹੀ 
ਹਨ, ਇਹ ਕੋਈ ਡਰਾਫ਼ਟ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਕਈ ਵਾਰੀ 60 
ਮੀ. ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਆਰਥਿਕਤਾ 
ਅਤੇ ਕੈਮ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹਾਈ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਚਿਮਨੀਆਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਜਿਹਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਇਹ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਦੇ ਦਬਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਸਕਣ । 














_` ਚਿਮਨੀ ਪੀਸ 


ਆ ਿ 
ਚਿਮਨੀਆਂ ਨੂੰ 'ਰੁੰਨੂੰ ਜਾਂ ਮੁਨਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੀਆਂ ਤੇ 


ਪਤਲੀਆਂ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ 


ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਾਂ, ਸੋਗਲੀਆਂ ਜਾਂ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਕਸਕੇ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ 


ਹੈ। ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ _ 


ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਵਿਚ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ 
ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਰਿਵਟਾਂ ਜਾਂ ਵੈਲਡਿੰਗ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ 
ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਨੰਬਰ ਉਚੀ ਤੋੜ ਉਤ ਚੈਕ 


ਲਈ ਸਾਧਾਰਨ ਕੰਕਰੀਟ ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਗਨ-ਮਿੱਟੀ ਦਾ 


ਲੇਪ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲੇਪ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਤ੍ਹਾ 
ਵਿਚਕਾਰ ਹਵਾ ਭਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
 - ਚਿਮਨੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਵਰਗਾਕਾਰ, ਗੋਲ ਜਾਂ ਅੱਠ 
'ਭੁਜਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਲਾਕਾਰ ਚਿਮਨੀਆਂ ਲਈ ਅਕਸਰ ਅੱਠ 
ਭੁਜਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਹਵਾ 
ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਚਿਮਨੀ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣ ਵਾਲੀ 
ਮੋਮੈਂਟ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


`_ਹ.ਪੁ.-ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 3 : 61 
ਚਿਰਚੀਕ` : ਇਹ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਰਾਜ .ਵਿਚ ਤਾਸ਼ਕੰਦ 


ਆਬਲਸਤ ਦਾ ਚਿਰਚੀਕ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਸ਼ਹਿ੍‌ਰ ਹੈ। ਇਹ 
ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਤੋਂ ਕੋਈ 32 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਪੁਰਬ ਵੱਲ ਕਿਰਗੀਜ਼- 


_ਕੁਲਾਕ ਕਸਬੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ 1930 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ।. 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਿਰਚੀਕ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।ਇਹ _ 


ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨੱਅਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ਰਸਾਇਣ, ਨਾਈਟੋਜਨ ਖ਼ਾਦ, 
ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ 
ਰ੍ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਤਾਸ਼ਕੈਦ ਤਕਨੀਕੀ ਸੈਸਥਾ ਵਰਣਨਯੋਗ[ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ--1, 58 800 (1991) 
41 29'ਉ. ਵਿਥ.; 695 35' ਪੂ. ਲੈਬ. 
_ਰ.ਪੁ-ਐਨੂ. ਬਿ ਮਾ. 2: 866: ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 260 


ਚਿਰਨਖਾਕਆਫਸਕ (੯॥੦੪॥॥੩੬੧੪੦੧8੬) ? ਰੂਸ ਦੀ 
ਕਲੀਨਨਗ੍ਰਾਦ ਆਬਲਸਤ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 80 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਆਂਗਰਾਪਾ 
(/ਹ7॥%) 'ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ 
ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 
ਇੰਸੇਟਰਬਰਗ ਸੀ। 


ਇੰਸਟਰਬਰਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਟਿਉਟਾਨੀ ਨਾਈਟਾਂ ਨੇ ਇਕ ਕਿਲੇ ਦੇ 
ਰੂਪ ਵਿਚ- ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲਾ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ 
ਬਣਵਾਇਆ। ਸੈਨ 1914 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਉਪਰ ਰੂਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ 
__ਗਿਆ। ਸੈਨ 1583 ਤੱਕ ਇਸ ਕਿਲੇਬੰਦੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ 
- ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੈਨ 1945 ਵਿਚ ਪਾੱਟਸਡੈਮ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ 
_ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁੜ ਰੂਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਸਟਰਬਰਗ ਦਾ ਨਾਂ 
__ ਇਕ ਰੂਸੀ ਜਰਨੈਲ ਚਿਰਨਯਾਕਆਫਸਕ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ 
ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀਂ। ੂ 


512 


ਉਦਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। 


_ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਾਚਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ, ` 


_ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਘਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ 1778 ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਇਸ' 





ਇਤ 
ਇਥੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਲਾਈਪੇਡਾ ਅਤੇ ਰੀਗਾ: ਨੂੰ ਇਕ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ _- ! 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ _! 
ਇਥੋਂ ਪੋਲੈਂਡ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਛੋਟੇ 
ਉਦਯੋਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਸਮਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ 





ਆਬਾਦੀ-33,000 (1970) 
, ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 2 : 807 


ਚਿਰਾਇਤਾ : ਇਹ .ਲੈੱਨਚੀਏਨੈਸੀ ਕੁਲ ਦਾ ਇਕ ਪੈਦਾ ਹੈ 


`ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੂਨਿੰਬਾ, ਚਿਰੈਤਾ, ਕੈਰੀਏਟਨ, ਕਿਰਿਆਥਾ ਆਦਿ ਵਰਗੇ - 


ਸਥਾਨਕ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਸਵਰਸ਼ੀਆ ਚਿਰਾਡਾ ਹੈਮ (5੧੩0੩ 10268 
ਜਠ॥੩) ਹੈ। ਇਹ ਪੌਦਾ ਨੇਪਾਲ, ਕੁਮਾਉਂ , ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ` 


ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ, ਸੀਤ-ਊਸ਼ਣੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ 1000-3000 


ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਭੂਟਾਨ-ਝੱਕ, ਖਾਸੀ ਦੀਆਂ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ 1,000 ਤੋਂ 1,500 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਇਹ ਇਕ ਝਾੜੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਤਕਰੀਬਨ 15 ਸੀ. 
ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਤਣਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ 





_ਹੈ। ਪੱਤੇ ਬਗੈਰ ਡੰਡੀਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੇਠਲੇਂ ਲੇ ਕੁਝ ਪੱਤਿਆਂ ' ਦੀਆਂ 


ਡੰਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੰਨ। ਪੱਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 10 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੈਮੇ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ._: 
ਹਨ। ਫ਼ੁੱਲ ਅਣਗਣਿਤ ਲਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਰ ਵੱਡੋ ਵੱਡੇ ਪੱਤੇਦਾਰ 
ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ੁੱਲ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ, ਜਾਮਨੀ ਭਾਅ _। 
ਵਾਲੇ ਹਰੇ-ਪੀਲੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਪਿਆਜ਼ੀ ਰੋਮ ` 


ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੈਪਸਿਊਲ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ, ਅੰਡਾਕਾਰ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਚੁੰਝਲੇ . ਰ੍ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ੬ 


(ਜਰੀ 


ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਂ ਮਹੱਤਤਾ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਦੇ ਉੱਤੋਂ ਇਕੱਠੇ _ ! 
_ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਝੜਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੌਦੇ ਵਿਚ ਦੋ `.; 


ਜੈਂਨਚਨ ਦਾ ਬਦਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਤਾਕਤ ਦੀ, _ 


ਜਿਗਰ ਦੇ ਰਿਸਾਉ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ, ਜੁਲਾਬਾਂ ਲਈ, ਕਬਜ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ _ 
ਕਰਨ ਲਈ, ਵਾਰੀ ਦੇ ਤਾਪ ਵਿਚ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ, ਆਂਦਰਾਂ- 





`ਅਤੇ ਵਰਮਾਂ ਲਈ, ਬੌਂਕੀਅਲ ਦਮੇਂ ਵਿਚ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਬੀਮਾਰੀਆਂ __ 
_ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕਾੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ - 
. ਜਾਂਦਾਂ ਸਗੋਂ ਅਰਕ ਜਾਂ ਰਸ ਕਢਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਕ `” 


ਚਿਰਾਇਤੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ 20 ਗ੍ਰਾਮ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ 15 
ਮਿੰਟ ਤਕ ਭਿਉਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਫਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ! 
ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਇਕ ਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚੇ -ਇੰ 
ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਲਈ ਲੌਂਗ, ਦਾਲਚੀਨੀਂ, ਸਿਦਕ ਮੀ ਰ੍‌ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


` ਹ.ਪੁ.-ਮੈ. ਪ. ਇੰ. ਪਾ. : 221 












` ਵੱਡਾ ਭਰਾਂ ਅਬਦੁੱਰਹੀਮ ਵੀ ਮਸ਼ਰੂਰ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। 





ਉਸ ਨੂੰ ਰੁਸਤਮੇ-ਜ਼ਮਾਂ`ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਰਹੀਮ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਇਸ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਚਿਰਾਗ਼-ਉੱਦੀਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਵਾਨੀ 


੨ ਦੀ. ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਹੀ ਬਾਹਰਾ 
_.ਕੱਢਿਆ। _ 


`_ਸ਼ਲੀਫ਼ਾ ਚਿ- ਰਨ ਇਤ 
ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬੜੌਦਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਪਹਿਲਾਂ: ਹੀ ਮੰਗ , ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਸੋ ਉਸ ਨੇ . ਆਪਣਾ 


ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀ ਬੜੌਦੇ ਵਿਚ ਹੀ 


ਖ਼ੁਰਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ 'ਰੁਸ਼ਤਮਿ ਹਿੰਦ' ਨਾਲ ਲੜੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ` 


ਕੀਤੀ। ਦੂਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ “ਭਗੀਰਥ ਚੋਬੇ' ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਕੁਸ਼ਤੀ 


ਵਿਚ ਵੀ ਚਿਰਾਗ-ਉੱਦੀਨ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ_ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਨਾਮ . 
`_ ਵਜੋਂ `ਚਿਰਾਗ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰਜ ਅੰਡੇ ਦੇਵਿ ਹਿੰਦ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ 
` ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੋਧਪੁਰ ਵਿਖੇ ਈਸ਼ਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਂਲ ਇਸ ਦੀ 


_.. _ ਡੀਜੀ ਵੱਡੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਹੋਈ ਇਸ ਫਿਜ਼ ਵੀ ਚਿਰਾਗ਼-ਉੱਦੀਨ ਹੀ 

















ਉ 
ਦਾ 


ਜੇਤੂ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਜ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟ 
ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ` ਜੋਧਪੁਰ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕੇ 


_ ਪੁਛਿਆ ਕੋਈ ਹੋਰ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ? ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ. ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੇ 
_ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੜਨ ਦੀ ਜੁਅਰਤ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ 
ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਤਲਵਾਰ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦੇਵਿ-ਹਿੰਦ ਨੂੰ. ਦਿੱਤੀ। ਸਦੀਕੇ` 
`ਗਿਲਗੂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਦਸ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਘੁਲਦਾ ਰਿਹਾ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ 
_ਹਾਰ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੇ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਦਿੱਤਾ। _ 

`_ਚਿਰਾਗ਼-ਉੱਦੀਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 25 ਸੇਰ ਮਾਸ ਦੀ ਯਖਨੀ ਪੀਂਦਾ 
ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਧ ਸੇਰ ਘਿਓ ਦਾ ਤੜਕਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਪੁੜੀ ਸੁਚੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ, ਇਕ ਸੇਰ ਮੱਖਣ 


__ ਅਤੇ ਇਕ ਪੰਸੇਰੀ ਦੁੱਧ ਦੀ ਰਬੜੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ 
`_ ਅੰਗ ਸੀ।.ਉਹ ਠੰਢਿਆਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪੀਂਦਾ ਸੀ। . 


ਚਿਰਾਂਗ਼-ਉੱਦੀਨ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ 


- ਲੜਕਾ ਰੌਸ਼ਨ-ਉੱਦੀਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ 
_ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵੀ ਦੈਵੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ 
ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ 


ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਬੀਮਾਰ ਹੋਇਆ 


` ਕਿ ਮੁੜ ਬਿਸਤਰੇਂ ਤੋਂ ਨਾਉਠਿਆ। ਇੰਨੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ 
ਨ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਚਿਰਾਗ਼- ਉੱਦੀਨ “ਦੇਵਿ-ਹਿੰਦ” ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 


ਦੀ ਜੋਤ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਅੰਤ ਨੂੰ 1869 


ਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। _ 


ਹਰ. ਪੁ.--ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਰ 
ਚਿਰਾਪੂੰਜੀ : ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ.ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਘਾਲਿਆ ਰਾਜ 


ਦੱ ਵਿਚ ਖਾਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ੈਨਤੀਆਂ ਹਿਲਜ਼ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਲਾਂਗ 
ਰੱ ` ਤੋਂ 56 ਕਿ.ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ 
੬. _ -ਹੈ। ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋ' ਵੱਧ ਵਰਖਾ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ _ 
ਨ ` ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਥੇ 11;430 ਮਿ. ਮੀ. 


(450) ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੈਨ 1861 ਵਿਚ ਇਥੇ 
ਸੈਸਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਖਾ 26,250 ਮਿ. ਮੀ. (1,042 
ਇੰਚ) ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਜੁਲਾਈ ਵਿਚ 9,150 


ਰ੍ ੍ _ਸਿੰ.ਮੀ. (366 ਇੰਚ) ਵਰਖਾ ਹੋਈ ।ਸੈਨ 1876 ਵਿਚ 24 ਘੰਟਿਆਂ 


513 ..! ਰਸ ਰ _ਚਿਲਕਾ ਝੀਲ, 
ਵਿਚ 302 ਮਿ. ਮੀ. (41 ਇੰਚ) ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ' 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਪਠਾਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੀ ` 
ਪੌਣਾਂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਠਣ ਲਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ' 


ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਰ੍ 

ਹਿਲਜ਼ ਰਿਆਸਤ _ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ 
1864 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਥੇ ਕਈ ਬੈਗਲੇ_ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜਿਹੜੇ 1897 ਦੇ 


ਭੂਚਾਲ ਵਿਚ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਥੇ ਖਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਹੀ 
ਵਿਦ ਹਨ ਇਕ ਸਿਚ ਨ ਰਿਵੀ ਰ੍ 


ਪ੍ਰਥਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। 


ਅੱਜਕਦ ਵਿ ਰਤੀ ਤਨ ਦੀ ਮਿ ਹੈ ਰ੍ 


ਚਿਰਾਪੂੰਜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਚਿਰਾ ਵਿਖੇ ਕੋਲੋ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਹਨ ਜਿਥੋਂ 
ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਲਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ ਆਬਾਦੀ--7 9777 (1991) 
(056 17' ਉ. ਵਿਥ.; 91” 44' ਪੂ. ਲੰਬ. 
`ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍-ਮਾ. 2: 808; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 194 


___ ਚਿਰਾਵਾ : ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਂਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਝੁਨਝਨੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜੈਪੁਰ ਤੋਂ 160 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ 


ਵੱਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਲੋਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਹੀ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। 


28” 14' ਉ. ਵਿਥ.; 755 41' ਪੂ. ਲੈਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋਂ. 4 : 231; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 288. 
ਚਿਲਕਾ ਝੀਲ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੜੀਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ੫ ਪੁਰਬ 


ਪਾਸੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ੍ 


ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾੜੀ ਬੈਗਾਂਲ ਨਾਲ ਲੰਗਵੀਂ ਇਸ 


ਝੀਲ ਨੂੰ ਖਾੜੀ ਬੈਗਾਲ' ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸ੍ਹਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ _ 

ਇਕ ਤੇਗ ਜਿਹੀ ਰੇਤਲੀ ਬਰੇਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾੜੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ - - - 
'ਹੈ। ਰੇਤਲੀ ਬਰੇਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਚੈਨਲ ਹੈ ਜਿਸ 
_ਗਤਿਉਂ ਖਾੜੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਝੀਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਦਿਨਾਂ 
ਵਿਚ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ _ 
ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ ਦੀ ਦਯਾ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵੀ ਦੌਰਿਆ ਆਪਣੇ 


ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ`ਇਸ ਵਿਚ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਖ਼ੁਸ਼ਕ 
ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਇਹ ਛੋਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਨਾਸ਼ਪਤੀ 


ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ-ਲੰਬਾਈ 64 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 8.ਤੋਂ 20 
ਸਿ ਹਾ 
ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਔਸਤ . 
ਡੂੰਘਾਈ 2 ਮੀਟਰ ਹੈ, ਝੀਲ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ 1,152. 
ਵ. ਕਿ. ਮੀਂ. (450 ਵ. ਮੀਲ) ਹੈਅਤੇ ਮੁਬਕ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ 880 ਵ. ਰ੍ 


ਕਿ.ਮੀ, ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਡੋਲਟਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨਦੀਆਂ 
ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਗਾਦੇ ਦੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਡੈਲਟੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਾਦ ਇਕੱਠੀ 


ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੇਤਲੀ ਬਰੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ 
1 

















ਨੇੜਿਓਂ ਬਰੇਤੀ ਦੀ ਕੁਝ ਮਿੱਟੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ 
ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਰੇਤੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਵਿਚਲੀ ਚੈਨਲ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਧ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਗਾਦ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਚੈਨਲ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਘਟ ਵੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _ . 


ਤੀਹ 
ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵ੍ਧੀਆ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਝੀਲ 


_ ਵਿਚ ਦੋ ਟਾਪੂ ਹਨ। ਪਾਰੀਕੁਡ ਅਤੇ ਮਾਲੁਦ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ 
ਸੈਲਾਨੀ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵੀ 
ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵੀ ਚਲਦੀਆਂ 
- -ਹਨ। 
ਰ 195 45' ਉ. ਵਿਥ.; 855 25' ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਰ੍ _ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 224; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 843 

_'ਚਿਲਗੋਜ਼ਾ : ਇਹ ਚੀੜ੍ਹ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ 
ਪਾਈਨਸ ਜਿਰਾਰਭਿਆਨਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੀੜ੍ਹ 
ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖਾਣ ਦੇ 
_ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ਾ ਜਾਂ ਨੇਵਜਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
` ਹੈ। ਚਿਲਗੋਜ਼ਾ ਦਾ ਰੁੱਖ 'ਉੱਤਰ-ਪੁੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ 
_ _ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿਚ 1900-4000 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ 
, _`ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਪੀੜ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ 


ਰ੍ __ਉੱਤੇਜਕ ਪਦਾਰਥ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਨ। ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਤੇਲ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ 


ਅਤੇ ਨਾਸੂਰਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ ਆਦਿ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੇਲ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰੁ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ 
: ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


__ਰ.ਪੁ.-ਗ. ਇੰ. ਸੈ, ਪ. 9੪੩ ਮ.ਕੋ.470 ` 


_ਵਿਚ ਚਾਕ ਪਰਬਤੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਇਕ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ” 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ 
ਆੱਕਸਫਰਡਸ਼ਿਰ, _ਬਾਕਿੰਘਮਸ਼ਿਰ, _ਹਾਰਵਰਡਸ਼ਿਰ _ਅਤੇ 
ਬੈਡਫਰਡਸ਼ਿਰ ਕਾਊਂਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੈਘਦੀ ਹੈ। ਘਣੇ ਜੈਗਲਾਂ ਨਾਲ 
ਢਕੇ ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਲੈਬਾਈ 88 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 24 ਤੋਂ 
_ 32 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖ਼ਰ ਵੈਨਡੋਵਰ ਨੇੜੇ 
_ ਕਊਮ ਹਿੱਲ 262 ਮੀ. ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੈਘਣੇ ਜੈਗਲਾਂ ਤੋਂ 
` ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿਲਟਰਨ ਦੇ 
_ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੱਰਿਆੰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਡਨ ਵੱਲ ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕ-ਮਾਰਗ 
_,ਚਾਲੂ ਕੀਤੇ ਗਏਂ ਰੁਨ। ਰ੍ 


515 42'ਉ, ਗਿ 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 
ਜਗ. ਡਿ. 


` ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਪਰਿਲਾ : ਇਹ ਬੈਂਕਿਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 495 ਵਿਚ ਕਲਾਵਿਸ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। 
-'ਸੈਲ 511 ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੀ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਮਿਲੀ ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ 
_ ਸੋਮਾ ਵੈੱਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ 


844; ਕੋਲ. ਐਨ. 4: 


ਇਲਾਵਾ ਸੀਮ ਵੈੱਲੀ ਅਤੇ ਨੇਨਟਸ ਆਨਯੇਸ ਅਤੇ ਬਿਉਰਜ਼ ਦੇ __ 


ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਰ੍ 
ਸ਼ਾਰਟਰਜ਼ ਅਤੇ ਆਰਲੀਨਜ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਦੇ 


ਆਸਟ੍ਰਾਸੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਲਈ ਅਮੀਰਸ਼ਾਹੀ 


704; ਵੈ, _ 





514 ਰ 
ਨ ਨ 


ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ` 
ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਏ। 
ਸੈਨ 531 ਵਿਚ ਵਿਸਗਾੱਥਿਕ ਦੇ ਬਾਂਦਸ਼ਾਹ` ਆਲਾਮੈਰਿਕ ਦੂਜੇ - 
ਹਨ ਕਲਿ ਦਿ 
ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। 


ਮਨ 50 ਚ ਇਸਨੇ ਰੀ ਬਾਰ ਜਿਗ /., 
ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮਾਲੋਨਾ ਜੇਨੇਵਾ ਅਤੇ ਨਾਈਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ` 
ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੈਨ 537 ਵਿਚ ਪੋਵੈਂਸ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਂਕਿਸ ਵਿਚ 


੍ ਮਿਲਾਇਂਆ। ਸੈਨ 534 ਵਿਚ ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਨੇ ਆਪਣੇਂ ਭਤੀਜੇ ` 


ਆਸਟਰਾਸੀਆ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਥੀਊਡੀਬਰਟ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ 


_ਦੀ ਨਾਕਾਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 


ਸੈਨ 540 ਵਿਚ ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕਲਾਟੇਅਰ 
ਪਹਿਲੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ 


ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋ ਮਗਰੋਂ 541- _ 


542 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮਦਦ. ਨਾਲ ਵਿਸਗਾੱਥਿਕ 


ਸਪੇਨ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਸੈਰਾਗਾਸਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਕਾਫ਼ੀ 


ਨੁਕੰਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੈਪਲੋਨਾ ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ 
ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਦਾ' ਮਹਾਨ ਕਾਰਨਾਮਾ ਸੀ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਸੈਰਾਗਾਸਾ ਵਾਲਾ ਘੇਰਾ ਚੁਕਣਾ ਪਿਆ। 


ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵਾਂਪਸੀ ਸਮੇਂ ਸੈਂ ਉਹ” 
ਵਿਨਸੈਂਟ ਦਾ ਚੋਲਾ ਲਿਆ ਕੇਂ ਇਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਵਿਨਸੈਂਟ ਵੱ 
ਦੀ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਬਣਵਾਈ। ੍ 


23 ਦਸੰਬਰ, 558 ਨੂੰ ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ੍ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 502; ਐਵ. ਐਨੂੰ. 3 : ਵਿ ੮ 
2 : 823 ਕੰ 


ਦਿ ਤਲੀ ਰਿ ਰਲ 


ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 570 ਵਿਚ ਸਿਜਬਰਟ 


ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। 
ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ, ਨ 


ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰਾਸੀਆ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ : 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।_ਨਾਬਾਲਗ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ `ਇਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਾ . ਨੂੰ - 


ਨਾਲ ਸੈਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਦੇ ਚਾਚੇ ਚਿਲਪੈਰਿਕ_ -- 
ਪਿ ਉਰ ਬਦ ੍ 
ਸਨ। 


ਚ ਗਨ ੍੍‌੍ 
ਮੁਤਬੈਨਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਪਰ 581 ਵਿਚ ਚਿਲਪੈਰਿਕ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ. ਨ 
ਅਪਣਾਇਆ। 


ਸਨ 584 ਵਿਚ ਚਿਲਪੈਰਿਕ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪ 


ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚਾਚੇ ਨਗਟ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਸਬੈਥ ਚੰਗੇ ਹੋ ?. ਹੀ 


ਗਏ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਗਨਓਬਾਲਡ ਦੋ ਭੂਠੇਂ ਦਾਅਵਦਾਰਾਂ ਦਾ 4 
ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। . | 
2੪ ਨਵੰਬਰ, 587 ਨੰ ਦਰਾਂ ਨੇ ਚਿਲਪੈਰਿਕ ਪਹਿਲੇ ਦੀਂ ਜੱਦੀ 
ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਵੈਡਣ ਲਈ ਐਡੀਲਾਟ ਵਿਖੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਜਿੱਸ 
ਰਾਹੀਂ ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਨੂੰ ਮੀਆਸੱਸ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਨਲੀਸ ਦਾ ਦੋ- 





























515 ___ ਚਿਲਡਰਿਕ 


__ਤਿਹਾਈ`'ਭਾਗ ਅਤੇ ਟੁਅਰ ਪਵਾਟਯੇ, ਆਵਰਾਨਸ਼, ਬੇਓਨ, ਐਅਰ 


` ਅਤੇ ਐਬਲੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਮਿਲੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗਨਟਾਾਮ ਨੂੰ ਚਿਲਡਐਬਰਟ 
ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਅਸਲੀ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆਂ। _ ` 

ਸੈਨ 592 ਦੀ 
_ ਐਬਰਟ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਰੇ ਫੈਂਕਿਸ `ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਇਸ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਚਲੋਤਾਰ _ 


ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ - ਕਰਨ ਦੀ 
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ` ਇਟਲੀ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ 


ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ । ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਵੀ ਚੰਗੇ ਸਬੈਧ - 


ਕਾਂਇਮ ਕੀਤੇ। 
____ਦਸੈਬਰ, 595 ਨੂੰ ਚਿਲਡਐਬਰਟ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਹੋ 
ਗਈ। -. ੍ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 502; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 : 838 
_ਚਿਲਡਰਸ, _ਰਾਬਰਟ _ਅਰਸਕਾਈਨ _: _ਇਹ 


ਆਇਰਲੈਂਡ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੀ। ਇਸ _ 


ਦਾ ਜਨਮ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ .25 ਜੂਨ 1870 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 
`_ਰੇਲੀਬਰੀ ਤੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 
1895 ਤੋਂ 1910 ਤੱਕੇ ਇਹ ਹਾਉਸ ਆਫ਼ ਕਾੱਮਨਜ਼ ਵਿਚ ਕਲਰਕ 
ਲਗਾ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਸ ਨੇਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਵਿਚ ਨੰਕਰੀਂ ਕੀਤੀਂ ਸੀ। 





ਚਿਲਡਰਸ, ਰਾਬਰਟ ਅਰਸਕਾਈਨ 
- ਸੈਨ 1910 'ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ 
_ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਸੈਨ 1914 
੫ ` ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਵਾਲੰਟੀਅਰਾਂ ਲਈ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦਾ ੍ 
`.:.. ਜਹਾਜ਼ ਮੰਗਵਾਇਆ। ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ 
`_ ਦੂੰ _ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪਹਿਲੇ. ਸੈਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ 
ਓਂ -ਬਰਤਾਨਵੀਂ' ਫੌਜ਼ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1921 ਵਿਚ ਇਹ 


`. ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਡਿਪਟੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 
__ਐਂਗਲੋ-ਆਇਰਿਸ਼ ਸੰਧੀ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ 
ਡੈਲੀਗੇਸ਼ੁਨ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਗਿਆ ਪਰ ਇਹ ਸੈਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋ 


ਰਿ ਹੈ 
ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਫ਼ੌਜੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ 


ਸਕੀ। ਇਹ ਆਇਰਿਸ਼ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਆਰਮੀ ਵਿਚ ਸਿਵਲ ਵਾਰ 


ਰੀਵਾਲਵਰ ਰਖਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ 10 ਨਵੰਬਰ, 1922 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ 
ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। “ਦੀ 


ਰਿਲਡ ਆਫ਼ ਦੀ ਮੈਡਜ਼' (1903) ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ੍ ਰ੍ 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 503 


ਚਿਲਡਰਿਕ ਪਹਿਲਾ : ਇਹ ਸਾਲੀਅਨ ਕਸ ਦਾ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 437 ਵਿਚ ਹੋਇਆ (ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ 


ਦਾ ਨਾਮ ਮੈਰੋਵੈੱਕ ਸੀ। ਵਾ 
ਸੈਨ 458 ਦ ਲਗਭਗ ਇਹ ਸਾਲੀਅਨ ਰ੍ੈਕਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


ਬਣਿਆ। ਇੱਸ ਨੇਰੋਮਨਜ਼ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ। ਟੁਰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ 


ਲਿਆ। 





ਚਿਲਡਰਿਕ (ਪਹਿਲਾ) __-._ 


_ ਫੈਕਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰ੍ 
ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ' ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਥੁਰਿੰਜੀਆ ਵਿਖੇ ਜਾਕੇ 


ਇਵ 


ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਾਸਿਨੇ ਅਤੇ ਲੜਕਾ ਕਲਾਵਿਸ ਵੀ ਇਸ . 

_ ਦੇ ਨਾਲ ਫਾਾਂਕਸ ਆ ਗਏ। ਰਾ 
ਸੈਨ 463 ਵਿਚ ਚਿਲੜਰਿਕ ਨੇ ਵਿਸੀਗਾਖਂ ਨੂੰ ਆਰਲੀਨਜ । ੨ 

ਨੇੜਿਓਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਉਣ ਵਿਚ ਰੋਮਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 469 

ਵਿਚ ਕਾਊਂਟ ਪਾੱਲਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਵਿਸੀਗਾੱਥਾਂ ਉੱਤੇ 


ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਸੈਕਸਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁੱਧ 


ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 481-482 ਦੌਰਾਨ ਚਿਲਡਰਿਕ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ -' 
ਗਈ। ਸੈਨ 1655 ਵਿਚ ਟੁਰਨੇ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਚਾ ਪਤਾ 


ਲੱਗਾ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 502; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ.ਮਾ. 3 : 832: ਐਨ. ਅਮੈ. 
6 : 497 


`ਚਿਲਡਰਿਕ ਦੂਜਾ : ਨ 7 ਤਦ 


_ਵਿਚ ਕਲਾਵਿਸ ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। 


ਚ ਆਪਣ ਰਹੋ ਰਤ 
ਧਿਕਾਰੀ ਡੈਗੋਬਹਟ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਨਟ੍ਰੇਸ਼ਾ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। 
ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਾਚੀ ਅਤੇ' ਰਾਜ ਭਵਨ, ਦੇ ਮੇਅਰੇ ਈੀ 
ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਪਿਆਂ। ਰ੍ 


ਸੈਨ 673 ਵਿਚ ਨਿਊਸਨ੍ੀਆ ਅਤੇ ਬਰਰੀਡੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


ਕਲੋਟਾਰ ਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਿਲਡਰਿਕ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ' 


_ਥੀਊਡੈਰਿਕ ਤੀਜੇ ਨੂੰ ਬਾਦਾਸ਼ਾਹ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯਕੁਤ 

















4 ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰੈਤੂ ਨਿਊਸਨ੍ਰੀਆ ਦੇ ਰਈਸਾਂ 
ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਚਿਲਡਰਿਕ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰਾਸੀਆ ਦੇ ਮੇਅਰ ਨੇ 
ਥੀਊਡੈਰਿਕ ਤੀਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਕੇ _ਨਿਊਸਟ੍ਰੀਆ ਅਤੇ 
ਬਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਸਟਰਸੀਆ ਦਾ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਵੀ ਸੋਭਾਲ 
, ਲਿਆ। 

ਚਿਲਡਰਿਕ ਦੂਜੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ 


ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਜਲਦੀ ਬਾਅਦ ਹੀ`_ 
ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਬੈਠਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਚਿਲਡਰਿਕ_ ਨੂੰ 


ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਆਖਰੀ ਮੈਰੋਵਿਜੀਅਨ ਰਾਜ- 
_ ਬੈਸ਼ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ 


ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਯੋਗਤਾ ਦੀ . 


ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਤਿਨ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਨਿਉਸਟ੍ਰੀਆ 
ਵਿਚ ਆਸਟ੍ਸੀਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬਣੀ_ਇਕ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ 
ਨੇ ਚਿਲਡਰਿਕ ਨੂੰ _675 ਵਿਚ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ 


_ਦਤਾ। ਇਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਰਾ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਕਾਰ 


ਬਣਿਆ। 


5 : 365 


“੪ ਰੀ ਇਹ ਸਵਾਸੋਨਂ ਦਾ ਬਾਦਬਾਹ ਸੀ 
ਅਤੇ ਮੈਰੋਵੀਜੀਅਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 539 ਈ. 
ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਟੂਅਰ ਦੇ..ਗਰੈਗੋਰੀ, ਜੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ 


ਪਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਨਿਊਸਤਰੀਆ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਇਆ। 
ਰਾ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਵਿਚੋਂ ਪਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 


ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਪਰ ਬਾਅਦੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ 


ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਇੰਜ ਦੋਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ 


-ਥਿੱਚੋਤਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੈਧ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ 


ਹੀ ਤਣਾਆ-ਪੂਰਨ ਸ਼ੱਨ ਪਰ ਹੁਣ ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਮ ਵਿਗੜ ਗਏ ਸਨ। 
_. _ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ - 


ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ. ਕਰ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਭਰਾ 
_ ਗਨਤੌਰਾਮ ਜੋ ਕਿਂ ਬਰਰੀਡੀ, ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਭਰਾ ਦੋ 
ਨਾਬਾਲਗ ਖੁੱਤਰ ਚਿਲਬਰਟ ਢੂਜੇ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀਂ ਕੀਤੀ। 


`_ਚਿਲਪਰਿਕ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਬੇਰਹਿਮ ਅਤੇ ਆਯਾਸ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਸੀ। ਇਹ ਆਂਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ 


ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿਚ ਚਾਰ ਅੱਖਰ ਹੋਰ . 
ਵਧਾਂਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਚਰਚ ਨੂੰ ਉਹੀ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ' 


_ ਮੁੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜੁਰਮਾਨੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਚਰਚ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਸਨ 
` ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪ ਸਾਂਭਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ 
___ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ-ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਬਦਲ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਰ੍ ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਉਪਰ ਲਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟੈੱਕਸਾਂ ਸਬੈਧੀ ਰਜਿਸਟਰ ਹੀ 





516. - 


ਹਤ ਦਾਣ ਦੇ ਲਗ ਰਿਆ।ਸਨ੭64 ਕਚਸਲ ਕਦੇ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤੇ ਹੋ ਗਈ। _ 
ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਰਮਾ. 3 : 204; ਐਨ. ਅਜ. 6: 532 


ਚਿਲਪਰਿਕ ਦੂਜਾ : ਇਹ ਨਿਊਸਟਰੀਆ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ੍‌ ਰ 


ਸੀ ਅਤੇ ਚਿਲਡਰਿਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਕਥਿਤ (01੦੬੦) ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਰ੍ 
ਦਾ ਜਨਮ _675 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 715 ਵਿਚ ਇਹ ` 


_ਨਿਊਸਟਰੀਆ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਂਹ ਬਣਿਆਂ। ਇਹ. ਮਹਿਲ ਦੇ ਮੇਅਰ -.` 


ਰੇਗਨਫਰਿਡ ਨਾਲ ਆਸਟ੍ਰੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੇ ਗਿਆਂ। ਮਹਿਲ ਦੇ 


'ਆਸਟ੍ਰੇਸ਼ੀਅਨ ਮੇਅਰ ਚਾਂਰਲਸ ਮਾਰਟੁਲ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿਤਾ। _. ਨ 


ਸੈਨ 719 ਵਿਚ ਕੋਲੋਟੇਅਰ ਚੌਥੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਾਰੇ _ 
ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੈਨ 723 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੋ ਗਈ। ਨ ਰ੍ 


_ ਹ- ਪੁ--ਐਨ. ਅਸੈ. 6 : ੨22; ਐਨ. ਬਰਮਾ. 3 ਰੀ 
“4 ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਗਿਲਗਿਤ ਏਜੈਸੀ ਦੀ__ 


ਹਸਨ. ਬਿ 5:  3.ਐਨ. ਬ..2: 838; ਐਫ ਐਨ. ੍ ਚਿਲਾਸ ਉਪ-ਏਜੈਸੀ ਦਾ ਐਬਟਾਬਾਦ ਤੋਂ 160 ਕਿ. ਮੀ, ਉੱਤਰ- 


ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ 1,215 ਮੀ: ਦੀ ਉਚਾਈ _ 
ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ 


_` ਹੈ। ਇਥੋਂ ਹੀ 128 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਗਿਲਗਿਤ ਵੱਲ ਸੜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _ 


ਇਥੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਚਿਲਾਸ ਛੋਟੇ ਜਹਾਜ਼ ਉਤਾਰਨ ਲਈ _ 


_ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ। 
ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ-ਦਾ ਨੀਰੋ ਅਤੇ ਹੀਰੈਂਡ ੧ ॥ 
ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਲੋਟੈਅਰ ਪਹਿੰਲੇ ਦੀ 561 ਈ. 


ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਰੀ ਭਰੀ ਵਾਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 


ਕੁਲ ਰਿੱਸਾ ਜੈਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢੇਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ` 
ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਚਿਲਪਰਿਕ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾ 


__``ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ _ 
ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ. ਨਾਲ ਵੰਡਣਾ ੍ 


355 20' ਉ. ਵਿਥ.; 74” 05' ਪੂ. ਲੈਬ. - 
__ ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. 5 :467 ਰ੍ ਲੀ 
ਚਿੱਲੀ : ਦੱਖਣੀ-ਅਮਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼ਾਂਤ ਨ 


ਹਿਤ ਰਜ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਸਾਲੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵਾਂ ਇਹ ਇਕ ਗਣਰਾਜ ਹੈ। 


ਇਹ ਇਕ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਤੰਗ ਜਿਹੀ ਪੱਟੀ ਦੀਂ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਕੇਪ-ਹਾਰਨ 


_ਤੋਂ ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਟੈਕਨਾ ਘਾਟੀ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰ੍ 
_ ਲੰਬਾਈ 3,920 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 176 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ।ਉੱਤਰ ` 
ਵਿਚ ਪੀਰੂ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ 


ਕੁਲ _ਖ਼ੇਤਰਫ਼ਲ 7,56,946 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 'ਆਬਾਦੀ ___ 
1,35,99,000 (1992) ਹੈ। ਚਿੱਲੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਾਨਤਿਆਰੀ __ 
ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁਖ ਭਾਸ਼ਾ ਸਪੇਨੀ ਹੈ। ਮੱ 


ਭੁ-ਆਕ੍ਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 


ਰੀ 
_ਪਰਬਤੀ ਨੁਹਾਰ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਾਤਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ” : 
ਪਰਤੀ ਰਬ ਵਨ ਹਦ ਦਿਸੀ ਰੇ 


ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:-- 


ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਐਂਡੀਜ਼ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਆਟਾਕਾਮਾ' ਰ 


ਮਾਰੂਥਲ ਦੋ ਦੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੱਖਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂ-ਆਕਾਰ ਹਨ। 
ਆਟਾਂਕਾਮਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਡੂੰਘਾਣ ਦੇ ਨਾਲ 





` ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੀ 
ਇਕ ਹੈ। ਦੂਜੇ, ਦਹ ਰਥ ਦੀ ਰਿ ਵਿਚਿ ਹਓ 

















517 ਰ੍ ਰ ਰ੍ ਚਿੱਲੀ_/ __ 


ਪੂਰੀ ਰੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ.ਇਸ ਦੇਸ ਨੰ ਬਾਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪ 


ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਲੀਅੰਨ ਐਂਡੀਜ਼ ਨਾਂ 
ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਤਦਾਰ ਅਤੇ ਲਾਵੇ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ 
ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਏ ਬਰ= ਨਾਲ-ਢਕੇ ਜਵਾਂਲਾਮੁਖੀ 
ਹਨ। _ ` 


ਵਿਥ. ਤੱਕ ਦੇ ਐਂਡੀਜ਼ ਪਠਾਰ ਹੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੌੜੇ ਰੁਖ 


ਵੱਲ ਵਿਸਤਾਰ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। 27 ਤੋਂ 475 ਦੱ. ਵਿਥ. ਵਿਚਲੇ ਐਂਡੀਜ਼ 


ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਘੱਟ ਤੇ ਉਚਾਈ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। 335 ਦੱ. ਵਿਥ. ਤੇ ਇਹ 
53000 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚੇ ਹਨ । ਇਥੇ ਕਈ ਦੱਰੇ ਵੀ ਹਨ 


ਪਰ ਇਹ ਬਰਫ਼ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੀ. ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਐਂਡੀਜ਼ 


ਅਣਗਿਣਤ ਝੀਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਰ੍ ਦੂਜਾ ਭੂ-ਖੰਡ ਕੇਂਦਰੀ ਨਿਵਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਐਂਡੀਜ਼ ਪੰਰਬਤੀ 
ਸਿਲਸਿਲੇ ਅਤੇ ਤੱਟੀ ਪਰੱਬਤੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ_ 


ਜਿਥੇ ਐਂਡੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੇ ਦਰਿਆ ਨਿਖੇਪ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ' ਤੇ 
_ਅੱਗੇ ਇਹ ਵਾਦੀ ਵਿਚੋਂ' ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਪਰਬਤੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚੋਂ ਖੱਡਾਂ 
ਬਣਾ ਕੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਜਾ' ਡਿਗਦੇ ਹਨ। 


ਤੀਜਾ ਭੂ-ਖੰਡ ਤੱਟੀ ਪਰਬਤੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ 


ਰ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤ੍ਰ ਪੱਥੋਂ ਐਂਡੀਜ਼ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਰ 
__ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਿ 





, _ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਚਿੱਲੀ ਦੇ ਦਰਿਆ; ਰਬਿਕ ਪੱਖ ਬਹੁਤੇ 
“ਲਾਹੇਵੰਦ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਸਿਜ਼ਫ਼ 
00 
ਦਾ ਲੋਆ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, 


ਦਰਿਆ ਰੇਤ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਰਨ। ਐਂਡੀਜ਼ ਵਲੋਂ 
ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆ ਸਥਾਈ ਸਦੀਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਹਾੜਾਂ - 


ਸਿ ਦੀਪ ਇ 
-_ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।, 

ਦੱਖਣੀ ਚਿੱਲੀ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਝੀਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸੈਲਾਨੀਆਂ 
ਲਈ ਦਿਲਖਿੱਚ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਸਲਾਰ ਡੇ ਬਏਆ ਵੀਸਤਾ, ਸਲਾਰ ਡੇ 
`_ਲਮਾਰ, ਸਲਾਰ ਡੇ ਮਿਰਾਜੀ, 'ਸਲਾਰ ਡੇ ਆਟਾਕਾਂਮਾ, ਸਲਾਰ ਡੇ 


8; ਨਾਰਜਾਰੋ ਪੂਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ' ਵਰਣਨਯੋਗ ਝੀਲਾਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ 


- ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਚਿੱਲੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ 
2. `ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇ ਜਲਵਾਯੂ--ਇਕ ਪਾਸੇ ਚਿੱਲੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ 
ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਉਪ- ਉਸ਼ਣ ਖੰਡ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੱਕ 


ਤੂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਂਸੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਐਂਡੀਜ਼ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ 
__ ਉਚਾਈਆਂ ਤੱਕ- ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਦੋ ਮਹਤੱਵਪੁਰਨ ਤੱਥ ਇਥੋਂ ਦੀ 


` ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਂਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੇ ਚਿੱਲੀ ਵਿਚ 

- ਮੋਅਤਦਿਲ ਜਲਵਾਯੂ ਹੈ।ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ 
ਰਤ `ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਮਬੋਲਤ ਰੋ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਚਿੱਲੀ ਦੇ 
: _ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੱਖਣੀ ਚਿੱਲੀ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਰੂਥਲ ਵਿਚ 
:_ ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 135 ਤੋਂ 155 ਸੈਂ. ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਦਾ 20” ਤੋਂ 
“215 ਸੈਂ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਵਾਇ ਐਂਡੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ 
£. _. ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ 0“ ਸੈਂ. ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। 


ਐਂਡੀਜ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ- ਉੱਤਰ ੜੋ' 27” ਦੇ 


ਵਰਖਾ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਖਰੇਵਾਂ ਪਾਇਆ ਰ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ 


ਹੈ। 325 ਤੋਂ 37” ਦੱ. ਵਿਥ. ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 


ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ 35 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ ਲੈਕੇ 127 ਸੈਂ. ਮੀ. ਔਸਤ 
ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚਿੱਲੀ ਵਿਚ 
ਵਰਖਾ ਸਰਦੀ (ਮਈ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ) ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 475 ਦੱ 
ਵਿਥ. ਤੇ ਸਥਿਤ ਪੱਛਮੀ ਪੈਟਾਗੋਨੀਆ ਟਾਪੂਆਂ ਉਤੇ 402 ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਚਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ, ਵਾ-ਵਰੋਲੇ 


ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲਾਂ ਮੌਸਮ ਆਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਲਫੇਟ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿੱਟੀ 
ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਚਿੱਲੀ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਜਲੋਢ ` 


ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ, ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਓ ਬੀਓ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਦੱਖਣ ਵਲ ਲਾਲ ਭੂਰੀ ਲੋਟਰਾਈਟ ਮਿੱਟੀ, ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਰਾਖ ਵਾਲੀ 
ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਲੇਟੀ` ਰੈਗ ਵਾਲੀ, ਨਮੀ ਭਰਪੂਰ ਮਾਡਜ਼ੋਲਿਕ ਮਿੱਟੀ 


ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
` ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੋਤ-ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚਿੱਲੀ 2 


ਦੇ ਧਰਾਤਲੀ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੁ ਦੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਕਰਕੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵੀ 


ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਚਿੱਲੀ ਮਾਰੂਥਲੀ ਖੇਤਰ _. 
ਵਿਚ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਥੋਹਰ ਆਦਿ ਹੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੂਮ ਸਾਗਰੀ ਕੱ 
` ਜਲਵਾਯੂ ਵਾਲੇ ਮਧਵਰੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੈਡੇਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ 
-ਘਾਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੈਟੇਗੋਨੀਆ ਦੇ ਸਟੈਪੀ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 


ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ੧੧ 


ਵਾਲੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਲੀ ਦੇ 
ਪੂਰਬ ਵਲ ਉੱਤਰੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਐਂਡੀਜ਼ ਪਹਾੜ ਇੰਨੇ ਉੱਚੇਂ ਹਨ 


ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਂ ਦੀ. ਜਾਨਵਰ ਆ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ - 
ਉਪਰ ਦੱਰੇ ਵੀ ਬਰਫ਼ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ 


ਸਥਾਨਕ ਜੀਵ-ਜੋਤੂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਪਠਾਰਾਂ 
ਉੱਤੇ ਊਠ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲਾਮਾ, ਅਲਪਾਕਾ, ਵਿਕਿਊਨਾ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਇੱਥੇ ਐਂਡੀ ਬਘਿਆੜ ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਵਰਗਾ ਜਾਨਵਰ ਪੁਡੂ 


'ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਲਾ 


ਰ੍ ਇੱਸ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1535 ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ 


ਵੇਲੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪੀਰੂ ਸਾਮਰਾਜ ਹੇਠ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਸਪੇਨੀ ਜੇਤੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ 


ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਚਿੱਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਲ ਭੇਜੇ। ਇਸੇ ਦਲ ਦੇ ` 


ਆਗੂ ਪੈਡੌਰੇ ਡੇ ਵਾਲਡੀਵੀਆ ਨੇ 1541 ਵਿਚ ਸਾਨਤਿਆਗੋ 


ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਇਹ ਬੇੜੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ` 
ਸੈਗਾਯਾਨਐਸ (02268) ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਆਗੂ ਨੇ 


ਬੀਓ ਬੀਓ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦਾ ਚਿੱਲੀ ਸਪੇਨ ਹੇਠ ਕਰ 


ਲਿਆ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਯੁੱਧ ਹੋਏ, ਵਾਲਡੀਵੀਆ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ` 


ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਤ 1810 ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ 
ਦਾਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿਤਾ ਪਰ ਚਿੱਲੀ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਆਜ਼ਾਦੀ 1818 
ਵਿਚ ਜਲ ਸੈਨਾ ਰਾਹੀ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ । ਸੈਨ 1818 ਤੋ' 1823 ਤੱਕ 
ਇਥੋਂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਓਹਿੰਗਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ, ਖੇਤੀ, ਸ਼ਹਿਰ 


ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਦੋ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਏ ਪਰੰਤੂ 


ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਮੀਰ ਵਰਗ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਲੈਬੇ 


ਸੈਘਰਸ਼ ਪਿਛੋਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਸੋਨ 1831 ਤੋਂ 


1861 ਤੱਕ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਦਲ ਦਾ ਰਾਜ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 











ਨ 





ਚਿੱਲੀ ਮੀ ਦੈਵੀ ਦੂ 5", 518 
ਪੈਟਾਗੋਨੀਆ ਅਤੇ ਟਿਐਰਾ ਡੈਲ ਫਿਊਗੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ 
.ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖਾਸ ਘਟਨਾ 1836-39 ਦੀ ਜੈਗ ਸੀ ਜਿਸ 
_ ਨਾਲ ਪੀਰੂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਸੰਘ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਬਹੁਤ 


_ ਨਾਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ 1879-1883 ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾ ਜੈਗ ਪਿਛੋਂ 
_ਸੈਧੀ ਹੋਈ, ਬੋਲੀਵੀਆ ਤੇ ਪੀਰੂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ 


ਪਰ ਇਹ ਸਥਿਤੀ 19੭9 ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਨਾ ਸੁਧਰੀ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ 
ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਟੈਕਨਾ ਖੇਤਰ ਪੀਰੂ ਨੂੰ ਤੇ ਆਰਿਕਾ, ਚਿੱਲੀ ਨੂੰ ਦਿਵਾ ਕੇ 


ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। 


ਆਰਥਿਕਤਾ 


_ਿੱਲੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ 
_ ਸਨਅਤ ਦੇ ਨਿਰਭਭ ਕਰਦੀਂ ਹੈ। 








ਰਿ 
। 


ਪਵੈਰਟੋ ਮੋਂਟ ਬੈਦਰਗਾਹ ਤੱਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ' ਅੱਗੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ _ 


ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ) ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ 
ਦੱਖਣ ਵਲ ਜਾਣ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਹੀ ਹਨ। 
ਇਥੇ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਲੈਬਾਈ 79,593 ਕਿ. ਮੀ. (1990) ਹੈ। ਪੈਨ 
ਅਮੈਰਿਕਨ ਹਾਈ ਵੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਹੈ। ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ 
ਦੂਜਾ ਵਸੀਲਾ ਰੇਲਾਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰੇਲ-ਪੁਟੜੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ. 
4,269 ਕਿ. ਮੀ. (1991) ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 1, 936 ਕਿ. ਮੀ. ਬਿਜਲੀ 
ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਹੈ। ___ 

ਰਜਿ 
ਤੋਂ 1,600 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੇਲਾਂ, 
ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਜੈਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਆਵਾਜਾਈ 
ਸਿ ਨ “ਵੇ. 





ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਾਨ--ਚਿੱੀ ਵਿਚ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਰਾ 


ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਇੱਥੇ ਲੈਥੇ ਚੌੜੇ ਭੈਡਾਰ _ਹਨ।` ਇੱਥੇ ਊ 
50;000,000 ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਜ਼ਖੀਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਸਾਲ 1.35 


ਫ਼ੀਂਸਦੀ ਤਾਂਬਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਮਾਰੂਥਲੀ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਐਂਡੀਜ਼ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਨਸੈਪਸੀਓਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਤੋ 
ਕੇਂਦਰੀ ਚਿੱਲੀ ਤੱਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਦੋਸ਼ ਦਾਂ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪਰਨ- ਖਣਿਜ ਲੋਹਾ'ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੇ 


250,000,000 ਟਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਨੋਰਟ ਚਿਕੋ ਅਤੇ ਸਾਹਿਲ 


ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਭੰਡਾਰ 


- 1,060,000,060 ਟਨ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਮਾਰੂਥਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦਾ 


ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕਈ ਧਾਤਵੀ ਅਤੇ ਜ਼ੈਰ-ਧਾਤਵੀ ਖਣਿਜ ਵੀ 


ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਮੈਂਗਨੀਜ਼, ਜਿਸਤ, ਸਿੱਕਾ, 
`_ਮੋਲਿਬਲੇਡਨਮ (ਚਾਂਦੀ _ਵਰਗੀ_ ਧਾਤੂ) ਐਪੇਟਾਈਟ, ਚੂਨਾ, 


`_ ਸੈਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਜਿਪਸਮ ਹੋਰ ਵਰਣਨਯੋਗ ਖਣਿਜ ਹਨ। ਉਰਜਾ 


ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਣਿਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇ 
ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਮਾਗਾਯਾਨਐਸ ਤੋਂ ਤੇਲ-ਗੈਸ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 

___ ਖੋਤੀਬਾੜੀ-ਚਿੱਲੀ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟੇ ਉੱਨਤ ਹੈ। 
ਵਸੋਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ 
ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ ਬਾਹਰੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


_ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਚੌਸ਼ਾਈ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, 
ਜੌਂ, ਦਾਲਾਂ, ਫਲੀਆਂ, ਆਲੂ, `ਜੁਕੰਦਰ ਅਤੇ ਭਾਰੇ ਦੀ ਫਸਲ _ 


` (ਰੱਲ ਦੀ ਪੱਖ ਬਦਰਗਾਰ ਵੈਲਪਾਰਜ 


੪ 


ਸਮੁੰਦਰ ਤਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਤੋਂ ਮੁਖ ਧਰਤੀ ਵੱਲ 


ਆਵਾਜਾਈ ਵੀ ਸਟੀਮਰਾਂ' ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੈਲਪਾਰੇਜ਼ੋ ਮੁੱਖ _ 
ਬੈਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਵਾਸਕੋ, ਚਾਨਯਾਰਲ ਆਂਟੋਫਾਗਾਸਤਾ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ 


-_ਬੈਦਰਗਾਹਾਂ ਹਨ। 


ਸੈਨ 1972 ਵਿਚ ਇਥੇ 5 ਕਸਟਮ, 11 ਮਿਲਿਟਰੀ, 1, 
ਸਿਵਲ ਅਤੇ 287 ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਅੱਡੇ ਹਨ। ਇਥੇ _ 
6, (1992) ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ. ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ 
ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 


= ਰ੍ ਸਿ ਲੋਕਾਂ 


ਅਲਫਾਫਾ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਚਿੱਲੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਕਣਕ ਦਾ 


ਹੈ। ਇਸੇ ਖੇਤਰ'ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਅੰਗੂਰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਚਰਾਂਦਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ: ਵਿਚ ਦੁੱਧ- 


ਦਹੀਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਬੱਕਰੀਆਂ, ਤਤ 
ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 


ਅਰ ਦੀ ਵਜਨ ਇਤ 


ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੈਟਰੋਲ ਰਸਾਇਣ ਕੈਪਲੈਕਸ ਵੀ ਹੈ! 


ਸੈਲਿਉਲੋਜ਼, ਤਿਲ ਗੀਤ 


ਜਾਂਦਾ ਹ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਵਿਚ ਸਨੱਅਤੀ ਉਤਪਾਦਨ 
26 ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਹਨ। ` 


ਕੂ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ--ਚਿੱਲੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 880 
ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਆਵਾਜਾਈ 


ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸੀਲੇ 


` ਆਥਾਦੀ--ਚਿੱਲੀ ਦੀ ਆਬਾਂਦੀਂ 1 ,35, 99 000 (1992)`` 


ਹੈ। ਸੇਘਣੀ ਵਸੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚਲੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਰੂਮ ਸਾਗਰੀ ਰਾ 


ਖੰਡ ਵਿਚ ਹੈ। ਐਂਡੀਜ਼, ਮਾਰੂਬਲ ਅਤੇ ਤੱਟੀ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰੀ 
ਵਾਦੀ ਨਾਂਲੋ' ਵਸੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। 


ਇਥੇ ਸਾਨਤਿਆਗੋ _ਮੈਟਰੋਪਾਲਿਟਨ ਖੇਤਰ, ਵੈਲਪਾਰੇਜ਼ੋ, “ 


(ਨਸੈਪਸੀਓਨ, ਪਵੇਰੋਟੋ ਮੋਂਟ, ਆਟੋਫਾਗਾਸਤਾ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। _ _ ਇਉ ਰ 
`ਨਸਲਾਂ-ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਨਸਲ ਦੇ ਲੋਕ । 


ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵੇਲੋਂ ਸਪੇਨੀਆਂ,ਦੇ 
ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਇਥੇ ਦੇ ਮੂਲ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਦੇ 
ਫਲਸਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਸਲ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਐਂਡੀਜ਼ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ 
ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਸੈਨ 1960 ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਵਸੋਂ ਵਿਚ ਬਿੰਦੇਸ਼ੀਆਂ 









ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਿਰਫ਼ 35 ਛੀਸਦੀ ਸੀ। ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਸਸਤੀਜੋ ਲੋਕ 
ਦੀ ਹੈ। 





























519 





`__ ਚਿਲਾਨ ਵਿਖੇ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ (ਚਿੱਲੀ) 


_ਧਰਮ-ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਹੈ। ` 


_ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਮਤ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੋਕ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ 1925 ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਖਤਮ ਕਰ 
ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਭ 


__ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1982 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਮਨ- 


ਕੈਥੋਲਿਕ 80.7% ਮਿਲੀਅਨ, ਦਿ 
_ਹਨ। 


ਸਿੱਖਿਆ-ਚਿੱਲੀ ਦਾ ਵਿੱਦਿਆ ਢਾਂਚਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ . 


` ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਲੀਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜਿਆ ਗਿਆ । ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰੀ-ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 7 ਤੋਂ 
15 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਹ 


`` ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਜਾਂ ਮੁਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ 


ਮਰ ਹਨ। ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ 
$ੰ` ਹੈ। ਸੈਨ 1965 ਵਿਚ ਫਿਰ ਕਈ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ। 


ਵਡ ਸਿਲੇਬਸ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਸੁਧਾਈ ਹੋਈ। ਉੱਚ ਵਿਦਿਆ 


ਮਾ ` ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਲ 1976 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 96,000 


ਸਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 
੍ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੋਧ 


ਪਿ ਰਿ 
 _- ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਤਾਕਤ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ 


2 ਕਾਂਗਰਸ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਭਾ ਦੇ ਅੱਗੋਂ 


ਇੰ -ਦੋ ਸਦਨ ਹਨ-ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਅਤੇ _ਸੈਨੇਟ। ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ 
.ਡਿਪਟੀਜ਼ ਦੇ 145 ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸੈਨੇਟ ਦੇ 45 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਚਿੜੀ 
ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਕਰਦਾ `ਹੈ। ਇਹੋ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ 


ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 6 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ. 


9 


ਹੈ। ਇਸ ਕੋਲ ਕਈ ਮੰਤਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ 


ਵਿਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ . 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਬੈਧ ਲਈ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਗੋਂ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀਆਂ . 
ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ, 


ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਦੇਖ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਗਥੇ ਪੀਤ 
` ਸੰਵਿਧਾਨ ਵੱਲੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜਾਂ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਵਗੈਰਾ ਉੱਤੇ 
_ਪਾਬੈਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਰਾਂਜਨੀਤਕੇ ਧੜੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


੮੧੨੩੨ ੨੩= 


ਵਿਚ 3,000,000 ਤੋਂ' ਵਧੇਰੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਚਿੱਲੀ ਦੇ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ 
ਇਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਪਾਰਟੀਡੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਸ਼ਿਆ ਰੈੜੀਕਲ ਵੱਡਾ ਰਾਜਸੀ ਧੜਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ 
ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ' ਹੈ ਜਿਹੜੀ 1964 ਵਿਚ ਸੱਤ੍ਹਾ ਵਿਚ ਆਉਣ 
ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟ, ਰੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕ੍ਰੈਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਵੀ 
ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧੜਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ 
ਅਲੈਂਡੇ ਲਈ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। 11 ਸਤੋਬਰ, 1973 ਦੇ ਦਿਨ 
ਇਸੇ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਦਿਤਾ ਤੇ 
ਫ਼ੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਆਗਸਟੋਂ ਪਿਨੋਚਤ ਊਗਾਰਤੇਂ ਪ੍ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣ ਗਿਆ। 


੮੨੨੩ ੩ 


_ ਸੈਨ 1978 ਵਿਚ. ਅਗਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੁਣਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਕ 
. ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 


ਕਉ ) ਅਤੇ ਲਾਲ 


(ਹੇਠਾਂ) ਰੈਗ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲੇਟਵੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਟੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਮੁੱਢ 


ਵਿਚ ਨੀਲੇ ਰੋਗ ਦਾ. ਚੌਰਸ ਖ਼ਾਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਿੱਟੇ ਰੈਗ ਦਾ 
ਸਿਤਾਰਾ.ਬੱਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


_ਮਾਪ-ਤੋਲ ਪ੍ਣਾਲੀ-ਸੈਨ 1865 ਤੋਂ ਇਥੇ ਮਾਪ-ਤੋਲ 


ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮੀਟ੍ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਪੇਨੀ 
` ਮਾਪ ਤੋਲ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਕਿਧਰੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 4 : 246; ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 49੭: ਕੋਲ. ਐਨ. 
699 


ਚਿਲੂਚੀ : ਇਹ ਇਕ-ਪੌਦੇ ਦਾਂ ਨਾਂ ਜੋ ਸੀਤ ਖੰਡੀ 
` ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 


1500 ਮੀ. ਤੋਂ 3,000 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 
ਖਾਸੀਆ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ 1,500 ਤੋਂ 2,000 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ 
ਤਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੌਦੇ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ 


_ਆਈਰਿਸ ਨੇਪਾਲੇਸਿਸ ਹੈ। ਇਸ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਔਸ਼ਧੀਜਨਕ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੁਲਾਬ ' 


ਲਿਆਉਣ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਿਆਉਣ ਤੇ ਪੇਟ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ 


ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਛੋਟੇ ਛੇਟੇ ਫੋੜੇ ਅਤੇ _ 


ਮਹੁਕਿਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਗ..ਇੰ. ਮੈਂ. ਪ. 143 ਰ੍ 


ਚਿੜੀ : ਇਹ ਪੈਸੈਰੀਫ਼ਾਂਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆਂ 
ਦੀ, ਪਲੋਸੀਅਡੀ ਕੁਲ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 


ਪ੍ਰਾਣੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਪੈਸਰ ਡੋਮੈਸਟੀਕਸ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਪਹਾੜਾਂ _ 


ਮੈਦਾਨਾਂ, ਘਰਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


- 

















<੩੩੦ -੨੩ 


ਛੋਟੇ ਛੇਟੇ, ਰਿ 


`. (ਚਿੜੀ) ਨਰ (ਚਿੜੇ) ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ'ਦਾ ਰੋਗ ਉੱਪਰੋਂ 


ਮਿਟਿਆਲਾ ਭੂਰਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਭੂਰੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ 


_- `ਧਾਂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ . 


ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿਗੇ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਦਾਣਿਆਂ ਤੇ ਆਹਾਰ 


ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੋੜਿਆਂ 
ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ-ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿੱਦ ਜਾਂ ਗੋਹੇ ਵਿਚ 
ਅਣਪਚੇ ਦਾਣੇ ਚੁਗਦੀਆਂ ਵੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ 
_ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਡੀਆਂ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਵਿਚੋਂ 


_ ਕੀੜੇ ਚੁਗ ਚੁਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ (ਬੋਟਾਂ) ਨੂੰ ਖੁਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ 


ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਪੰਛੀ ਹਨ। __ 


520 





ਚਿ ਜ਼ਾਂ ਚਿਰ, ਚਿਰ, ਚਿਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਢਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਫ਼ੀ ਵੱਢੀ 
ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਚਿੜੀਆਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਰਖ਼ਤ ਜਾਂ ਕੰਢੇਦਾਰ ਝਾੜੀ 


__ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਰ _ 


ਮਚਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਲੜਦੀਆਂ ਹਨ। 


. “ ਮਗ 
ਵਿਚ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਤੇ ਗੈਦ ਮੰਦ ਭਰਕੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ 


ਵਿਚ 3-5, _ਪਿਲੱਤਣ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੈਗ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਅੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭੂਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


_ਨਵੀਂ-ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਫਿੰਜੀਲਿੱਡੀ ਕੁਲ ਦੇ ਬਹੁਤੇ-ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ. 


ਚਿੜੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤਲੀ ਤੇ ਤਿੱਖੀ 





੪ ਰ੍‌ 1. 
ਰ੍ ਉਇ ਇਕ ਲੈਅ ਵਿਚ, 
ਰ੍ ਉਤੇਜਨਾ ਭਰਿਆ ਗਾਣਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ.ਵਿਚ ਇਹ ਚਿ-ਚਿ- ਸੇ 


ਚਿੜੀ (81826081865609), ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਚਿੜੀ (8. 00998), __ 


ਸਵਾਨਾ` ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਚਿੜੀ (08866160105 $8000002069685), 
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚਿੜੀ (700€6(੬6 91880005), ਸੁਹਣਾ' ਰ੍ 
ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਚਿੜੀ ((ਅ੬%ਗ॥2੩ ੧0੬ਜ0%8); ਲੂੰਮੜੀ ਵਰਗੀ 


ਚਿੜੀ (79556791 13੦3), ਚਿੱਟੀ ਕਲਜ਼ਸੀ ਵਾਲੀ ਚਿੜੀ (20001 


108 1੦੦0੦), ਚਿੱਟੇ ਗਲੇ ਵਾਲੀ ਚਿੜੀ (2. 4000:008), _ 


_ ਲਾਲ ਜਿਹੇ ਗਲੇ ਵਾਲੀ ਚਿੜੀ (ਨ. €੪੬088) ਆਦਿ ਹਨ। `" 


ਨਵੀਂ ਦਨੀਆ ਦੀ ਇਕ ੋਰ ਐਸਿਟਿਟਿੀ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂ 


ਚਿੜੀਆਂ ਆਂਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਰ ਮਾ. 9 : 403; ਕਾ.ਬ.112 `
Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Punjabi Vishav Kosh - Volume IX"

See other formats
